Thomas Melle

Met de wereld in de rug

Uit het Duits vertaald door Ria van Hengel

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Oorspronkelijke titel: Die Welt im Rücken

==

© 2016 ROWOHLT BERLIN VERLAG GMBH, BERLIN

© 2017 Nederlandse vertaling: RIA VAN HENGEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8012 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Proloog

##

1

Ik wil u over een verlies vertellen. Het gaat om mijn bibliotheek. Die bibliotheek bestaat niet meer. Ik ben hem kwijtgeraakt.

Het onderwerp kwam ter sprake bij een etentje dat ter ere van mij was georganiseerd, want ik had een klein succesje geboekt. Ik vond het vervelend om erheen te gaan, maar ik wilde het plezier dat de anderen mij meenden te doen, niet bederven. Alles bij elkaar was het toen toch wel een geslaagde bijeenkomst.

Naast mij zat Henry, die in werkelijkheid een veel mooiere naam heeft. Ik had al een hele tijd een zwak voor haar. We praatten bijna vertrouwd met elkaar, waarbij ik vermoedde dat die vertrouwdheid meer werd veroorzaakt door haar zachte, bedachtzame wezen dan door echte nabijheid. We praatten, zoals we al vaker hadden gedaan, over literatuur, en in plaats van mij van mijn beste en dus ook enigszins onoprechte kant te laten zien, openbaarde ik haar dat ik geen bibliotheek meer had.

Het was een impuls die ik gewoon volgde; al enige tijd ging ik met mijn verliezen en manco’s opener om dan voordien, hoewel die bekentenissen altijd ook schaamtevol en vermoeiend waren. Het heeft iets opdringerigs om je eigen ramp tentoon te stellen; maar het is nog dwazer om het niet uit te spreken als je toch al bij de gevolgen bent aangekomen. Bertram, de gastheer, ving het detail aan de andere kant van de tafel ook op, en we praatten over het langzame maar gestage aangroeien van bibliotheken in de loop van je leven, en in het algemeen over het verzamelen van spullen en materiaal dat voor sommigen door de jaren heen een niet onbelangrijk deel van hun identiteit wordt. We werden het erover eens dat zo’n verlies vrij ondraaglijk moet zijn. Toen verzandde het gesprek en ik wendde me weer tot Henry, aan wie ik de oorzaak van het verdwijnen van mijn bibliotheek nog moest onthullen als ik niet wilde dat onze dialoog een opvallend hiaat vertoonde. Dus vertelde ik haar als het ware terloops en zachtjes, zo zachtjes als ik anders zelden praatte, maar zij praatte zelf zachtjes, was nauwelijks te verstaan, vooral doordat ze links van mij zat, dus aan mijn door tinnitus beschadigde kant: dat ik bipolair was. Ik vermoed dat ze dat al wel wist. Of dat ze iets wist. Iedereen wist wel iets.

In het Engels heb je die bekende uitdrukking ‘the elephant in the room’. Die duidt op een evident probleem dat wordt genegeerd. Daar staat dus een olifant in de kamer, niet over het hoofd te zien, en toch praat niemand erover. Misschien is de olifant pijnlijk, misschien is zijn aanwezigheid al te opvallend, misschien denken ze dat de olifant wel weer weg zal gaan, hoewel hij de mensen bijna tegen de muren drukt. Mijn ziekte is zo’n olifant. Het porselein (om hem maar meteen door zijn tweede beeld te laten stampen) dat hij heeft vertrapt, knarst nog onder zijn zolen. Wat zeg ik, porselein? Ikzelf lig eronder.

Vroeger was ik een verzamelaar. Verslaafd aan cultuur had ik door de decennia heen een imposante bibliotheek opgebouwd, die ik met veel liefde voor detail voortdurend aanvulde en uitbreidde. Mijn hart ging uit naar die boeken, en ik vond het heerlijk om in mijn rug al die schrijvers te weten die mij vroeger hadden gevormd en geïnspireerd, plus die collega’s van wie de pasverschenen boeken mij er telkens weer aan herinnerden dat de tijd voortschreed en dat de dingen veranderden. Ik had die boeken niet allemaal gelezen, maar ik had ze allemaal nodig, en ik kon op elk moment nalezen wat ik wilde en mezelf opnieuw of voor het eerst in een boek verliezen. Ook mijn muziekverzameling was opmerkelijk geweest: Indiaas, elektro, klassiek. Die verzameling en die bibliotheek waren ook bij mij een deel van mijn persoonlijkheid geworden. Vreemd om je ik te projecteren op de dingen om je heen. Maar nog vreemder om die dingen weg te doen zonder dat eigenlijk te willen.

In 2006 had ik het grootste deel van mijn bibliotheek verkocht, vooral de klassieken. Plotseling waren die eerst zo geliefde boeken voor mij, manisch als ik was, ballast die ik zo snel mogelijk kwijt wilde. In 2007, in mijn depressie, betreurde ik dat verlies vervolgens hevig. Een verzamelaar had de voorwerpen van zijn passie naar alle windstreken verstrooid en terughalen was onmogelijk. Drie jaar lang hield ik het uit tussen het gedecimeerde bestand, toen werd ik weer manisch en verkocht ik, in 2010 was dat, het grootste deel van de resterende rompbibliotheek, en ook alle cd’s en platen die de handelaars nog wilden hebben. De rest gooide ik weg, net zoals een aanzienlijk deel van mijn kleren. In 2011 ontwaakte ik weer uit mijn krankzinnige roes en toen was ik verbijsterd dat ik alles had verloren en verpatst wat me eerst zo dierbaar was geweest.

Ik mis die boeken nog steeds. Meestal maak ik mezelf wijs dat ook bij een normale psychische constitutie een afslanking van de bibliotheek helemaal niet zo’n slecht idee zou zijn geweest (maar niet meer dan een afslanking!) of dat ik op een gegeven moment hoe dan ook genoeg zou hebben gekregen van al dat archiveren en opslaan, en dat ik een nieuw, bevrijdend minimalisme zou hebben omhelsd, witte muren, een bank, een tafel met Gerhard-Richter-kaarsen erop, meer niet. Maar de beslissingen waren veroorzaakt door de ziekte. Er zat geen vrije wil achter, en de lege muren, de galm in huis bespotten me tot op de dag van vandaag en illustreren, radicaal gezegd, het mislukken van een poging tot leven.

Henry wist niet goed wat ze moest zeggen. Ze keek me aan, knikte en verzekerde me toen dat ze zelf dat soort toestanden ook kende, al wilde ze mijn dispositie en die van haar zeker niet met elkaar vergelijken, absoluut niet. We praatten nog door over die toestanden, die massieve hoge- en lagedrukgebieden van de psyche, zonder dat ik wilde of kon beschrijven wat mijn ziekte voor mijn leven werkelijk betekende. Geen van de andere verwoestende details kwam meer over mijn lippen. Het noemen van de bibliotheek moest voorlopig voldoende zijn. Toch had het niets pijnlijks om met haar te praten, het vertrouwen was voelbaar, maar evenzeer de binnensluipende afstand. De ziekte stond, nu in uitgesproken vorm, nog duidelijker tussen ons in, en toch had ik er geen spijt van dat ik het tegen haar had gezegd. Drie, vier weken later werden we verliefd op elkaar. Maar samen kwamen we niet. Zij was bang voor mijn ziekte, ik was bang voor haar oud-adellijke, ondanks alle voornaamheid bijna bekrompen familie, en na een week die we als in een droom beleefden, wisten we dat er voor ons geen plaats was in de werkelijkheid, ook al hielden we het tegen alle bezwaren van anderen en van onszelf in nog een paar maanden koppig vol. Ik heb haar sindsdien maar weinig details van mijn geschiedenis verteld, hoewel zij een van de mensen was aan wie ik alles zou kunnen en zou moeten vertellen. Dit boek is opgedragen aan dat soort onmogelijkheden – en aan een liefde die zich onmiddellijk terugtrok.

