J. M. A. Biesheuvel

Zeeverhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De eerste en tweede druk van Zeeverhalen verschenen bij Uitgeverij Meulenhoff.

==

==

© Copyright 1985, 2007 J.M.A. BIESHEUVEL, LEIDEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8041 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2013

Voor Eva

Thalassa!

Tot mijn zesde jaar had ik door de oorlog de zee nog niet gezien hoewel we er in Schiedam toch maar een vijfentwintig à dertig kilometer vanaf woonden. Ik had wel plaatjes gezien en foto’s van de zee, mijn vader had me er veel van verteld maar dat voldeed me niet, ik zat veel aan de zee te denken, urenlang stelde ik me de golven voor in hun uitgestrektheid, de meeuwen en de wolken erboven, zelfs de horizon kon ik in mijn brein binnentoveren. Ik had een heel eigen beeld van de zee. En ik wist zeker dat het klopte. Op een dag, de oorlog was voorbij en mijn vader kon weer gaan en staan waar hij wilde, vroeg ik hem of hij mij niet mee wilde nemen achterop de fiets. ‘Waarheen dan?’ vroeg hij. ‘Naar de zee,’ zei ik, ik wilde de werkelijkheid aan de verbeelding toetsen. Mijn vader zegde toe en twee zaterdagen later haalde hij zijn fiets uit de schuur en bevestigde het kinderzitje op de bagagedrager. We gingen op stap. Het waaide nogal en later begon het te regenen. De fiets had massief rubberen bandjes, het was werkelijk een geluk dat hij niet door de pedante fascisten in beslag was genomen. Mijn vader loopt nu tegen de zesenzeventig en hij heeft de fiets nog steeds. De dynamo doet het weer en ook zitten er nu normale banden omheen.

We fietsten over de dijk naar Vlaardingen, naar Maassluis, ik werd uit elkaar gerammeld, mijn vader zat te vloeken maar hij gaf niet op, hij wilde mij het plezier niet ontnemen en misschien wilde hij ook zelf graag de zee weer eens zien. Het grootste stuk was het stuk over de dijk van Maassluis naar Hoek van Holland. Op een gegeven moment zaten we in de duinen. Mijn vader gebood me de ogen te sluiten en stapte af. Hij holde met de fiets aan de hand door het zand. Op een hoog punt werd ik uit het zitje getild en terwijl de fiets in het zand kukelde om na korte tijd met wegglijdende koplamp, handvatten en nog lang nadraaiend achterwiel tot rust te komen, riep mijn vader luidkeels ‘Thalassa!’ Ik begreep dat ik mijn ogen kon openen. De wind waaide ons haast van het duin. Wat ik zag gaat alle beschrijving te boven. Voor me zag ik een grijsgroene weide met witte schuimkoppen die eromheen scheerden, een klein schip verliet juist de pier, wat ging het kleine vaartuig tekeer! Het was heiig en mistig, het was ook nog een beetje gaan regenen. De wind was zuid-oost, vreselijke golven, weinig zicht. Van een horizon was helemaal geen sprake, ik stond te kleumen in mijn kleine doorweekte schoenen, ik begreep er niets van, het was een hel!

Mijn vader stond verrukt te schreeuwen en te gebaren: ‘Vrijheid, wind, gólven! Wég die Duitser, wég dat kantoor!’ Uitzinnig van vreugde nam hij me op de schouders zoals hij me ook omhoog had getild toen de eerste Canadezen door de stad reden. Wie opvarende van dat bootje was geweest had mij door een goede verrekijker op de schouders van mijn vader gezeten, hoog op het duin kunnen waarnemen, hij had kunnen zien hoe ik mijn kleine hoofdje schudde, een teleurgesteld propje nattigheid, vleesgeworden pech, want de zee zoals ik hem nu zag kwam niet in het minst overeen met wat ik me er al twee jaar van had voorgesteld: waar waren de zacht kabbelende golfjes, waar was de blauwe lucht, waar waren de kinderen met hun schepjes? Op nog geen honderd meter van ons vandaan begon een misthoorn te brullen en ik zette het op een huilen.

Mijn vader zette me op de grond en krabbelde zich verwonderd in het haar. ‘Godverdomme,’ mompelde hij, ‘wat zit je nou te huilen?’ We aten ergens brood, we gingen nog een keer het duin op en toen ondernamen we de terugweg. In het pikkedonker kwamen we thuis. Mijn moeder legde me in bed en vroeg hoe het geweest was. Ik gaf geen antwoord. Dagenlang heb ik gezwegen en alle plaatjes en foto’s die ik had van de zee verscheurd. Toen m’n verdriet over was gaf ik mijn vader te kennen dat ik de woestijn wilde zien. We konden overal heen, was de oorlog soms niet afgelopen? Mijn vader beweerde dat hij me de tocht best gunde maar dat hij het hoogstwaarschijnlijk op één zaterdagmiddag niet zou halen.

Ik begreep heel goed dat hij dat zei omdat ik bij het zien van de zee gehuild had, en vroeg geen tweede keer.

