J. M. A. Biesheuvel

Brief aan Vader

Een keuze uit eigen werk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2015 J.M.A. BIESHEUVEL, LEIDEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8052 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2015

‘Voor Jan en Kitty;

voor Marjolein en Thijs’

De overtocht

Waar wij zijn kan ik niet met nauwkeurigheid vertellen, in ieder geval is het 1147 voor Christus. Mijn vrouw en ik wonen in een delta bij de zee. Er wonen hier honderden mensen. Ik ben altijd maar in mijn hut, maar de mannen die me nodig hebben weten me wel te vinden. Mijn vrouw zegt dat ik een beetje raar ben. ’s Nachts maak ik wandelingen in de buurt want ik hou van het donker. Hoor ik bladeren ritselen, hoor ik ineens een otter, dan verstijf ik van angst en ren naar mijn huis terug. Wij leven van vis en knollen en vuur maken kunnen wij niet. Het regent hier heel veel en overal zijn de zijarmen van de rivier. Ik bemoei me met nagenoeg niemand omdat de anderen overdag bezig zijn en ik dan op bed lig. In de hut zijn ook allerlei dieren. We eten die dieren niet, we melken ze niet. Mijn vrouw is gesteld op die dieren. Het ruikt in huis naar stront en pis. De dieren geven enige warmte. In de winter vinden mijn vrouw en ik het goed om tussen de schapen en de geiten te liggen. Zo hebben we het allemaal een beetje warm. Ik durf ook overdag niet uit mijn hut te komen en gesprekken met andere mannen te voeren omdat ik vermoed dat ze dan in de gaten krijgen dat er iets loos is met mijn verstand. Ik heb vaak gedacht dat er helemaal geen hersenen in mijn hoofd zijn. Voor de goden ben ik niet bang, voor een ritselende muis wel. Overal vermoed ik gevaar. Ikzelf ben een gekweld en onrustig dier. Op een dag lig ik te slapen en hoor de mannen praten met mijn vrouw. Een kwartier later komt ze bij me en vraagt me of ik commandant wil zijn want ‘ze willen naar de overkant’. Die rommelige troep verspreid opgestelde hutten hier heet ‘Gwyn’. Aan de overkant ligt ‘Mourn’. Dan moet je eerst de rivier af en de zee op, de hele zee over, het is tweehonderd en veertig mijl. Mijn mannen en ik weten niets van zeemijlen en noemen de afstand ‘een aardig stuk’. ‘Ben je niet te zwak?’ vraagt mijn vrouw. Ik denk lang na en zeg dan dat het wel zal gaan.