2

Toen ik seks met Madonna had, ging het korte tijd goed met me. Madonna was nog steeds verbazend fit, wat me trouwens nauwelijks verwonderde. We hadden immers kunnen volgen hoe ze rond 2006 in een fitnessmachine was veranderd en zich in de video ‘Hung Up’ afbeulde tussen splits en squats, steeds harder, steeds extremer, als een mens van elastiek met zachte rondingen, iemand die haar lichaam naar haar sterke wil vormde en zo de vergankelijkheid een trap tegen haar slappe kont gaf. En nu mocht ik profiteren van die inspanningen; nu werd ik eindelijk beloond met de vruchten van haar vermoeiende lichaamswerk – ik, die eveneens de afgelopen maanden aanmerkelijk was afgevallen en dat proces ook min of meer compleet had gedocumenteerd op mijn blog, posts die ik dagelijks vernietigde en vernieuwde. Nu was het dus zo ver, en ik kon haar met de grootste vanzelfsprekendheid uit de Oranienstraße wegplukken. Waarom zou ik verrast zijn? Ze had haar hele leven over mij gezongen.

Net zoals Björk. Die werkte me trouwens inmiddels behoorlijk op de zenuwen. Verloren draafde ze in cafés en bars om me heen terwijl ze probeerde mijn hart met haar schorre elfengezang tot rede te brengen. Want was zij niet altijd mijn ware popliefde geweest? Waarom dan nu plotseling Madonna? Zo leek het uit haar te kermen. Maar anders dan Madonna had Björk niet consequent aan zichzelf gewerkt, zichzelf niet voortdurend opnieuw uitgevonden en een nieuwe huid gegeven. Björk scheen te denken dat ze met het opzetten van haar Selmabril uit ‘Dancer in the Dark’ en met haar slonzige, afgeleefde, meelijwekkende verschijning mijn jeugdliefde voor haar zomaar nieuw leven kon inblazen. In rokerige cafés kwam ze naar me toe, met loof in haar haren, kirde wat onverstaanbaars en maakte zich daarna onverrichter zake uit de voeten. Idem Courtney.

Van de eigenlijke geslachtsdaad met Madonna kan ik me nauwelijks iets herinneren. Die zal noch bijzonder wild noch bijzonder saai zijn geweest. Madonna is namelijk helemaal geen seksbom, net zomin als Elvis dat was, van wie zoals bekend een van zijn minnaressen ooit zei dat ze hem in bed net een kleine, onbeholpen baby had gevonden, compleet met hapreflex naar de moederborst. Madonna was even incestueus bezig, scheen in mij nog altijd haar zoon te zien, de gevallen Jezus, die ze orale seks wil toedienen: I’m down on my knees, I’m gonna take you there, en zo wasemde onze seks de geur van het verbodene uit zonder dat die ketterij me ook maar de minste kick gaf. Al snel zag ik ook de oude vrouw die onder me lag, het vlees nu toch zachter en slapper onder mijn greep, alle maskers gevallen, de kraaiepootjes van al dat lachen diep in haar huid getrokken. Alle maskers gevallen, ja, behalve die wolfachtige grijns, die me al in de weerkaatsing van het boekwinkelraam had toegestraald. Madonna ontblootte haar lange tanden. We hadden naar de boeken in de etalage staan kijken, onze blikken hadden elkaar ontmoet, herkenning aan mijn kant, een fijn glimlachje aan de hare, en zonder een nader teken hadden we ons naar mijn verwoeste woning aan de Kottbusser Tor gehaast, het natte asfalt als een donkere spiegel onder onze voeten. Ze kwam gewoon mee. Ik weet nog dat het me aanvankelijk verbaasde hoe goed ze eruitzag, bijna zoals op de naaktfoto’s uit het begin van de jaren tachtig, maar ik moet ook toegeven dat ik haar borsten al snel veel overzichtelijker vond dan ik had gedacht, dan door de media of door haarzelf was voorgespiegeld. Minstens twee cups moest je eraf trekken, dan klopte het zo’n beetje. Maar wie was ik om nu kleinzielig te doen, ook al viel Madonna als het ware onder mijn blik uiteen? Of liever: wie was ik om haar zo teleur te stellen? We hadden allebei decennialang op dit moment gewacht. Ik hield dus op met denken en oordelen en gaf haar wat ze nam. De volgende ochtend was ze overeenkomstig haar stand verdwenen zonder haar telefoonnummer achter te laten. Madonna dus. Ik had niet anders van haar verwacht.

Dat de stars plotseling uit alle hoeken en gaten kwamen kruipen kende ik al. Het was altijd hetzelfde. Zodra ik me weer van mijn onuitsprekelijke functie bewust was, zodra ik de juiste signalen begon uit te zenden, omzwermden ze mij als sterren hun zwarte gat. En ik vrat ze allemaal. Voordat ik met Madonna het bed in dook, had MCA om me heen gehangen, die goede, inmiddels helaas overleden MC van de Beastie Boys, om te checken wat ik in die godverlaten nacht zoal uitvoerde. Anders dan de voortdurend en overal op de loer liggende Werner Herzog was MCA een zuivere, integere ziel. Hij maakte me snel met opgestoken duim duidelijk dat alles oké was, en zo konden Madonna en ik met een rein geweten onze gang gaan. Want MCA was zelf het gepersonifieerde geweten van de pop, en wat hij goedkeurde was zowel politiek als moreel correct, wát de dragqueens bij de Roses ons ook nasisten, of de jonge Turken bij restaurant Oregano, die sceptisch naar de dragqueens keken en ze zonder woorden afkraakten. Die moesten hun verachting maar intern regelen, met ons had dat niets te maken. Hoewel, wie weet – ik had die dragqueens een paar weken geleden toch geholpen, doordat ik tussen hen en een paar agressieve, potige gangsterrappers was gesprongen en ten slotte, toen de vechtjassen er toch op los begonnen te meppen, de politie had geroepen. Ik, de politie! Een farce. Maar de Turken begrepen het en hebben mij geen haar gekrenkt. Tenslotte was ik samen met hen opgegroeid. Dat maakte indruk. Op mij, maar vooral op hen. En de dragqueens kusten me vol dankbaarheid.

Toen Madonna weg was, was ze weg en er was niets gebeurd. Zo ging het in die tijd meestal: ik maakte iets mee wat in prebewuste fasen voor veel opschudding en schandaal zou hebben gezorgd – maar nu ging elke mogelijke sensatie in rook op, of ik nu met handboeien werd ‘gearresteerd’ of door Madonna werd verleid. Ik vertelde het ook aan niemand, of hoogstens weken later, volkomen kapot van de whisky in een weer door een ander omgewoeld bed. De gebeurtenissen waren intensief maar zonder gevolgen. Elke dag leek op een reïncarnatie, en dan moest er een nieuwe, sterkere prikkel komen om mijn bewustzijn te bevredigen. En gisteren was verdrongen als een recentelijk verloren oorlog.