Schip in dok

Mijn vader was een heel stille man, geen feestvierder, geen redenaar. Hij werkte op de werf van Wilton in Schiedam. Hij was daar archivaris en beheerde tevens een klein museum van ouderwetse scheepsartikelen, vreemde onderdelen, wonderlijk genoeg bewaard van schepen die allang vergaan waren. Wij woonden in de Witte Huizen niet ver van de werf. Ik kwam weleens bij mijn vader op kantoor, een grote zaal waarvan de wanden uit metersdiepe witte laden bestonden, waarin de bouwtekeningen van alle schepen ter wereld lagen opgesloten – raakte een schip op zee lek, dan kon men aan de hand van de tekeningen al weken voor het schip binnenvoer beginnen te bouwen aan de te vervangen scheepsdelen – en meer van de werf had ik tot mijn veertiende jaar niet gezien. Op een zondag zaten we met zijn allen op het balkon. We dronken er koffie met uitzicht op de werf en keken naar het verkeer dat voorbijkwam. Ik zat in de derde klas van het gymnasium en ik was volkomen gelukkig. We waren naar de kerk geweest en hadden de man op de preekstoel horen spreken over de tocht van de joden door de Rode Zee. Mijn moeder had het daar nog steeds over. Vader zweeg, ik geloof dat hij niet in wonderen kon of wilde geloven. Volgens het bijbelverhaal waren de joden gewoon over de bodem van de zee van de ene kant naar de andere gelopen terwijl het water als muren om hen heen stond; toen de Egyptenaren kwamen om hen pijn te doen of te verslaan en ook door die watergang liepen, kwamen ze bij honderden om omdat ze verdronken in het water. God was de Egyptenaren niet welgezind. De zondagen uit mijn jeugd zullen me altijd bijblijven als de mooiste uren uit mijn leven. Vaak zat ik het dikke boek te lezen en onderdehand speelde mijn moeder op de piano. Tussen de middag gingen we eten. Wij hadden maar één keer vlees in de week en dat was op zondag. Ja, op woensdag was er altijd een rookworst, maar dat was niet zulk een feestelijk eten. Nee, op zondag aten we sudderlappen. De hele stad was vrolijk want overal rook het dan naar gebraden rundvlees. En op zondag hadden we de beste aardappelen en de beste, lekkere vette jus, soms hadden we wel twee soorten groenten, bijvoorbeeld witlof en appelmoes. Vooral was er altijd soep. En na het eten was er een puddinkje. Dat was geen soep uit een ordinair blik, maar echte zelfgemaakte soep. En het puddinkje kwam ook niet uit een plastic bekertje, maar was op zaterdagavond al klaargemaakt met rozijnen, krenten en bitterkoekjes. Ik mocht dan altijd de pan uitlikken. Na het eten zei mijn vader vaak: ‘Zullen we nu eens een wandelingetje gaan maken?’ Dan liepen we de hele stad door tot we bij het station uitkwamen. Daar begonnen we langs de Schie in de richting van Overschie te lopen. Mooi groene, sappige weilanden, roodbruine en zwart-witte koeien, schapen, allerlei soorten vogels en in de verte zag je Rotterdam liggen met zijn duizenden huizen en zijn hoge hijskranen.¹ En in de Schie tuften af en toe plezierbootjes. Bij Overschie, een liefelijk dorpje waar het ook al rook naar gebraden rundvlees, gingen we de Schie over en sloegen linksaf. Dan had je een wandeling van wel een uur en was je in Kethel. Zo’n wandeling bracht altijd mijn verstand en fantasie op hol, want het was net of je door een landschap uit een voorbijgegaan tijdperk liep. Oude boerderijtjes, mestvaalten, geluid van jonge kalveren en kleine varkens, huppelende lammetjes. Bomen die over het water hingen. Hier en daar zaten een boer en de boerin op een bank voor hun huis. Mijn vader groette vriendelijk en de boeren groetten terug. En dan die stilte die er over het landschap hing! Die stilte donderde gewoon in je oren. Daarom viel het gebabbel van mijn moeder des te meer op, en het was vriendelijk gebabbel. Oh, als ik op een van die wandelingen gestorven was, was ik niet ontevreden geweest. Natuurlijk heb ik in mijn leven mijn angstbuien gehad, honderden aanvallen waarvan mijn hart begon te slaan met een snelheid van tweehonderd slagen per minuut, ik ben ook genoeg krankzinnig geweest, maar voor het overige is het leven toch een groot feest geweest. Zelfs op kantoor voel ik me altijd prettig. Ik laat me nooit opjagen en ik heb een groot gevoel voor vrijheid. Een mens moet vrij door het leven, anders is het geen doen. Opgesloten heb ik me nog nooit gevoeld. Mijn leven lang heb ik me erover verbaasd dat na de winter de lente weer kwam. Dat had ik als kleine jongen ook al. Ik liep met grote stappen naast mijn vader voort en dan kwamen we eindelijk bij de spoorlijn van Amsterdam naar Rotterdam. Daarna kwamen we in rooms Kethel, een knus dorpje. Een kilometer verderop lag christelijk Kethel. Het weggetje tussen de beide Kethels slingerde voort op de manier zoals de Romeinen de weg ooit hadden aangelegd. Ik heb op die weg eens twee honden gezien. De ene kwam uit het christelijke deel, de andere uit het roomse dorp. Ze liepen over de smalle weg naar elkaar toe en precies tussen de twee dorpjes snuffelden ze aan elkaar. Het waren een mannetje en een vrouwtje. Verder dan snuffelen gingen ze niet. Op de eerste plaats was het zondag en bovendien stond het verschillend geloof in de weg. Ook zou het nooit in de kop van de roomse hond opkomen om de kern van het protestantse Kethel binnen te wandelen. In christelijk Kethel gingen we vaak naar de kerk. Dat was een leuke oude kerk, waar zwaluwen en mussen over de hanebalken trippelden. Duiven koerden er en het gemekker van de lammetjes was in de kerk goed hoorbaar. Daar zaten dan mijn vader en moeder met hun vijf kinderen. We waren al bekende gasten in die kerk. Als de dienst was afgelopen, liepen we door de zachte avondlucht in anderhalf uur weer naar huis. Daar aten we dan een boterham en klom mijn moeder onvermoeibaar weer achter de piano om Mozart, Bach, Moessorgski en psalmen te spelen. Men hoort mensen zo vaak klagen over de zondagen van hun kindertijd. Het zou zo zijn dat er op die dagen grote verveling heerste en bovendien was alles verboden. Ik begrijp dat niet, voor mij zijn de zondagen altijd de mooiste dagen geweest. Tot mijn dertigste heb ik geloofd, misschien wel zeker geweten dat de zon op zondag anders, feestelijker in zekere zin scheen dan op gewone dagen. De kleur van de dakpannen was inniger rood en de dieren leken veel meer op schepselen van God dan op zaterdag. Ja, de krekels zongen een wonderlijker en mooier lied op die dag. En dan was er het boek, de sprookjes van Andersen waar ik alleen op zondag in mocht lezen. Het was een heel dik boek en het stond vol met plaatjes. Ik geloof dat ik meer uit dat boek heb geleerd en te weten ben gekomen dan tijdens mijn hele universitaire opleiding...