==

Nu zijn we midden op zee. Hoe moet je varen zonder sextant, een uurwerk, een kompas? Al die dingen hebben wij niet. De golven zijn hoog. Het zeil staat bol en de mannen roeien erbij. Rechtdoor maar, denk ik, en daar waar de zee zo lichtgroen is een beetje bakboord. In die trant geef ik mijn bevelen. De mannen vertrouwen helemaal op mij want ik heb ze al zo vaak over zee gebracht en weer terug. Hoe ik het kan weet ik niet. Ik werp een blik op de zon, op de zee, op de sterren, op de punt van de boot en geef dan een bevel. En zal ik het wel goed doen? Mijn truc is altijd geslaagd, maar zeker weten van tevoren doe ik het nooit. Mijn mannen zijn ook zo eigenaardig, waarom willen ze af en toe over zee? Ze roeien, ze houden het zeil in de gaten en ze letten op mijn gezicht. Ik ben niet zeker van mijzelf, ik ben bang maar mag het niet laten merken. Ik kan niet bidden tot de goden om hun te vragen dat het mij dit keer wéér lukt. Misschien ben ik inderdaad buiten zinnen, hersenloos of krankzinnig, maar voor de mannen ben ik sextant, kompas en uurwerk. Als er langzaam iets voor de zon schuift, er zijn geen wolken, het gebeurt nu..., mag ik niets laten merken. Het is een zonsverduistering maar daar hebben wij nog nooit van gehoord. De maan is nu tussen de zon en de aarde. Dat kan wel zijn, maar wij kennen het verschijnsel niet en niemand heeft ons gewaarschuwd. Ik laat gewoon doorroeien. Mijn hart slaat ongewoon snel. De mannen vertrouwen op mij. Ze zijn erg bang, dat is te merken. En ik verga werkelijk van angst. Midden overdag is het nacht geworden. Er is een dun vlammend lijntje licht, dat lijntje heeft de vorm van een cirkel, binnen de cirkel is het aardedonker. ‘Beetje bakboord aanhouden,’ zeg ik tegen mijn mannen, want als ik laat merken dat dit verschijnsel iets is dat ik niet kan verklaren en dat mij zoveel griezeliger lijkt dan mijn eigen bestaan, want soms als ik in mijn hut ben en slaap wil ik ineens wakker zijn en alles doden en stukslaan, dan zullen de mannen merken dat ik buiten zinnen ben. Ze vermoeden dat maar laten het niet merken zolang ik niets laat merken. Op de gezichten van de mannen staat vertwijfeling te lezen, het kan ook inspanning zijn. Ze mogen elkaar niet laten merken dat ze bang zijn want ze zijn nog nooit bang geweest. Ik kijk naar de zon, er is een heldere hemel, er is geen zon. Als er goden waren zou ik hun vragen: ‘Waarom vallen wij niet in elkaars armen, waarom springen wij niet overboord en zwemmen bibberend weg?’ Wie één keer van zijn leven buiten zinnen is wordt doodgeslagen of verzopen. Omdat ik leven wil houd ik mijn gezicht in de plooi. Ik zou zo graag met de mannen willen praten: ‘Wat gebeurt er nu?’ ‘Wij weten het ook niet.’ Niets zeggen en verder varen. Alleen het volledig ontkennen van gevaren of raadsels kan mij redden. Deze toestand die met geen pen te beschrijven is, want het is de radeloosheid van de mens aan wie gevraagd wordt ‘Hoe gaat het?’ Hij zou willen zeggen: ‘Ik verga’, maar antwoordt: ‘Alles goed’, duurt ongeveer twaalf minuten, wij kennen geen minuten, maar het is mijn truc. Twaalf minuten stilte, waanzin, bibberen en vertwijfeling, heen en weer geslingerd worden tussen dat wat je hebt en dat wat je niet kent. Dan komt langzamerhand de zon weer te voorschijn, het wordt weer mooi licht op zee. De mannen kijken mij dankbaar aan. ‘Ietsje stuurboord roeien,’ zeg ik. Hoe vreemd dat wij het roer nog niet hebben uitgevonden en het wiel! Nu ben ik voor mijn mensen ook nog een tovenaar geworden. Want ik wist om te gaan met de zwarte zon en er mijn bevelen op te geven! De hele dag varen wij door, de hele nacht, de zon komt weer op. We zijn gerustgesteld. Ik weet dat als de zon op zijn hoogst is gekomen een van mijn mannen op zal staan, in de verte kijken met zijn scherpe ogen en roepen zal: ‘Ik zie de kust van Mourn.’ En we komen precies uit waar we willen zijn. De branding werpt ons op de kust. Er komen twaalf mannen uit Mourn. Zij hebben een vuur dat eeuwig brandt en wij komen iets van dat vuur halen omdat wij niets hebben. Meestal gaat het vuur op de terugweg naar Gwyn door regen en wind weer uit, of iemand trapt er per ongeluk op. Er wordt een os geslacht. Hij wordt geroosterd op het vuur. Gebraden vlees, het is om te smullen. Nu komen een paar mannen uit Mourn om mij heen staan en ze vragen: ‘En is er onderweg nog iets gebeurd?’ ‘Niets bijzonders,’ antwoord ik. En dat antwoord komt uit de diepste hel maar is voor mij wéér een overwinning!

Alleen in de nacht

Hoe lang lig ik al wakker? Waarom slaap ik niet? Het zijn de zielen der gestorvenen; ze observeren mij ’s nachts. Ze hebben het over me en beslissen soms. Een andere keer geven ze iets door aan hogere wezens. En hoewel die eigenlijk helemaal niets doen, ze kennen mij niet eens, ben ik voor de laatsten zo bang, dat het soms net is alsof ze me aanraken. Er is ook een opperwezen. Die is zover, zo groot, dat hij het uitspansel houdt in het holle van zijn hand. Ik ben vannacht zo bang voor het Opperwezen, dat ik het gewoon zelf word. Ik hou de adem in, ik beweeg niet, ik denk, immers het is nacht, laat de anderen nu maar rustig slapen. Ik ben bang. De uiteinden van mijn tenen en vingers bereiken nu reeds de verste verten van het heelal. Ze komen tot aan de uiterste grenzen. En alles wat daartussen ligt moet ik vasthouden. Zelfs het kleinste planeetje zou nog niet mogen vallen. Ik span mij in met uiterste krachtsinspanning. De lakens zijn nat van het zweet.