3

Alleen al het woord: bipolair. Dat is zo’n term die andere termen verdringt omdat hij minder discriminerend en dus adequater zou zijn. Een gecamoufleerd eufemisme, dat door omdoping de angel uit zijn object moet halen. Maar uiteindelijk is het oude begrip ‘manisch-depressief’, in elk geval wat mij betreft, veel beter. Eerst ben ik manisch, daarna depressief: heel simpel. Eerst komt de manische fase, die bij de meesten een paar dagen tot weken, bij een enkeling wel een jaar duurt; dan volgen de negatieve symptomen, de depressie, de absolute wanhoop, zolang die niet door gevoelloze leegte wordt opgeheven en dof en amorf wordt. Ook deze fase kan, afhankelijk van de patiënt, enkele dagen tot twee jaar duren, misschien nog wel langer. Ik ben een van degenen die de jaarkaart hebben getrokken. Als ik omlaag val of omhoog vlieg, dan is dat voor langere tijd. Dan ben ik niet meer tegen te houden, niet in mijn vlucht en niet in mijn val.

Aan het woord ‘bipolair’ kleeft, naast de zeker aanwezige positieve effecten die de hernoeming met zich mee heeft gebracht – zoals het insluiten van gemengde en mildere ziektevormen – iets technisch, dat de ware, catastrofale inhoud van het begrip dempt en van een etiket voorziet: de ramp als een gebruikersvriendelijke terminus technicus. Het woord is zo slap dat velen nog steeds niet weten wat het eigenlijk betekent. En dat spreekt boekdelen. De ontwikkelde burger kan met de term ‘bipolariteit’ weinig beginnen, laat staan met het ziektebeeld. Zulke dingen zijn, en dat bedoel ik niet als verwijt, de mensen nog steeds volkomen vreemd en ze vinden het doodeng. Het woord is redelijk, maar de feiten zijn schokkend. Aan de ene kant heb je de normale mensen, zelf vol met neuroses, fobieën en echte krankzinnigheden, maar allemaal sympathiek, allemaal met een knipoog integreerbaar, en aan de andere kant zijn er de gekken, die overhoop liggen met hun onbegrijpelijkheden, die gewoon niet meer te categoriseren zijn, niet te ironiseren of met humor commensurabel te maken. Dat is het lot van de gekken: hun overgelijkbaarheid, het verlies van elke relatie met het leven van de rest van de samenleving. De zieke is de freak en moet als zodanig worden gemeden, want hij is een symbool van de betekenisloosheid, en zulke symbolen zijn gevaarlijk, niet in de laatste plaats voor het fragiele betekenisbouwsel dat ‘dagelijks leven’ heet. De zieke is, net zoals de terrorist, uit de maatschappelijke orde gevallen, gevallen in een vijandige afgrond van onbegrip. En het wrede is dat hij zelfs zichzelf niet begrijpt. Hoe moet hij er dan voor zorgen dat anderen hem begrijpen? Hij kan zijn eigen onbegrijpelijkheid alleen maar accepteren en proberen ermee door te leven. Want voor hem is er niets meer transparant, niet zijn innerlijk leven, niet de buitenwereld. De medische verklaringen zijn modellen van de medische ratio, die betekenisverbanden willen leggen om de zieke over de schok van zijn zelfverlies heen te helpen: die neuronen hebben dus te hard geschoten; die stress was dus contraproductief. Maar met de werkelijke ervaring van de ziekte hebben zulke surrogaatverklaringen ongeveer evenveel te maken als de constructietekeningen van een remsysteem met de concrete kettingbotsing. Je staat met je gebruiksaanwijzing bij het ongeluk en probeert in de schetsen de wrakstukken te vinden die daar toch zo plastisch voor je liggen. Maar je vindt niets. De feiten blazen de uitleg op. Het ongeluk komt in de constructie niet voor.

Misschien zou het het beste zijn wanneer je je als psychisch zieke, mocht je de aanval al hebben overleefd, voorgoed liet stilzetten en vervolgens probeerde om zonder veel reflectie en gepieker tot het eind door te vegeteren. Het meeste is hoe dan ook verloren. Het is moeizaam en pijnlijk om je actief en analytisch met je eigen ziekte bezig te houden, en het is gevaarlijk.

==

Ik ben iemand geworden die bestaat uit geruchten en verhalen. Iedereen weet iets. Ze hebben ervan gehoord, ze geven juiste of verkeerde details door, en wie nog niets heeft gehoord wordt het wel even stiekem toegefluisterd. Het is onuitwisbaar mijn boeken binnengesijpeld. Die gaan over niets anders, terwijl ze toch proberen het dialectisch te verhullen. Maar zo gaat het niet meer. De fictie moet pauzeren (al werkt ze heimelijk natuurlijk toch door). Ik moet mijn geschiedenis heroveren, moet de oorzaken, als ze dan niet af te beelden zijn, als je ze in de constructietekeningen dan niet kunt vinden, naar boven brengen door de rampen exact te beschrijven.

Oorzaken, oorzaken, oorzaken. Neem tien therapeuten en je hebt honderd oorzaken. Vaste prik is in elk geval altijd weer de zogenaamde ‘vulnerabiliteit’: letterlijk kwetsbaarheid, een term die weliswaar primair alleen naar vatbaarheid voor psychische ziekten verwijst, maar die zeker ook duidt op een soort overgevoelige ontvankelijkheid, die maakt dat het dagelijks leven je al snel te veel is. Te veel waarnemingen, te veel blikken, en je houdt steeds ook rekening met de gedachten van de ander, zodat het uiterlijke perspectief je innerlijke blik beheerst. Zo is bijvoorbeeld het betreden van een openbare ruimte, een theater of een bar, het je onderdompelen in het sociale spanningsveld dat daar heerst, meteen een overbelasting voor iemand met dit soort kwetsbaarheid. De mogelijkheden van gevaar die hier opduiken zijn eindeloos. Een smalltalk wordt een valluik, de blikken van de aanwezigen lijken aanvallen, flarden van gesprekken staan concentratie in de weg, alleen al zomaar wat staan stort je in de grootste verlorenheid. Je moet voortdurend jezelf overwinnen wil je niet volkomen in je eigen sociofobie verdwijnen. Met te weinig weerstand tegen de buitenwereld en erdoor verward, mijd je het sociale en verleer je dat, als je het al ooit hebt geleerd. Of je maakt jezelf dwangmatig minder gevoelig met behulp van alcohol en andere middelen. En zo begin je je neuronenhuishouding in de war te gooien en langzaam te laten omkiepen. Misschien. Misschien een grond, een oorzaak.

Zo heeft een heel aantal, zestig procent van alle bipolairen, een voorgeschiedenis van drank- of drugsmisbruik. Veroorzaakt nu de ziekte het misbruik of het misbruik de ziekte of is het een wisselwerking? Daar is niet goed achter te komen. Als je oorzaken tegen het licht houdt, worden ze doorschijnend en twijfelachtig. Enerzijds geven oorzaken je verklaringsmodules in de hand met behulp waarvan je jezelf en anderen gerust kunt stellen, al is het maar aan de hand van zogenaamde trauma’s. Anderzijds is er helemaal niets gewonnen, het zijn simplificaties, toverformules, dus leugens. De geneeskunde is nog steeds een tastende wetenschap, trial and error, al eeuwenlang. De medicijnen zijn meestal te danken aan toevallige ontdekkingen. De psychologie is gebonden aan de logica van oorzaak en gevolg. En uiteindelijk is zelfs geeuwen nog niet verklaard.

Ik kan alleen maar zeggen: zo en zo was het bij mij (en zo zal het hopelijk nooit meer zijn). Wat daarvan oorzaak is, wat gevolg en wat een omstandigheid die niets met de ziekte te maken heeft, is uiteindelijk niet vast te stellen. Dus moet ik vertellen, om het begrijpelijker te maken.

1999

##

1

‘Er klopt iets niet.’