Op een goede zondag zaten we op het balkon en we dronken onze koffie. Mijn moeder had het over de preek. Daarna begon ze te kokkerellen. Hoe dat precies kwam weet ik niet, maar ik was het enige kind dat thuis was. Het was vakantie. Mijn vader rookte zijn pijpje en zat een detective te lezen. Ik genoot van de blauwe lucht en hoorde de vogels in de dakgoten en op de takken zingen. ‘Het is nu zeker wel heel rustig op de werf, hè?’ vroeg ik. ‘Ja jongen,’ zei hij, opkijkend van zijn boek, ‘heel rustig is het nu. Er wordt misschien alleen nog een spoedreparatie gedaan, maar verder ligt de werf stil, helemaal stil.’ ‘Ik heb tot nog toe alleen maar uw burelen, uw kantoor gezien,’ zei ik, ‘nu zou ik zo graag eens de hele werf zien.’ Mijn vader ging staan en wees naar de werf. ‘Daar liggen die schepen nu,’ zei hij, ‘ze zwalken over de hele wereld. Bij windstilte en bij storm doorklieven ze de zeeën. Ze varen door warm en koud water, ze varen langs palmbomen en ijsbergen, maar als ze stuk zijn moeten ze hier worden gerepareerd, hier op een steenworp van ons huis. We zullen na het eten de werf eens gaan bekijken.’ Ik was blij. God, wat hield ik van mijn vader. Ik wilde later net als hij zijn. Een rustige man, ook archivaris. Ik wilde dan een vrouw hebben die net zo kon pianospelen als mijn moeder, een vrouw die net zo mooi zingen kon en bovendien wilde ik dan vijf kinderen hebben en mooie wandelingen met ze maken op zondag. Mijn vader stak zijn pijp nog eens aan en keek tevreden in het rond. Het middageten smaakte me die dag lekkerder dan anders. Om twee uur wandelden mijn vader en ik naar de werf. Eerst gingen we naar het kantoor. Daar haalden we de sleutels, want pa had de sleutels van alle loodsen en fabriekshallen. Ik bewonderde de duizenden laden waarin de scheepstekeningen lagen. Toen begon er een heerlijke wandeling over de werf. Mijn vader liet me eerst de kazematten zien waar de Duitse officieren in de oorlog hadden gehuisd. Toen gingen we naar de plek waar de kanonnen werden gemaakt. Prachtige dingen vond ik dat. We kwamen op een grote tekenkamer, daar stonden veertig reuzenborden waarop de reparatietekeningen werden gemaakt door de week. Ik zag vanaf een hoge stoel de Nieuw Amsterdam, het grootste schip dat we hadden in Nederland, in dok liggen. ‘Mogen we ook op de Nieuw Amsterdam?’ vroeg ik mijn vader. ‘Maar natuurlijk jongen,’ zei hij. Een kwartier later bewonderde ik het ketelhuis, de machinekamer, de salons en de hutten op het grote schip. Dit was nou een schip dat passagiers omgeven met een weelderig comfort over de hele wereld vervoerde. We stonden in de balzaal. ‘Hier dansen ze,’ zei mijn vader, ‘rijke mensen zijn het, ze slempen en drinken en ze zwieren met de verrukkelijkste vrouwen in hun armen rond.’ Ik was nooit verder geweest dan Doorn of Kethel, ik had weleens een film gezien in Rotterdam, maar varen leek me ineens het grootste wonder dat er bestond. We wandelden een uur over het luxueuze schip en mijn verbazing en verrukking kenden geen grenzen. ‘Nu wil ik ook de onderkant van het schip nog zien,’ vroeg ik mijn vader. Vijf minuten later liepen we onder het schip door. Het was of we in een reusachtige schemerachtige tent liepen, want het schip lag op hoge blokken zodat je gebogen onder de grote buik kon lopen. Ik zag de twee kolossale schroeven en eindelijk waren we bij de steven op het punt waar hij in de kiel overgaat. Daar krijgen stuurlui een gedegen en lange opleiding voor, dacht ik, alleen maar om ervoor te zorgen dat dit punt van het schip geen havenhoofd, geen boei, geen ijsberg, geen wrak, geen ondiepte raakt. Mijn lichaam en ziel sidderden van geluk. Ik zag de scherpe romp en zag dat er schelpjes en zeewier aan kleefden. ‘Dat moet er allemaal af,’ zei mijn vader, ‘dan is het schip sneller.’ ‘Mag ik later ook varen, vader?’ vroeg ik. ‘Maar natuurlijk, jongen,’ glimlachte hij, ‘in de vakantie kun je altijd wel werk vinden op een schip als ketelbink, bediende of hulpje.’ Ik legde mijn hand op de romp van het schip, op een plek van de kiel die gewoonlijk wel vijf meter onder water is. ‘Vader, leg je hand ook eens hier,’ zei ik, ‘is het niet net of je het hele schip in je handen voelt trillen als een geweldig dier, als een betoverd zeemonster?’ Terwijl ik dat zei beroerde ik met mijn duim de harige hand van mijn vader. Hier had ik twee wonderlijk mooie dingen tegelijk. De hand van mijn lieve vader terwijl hij op de kiel van het mooiste schip lag dat ik kende. ‘Prachtig, prachtig,’ zei ik en voor ik er wat aan kon doen, kwamen er twee tranen over mijn wangen biggelen. ‘Vader, ik ben zo gelukkig,’ zei ik. Hij glimlachte verlegen, rechtte zijn hoofd zodat hij het stootte tegen de onderkant van het schip. ‘Je bent een malle jongen,’ zei hij, ‘en nu gaan we naar de afdeling machinebouw...’