Plotseling wordt de deur van mijn schamele slaapkamer opengeworpen. Mensen zijn het huis binnengedrongen! Uit louter baldadigheid willen zij niet slapen. Met veertig, vijftig man tegelijk zijn ze de trappen opgestommeld. Ze hebben de lichten aangedraaid. In mijn slaapvertrek nog het meest onverwacht. Zonder het aan me gevraagd te hebben, zonder uitgenodigd te zijn, komen ze. Helpen kunnen ze me niet, schrik aanjagen nog veel minder, daar ik in deze omstandigheden immers even machtig als angstig ben. Ja, ze maken inderdaad haast geen indruk op me. Toch kan ik me door hun plotselinge komst nu niet zo goed concentreren op mijn taak. Op de lange duur, want ze gaan maar niet weg, wordt het zelfs zo dat hun binnenkomst, zij het dan ook in heel lichte mate, mijn angst een beetje verdringt, want zij willen blijkbaar met mij te maken hebben, hoewel er van het vormen van enigerlei gemeenschap tussen hen en mij natuurlijk nooit sprake kan zijn. En doordat mijn gespannenheid minder wordt, vermindert eensgelijks ook de nauwgezetheid, waarmee ik mij aan mijn miserabele taak moet wijden. En door het kleine slaapkamervenster zie ik hier en daar al een ster tuimelen. En daar boven in de hoek van het raam gaat een hele nevel, laat staan wat er gebeurt met de dingen, die ik vanuit deze situatie niet eens kan waarnemen! Het machtige wezen in mij beweegt zich, er is iets dat me verlaat, het voelt zich natuurlijk onrustig. Ach! was ik maar een wat geschikter mens om deze moeilijkheid tot een goed einde te brengen. Op deze manier, geloof ik, worden schapen door een plotseling opdagende wilde hond de afgrond ingejaagd omdat hun herder zich een eind verder laat afleiden door het sierlijk gefladder of wonderlijk gesnor van vlieg of vlinder. Mijn bezoekers staan druk te praten en te gebaren. Ik houd mijn ogen en oren nu maar stijf gesloten, en toch beweeg ik weer, terwijl ik stokstijf had moeten blijven liggen! Zolang ik dat nog doe, kan het ergste nog niet gebeuren. Maar nu beweeg ik! Ik durf mijn ogen niet eens slechts een fractie van een seconde te openen, uit vrees voor wat ik achter het raam zal kunnen zien. Op het laatst denk ik, ik doe mijn ogen maar open. Zij, die in mijn kamer zijn, zijn toch ook mensen, wellicht valt er van hen nog enige hulp te verwachten. Nu valt me ineens iets op. Waar heb ik toch de hele nacht met mijn rug op gelegen? Het moet haast een kinderhoofdje zijn. Dat stenen ding dat iemand, wie? met veel moeite met zijn handen of met een breekijzer uit de straat vlak voor mijn huis heeft gerukt. Daar is alles dus uit voortgekomen! Ik lig immers alleen maar wat ongemakkelijk. Die mensen, alle veertig, hoeveel zijn het er, hoe zou ik ze moeten tellen? die mensen moeten weg, denk ik, weg! ik lig op het hoofdje, ik zal ze verwijderen, met de steen verbrijzelen, want ze weten niet wat ze doen. Ik neem een snel besluit en nu keren mijn dagelijkse, heel gewone, krachten terug. Ik trek gewoon één van mijn handen terug uit de hoogste regionen. Ik grijp het harde, rond afgepolijste hoofdje en slinger het te midden van de menigte. Sommige van de mensen blijven staan, andere wijken terug. ‘Hij is bang geworden,’ zegt er een, ‘hij wil zich klaarblijkelijk verdedigen.’ ‘Nee,’ hoor ik vanuit een andere hoek. ‘Hij voelt zich juist zeer machtig! Hij heeft ons een tijd lang liggen bespieden. Hij denkt, weg met die mensen! ze hinderen me; hij valt ons aan.’