Daar konden we het over eens zijn. Lukas bedoelde het wel anders dan ik, maar hij was verstandig en hield zijn woorden zo algemeen dat ook ik ermee kon instemmen. Er klopte dus iets niet. Ik bedoelde: met de wereld. Hij bedoelde natuurlijk: met mij.

Er kraaide een haan. Het was een speeltje in de vorm van een haan dat, als je het bewoog, blikkerige klanken liet horen. Andreas had het plastic beest in zijn hand en liet het herhaaldelijk krassen. Waarschijnlijk was dat een soort radeloze scherts, een persiflage op de triggers van mijn paranoia: Hier, een signaal, een teken, gekraai, ja. Het is voor jou. En het is niets. Het is een grap. Word wakker.

De eerste nacht van mijn waan lag achter mij. Nu herinnerde ik me er al bijna niets meer van. Ik had vast wel geslapen, ondanks alle schrik. Ik had mezelf vast ook met bier gerustgesteld, iets wat medici inderdaad zelfmedicatie noemen. Zo snel veranderen de beoordelingen namelijk: wat net nog het gezuip van een slacker was, is een dag later de zelfmedicatie van een patiënt.

Radeloos zaten mijn vrienden om me heen, ’s morgens, aan de keukentafel. Zoiets hadden ze nog nooit meegemaakt. Ooit was er het verhaal geweest van een rechtenstudente die de dag voor haar examen was doorgedraaid en zich aan de telefoon voor haar grootmoeder had uitgegeven. Toen had ik natuurlijk mijn oren gespitst, want ik was gevoelig voor zulke verhalen. Nu stond ik op het punt zelf zo’n verhaal te worden. En mijn vrienden zaten daar maar en wisten niets te zeggen. Ze keken me aan, verstolen tot geïrriteerd.

Knut probeerde in een opwelling als enige de vloek, de radeloosheid te doorbreken. ‘Maar dat klopt toch allemaal niet!’ riep hij met een rood hoofd de stilte in. Een goede, bijna grootse poging, die veel te weinig wordt ondernomen. Geen arts zou zo’n zin over zijn lippen krijgen, integendeel, in gesprekken met patiënten wordt niets bestreden, alles wordt alleen maar noterend herhaald: ‘En ze kennen u allemaal?’ – ‘Ja, ze kennen mij allemaal.’ – ‘Sinds wanneer?’ – ‘Sinds, ik weet het niet.’ – ‘Aha.’ – ‘Aha.’ – ‘En hoort u stemmen?’ – ‘Wat?’ – ‘Stemmen? Hoort u die?’ – ‘Ja, die van u. Heel duidelijk.’ – ‘Dat bedoel ik niet. Andere stemmen?’

Een ‘ja’ betekent dan automatisch ‘schizofreen’, een ‘nee’ betekent nog niets, het laat alle opties open in deze multiple-choice-procedure, die de antwoorden van de patiënt nooit in twijfel trekt, die met alles instemt. Dergelijke praktijken zullen hun beproefde zin wel hebben, en de meeste paranoïci zijn natuurlijk bijna niet van hun overtuigingen af te brengen. Maar soms vraag ik me af of een interruptie van een bevoegde instantie, een simpel negeren van de waanvoorstellingen, misschien en passant, op een terloopse toon, niet toch behulpzaam zou kunnen zijn: ‘Wat u denkt klopt trouwens niet, maar...’

Knut probeerde het in elk geval. Of liever, zijn poging rolde er ongecontroleerd uit, want Knut was af en toe een heethoofd, die zijn rode haar alle eer scheen te willen aandoen.

‘Maar dat klopt toch allemaal niet!’

Ik weet nog hoe ik hem aanstaarde, hoe ik in een opening keek waarin de werkelijkheid oplichtte, de normale wereld van eergisteren, de enigszins gevestigde orde die ik kende. Ik weet nog hoe ik hem gedurende enkele seconden, waarin de anderen onthutst zwegen, gewoon geloofde, kon geloven. Misschien waren mijn gedachten, die immers vooral uit gevoelens bestonden, gewoon niet waar? Misschien klopten ze inderdaad niet. Ze veranderden tenslotte elke minuut, hadden geen enkel neuralgisch punt, nergens een anker, geen vorm. Maar wat klopte er dan wél? En wat bedoelde hij precies met ‘allemaal’? Iets was er toch gebeurd, anders zaten we hier niet. En toen was het moment van mogelijke helderheid alweer voorbij, en ik verstrikte me weer in een chaos van verwarde vermoedens. Innerlijk dan, onuitgesproken in elk geval.

Want de angst maakte me stom. Niet alleen waren mijn gedachten zo wild en zo nieuw dat ik er geen woorden voor kon vinden, maar ook was ik van angst en schrik nauwelijks in staat überhaupt mijn mond open te doen. Ik was nog te ontredderd, te kapot van de vorige dag. Er zat een doffe paniek in mij en ik wist niet meer waar boven en beneden was, waar binnen en buiten. Ik keek mijn vrienden alleen maar niet-begrijpend aan, daarna daalde mijn blik weer naar het tafelblad, waar hij bleef rusten. De grijze hemel werd mat weerspiegeld in de lak. In mijn hoofd zat een gloeiende brij. Het waren toch dezelfde vrienden van vroeger, dezelfde meteen herkenbare, vertrouwde gezichten en harten, en toch was alles anders, een grote vreemdheid tussen ons, een grens van iets onuitsprekelijks. Weer werd er gekraaid. Ik was meer alleen dan ooit.

The day the whole world went away. Je moet je dat voorstellen als een puberteit in quick motion, een pijlsnelle Umwertung aller Werte, een verandering van al je meningen, een opengaan van onmiddellijk verblinde ogen, een verlies van onschuld, en dat dan niet als een jarenlang proces maar binnen een dag, een paar uur, bijna een ogenblik. De hele wereld is plotseling anders gestructureerd dan je tot dan toe hebt gedacht. Je doorziet de principes en de wetten nog niet, maar ze zijn pijnlijk voelbaar, tot in je gealarmeerde zenuwen. De novice wankelt, mort, raast en zwijgt. Hij begrijpt het niet en verstomt. Dan begint hij te schreeuwen, uit koppigheid en uit angst. Het vertrouwde is er niet meer, alles is onbekend, zelf ben je een vreemd lichaam in het vreemde lichaam dat de wereld is. Je bewustzijn is alle houvast kwijt.

‘De mensen doen zo raar,’ stamelde ik.

‘Natuurlijk doen ze raar. Omdat jij raar doet!’

Ja? Weer dat korte moment van een mogelijke omkering, dat oplichten van de normaliteit, een hefboom van het gezonde mensenverstand: inderdaad, ik doe onzinnig en raar, ik ben door de stad gerend en heb vreemde mensen aangesproken. Bizar, wat is er aan de hand? Maar dan meteen de gedachte: zij zijn niet vreemd. Zij kennen mij. Sinds wanneer?

Toen het allemaal niet hielp, ving Lukas me weer: ‘Er klopt iets niet.’ Ik knikte, daar kon ik het mee eens zijn. Er klopte iets niet, en wel fundamenteel, tot in de basis, tot in het wezen van de dingen. Dat wezen van de dingen moest naar het ziekenhuis, niet ik, zoals mijn vrienden voorstelden. Ze haalden me over om eerst maar eens naar buiten te gaan.