1 Een prachtig landschap voor een gedegen negentiende-eeuwse schilder!

Inwijding

Op mijn zestiende jaar ging ik voor het eerst varen. Ik stond op het achterdek van de Esso Rotterdam die afgemeerd lag in een van de buitenhavens van Antwerpen. We konden de volgende dag vertrekken. Ik stond naar de ondergaande zon te kijken. Een reusachtige creool kwam naast me staan. ‘Zo jochie,’ zei hij, ‘kun je nogal wennen hier?’ ‘Ja meneer,’ zei ik. ‘En vertel me eens, wat doe jij voor de kost?’ Ik begon te vertellen. De grote zeeman stond aandachtig te luisteren. Op het laatst vroeg hij of ik ook een geloof had. Ik vertelde hem alles wat ik geloofde. Dat mensen edel en rein van hart moeten zijn. Dat hoereren en stelen uit den boze is. Dat God je overal en altijd ziet. Dat de wereld met het jaar slechter en slechter wordt. Dat ik hoopte een belangrijk man te worden, iemand met veel ervaring en die een grote mensenkennis had. Dat ik nu bijvoorbeeld ging varen om de moeilijkheden en de noden van de zeeman te kunnen begrijpen. De creool, die torenhoog boven me uitstak, zweeg al de tijd dat ik aan het woord was. Toen ik uitgesproken was, was de zon onder en begon de zeeman te spreken: ‘Het zal nog geen twee jaar geleden zijn, dat wij net zo’n ketelbink aan boord hadden als jij. Die wist ook alles zo goed. Hij was even eigenwijs als jij. Alleen stonden allebei zijn handen verkeerd. Die vent deed alles verkeerd. Hij had moeilijke boekjes bij zich net als jij. Hij droeg zo’n brilletje als jij en hij had hetzelfde zwarte warrige haar. Zet je bril eens af... ja, dat kromme neusje had hij ook. We hebben behoorlijk wat uit te staan gehad met dat ventje. Het is op het ogenblik krek of ik hem in levenden lijve weer voor me zie staan. Maar er is iets heel vervelends met hem gebeurd. Wij voeren in de Golf van Biskaje, er stond een tamelijk hoge zee en er stond een stijve bries. We zaten allemaal te kaarten, tot iemand van ons zei: “Hee kijk nou eens wat daar voor een vissersbootje vaart.” We keken door de poorten van de mess en zagen het bootje, maar die ketelbink zag niets. Daarom ging hij even aan dek. Het was heus niet gevaarlijk op ’t dek, want we voeren in ballast en we lagen dus hoog op ’t water. Na een uur zei iemand van ons: “Waar is die ketelbink toch gebleven?” We gingen aan dek, het was donker geworden. Het was nu echt hard gaan waaien, de golven kwamen al hoger. Je kon geen kip meer voor ogen zien. We hebben tijden lang naar het jochie lopen zoeken. Hij was weg en hij bleef weg. Nooit meer terug gezien. Niet onmogelijk dat iemand, ik zou niet weten wie, hem toen hij daar bij de railing stond, een zetje heeft gegeven, geen haan die er naar kraait, de kapitein heeft nooit een onderzoek laten instellen, hij heeft alleen drie dagen later een telegram naar de moeder van dat ventje verstuurd met het bericht dat hij spoorloos verdwenen was en waarschijnlijk verzopen, begrijp je wel?... ja, dat was precies iemand als jij, die ketelbink van toen... het kan ook toeval zijn geweest natuurlijk... Nou, ik stap maar weer eens op, gegroet.’

Van halftien tot middernacht heb ik op het achterdek van dat tankschip gestaan, steeds denkende aan het droevig lot van mijn jonge voorganger op ditzelfde schip. Zou ik weer naar huis teruggaan? Neen, geen haar op mijn hoofd die eraan dacht. Ik nam me slechts stellig voor om in de Golf van Biskaje niet aan dek te gaan en zeker niet in het donker. Nee, nooit zou ik ná zonsondergang aan dek komen en na dat besluit ging ik te kooi. De volgende dag was iedereen erg aardig tegen me. Om een uur of twaalf zei ik tegen een oliegast dat ik zo graag de machinekamer zou willen zien. ‘Met alle genoegen,’ zei hij en nam me mee tot in de diepste krochten van het schip. Ik moest om één uur het eten voor de matrozen en het machinepersoneel opdoen, maar de bezichtiging van de machinekamer nam flink wat tijd in beslag. Men legde mij alles uit wat betrekking had op de voortstuwing van het schip. Ik keek mijn ogen uit en kon maar niet begrijpen waarom alles zo lawaaierig was, je kon elkaar haast niet verstaan. En waarom er behalve de hoofdmotor van een meter of twaalf hoog, hier nog minstens honderd andere kleinere machines en motoren stonden opgesteld, die allemaal hun eigen nut hadden, ik begreep dat niets uit deze warwinkel kon worden gemist. ‘Als het schip nu gaat varen,’ vroeg ik, ‘wordt het hier dan nog warmer en geeft het dan nog meer lawaai?’ ‘Nee,’ zei de oliegast, ‘want alles staat al aan, als het moet kunnen we over een kwartier vertrekken.’ Op dat moment stond ik voor een bak van drie bij drie meter, hij was ongeveer een meter tachtig hoog. Ik ging op mijn tenen staan om te zien wat daarin zat. Er stonden plotseling vijf of zes mannen uit de machinekamer om me heen. Tot nu toe hadden ze niet in het minst belangstelling voor me gehad, maar nu volgden ze al mijn bewegingen met zo’n nieuwsgierigheid en oplettendheid, dat het mij wat angstig om het hart werd. Hadden ze het ineens niet druk meer? Ik zag een kleverige zwarte drab in de bak. Het rook zurig en walmde vettig. ‘Wat is dat nou eigenlijk?’ vroeg ik de mannen. ‘Weet je niet wat dat is?’ zeiden ze, ‘dat is afgewerkte olie die we hier niet meer gebruiken kunnen en onderop ligt olieresidu, heb je nooit kennisgemaakt met het verschijnsel, het ziet er wel grappig uit, hè?’ ‘Nee,’ zei ik, ‘ik heb zoiets geloof ik nog nooit van tevoren gezien, alles wat meneer me hier heeft laten zien is praktisch nieuw voor me.’ ‘Olala,’ grapten de mannen, ‘maar dan wordt het tijd dat hij gedoopt wordt, waar of niet?’ ‘Maar natuurlijk,’ zei de oliegast en tilde mij, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, boven zijn macht en duwde me diep onder het kwalijk riekende oppervlak van de inhoud van de bak. Zo hield hij me een tijdje. Toen ik dreigde te stikken haalde hij me naar boven en duwde me nog eens onder. Daarna was ik vrij. Ik kreeg een schop onder mijn kont. ‘Het is nu twintig voor een,’ zei een van de mannen, ‘dit was natuurlijk maar een grapje, dat begrijp je zeker wel hè, ketel, het heeft niets met de gewone werkzaamheden uit te staan. Ga nu maar als de donder opschieten. Als je je bek tegen de kapitein opendoet, zullen we je volkomen in elkaar tremmen. Binnen twintig minuten ben je zo schoon als een rund dat in zoutzuur is gevallen en het eten staat klaar. We willen een schone tafel, heb je dat begrepen?’ Als een klont stinkende teer liep ik geheel blind door de gangen van het schip. Ik moest acht glibberige trappetjes op voor ik de machinekamer uit was, ieder moment dreigde ik fijngemalen te worden tussen afschuwelijke ratelende machines als ik naar beneden viel. En lachen dat de mannen deden. Wat ik ook probeerde, mijn ogen wilden niet open. Ik betastte mijn haar: ik had een kleverig teerpetje op. Van haar was niet eens sprake. Na vijf minuten was ik in de wasruimte. Ik zette de douche op zijn heetst aan en trok mijn kleren uit en wierp ze maar gelijk overboord, de schoenen ook, hoewel ik die misschien ooit nog had kunnen gebruiken. Na twintig minuten stond ik nog in de wasruimte en zag er nog uit als een lijk dat al veertien dagen in ontbinding verkeert, alhoewel ik mijn ogen reeds openen kon. Van hoofdhaar voelde ik nog niets. Twee matrozen, die ‘de gang van zaken helemaal niet kenden,’ kwamen toevallig de wasruimte binnen om hun handen te wassen voor het eten gaan. ‘Een beetje vies, hè keteltje,’ grijnsde een van hen tegen mij. ‘Ben jij zo wel op tijd klaar met eten opdienen? Waarom takel jij je zo toe, jochie?’ ‘Wij zullen dat varkentje eens wassen,’ zei de andere matroos. De twee maakten het water nog tweemaal zo heet als het al was en begonnen me met borstels en krabtuig te rossen dat het een aard had. Ik verging van de pijn, maar hield mijn kaken op elkaar. Op een gegeven moment nam een van hen mijn geslacht, voor zover men daar nog van spreken kon: het was me nog nooit zo klein voorgekomen, tussen de vingers en maakte het eikeltje bloot. ‘Als dat nu ook schoon is, viezerik, dan kun je je kleren aantrekken en opdienen,’ zei hij, ‘dacht je dat je er op zo’n manier bij een nette buitenlandse dame inkwam? Die pik moet gewassen hoor!’ Hij pakte een nagelborsteltje en borstelde het bloed uit mijn eikel met gloeiend water. Godlof zat daar geen olieneerslag, was ik blij, dat ik geen besneden jood was: had de voorhuid de teer niet buiten kunnen houden.