Op dit moment is het hele heelal aan de greep van mijn ledematen ontglipt, nu ben ik met alles wat aan, op en onder me is, buiten de dekens gekomen en ben slechts één en al oor voor wat de mensen te zeggen hebben. ‘Niets van wat U zegt, heren, is waar,’ beweert nu een derde. ‘Hij is noch bang, noch valt hij ons zonder opzettelijk doel, zonder erover te hebben nagedacht, aan. Hij dacht eigenlijk helemaal niets, want hij was in bed alleen met zijn gedachten, wat dat dan ook moge zijn geweest en toen wij kwamen, gooide hij de steen, omdat wij immers niets hadden.’ Bij de laatste spreker sluiten zich zeker tien mensen van de groep binnen-dringers aan. En deze mensen nu komen nog verder de kamer binnen en scharen zich om mijn bed, dan komt ook de tweede groep, die weer iets anders denkt, ze staan gewoon bij het voeteneind! en tenslotte komt ook de derde groep. Ze beginnen door elkaar heen te kakelen, er vormen zich discussiegroepjes, die voornamelijk meen ik, op het eerste gezicht, bestaan uit vertegenwoordigers van alle partijen. Hier staan ze met zijn zessen, daar weer met zijn achten. En terwijl de steen uit de handen van iemand in het ene groepje naar iemand uit een ander groepje gaat, ze weten natuurlijk niet wat ze ermee moeten doen: mij ermee verwonden of hem misschien gewoon door het venster gooien of juist weer iets heel anders, ik weet niet wat, stellen ze mij allerhande vragen. Daar geef ik gewoon geen antwoord op, of ik maak kippe- en graangeluiden, ik kan niet anders omdat ik voel dat ze me nog dieper in de put willen drukken dan ik al zat. Als het even wat stiller wordt, hoor ik een nieuweling op de trappen, het kan niet iemand van hier zijn, die even naar beneden is gegaan. Allen draaien zich om en ook ik wend nieuwsgierig mijn hoofd naar de deuropening. Er komt een man naar binnen in een snelle wandelpas. Hij grist de man, die op dat moment de steen vast heeft, ’t ding uit de hand, wringt zich heel handig tussen de groepjes door, iedereen gaat voor hem opzij en dan stelt hij zich op ter rechterzijde van mijn bed. Hij grinnikt naar mij, hoe griezelig! als iemand die achter zijn hand geeuwt. Inderdaad! hij verschilt toch aanzienlijk van de anderen. Hij is wel even groot, dat is waar, hij heeft ook hetzelfde postuur als de meesten. Hij heeft de neus van de één, de ogen van de ander. Maar juist door de manier van spreken onderscheidt hij zich. Hij zegt veel, het duurt lang, telkens weer zinnen, die niets met het voorgaande te maken hebben. Bijvoorbeeld: ‘De slapende man hier, ik hoorde op straat in het voorbijgaan, dat jullie het over hem hadden, heeft de steen in zijn droom weggegooid, toen is hij haast als vanzelfsprekend wakker geworden, want hij miste hem.’ Als hij is uitgesproken lacht hij geluidloos achter zijn hand, maar het kan zijn dat hij met zijn ogen alleen maar nadenkend, met de hand toevallig op de mond, door het venster staart, waar nu niets meer te zien is, omdat er geen wolkje aan de hemel is. Daarna legt hij de steen weer voorzichtig onder mijn rug, waar hij de hele nacht al was. Dan verlaat de man, zonder enig taal of teken voor mij achter te laten, de kamer. En de anderen ook. Ik hoor ze de trappen weer afbonken, ze praten nu niet luid meer en de laatste vijftien sluipen gewoon de laatste treden af! Ik blijf voorzichtig met mijn ruggegraat en linkerribben precies op de steen, alleen in bed liggen. Ik voel dat ik niet meer mag bewegen. Zou ik nu nog gaan proberen te slapen soms? Het blijft donker buiten. Ik hoor niets, geen kip, geen haan, geen hond terwijl het al tegen zessen loopt. Ook het ruisen van de bladeren van de vertrouwde takken aan de bomen in de wind is er niet. Ik zie niets, ik ruik niets, ik hoor niets, ik begrijp niets. Ik kan zelfs de omtrekken van het raam niet meer zien. Zou ik nog wel in bed liggen? Pas over twee uur zal er iemand van mijn gewone huisgenoten opstaan. Hopelijk lost hij mijn laatste vraag gemakkelijk genoeg op. Ik ben een beetje ziek, maar hij is zo gezond als een vis. Ik weet dat hij nu hevig en diep slaapt. Mijn kamer is van de zijne gescheiden door een stenen muur van twintig centimeter dik. Een beetje droevig wacht ik op zijn komst. Ik mag niet overdrijven, want hij kan immers ieder ogenblik binnenstappen?