2

Ik doorkruiste de straten alsof ik stoned was. Als ik me er niet op concentreerde, leek het beton mee te geven onder mijn voeten; maar als ik me van dat gevoel bewust werd, verdween het meteen weer. Alles leek kunstmatig verlicht, de gevels van de huizen stonden daar als filmdecors. De sfeer was geladen en scherp, vanuit de verte drong zich een geruis op, niet hoorbaar, maar fysiek zeurend, meer druk dan geluid. Zelfs de lucht leek oppervlakte geworden. Gisteren nog waren er geen grenzen meer tussen mij en de wereld geweest, totaal opgelost in de roes van de tekens; nu was ik volkomen geïsoleerd van alles om me heen. Ik had grote moeite me te oriënteren in die straten, terwijl ik hier toch eigenlijk heel goed de weg wist. Maar iets eigenlijks was er niet meer.

In een Turks restaurant, Deutsches Haus geheten, aten we linzensoep en köfte. Het was het eerste wat ik sinds dagen at. Eten vond ik moeilijk, omdat ik me bekeken voelde, bang was voor de blikken van de andere gasten. Toen er een camerateam binnenkwam om commentaar van de aanwezigen te vragen op de aardbeving die de vorige dag Turkije had geschokt, spuugde ik bijna alles weer uit. Natuurlijk betrok ik de lopende camera meteen op mezelf, ook al filmde die niet eens mijn kant op. In mijn fantasie betekende dat: men wilde mij, op bevel van hogerhand, op mijn nieuwe rol voorbereiden. Knut moest lachen om het absurde van de situatie, want hij merkte meteen dat het camerateam mijn paranoia aanwakkerde.

Ik begon monologen uit te braken. Een studiegenoot van Andreas en Lukas was bij ons komen zitten, en zijn hoornen bril en de schelmse zelfgenoegzaamheid die hij uitstraalde maakten me meteen agressief. Ik had een nieuwe vijand gevonden, terwijl hij niets lelijks deed. Hij praatte alleen maar over een of ander gastgezin dat hem na een indigestie een banaan had aangeboden. Dat had geholpen, zei hij. Eerder moest ik dus zelf hebben verteld hoe vaak ik de afgelopen dagen had overgegeven, en waarschijnlijk was dat verhaal over die banaan als advies bedoeld. Hoewel die ‘banaan’ toch een van de eerste woorden was die ik letterlijk kon opvatten, torpedeerde ik zijn opmerkingen; ik leverde een paar scherpe commentaren en noemde de Turken die om me heen zaten te eten ook nog ‘börekpooiers’. Andreas proestte een ‘debiel!’ uit, waarop ik met een brede grijns reageerde. Toch had ik het gevoel dat ik die grijns alleen maar speelde, dat ik al mijn grijnzen tot nu toe alleen maar had gespeeld, mijn leven lang. Toen hield ik me weer in, om de hoornenbrildrager opvallend te negeren, tegelijk het camerateam met mijn ogen onder controle te houden en mijn oververhitte gedachten te ordenen. De aardbeving, waarvan de verwoestende gevolgen op een klein tv-toestel te zien waren, beschouwde ik als geënsceneerd. Heel even wilde ik weer gaan huilen, toen trok er een buitensporig luid en volkomen atypisch, mij wezensvreemd geschater door me heen, omdat ik een grap van de hoornenbrilkerel, die ik plotseling toch sympathiek vond, dolkomisch vond. Opnieuw voelde ik me stoned, maar nu scherper, meer omlijnd, meer overbelicht, zonder al die dofheid waarmee blowen normaliter gepaard gaat. Mijn ogen zagen alles en toch niets.

’s Avonds was ik weer alleen thuis en ik moest drie, vier keer overgeven. De tekens waarmee ik propvol zat en die me vergiftigden, moesten eruit. Maar het hielp niet. Ze bleven binnen in mij zitten. Alles bleef binnen in mij zitten.

3

‘BINNEN———————“dat is toch simpel”

==

14.32 uur: Elke dood die ik sterf is het zoveelste verraad aan de waarheid. De surpriseparty voor Lukas eindigt dus vooralsnog met mijn opname op de gesloten afdeling. Als je gaat plassen, is de wc-deur in de regel niet op slot. Een normale plaats zoals elke andere, een niet-nieuwe ervaring. Onraar. Ik zou graag buiten schrijven, niet hier binnen bij de uitgeslotenen. Wie heeft deze mensen kapotgemaakt?

Dr. Mabuse: rock on. Gisteren geflipt. Geen deurknoppen hier. Ik mag niet naar buiten. Meneer Melle (ook ‘Mehle’) mag vandaag niet naar buiten, kunt u misschien sigaretten voor hem meebrengen, meneer Noeres. Meneer Noeres is namelijk betrouwbaar.

==

15.12 uur: De samenzwering van mijn vrienden en vrienden van mijn vrienden. Donderdagavond is er een conspiratieve vergadering bij Lukas gehouden, er werden inlichtingen over mij verzameld, wat weet wie van welke recente actie, waar moet dat heen.

Magda was er vermoedelijk ook bij: het verraad van Magda. Helaas is het je natuurlijk niet echt duidelijk waarom voor de anderen een grap afbuigt naar iets zieks, terwijl voor jouzelf de normale oude grap nog bestaat. Zo wordt een achteloze folderactie die nergens toe opriep de aanleiding voor de automatische opname op de gesloten afdeling. De krasse asymmetrie van zenden en ontvangen. Een aardig gebaar wordt hier een plotselinge wurggreep. Welke mechanismen zijn hier aan het werk?

Don’t cry a river for me.

==

11.30 uur: Ook hier heb ik dus plotseling een leidende rol, louter door mijn aanwezigheid. Grotesk. Dus speel ik dokter, geef ik adviezen. Zelfs als ik zwijg, ben ik het aanspreekpunt, ieders vriend. Gisteren kwam er een beverige generaal van de oude stempel, Von Gustroff of zoiets, meteen na het eten naar me toe, werd door de glimlachende sympatho-dienstweigeraar stapje voor stapje naar mijn tafel gebracht, waar hij vervolgens een ondanks een duidelijk lucide en fatsoenlijke, syntactisch onberispelijke zinsbouw een grotendeels onbegrijpelijke monoloog in mijn oor mompelde, praatte over de tafelschikking en over mogelijk zo niet zelfs noodzakelijk overleg daaromtrent, je zou een plenaire vergadering van de patiënten, hij verontschuldigde zich dat hij stoorde bij het dessert, bijeen kunnen roepen; dan weer liet hij zachte, verbrokkeld gemompelde woordencascades uit zijn bijna verstijfde mond ontsnappen. Ik zei dat ik zijn voorstellen begreep, ze goedkeurde (wil hem daarbij in geen geval voor de gek houden), ik zeg dat ik over die suggesties zal nadenken. ‘Meneer Gustroff, we gaan,’ komt de dienstweigeraar vriendelijk-beslist voor de derde maal tussenbeide, we bedanken elkaar en nemen afscheid, Gustroff antwoordt, nu tamelijk duidelijk, dat we elkaar binnenkort vast wel zullen tegenkomen.

Ik lees Lichte Gedichte, Abfall für alle, Preacher, Catullus en Horatius, weinig Wittgenstein. Wittgenstein is me nu te krankzinnig. Aanvulling op Luhmann: Die Gesellschaft der Gesellschaft das Gesellschaft. Samenscholing om me heen in de rookruimte. Einde van deze notities.

==

17.32 uur: Gisteren het verlangen. Niet per se, nee, eigenlijk helemaal niet, naar seks, maar naar concreet twee vrouwelijke personen, hun huid, hun nabijheid. Meer niet. Onbegrip. Waarom alleengelaten worden? Wie heeft daar wat aan?

Zo treurig.

Terwijl, als het verlangen voortdurend zou worden vervuld, zou dat wat je verlangt plotseling verdwijnen. Het einde van de relatie: klemmen en onvrijheid. Geklets.