Een half uur later was ik in de eetkamer van de lagere bemanning. De borden waren schoon, de messen en vorken waren schoon, de kroezen waren schoon. Ikzelf liep op blote voeten: schoenen had ik niet kunnen vinden, in een schoon gewaadje tussen de mannen door. De bemanningsleden deden stuk voor stuk of ze gek waren en gedroegen zich als echte heren. Op zeker moment riep de bootsman me bij zich en duwde mijn kop boven zijn kroes. ‘Wat zit daar in die kroes?’ vroeg hij. Ik bekeek de kroes en zag een uiterst klein plekje koffieaanslag tegen de rand van de kroes. ‘Daar zit een plekje,’ piepte ik. ‘Dat durft hij een plekje te noemen,’ bulderde de bootsman en duwde mijn gezicht met zulk een kracht in de kroes, dat de striemen onder en boven mijn neus nog dagen zichtbaar waren. Ik had het met mijn eerste schip niet zo best getroffen. Toen stond de bootsman op en gaf mij een dreun op mijn gezicht, dat het bloed uit mijn neus spoot. Twee van mijn tanden had hij door mijn lip geslagen, ze zaten een beetje los. Zo werd ik de hele dag gejend. De volgende dag echter was ik van de aarde in het paradijs gekomen. ‘We hebben je gisteren een beetje geplaagd,’ zei de bootsman, ‘daarom hoef je vandaag niets te doen, je doet maar waar je zin in hebt.’ Ik kon mijn oren niet geloven en wilde een hut gaan schoonmaken, de afwas doen. Het werd mij verboden. Ik ging de wal op en maakte een wandelingetje over de kaden tot een uur of elf. De zon was lekker gaan schijnen. Ik was bang dat ik te lang wegbleef, maar niets van dat al. Ik had waarschijnlijk de hele dag vrij. Daarom ging ik in mijn zwembroek op het sloependek liggen zonnen. Ik had kussens meegenomen, omdat het zo heet was op het hout. En daar lag ik. In de zonnewarmte viel ik in slaap. Niemand die me wakker maakte om het eten van tussen de middag op te doen. Tegen drieën kwam er een schip voorbij, dat door de sluizen moest. Er gebeurde iets gevaarlijks en zes sleepboten en het grote schip zelf begonnen om de beurt te toeteren, dat het een aard had, Heiligen nog aan toe! wat kunnen schepen loeien! ik was op slag wakker en keek in het gezicht van de twee matrozen die me gisteren ‘gewassen’ hadden. ‘Zeg ketel,’ zeiden ze, ‘kun jij zwemmen? Je bent al in badkostuum, is het niet?’ ‘Ja,’ zei ik, ‘ik heb geen diploma, maar ik weet me best drijvende te houden hoor.’ ‘Nou daar gaat die dan,’ zeiden de twee en pakten me tegelijk bij armen en voeten en wierpen me, nadat ze me drie keer heen en weer hadden gezwaaid, over de railing van het sloependek, dat op een hoogte van ongeveer drieëntwintig meter boven water lag in de haven. Ik ben nooit een beste duiker geweest, maar gelukkig kwam ik niet op buik of rug terecht. Ik zwom naar het schip terug, de mannen hadden me minstens een meter of vijftien van de scheepswand afgegooid! Er stond een behoorlijke stroom langs het schip ten gevolge van het feit dat de sluizen open stonden, maar na een minuut of drie had ik toch ergens een touwladder gevonden: ze hadden hem speciaal voor mij uitgerold. Ik begon de ladder te beklimmen en zag vele meters boven mij de lachende gezichten van mannen die wekenlang mijn enige metgezellen op het water zouden zijn. Toen ik nog maar drie meter hoefde te klauteren, riep een van de mannen: ‘Daar gaat ie weer!’ en maakte iets los waardoor de touwladder plotseling een losse ruimte van ongeveer twee meter kreeg. Ik viel nogmaals. Probeerde me krampachtig aan het touw vast te houden, maar het lukte niet. Weer in het water, ditmaal vlak tussen de huid van ons schip en een sleepboot, die juist langs ons heen kwam. Weer begon ik uit het water te klimmen, weer zag ik de vrolijke gezichten boven me. ‘Volhouden,’ dacht ik, ‘het is de inwijding maar, op den duur gaat het over.’ Maar daarin vergiste ik me. Want voor deze mannen was ik niet alleen maar de ketelbink, die eens flink aangepakt moet worden vóór hij zeeman wordt, maar een vreemde eend in de bijt, die voor één, hoogstens twee maanden de zeelucht komt opsnuiven; ik was veel meer de gymnasiast, de student, de aankomende kapitalist en reder dan een leerling-zeeman. Maar dat kon ik later pas begrijpen.