Een dag uit het leven van David Windvaantje

David Windvaantje lag in zijn bed in een geriefelijke flat in de buitenwijk. Het was zomer, het beloofde een mooie nieuwe dag te worden. Oh koekoekshuizen, massagraven, bonbonverpakkingen, ventilatoren, stoomketels, omnibussen, depressies in weer en verstand, woorden van God, diepe oceanen, gillende treinen in Japan, oh radio, oh telegraaf, oh onbegrijpelijk heelal. David Windvaantje lag in zijn bed.

Het was zomer. De vorige dag was verrukkelijk zonnig geweest. David was lichamelijk gezond. Gisteren had hij na het avondeten en vlak voor het naar bed gaan zijn hond uitgelaten. Nu lag hij in zijn bed. Hij herinnerde zich hoe hij van de buitenlucht genoten had, hoe zijn hond had rondgerend. David zou van huis weg willen lopen en een zwerversbestaan beginnen. Maar hij was te slap van karakter om echt een besluit te nemen. Hij had nog nooit een besluit genomen. Beslissingen liet hij aan anderen over: aan zijn vrouw, aan de psychiater. Hij lag naast zijn vrouw. Hij voelde haar warme billen tegen zijn buik drukken. Werd hij hier opgejaagd? Nee, hij had rust. Hij dacht na over wat er die dag was gebeurd. Overdag had hij gewerkt op het Vredespaleis in Den Haag. Met de bus was hij naar huis gegaan. Zijn vrouw had het avondeten klaargemaakt. Na het eten was hij Het dodenschip van Traven gaan lezen.

Hij lag in zijn bed en probeerde zich voor te stellen hoe het zou zijn als men dood was. Zijn vrouw ademde rustig in en uit. Het licht van de straatlantaarns scheen door de gordijnen. Had David vandaag iemand doodgemarteld? Had hij iemand bezwendeld? Was hij bij de hoeren geweest? Had hij iemand in het zwembad onder water getrokken? Had hij boeken uit de bibliotheek kapot- of weggemaakt? Had hij afschuwelijke of slechte gedachten gehad? Al die vragen konden met nee worden beantwoord. Hij had de Paus niet vermoord. Hij had geen oorlog in het Midden-Oosten ontketend. Hij had niet uit anarchistische motieven het hoofdgebouw van vliegveld Schiphol opgeblazen. Hij had braaf zijn werk gedaan, braaf zijn hond uitgelaten en braaf zijn boek gelezen. Hem trof geen schuld. Toch voelde hij zich schuldig. Maar hij wist niet waaraan hij precies schuldig was. Inboorlingen kwamen om door lepra, honger en dorst. Hij was gezond, had geen dorst en had een goede biefstuk gegeten. De wijn smaakte lekker. Hij lag in zijn warme bed. Zijn rechtervoet deed een beetje pijn. David was vandaag een paar maal gezwikt en nu leek het of er een spiertje verrekt was. Hij probeerde zich voor te stellen hoe het was om dood te zijn. ‘Ik ben dood,’ fluisterde hij, ‘vroeger, ooit heb ik geleefd, dat is nu afgelopen. Ik ben nu in een tredmolen terechtgekomen en dat gaat door tot ik in mijn kist lig.’ Hij kon niet zingen, niet schrijven, niet schilderen, niet pianospelen. Hij was vaak droevig en terneergeslagen. Hoe het was om dood te zijn? ‘Dood,’ lispelde hij, ‘zoete dood, kom mij halen, ik weet niet hoe ik leven moet, ik ben al zo lang niet gelukkig meer.’ Het bed was warm. Nieren, longen, zenuwen, hart, bloed, stofwisseling, alles werkte.