Thee en chocola in ruwe hoeveelheden, en paffen doe ik, net zoals de krankzinnige Olaf de Klootzak (over hem later), filtersigaretten. De romantiek van de gekken dat ze iets bijzonders zijn: de wortel van alle krankzinnigheid. Ik daarentegen steeds weer, in elke zin, de poging om te zeggen: Ik ben een normale mens. Accepteer dat nou en laat me eindelijk met rust met die blikken van jullie. Van die blikken bouw ik een huis voor mezelf, zeg ik, en jullie, bouw toch je eigen wereld in je eentje. Als er iemand de kamer binnenkomt, valt zijn blik eerst op mij, instinctief geroken. Een waas voor de ogen – reden waarom ik ook niets meer met F. te maken wil hebben. Zelfs de seks was bij haar voyeurisme. Kijk eens naar hem, naar onze pornostar. Vergeleken daarmee stelde ‘Lost Highway’ helemaal niets voor. Nu is ze lesbisch, natuurlijk.

Niet open: dicht.

Een cirkelredenering: de hele ethiek. Het nieuwe perspectief is niet nieuw.

En de gemene dingen gebeuren ongewild, in het ironische, gedistantieerde, laconiek meesmuilende. Dat ervaar ik altijd als iets smerigs. Waarom zijn er hier eigenlijk geen pissoirs in de toiletten? Er zijn hier toch alleen maar mannen. Het is hier toch de gesloten mannenafdeling, of heb ik dat verkeerd begrepen?

==

9.02 uur: Che-Hippie-Goa-Nettie speelt me muziek voor van Massive Attack en Funny van Dannen (zonder het te zeggen). Een beau met een drugspsychose sinds april tekent een draadkruis op het bord, een ander heeft een getekende penis tot een plant versierd. Ik bijvoorbeeld pieker er gewoon niet over maar één krijtstreep op dat idiote bord te zetten. Mij niet gezien.

De drugsbeau vraagt me naar een urinemonster. Ik zeg nee.

In het oog schieten: krijt, bord, draadkruis (tekening)

==

11.00 uur: SAUNA UND DOCH SO FERN

==

13.45 uur: Klein vraagje maar: hoe kun je eigenlijk je beste vrienden nog vertrouwen als zelfs de kleinste, misschien dwazer-dan-anders acties onmiddellijk conspiratief worden verspreid en uiteindelijk echt tegen je worden gebruikt? Hoe noem je dat dan? ‘Verwant’? Maar wat dan, wie en waarmee?

Dit moment van vervreemding, een tijdflits in je bewustzijn –

==

22.34 uur: ’s Avonds onrust. De generaal roept iedereen met een groot Hallo! bij elkaar en heeft het over een vuurpolice. Hij is op zoek naar zijn broek. Iedereen is weer geschift.

Magda is geweest, fijn. Ook de anderen, Konrad, Lukas, Andrea, Isa, Knut, Andreas: even. We hebben een bordspel gespeeld, ‘koehandel’ heette het. De algemeen directeur omhelst mij. Olaf de Klootzak (over hem later) zegt: ‘Bij jou komt de stront je bek uit.’

De directeur echter: ‘Mag ik u directeur noemen?’

Wij doen dat op militaire wijze: nachtrust

Nachtrust in het directoraatsbed, zo doen wij dat

Dichter dicht, luid en vloeiend inmiddels:

‘7 vrienden,’ scheldt hij me uit –

‘En niemand windt zich op’ (ik bij de koehandel)

==

17.47 uur: Contact opnemen met Ulrich Janetzki, meteen volgende maand. Roken en kijken. Wachten op Entlösung, met een t. Sorry, ik bedoel het niet slecht. Ik goed. Goed en ziek, in inrichting. Waar is de reden? Waar is de reden?

==

18.34 uur: MOGELIJKE COLLEGES EN DISSERTATIEONDERWERPEN

Wittgensteins naaktheid

De slaap in de literatuur

Een analytische filosofie van de literatuur

Projectielen in de literatuur van de XXste eeuw

Paranoia in de literatuur van de XXste eeuw

Pynchon en het oudste systeemprogramma van het Duitse Idealisme

Walging bij Brinkmann en Goetz

Directheid van het drama – Sarah Kane en Werner Schwab

Kritiek op de psychoanalyse

Cyberpunk en neurobiologie

Bernd Alois Zimmermann – de tijd als bol en depressie

Mind the Surface: Creadiep Schrijven

ha, haha, haha

haháhahahahá

==

0.01 uur: Wakker, automatisch?

in ballingschap

==

4.03 uur: slapeloos

Excursie naar het jaar 2008

Helaas zie ik jou niet zoals jij mij niet ziet.’

==

(uit mijn aantekeningen, 17-21 september 1999)

4

Het eerste verblijf in een psychiatrische kliniek is meestal traumatisch. De grens is overschreden, de deuren gaan dicht. Hier helpt geen Foucault, geen grondig spellen van de logische tot concrete machtsverhoudingen en uitsluitingsmechanismen: theorie en geschiedenis van de waanzin gaan niemand meer iets aan. Hier word je met de praktijk geconfronteerd, nee, je bent onderdeel en object van een praktijk die zich aan elke subjectieve invloed onttrekt. Laat dus, gij die hier binnenkomt, alle zelfbeelden varen. Je bent nu daar waar niets meer klopt. Kreten en schuifelgeluiden begroeten je. En een geladen stilte, het soort stilte dat heerst als zwijgende mensen al te lang op iets wachten. Alleen wachten de patiënten op niets bepaalds. Hoogstens op de volgende dosis, op de eerste keer dat ze naar buiten mogen, maar wat meer waarschijnlijk is: op de verre verlossing. Ze wachten zonder doel. Het is een vreemde op en top gereguleerde, tot in de bureaucratische details griezelige wereld, vlak naast de normaalzieke wereld gelegen, slechts één gebouw verwijderd van de röntgenafdeling, één verdieping boven de orthopedie.

In één klap betreed je het rijk van de waan met zijn geuren, beelden, gezichten en fenotypen. Ik herinner me een intakegesprek met een energieke, managerachtige arts die ik sympathiek vond in zijn mannelijke pragmatisme. Ik denk dat ik meteen akkoord ging met een opname, misschien voor de grap, uit belangstelling of ter geruststelling van mijn vrienden, die naast me zaten. Zij hadden me in die richting bewerkt en beloofd regelmatig op bezoek te zullen komen. Ik was niet bij zinnen, had nog steeds niet begrepen dat ik mijn verstand had verloren, wat me enigszins immuun maakte voor de bevreemdende indrukken. Ik beschouwde het als een researchverblijf, voegde me meesmuilend, lachte misschien wel stiekem. Gedeeltelijk praatte ik de daaropvolgende dagen met mijn medepatiënten alsof ik de behandelende arts was. Het had dus nog niets traumatisch; dat kwam pas later, in de depressie. Ik was gewoon te psychotisch om te zien wat er werkelijk aan de hand was.

Eerst maar eens een sigaret, dacht ik, en ik liep de lange, met donker kunstmarmer beklede gang door. In de rookruimte voelde je de jaren oude, zware routine. Nieuwkomers zoals ik werden flauwtjes begroet of wantrouwig aangestaard. Aanvankelijk zei ik niets, ik rookte samen met de anderen, in die duiventil van nicotine en gespannen verlamming. Agressie hing in de lucht. De mensen kwamen, rookten en vertrokken weer, deur open, deur dicht, zonder veel woorden te wisselen. Na twee sigaretten stond ik op en stampte ik naar mijn kamer, ging op het bed zitten. Mijn kamergenoot zat dilettantisch op zijn gitaar te spelen, na verkondigd te hebben dat hij een star was. Zijn zelfoverschatting herkende ik meteen, anders dan die van mijzelf. Ik luisterde even, vroeg me af hoe dat verwrongen zelfbeeld tot stand had kunnen komen, sprong weer op, rende door de gang, wierp een blik in de rommelige recreatiezaal, keek welke gezelschapsspellen en boeken ze hadden, verveelde me meteen en banjerde terug naar de rookruimte. Daarmee had ik het parcours voor de komende dagen in vijf minuten afgelegd.