In de bovenkooi

Het mooiste wat je als zestienjarige ketelbink op zee kan overkomen is overdag zo ongenadig van de bootsman of een kabelgast op je lazerij te krijgen dat de tweede stuurman je, in zijn functie van scheepsarts, gezalfd en verbonden heeft en je voorschrijft een paar dagen in je kooi te blijven. Dan loop je wankelend naar je hut, de meester is op je hand en legt je in je bovenkooi en dekt je warmpjes toe. Het schip slingert hevig. Je ligt op je buik en houdt je met je linkerhand vast aan de houten rand van je bed. Je ligt nog even naar de pin-up girls tegen het houten beschot aan de overkant te kijken. Het is je nog niet helemaal duidelijk wat die plaatjes een zeeman te zeggen hebben omdat je nog nooit haring of kuit van de hartstocht hebt geproefd. Je pikkie is klein, koud en gerimpeld. Je luistert naar de wind en het gedender van de grauwgroene golven, die op nog geen viereneenhalf à vijf centimeter van je hoofd tegen de scheepsromp kapot slaan. Je weet dat je voorlopig niet terug hoeft naar het gymnasium, want de schikgodinnen hebben je op een wildevaartschip gebracht en het kan een half jaar, maar ook drie jaar duren vóór je in Rotterdam terugkomt en van boord mag. Je rechterhand glijdt tussen het hout van de kooi en de warme zacht schommelende matras. Je bent zo gelukkig en geborgen als vóór de droom die psychiaters vele jaren later ‘de objectief geldende werkelijkheid’ en anderen ‘het leven’ zullen noemen. Onder de matras vind je je Plato, Ovidius, Flaccus, Homerus en Vergilius. Mooie oude bandjes, die je op school eigenlijk niet meer gebruiken mag omdat ze in je grootvaders tijd al stukgelezen zijn en omdat nu steeds meer bewerkingen van de klassieken aftrek vinden, die voor ‘de huidige gemiddelde gymnasiast’ zijn bewerkt. Dat zijn gele of witte boekjes, die al veel van een pocket en niets van een foliant, incunabel, laat staan van een geurige, vergeelde, in kalfsleer gebonden Statenbijbel weg hebben. Je betast de boeken of het zachte marmotjes met een hartje en een lever waren: met pootjes waaruit ze lekkere hapjes knabbelen. Je tuurt door de patrijspoort; het ene ogenblik zie je de hemel grijs met donkerzwarte regen- en donderwolken en dan weer wordt het spaarzame licht in de hut weggenomen doordat je kooi twee, drie meter onder water verdwijnt en als je goed zou kunnen kijken, de haringen aan de zes centimeter dikke glazen poort in hun griezelig grauwe element zou kunnen zien voorbijschieten, of een school sardines, een haai of een kleine narwal, al naar de snijlijn der lengte- en breedtegraadcoördinaten waar je toevallig op Gods zeven zeeën ronddobbert. Je hoeft niet te werken of uitgescholden te worden. Je fluistert: Pyramus et Thysbe, juvenum pulcherrimus alter, altera, quas Oriens habuit, praelata puellis...’ In gedachten zie je je leraar voor de klas, een verkreukeld mannetje dat alleen de jongens de liefdesgeschiedenissen van Naso laat voordragen. Schuins door zijn brilletje kijkt hij naar de meisjes, waarvan hij op dat moment de aanwezigheid liever in het borduurlokaal dan hier ziet vastgesteld. Maar jij kijkt weer langs je leermeester heen door de beslagen ruiten vlak naast hem naar de schimmen van schepen, die door kleine, dapper toeterende en fluitende sleepbootjes getrokken, onderweg zijn om over een uur het zeegat uit te varen, het ruime sop te kiezen. Je ziet het haarscherp voor je. Je mompelt: ‘Palinurus, Aeneas. Odysseus langs de Sirenen,’ je glimlacht, vergeet je pijn, denkt aan de roerganger in de bedompte kleine stuurhut, waar slechts het moederkompas en het geknars van de stuurketting te horen is. Hij ziet een twintig meter hoge deining aan bakboord, en hij geeft, met een hand een zware Van Nelle draaiend, alvast rustig tegenstuur, want de storm is afgelopen. De kapitein ligt in zijn hemels comfortabele hut een dutje te doen. Je weet alles; je hoort de stoom onder je sissen, de ketels dreunen en de schroef slaan; soms komt hij boven water om in de lucht als een razend geworden molenwiek rond te draaien en om dan met een dreun (die je hoofd met een niet-onzachte klap tegen een dun plekje van je kussen drukt, zodat de siddering van het geraamte, waarin je lijf is ingebouwd, zich goed voelbaar voortzet in je achterschedelbeen en je hersens) weer in het water neer te komen. Je hoofd trilt er nog lekkender van dan wanneer je het stevig tegen het achterblad van een cello, die op de laagste snaren flink en met welluidend vibrato wordt aangestreken door een musicus die van wanten weet, hebt gelegd. Het gevoel aan je magere kin op ’t ebonieten kinstuk van een viool waarop je Bachs vioolconcert in A speelt, is er niets bij! Je hoort de telegraaf in de machinekamer rinkelen. Je lacht in je vuistje: sloepenrol? Nee, het waren de schellen in de gang; ze gaan de schotten neerlaten die het water moeten tegenhouden als een van de ruimen en een paar gangen zijn volgestroomd met het water, dat je altijd gedragen heeft. Je weet hoe langzaam maar onverbiddelijk die deuren zich krakend sluiten als de bel geluid heeft. Als je, door het water gedwongen, je er op het laatste moment nog doorheen wilt dringen, word je geluidloos met een snelheid van twee centimeter per seconde in elkaar gedrukt en is je vlees moes, je stront, hersens en kraakbeen de beste afsluiting tussen de schuif en zijn voegen, die een scheepsbouw-ingenieur zich maar denken kan: er komt geen druppel meer door. Je denkt: ‘Verdrinken is erger, want je spartelt minuten lang proestend en snuivend tegen, vóór je je vol laat lopen.’ Na vijf minuten hoor je de waterdichte deuren weer opgaan. De raderen krijsen in je oor. Je weet dat de meester alles heeft gezien en geprobeerd en dat hij nu weer naar de tremmers gaat, die in de verzengende hitte van het vuur onder de ketel en nog harder zwetend van de uit alle hoeken en gaten spuitende stoom, als de druk door God weet wat voor toevalligheden te hoog wordt opgevoerd door de altijd te zwakke leidingen: je hebt hier nog geen gipsverband omgelegd of ginds spuit hij alweer – de te grote brokken cokes door nauwe gaten in de zinderende vuurzee smijten, waar bovenop het water borrelt en overkookt als ware het een getemde vulkaan in werking. Daar lig je allemaal aan te denken. ‘En de Here beschikte een grote vis om Jona in te slokken.’ Maar hier ben je niet alleen als eens Jona. Al ben je de jongste aan boord en word je om de twee dagen lens geslagen, je ruwe meesters delen met jou hetzelfde lot; ze kunnen niet over de muur stappen om over zee naar de wal te wandelen en je kunt er haast donder op zeggen dat als jij verzuipt, ook iedereen met je te gronde gaat, de ‘varkens op de achtersteven, de ratten en de kakkerlakken incluis.’ ‘De profundis tenebrisque clamavi te Deum’ gaat hier niet op. ‘De herdertjes lagen bij nahahachte, ze lagen bij nacht in het veld’ neuriënd, sluimer je in. Een gelukkige, droomloze slaap en je kooi is zo geconstrueerd dat je er ook, al slapende, niet uit kan vallen. Tegen twee uur in de nacht word je wakker. Er is een rosse gloed in je hut. Je hoort geroezemoes. Voorzichtig, zonder dat iemand het kan horen, richt je je op. De mannen beneden rond de kleine tafel waarop juist een vlijmscherp mes wordt geplant, zodat het gezoem van het trillende lemmet nog lang in je oren naklinkt, de mannen die al minstens anderhalf uur aan het kaarten zijn, want het wordt nu menes en er hangt een bedwelmende jeneverwolk boven het gezelschap, ze hebben je niet in de gaten, want een zwartfluwelen gordijn dat middels houten ringen over een ijzeren rail die tegen het plafond hangt, kan worden dicht- en opengeschoven, onttrekt je aanwezigheid aan nieuwsgierige blikken. ‘Houd je grote rotsmoel, kloot!’ hoor je dezelfde bootsman zeggen, die je vanmiddag nog buiten westen heeft geslagen, ‘de ketel slaapt.’ ‘Ja,’ denk je, ‘hoe lieflijk, hoe vol heilgenot, o Heer der legerscharen God, zijn mij Uw huis- en tempelzangen. Ze denken dat ik hen niet hoor.’ Dan schuif je zonder een ring over het ijzer te bewegen, het fluweel ter hoogte van je knieën een halve centimeter open en ineengehurkt met je kin half tussen je dijen, want de kooi is nauw, tuur je door de spleet. Je ziet hoe een kabelgast een matroos een optater recht op de neus verkoopt, de bloeddruppels glijden als druppeltjes kwik over zijn glimmend vette hemd en stollen op de ijzeren vloer. Dan worden de kaarten weer gedeeld en op tafel gesmeten. Je hoort een vloek, de smerigste kwinkslag die je ooit ter ore is gekomen en twee tranen biggelen over je wangen. Je gaat liggen en schurkt je knieën tegen het beschot. ‘Dit zijn mijn vrienden, hun leed is mijn leed, mij zal niets overkomen’ en langzaam doezel je als op een warme en zacht deinende buik van honderd bunder weer in.