David keek om zich heen. Hij lag op zijn rug. Hij kon de schilderijen niet zien, hij kon de voorstellingen niet ontwaren. Hij had zijn bril ook niet op. Het bed stond zo rustig in de kamer. De katten en de hond waren in de huiskamer. ‘Dood,’ lispelde David Windvaantje, ‘eindelijk dood.’ De lampion boven zijn hoofd was berstensvol gevuld met water, troebel regenwater. Het bed was de kist. Een gezellig tweepersoonsbed. Ze waren dood. Zijn vrouw had het niet in de gaten. Iedere minuut viel een druppel water uit de lampion en kwam terecht op zijn gesloten oog. Buiten kwam een auto voorbij. Een dronken man passeerde. ‘Jongens jongens wat een pret, lag ik met twee blondines in bed,’ hoorde David hem zingen. De dronken man viel. Een vloek was hoorbaar. David kwam uit bed en ging aan het raam staan. Hij opende de gordijnen en zag de man om de lantaarnpaal op de tegels liggen. ‘Uitgevloerd,’ dacht David, ‘straks zal er een politiewagen komen. Wat moet zo’n kerel in onze buurt?’ David zag een late brommer voorbijkomen. De man op de bromfiets zag de dronken man niet. ‘Moet ik hem helpen?’ dacht David. Hij wendde zijn blik af van de gordijnen en zag insecten zweven om het licht van de lamp in de straatlantaarn. Hij deed de gordijnen dicht. Nu kwam er een vrachtwagen of een bus voorbij. Hij ging op de rand van zijn bed zitten. ‘Jannie,’ zei hij, ‘er ligt een dronken man op straat.’ Ze antwoordde niet, ze sliep. ‘Boven mij is een flat, daar staat het bed op precies dezelfde plaats als hier,’ dacht David, ‘beneden is een flat, daar staat het bed ook zo. Schemerlamp, televisie, eettafel, boekenkast, alles heeft zijn vaste plaats. Mensen laten zich leven. Om halfzeven eten ze in een luchtkolom van dertig meter onder en boven elkaar. ’s Avonds vallen bij het televisie kijken boven en onder mij de bonbonverpakkingen op precies dezelfde plaats op de grond. Alleen ik heb gelezen. Om twaalf uur gaat men in de kolom onder en boven mij naar bed. Je hoort het pissen onder en boven je, het doortrekken. Soms kraakt een bed nog een half uur, maar dan is het afgelopen. Dan treedt de nachtrust in voor de hele kolom. Wij leven in taartpunten onder en boven elkaar. Liefde in bed, walging in de huiskamer, inspanning in de studeerkamer.’