5

In tegenstelling tot de uitspraak van een geneesheer-directeur die een decennium later mijn niet erg behulpzame beoordelaar zou worden, nadat ik maandenlang in zijn kliniek had doorgebracht en hem daarbij slechts één keer had gezien, herinnert de manicus zich niet alles. Integendeel: hij herinnert zich maar weinig. De manie is wat de herinnering betreft een genadige ziekte, schrijft Kay Redfield Jamison, een hoogleraar psychiatrie die zelf aan een bipolaire stoornis lijdt. De manie, constateert zij, wist de herinneringen grotendeels uit. Met enige beperkingen klopt dat. Maar ik weet niet of ik dat echt als genade moet beschouwen. De ontbrekende greep op je eigen daden en ervaringen vormen een extra controleverlies achteraf, een verlies dat vergeleken met al die andere controleverliezen waarmee het acute ziek worden gepaard gaat, wel mild is, maar tegelijk de toch al aangetaste identiteit van de patiënt nog verder onderuithaalt. Ikzelf zou namelijk graag weten wat ik tijdens die aanval allemaal heb gedaan, zo volledig mogelijk. Maar dat gaat niet. Ik kan soms momenten van die bijzonder krasse en ingrijpende gebeurtenissen oproepen, ook niet-spectaculaire ogenblikken, incidentele ontmoetingen met mensen, fragmenten. Veel van wat ik weet over mijn gedrag toen, weet ik van anderen. Veel weten anderen in mijn plaats. En toch zijn sommige beelden en situaties zo scherp en welomlijnd dat de poging ook verbanden ertussen te reconstrueren misschien niet helemaal hopeloos is.

6

1999. Het was een wilde en toch beklemmende zomer geweest. Ik was veel uitgegaan met mijn nieuwe vrienden, had genoten van de euforie die alcohol en muziek me soms dagelijks schonken. Het was de tijd van Cookie’s Fortune, van club Der Eimer en van ‘Kunst und Technik’. Het was de tijd van Berlijn, van een bijna nog grotere belofte dan de universiteit was geweest, de belofte van de grote stad, die ons al jaren onmiskenbaar riep met zijn chaos, zijn clubs, zijn beat en de hele geest die zich daar had verzameld, de cultuur die ons voortjoeg, de excessen die wij wilden. Wij, schrijf ik, alsof ik voor anderen spreek en niet alleen voor mezelf; maar ik was tenslotte ook een van hen, een van ons. Ik was erbij en liet me voortjagen, door het nacht- en dagleven, door de nieuwe, opwindende boeken, door de kranten en gedachten, door het nog jonge internet, door de colleges, de stad. Ik zag mezelf als deel van iets.

Eindelijk hier, eindelijk op weg – en toch al van meet af aan een beklemming die borst, adem en blik vernauwde. Ik voelde me een slacker, hing soms maar wat rond, zoop en was desondanks een hyperijverige student. Hoe kon dat samengaan? Het ging. Een latrelatie waarin aanvankelijk veel romantiek zat, liep geruisloos stuk. De dagen werden bleker, de U-Bahnritten langer. De Freie Universität was een echt, koud apparaat in een betoverd, ver weg gelegen Dahlem. De colleges werden een last, maar ik beet door en las alles, soms toch weer gretig. Ik verzette me heftig tegen de traagheid, de verlorenheid, eigenlijk al volkomen gedesoriënteerd, zowel in de anonieme mensenmassa’s buiten als in de innerlijke continenten van het niet-weten, die des te monsterlijker afmetingen aannamen naarmate ik meer leerde en wist. Een werkstuk over Musil schreef ik bezeten en nauwkeurig alsof mijn leven ervan afhing, maar na de, toegegeven, vleiende vraag van de hoogleraar hoe ik dat voor elkaar had gekregen, was het werk voorgoed vergeten. Waarom sijpelde zoiets gewoon weg? Waarom had ik er überhaupt zoveel moeite voor gedaan? De anonimiteit van de universiteit deed de rest, de contactangst van de studenten was uitgesproken absurd, vooral aan het nogal elitaire instituut waar ik studeerde. En ik, de angstigste, was al snel helemaal op mezelf teruggeworpen.

Lusteloos hing ik soms in de touwen, wist me geen raad, wilde het niet toegeven, sprong dan doelloos op, waarde rond door de straten, de supermarkten, op zoek naar Punica Oase, naar een of ander product dat iets zou kunnen opleveren, vond niets en sloop terug naar mijn levenloze, afwijzende kamer. Daar zat ik dan radeloos aan de keukentafel, smeerde een boterham, die ik maar half opat, en probeerde me weer in mijn boeken te verdiepen. Nu lukte het nog.

Deze toestanden waren er niet pas in Berlijn. Ze waren er altijd geweest, in mijn kindertijd, mijn jeugd, mijn adolescentie: dat hardnekkige gevoel de weg kwijt te zijn en voortdurend een afstand tussen mezelf en de wereld te moeten overwinnen, en dat niet voor een paar uur of een paar dagen, maar voortdurend. En altijd, na een enthousiasme voor het of ander, ook de gehate keerzijde daarvan: de onbeduidendheid, de banaliteit, de leegte. Als iets me had gegrepen of blij gemaakt, dan werd het algauw dood, bedorven en ongenietbaar. De overvloed maakte altijd plaats voor een vacuüm.

Dat was in Tübingen al zo geweest. Daar was ik, aangewakkerd en gestimuleerd door een grote leergierigheid, in 1994 met zoveel elan en energie aan mijn studie begonnen dat sommigen daar waarschijnlijk hun wenkbrauwen bij optrokken. De universiteit is na je eindexamen immers een belofte. Eindelijk kan de jonge geest zijn ware interesses verdiepen, niet belast door leraren die soms toch echt gefrustreerd waren en je dus beperkten, ver van je familie en van je, in mijn geval, kleinburgerlijke en ontwrichtende thuissituatie. Jezelf in je studie opnieuw uitvinden, je kennis vergroten, je vaardigheden scherpen, dat was mijn doel. Ik wilde een streber zijn en mijn ontwikkelingsroman leven.

’s Morgens om acht uur beende ik vrijwillig naar de theologische faculteit om met de studenten daar Oudgrieks te stampen, echt te stampen, op de meest ouderwetse manier. Dan verder, naar de colleges en naar de bibliotheek, onuitputtelijkheden openbaarden zich, en wat ik vroeger als belangrijke literatuur had gelezen diende mij nu, zo overspannen was ik werkelijk, als relaxmiddel tussen de blokken theorie. Dat dacht ik tenminste, en ik las Enzensberger en Broch in de pauzes. Ik was enthousiast over het onderwijs en bezield door het onbewuste geluk dat ik nog onzichtbaar was, nog niet vastgelegd.

Er ontstonden een paar vriendschappen met analytische filosofen, die mijn isolement tegen het eind van het eerste jaar enigszins doorbraken. Zo gingen we vaak na de vrijdagse video-avonden naar Depot, een houseclub op het industrieterrein, en schudden daar ons lichaam vrij. Bepaalde nummers brachten mij, everybody be somebody, in een euforische toestand, waar ik van hield.