Storm op zee

‘Het begin van iedere storm is hetzelfde: je wordt wakker omdat een sinaasappel, die zich heeft weten te bevrijden, van de ene kant van de kajuit naar de andere rolt. De houten betimmering van kasten, en spiegels, geassisteerd door tafels en stoelen, begint te kreunen en te kraken en ergens in het schip slaat een zware deur dicht. Homerus is onder mijn bed gevallen en mijn touwtjesjas staat vijfenveertig graden in de lucht – the animation of the inanimate. Je hoort telkens met groot gerammel de schroef uit het water komen. Zodra je je hoofd naar buiten steekt, wordt het al duidelijk dat het schuim van de golven ermee begonnen is een doorgaand patroon te vormen, dat als een net op de donkergladde massa van het water ligt uitgespreid, terwijl de achtersteven als een wipplank op en neer vliegt. De wind is bezig een nieuwe deining te ontwikkelen, terwijl de oorspronkelijke deining er met onverminderd geweld dwars doorheen loopt. De zware Europese meeuwen zijn verdwenen en drie, vier, vijf bliksemsnelle vogeltjes met sikkelvormige vleugels vliegen met onbeschrijfelijk uithoudingsvermogen tegen de wind aan, terwijl ze met hun vleugels de silhouetten van iedere golf schijnen na te tekenen.’ (W. S. Heckscher)