David zat op de rand van zijn bed. Hij voelde aan de lampion. Er zat geen water in. Vandaag was er iemand op het werk verschenen met rood haar. David was hoofd van de leeszaal op de bibliotheek van het Vredespaleis. De man met rood haar was de zaal binnengelopen en David had hem herkend. Ze kenden elkaar nog uit hun studententijd. ‘Ha, Van Tiggelen,’ had Windvaantje gezegd. ‘Ha, die Windvaantje,’ zei Van Tiggelen, ‘werk jij hier? Jullie hebben toch een systematische catalogus? Ik wil iets weten over vreedzame bijlegging van volkenrechtelijke geschillen.’ De catalogus was in het Frans. Alles had David hem uitgelegd. Van Tiggelen was tevreden. ‘Zo, dus jij werkt hier?’ zei Van Tiggelen weer. ‘Ja, en wat doe jij?’ vroeg David. ‘Oh, ik werk aan de universiteit in Rotterdam,’ antwoordde Van Tiggelen stug. ‘Als wetenschappelijk medewerker?’ ‘Nee.’ ‘Als bibliothecaris soms?’ ‘Nee.’ ‘Ben je soms lector geworden?’ ‘Nee.’ ‘Maar wat ben je dan wel?’ ‘Ik ben al vier jaar hoogleraar staatsrecht,’ mompelde Van Tiggelen. ‘U bent hoogleraar geworden?’ kraaide David uit, ‘maar dat is toch prachtig. En u en ik kennen elkaar nog van vroeger. Het was best leuk in Leiden aan de universiteit, vond u niet?’ ‘Te feodaal,’ zei Van Tiggelen, ‘belachelijk en incompetent bestuur.’ ‘Gaat u zitten,’ fluisterde David, ‘u zult wel moe zijn, hier neem deze stoel, dat is de beste.’ ‘Waarom zeg je toch steeds u en niet jij?’ vroeg Van Tiggelen, ‘vind je het zo belangrijk dat ik professor ben?’ David bloosde en deed of hij de vraag niet had gehoord. ‘Blijft u hier zitten,’ zei hij, ‘u mag helaas niet roken van de directeur. Dit is een van de laatste boeken over staatsrecht, bladert u het maar door.’ Van Tiggelen keek het boek door en zei vriendelijk: ‘Ik heb zelf drie artikelen in dit boek geschreven, ik ken het al.’ ‘Neem me niet kwalijk,’ bloosde David, ‘blijft u zitten, maakt u anders een wandeling in de tuin, dan zal ik de boeken halen die u nodig hebt. Hebt u genoeg aan ongeveer twaalf boeken over het onderwerp? Ja, u moet een wandeling in onze tuin maken, dat is goed voor u, het beste wat ik u kan aanraden.’ ‘Wat is dat hier voor malle boel?’ voer Van Tiggelen uit, ‘kennissen die elkaar met u aanspreken, een functionaris die mij probeert niets te laten doen, een wandeling in de tuin te laten maken, belachelijk, ik zoek zelf uit wat voor boeken ik nodig heb, begrijpt u dat?’ ‘Met uw goedvinden, professor,’ stamelde David, ‘ik wilde het u alleen zo makkelijk mogelijk maken.’ ‘God wat een bal gehakt ben jij geworden zeg,’ zei Van Tiggelen. De professor wilde niets meer met David te maken hebben. David zat op zijn bed, hij zat op de rand ervan. ‘Ik kon hem niet met jij aanspreken,’ dacht hij, ‘daar ligt een hele wereldorde tussen, en waarom moest hij ineens zo schelden?’ David kroop weer onder het dek. Hij slaakte een diepe zucht. ‘Ik hoop die man nooit meer te zien,’ dacht hij, ‘en als er nog eens een hoogleraar komt of een rechter, gewoon met jij aanspreken. Ik wil liever geen moeilijkheden met de directeur. Ik begrijp het niet. Ik kan niets, ik ben tot niets in staat, ik kan niet zingen, niet schrijven, niet pianospelen, niet behoorlijk doordenken.’ Hij lag onder de lakens en peinsde. ‘Ik ben niet gelukkig meer, ik weet niet hoe ik leven moet,’ ging het door hem heen, ‘ik doe zoveel verkeerd, ik begrijp het bestaan niet, was het maar afgelopen.’

Hij had verder de hele dag gewoon gewerkt. Zijn uiterste best had hij gedaan. In de bus van Den Haag naar Leiden had hij de bekende gezichten gezien, gezichten die hij altijd zag. In de bus kon hij door niemand lastig gevallen worden. Vanavond zou hij lezen. Hij zag de bekende straten vanuit de bus. Op de grote weg was druk verkeer. Thuis had hij zijn vrouw een zoen gegeven en toen was hij op de bank uit gaan rusten. Het eten had hij gewoontegetrouw naar binnen gewerkt. Toen het op was had hij gezegd: ‘Daar zou een toetje best op smaken.’ Na het eten was hij op zijn kamer gaan zitten en had de helft van het boek gelezen. Een prachtig boek. David droomde ervan ooit zelf zo te kunnen schrijven. Maar dan moet je eerst avonturen meemaken. Wat was eigenlijk een avontuur? Het hele leven natuurlijk, je moest alleen de fijne kneepjes kennen om het leven als zodanig te ondergaan. Hij lag naast zijn vrouw. Ze lag rustig te ademen. David kon de slaap nog niet vatten. ‘Zoete dood,’ fluisterde hij, ‘haal mij weg, geef mij rust.’ Hoe lang nog in de tredmolen? Werk, kennissen, familie. Op gezette tijden komt alles terug. Een avondje hier, een avondje daar. ‘Gut, wat leuk dat jullie langs komen wippen.’ Was hij een konijn? ‘Kom er gezellig in.’ Waarom gezellig? ‘Moet de televisie voor jullie uit?’ ‘Nee hoor, wij willen ook wel kijken.’ ‘Hoe gaat het met je autorijles Jannie?’ Dan sloot David zijn ogen en droomde weg. Op tijd ja zeggen of nee, of hee, daar kijk ik van op, of God, is het waar? Het tweepersoonsbed was de kist. Als hij in slaap viel was hij dood.