Maar al snel kwam er een grijs waas over de dingen. Het tijdschrift Tempo werd opgeheven, wat me vreemd sterk raakte, ik wilde nauwelijks geloven wat de kioskhouder vertelde en dacht dat mijn jeugd nu definitief voorbij was. De colleges gingen me meer moeite kosten en toch verveelde ik me er ook; ik verloor de motivatie en ging desondanks door. Maar ik merkte dat er iets fundamenteel verkeerd ging. Diep vanbinnen wist ik zeker dat ik eigenlijk niet kon studeren, ja, niet kon leven. De dagelijkse opgave van opstaan, aankleden, de deur uit gaan, Griekse les, colleges, eten, bibliotheek, terug naar huis en slapen verveelde en frustreerde mij. Door mijn tijd in het internaat was ik gewend mij in een sociale ruimte vol gelijkgezinden te bewegen, hoe vreemd die mij ook waren. Daar was een dynamiek geweest die me gedragen had en waar ik zelf mijn bijdrage aan had geleverd; en die dynamiek was er nu niet meer. Het nieuwe leven dat hier moest beginnen, kwam niet echt op gang. Het brood dat ik ’s avonds aan mijn bureau at, smaakte me niet. De keuken op mijn verdieping van het studentenhuis meed ik, uit angst voor de studenten bedrijfsleer en lerarenopleiding, die mij wantrouwig negeerden. Ik had geen fut meer, mijn stemming werd duf, ook twee korte relaties konden daar niets tegen doen. In het derde semester liet ik de Griekse les uiteindelijk vallen, ik spijbelde bij heel wat colleges, ging in plaats daarvan naar een heuvel boven de stad, om de dakpanrode ellende van bovenaf te bekijken, dat Zwabische, oververhitte nest van het Idealisme, of ik ging meteen naar de bioscoop, om mezelf er weer aan te herinneren waar ik eigenlijk mee bezig wilde zijn: met fictie, niet met theorie. Waarom voelde ik me zo ellendig? Waar was ik überhaupt terechtgekomen?

’s Nachts, bij het graf van Hölderlin, werd ik mij ervan bewust dat ik alles op een perfide, ingewikkelde manier alleen maar aan mezelf voorspeelde. Ik struinde verder naar de avondwinkel en kocht de goedkope wijn Le Patron, waarmee ik lezen en pogingen tot schrijven koppig ophitste tegen dat verlammende inzicht. Maar elke morgen, elke dag begon met een gedeprimeerdheid die pas ’s avonds enigszins zou verdwijnen. Een jaar plankgas was Tübingen eerst geweest, en daarna een jaar twijfel en tristesse.

Later, in Berlijn, werd het me duidelijk: ook al had ze zich niet als zodanig voorgesteld, ik had kennisgemaakt met een echte depressie.

7

In de weken voor mijn opname was ik mezelf en de anderen langzaam maar zeker kwijtgeraakt. Ik weet nog hoe de hitte mij bestookte in die Berlijnse zomer, hoe de leegte na de roman die ik in de eerste helft van het jaar had geschreven, me radeloos maakte. De roman heette Samstagnacht en speelde zich ook helemaal in de zaterdagnacht af. Vijf personen beleefden een ongelukkige partynacht, waarin de valse fundamenten van hun jonge leven zich als onder een brandglas openbaarden: treurspelen aan de rand van de dansvloeren. Hij was geschreven als tegenhanger van de in die tijd heersende popliteratuur, dezelfde achtergrond, maar negatie in plaats van affirmatie, depressie en opstandigheid in plaats van tevredenheid. Ik stresste de vierhonderd of vijfhonderd pagina’s in een paar maanden op het nicotinegele scherm en was daarna even kapot als gelukkig. Het was volbracht en het was, hoopte ik, goed. Ik stuurde het manuscript aan een paar uitgeverijen en aan het Literarisches Colloquium Berlin. De lawine mocht komen.

Maar er gebeurde niets, de zomer ging gewoon verder en werd zwakker. Dat het bij literatuur heel lang kan duren voordat je een reactie krijgt, kwam niet echt tegemoet aan mijn aangeboren ongeduld. En het schrijven van het boek, dat nooit gedrukt zou worden, had me een kick gegeven met uitlopers waartegen ik nu moest vechten. Ik was nog steeds opgejaagd en gespannen van de moeite die ik had gedaan en van de vreugde die het me had gebracht. Tegelijk was er niets dat mijn opgewonden toestand kon verzachten of kon ombuigen naar een vreedzame productiviteit. De perceptors lieten het afweten, de stemming ebde weg.

Ik had namelijk plotseling haast gehad. Stuckrad-Barre, even oud als ik, had een jaar eerder zijn eerste boek gepubliceerd, toen kwam Benjamin Lebert, nog een kind, die succes had met een internaatsverhaal. Dat vond ik sympathiek, ik volgde en las het allemaal zonder jaloezie, en toch zette het mij onder druk. Was ik niet degene die deze periode met alle middelen van de kunst allang had moeten beschrijven? Was het niet mijn waarneming, mijn taal die in dit hele discussie-, tekst- en gedachtenlandschap juist zo bitter gemist werd? Natuurlijk was dat vermetel en ijdel, natuurlijk besefte ik dat ook wel, maar toch was ik niet in staat de idee-fixe los te laten dat ik de roman aan het schrijven was. Eigenlijk had ik alleen maar gestudeerd om voldoende te kunnen lezen en begrijpen en vervolgens snel met de aangeleerde en verfijnde middelen de schoonheid van de schande van die periode vast te leggen. En nu werd ik ingehaald door de eerste flutschrijvers, terwijl ik overhoop lag met Derrida en hele nachten doorwerkte bij de muziek van Aphex Twin.

Nu zou je erom kunnen lachen, ironisch kunnen praten over de zelfoverschatting van die jonge dwaas, zoals ik het in elk geval zelf doe, en ik vind het, ondanks alle vervellingen, ook een beetje pijnlijk dat ik zo geweest ben, dat ik misschien nog steeds zo ben, pijnlijk zoals zoveel van wat ik hier schrijf. Maar die overspannenheid, die eerzucht, dat alles-of-niets, dat buitensporige en daardoor ook snel teleurgestelde vermogen ergens enthousiast voor te worden, behoorden waarschijnlijk al tot de voorlopers van wat me later zou overkomen. En die gedrevenheid, die zelfopgelegde prestatiedruk, die grootheidsideeën, die vaak een paar dagen later al werden afgelost door het verlangen alles erbij neer te gooien, door totale inertie en diepe minderwaardigheidsgevoelens: die waren al typerend voor het manisch-depressieve temperament – zij het nog niet voor de ziekte die dezelfde naam draagt.

8

Het begint met een overschot aan gevoel. Nee, het begint al eerder: met een incubatietijd, een dof vegeteren in watachtige, amorfe dagen en weken, een geschommel en gedommel dat vergelijkbaar is met de spreekwoordelijke ‘stilte voor de storm’ – een periode waaraan ik meestal slechts vage herinneringen heb, omdat ze nu eenmaal uiterst vaag is. De contouren van je denken en voelen worden wazig, je waarneming is dof, je denken verlamd. Op een ondoordringbare manier besta ik dan maar gedeeltelijk, een spookachtige verschijning die zich maar half bewust is van zichzelf, al bijna verdwenen. Die verlamming wordt voorafgegaan door rusteloze inspanning, gevolgd door grote uitputting, verspilling van krachten en van jezelf. Meer alcohol, veel schrijven, weinig slaap.