Wij kwamen van Groenland en wilden om Ierland heen ten zuiden van Engeland langs, naar Rotterdam varen. Ik was weer eens de ketelbink. (Altijd als ik zoiets schrijf, krijg ik de neiging om een bepaald lied te gaan brullen en met een zwaar Rotterdams accent. Ik doe het trouwens vaak in gezelschap en heb dan steeds weer groot succes – Hoor, Maarten zingt! –, het vervelende is dat ik van de smartlap slechts het eerste couplet ken. Het lied eindigt ermee, dat de ketelbink met appels en citroenen wordt bijgevoed, maar het helpt niets, hij gaat toch dood. In zeildoek genaaid wordt hij aan dek gelegd, de kapitein neemt zijn petje voor zijn ogen en bidt het Onze Vader en dan gaat ketelbinkie ‘hup twee drie, in Godsnaam overboord; dat is verdomd toch ongehoord’ – of iets van dergelijke strekking –, maar goed, daar gaat die weer, ik zet mij in postuur, een piano of een guitaar heb ik er niet bij nodig, als het moet brul ik het hele ingeslapen Leiden bij elkaar:

==

Toen wij uit Rotterdam vertrokken,

met d’Amsterdam een ouwe schuit,

met kakkerlakken in ’t vooronder

en een zwahare reis in ’t vooruit,

toen hadden wij een kleine jonge,

als ketelbink bij ons aan boord

die voor de eerste keer naar zee ging

en nooit van haaien had gehoord...

die van zijn moeder op de kade

slechts schuchter lachend afscheid nam

omdat hij Haar niet durfde zoenen,

die straatjonge uit Rotterdaham...

==

Drommels! zo’n lied, dat kun je helemaal niet opschrijven, dat moet je me horen zingen, de tranen springen je ervan in de ogen, het is werkelijk een heel erg verschrikkelijk lied, een en al ellende en kommernis: eigenlijk mag het alleen maar door iemand gezongen worden, die zelf vier of vijf maal ketelbink is geweest. Maar ja, God is goed en ik ben ook niet kwaadaardig, we mogen niet te ver van de koers afwijken, als ik aan het stuur sta, zwalk ik maar zo’n beetje alsof het om een of andere pleziertocht ging, in plaats van een ordentelijke reis van haven tot haven en steeds de kortste afstand nemend: toen ik voor de eerste keer aan het stuurrad stond, het was de platvoetwacht geloof ik, tijdens de hondewacht zou niemand er iets van hebben gemerkt, kwam plotseling de kok de stuurhut binnenstormen: ‘Wie staat hier voor de donder aan het rad? Je moet eens achter je kijken, ketel, je schrijft je naam op zee, maar het puntje op de i ben je vergeten... boerelul, door al dat gezwalk is al het vreten van mijn fornuizen gelazerd, ik wilde eerst nog schoren met bakstenen, maar we maakten nog geen tien graden stuurboords bakzij en mijn pannen stonden recht – hij had het over pannen, maar het waren afwasteilen gelijk, zoveel kookte die man –, of we helden al weer naar de andere kant, ik heb Godvergevemij Jezus Christus nog aan toe, het kokende aardappelsop over mijn klauwen en mijn armen gekregen ballebreker...,’ hij toonde mij zijn roodverbrande lichaamsdelen. Nu ja, vrolijkheid en een luimige stemming gaan blijkbaar vaak ten koste van anderen. ‘Waar gewerkt wordt vallen spaanders.’ Hoe had ik het anders moeten leren. (Al dat rechtlijnige leidt tot niets. Ik heb voor de donder toch jarenlang gevaren, alleen maar omdat ik Moby Dick gelezen had, maar een echte walvis heb ik nooit gezien, het is ook veel beter dat zulke geschiedenissen slechts in je herinnering of in de fantasie sluimeren, want zoals het tegenwoordig gaat, dat lijkt helemaal nergens meer op, dat is gewoon moorden: een soort torpedoboot afsturen op de barende Leviathan, een gifkogel schieten in een walvis van zo reusachtige afmetingen, dat hij met zijn geweldige staart twintig van Ahabs nobele mannen, Stubb incluis, zou hebben gedood. Maar ja, tegenwoordig is de hele wereld een gekkenhuis, in 1780 was het natuurlijk niet veel beter, maar de inrichting zag er anders uit, daar kom ik later in ander verband nog op terug – tekening van de goede Geert Hofman uit Vlaardingen, die nu al zes ellendige jaren in het hartje van Afrika heeft gesleten als leraar Frans op een schooltje waar je sterft² van walging, ellende en de hitte, op de tekening zie je een man op een preekgestoelte staan, van kop tot teen in verband gewikkeld, hoe hij nog spreken kan is in ieder geval een raadsel en toch zegt hij: ‘Daar kom ik later etcetera...’ –, maar nu recht zo die gaat, er moet toch eens een eind aan deze volstrekt onzinnige en veel te lange zin komen? en daarom ‘over en sluiten’.) Maar voorlopig waren we nog niet in Rotterdam, want voor de kust van Zuid-Ierland kregen we toch een storm, dat horen en zien je verging! Het scheelde maar een haar of we waren met onze graanschuit met man en muis verzopen! Kent niemand de schaal van Beaufort? Daar gaat die weer: (Je geeft steeds een begrip en direct daarop de beschrijving van de ‘Zichtbare uitwerking van de windkracht op het zee-oppervlak’.)

==

‘Stilte – spiegelgladde zee.

Flauw en stil – golfjes welke de zee een geschubd aanzien geven. Schuimvorming vindt niet plaats.

Flauwe koelte – kleine, nog korte golven, maar al beter gevormd. De toppen hebben een glasachtig aanzien en breken niet.

Lichte koelte – kleine golven: de golftoppen beginnen te breken. Het hierdoor gevormde schuim heeft een overwegend glasachtig aanzien, terwijl hier en daar op zichzelf staande witte schuimkoppen kunnen voorkomen.

Matige koelte – kleine, langer wordende golven. De witte schuimkoppen beginnen al vrij veel voor te komen.

Frisse bries – matige golven, van aanmerkelijk grotere lengte. Overal zijn witte schuimkoppen te zien. [Hoe de lucht er uitziet en hoe lekker het schip hierop deint, daar praten we niet over – noot van de schrijver.] Hier en daar kan opwaaiend schuim voorkomen.