De lampion begon weer te druppelen. De druppels vielen op zijn gesloten ogen. ‘Veronderstel dat het bed per jaar een millimeter beweegt in de richting van de muur met de deur,’ dacht David, ‘als je dood bent gaat de tijd zo razendsnel, dan verglijden duizend jaar in een seconde.’ Hij lag te wachten op de klap. ‘Levend of dood,’ piekerde hij, ‘wat maakt het eigenlijk uit? Ik heb het allemaal bekeken. Voor mij is er geen nieuws meer.’ Na een kwartier sliep hij in. In een vriendelijke buitenwijk van een niet te grote stad lagen David en Jannie in hun eigen slaapkamer in bed. Buiten ruisten de blaadjes van de bomen. Als een dode, als een bewusteloze lag David erbij. Pas tegen de morgen kwam er leven in de brouwerij. Men ligt levenloos, maar de dromen zijn gekomen. David lag in bed, haast roerloos ademend naast zijn vrouw. Hij droomde dat hij in de collegezaal zat. De professor vroeg een proefpersoon om reflexen in het menselijk lichaam te tonen. Men aarzelde. De professor vroeg het nogmaals. Nu stak David zijn hand op en liep naar voren. Hij kleedde zich naakt uit en ging op de tafel liggen. De professor tikte met een hamertje op zijn knie. Nu kreeg David een erectie. De hoogleraar ging gewoon door met zijn werk. David probeerde zijn geslacht te bedekken. Zijn pik was zo groot dat het niet lukte. Honderden ogen waren op hem gericht. ‘Doet u uw ogen eens dicht,’ zei de professor. Het bloed bleef David naar de onderbuik stromen. Tien minuten lag hij op de tafel en al die tijd had hij er last van. De professor greep de pik en sprak: ‘Dit is iets wat we later behandelen.’ De mensen in de zaal lachten. De professor was klaar met het vertonen van zijn proefpersoon. David kleedde zich weer aan. Hij ging op zijn plaats zitten. ‘Verschrikkelijk als je zoiets overkomt,’ zei de jongen rechts van hem. ‘Je bent een grote viezerik,’ zei het meisje links van hem, ‘zoiets had ik nooit van jou gedacht en dat nog wel in een collegezaal met de professor naast je.’

Buiten lichtte het fel. Het was al vroeg in de morgen. Toen onmiddellijk daarop een geweldig gedonder buiten hoorbaar was en het begon te regenen werd David wakker. ‘Het was maar een droom,’ ging het door hem heen. Hij stapte uit bed en keek hoe het regende. Diepe plassen lagen er al op straat. David keek op de wekker. Vijf uur was het pas. Hij kon nog behaaglijk even gaan liggen. Zijn vrouw was niet wakker te krijgen. Ze sliep bloot, haar borst lag boven het laken. Hij dekte haar toe en kroop weer in bed. Had de droom iets met de professor van gisteren te maken? Met die Van Tiggelen? Maar hoe dan? Om zeven uur opstaan, dan heb ik nog twee uur. Hij drapeerde het laken met wellustige gebaren over zich heen en probeerde weer in slaap te komen. Hij draaide het kussen om. Zo was het wat frisser. Hij zocht een nieuw kuiltje. Hij dacht na over zijn werk. Iedere dag hetzelfde. Er was geen mogelijkheid eraan te ontkomen. Terwijl de regen tegen de ruiten sloeg en het flink onweerde, terwijl hij warm tegen zijn vrouw lag – hij voelde haar arm –, probeerde hij weer in slaap te komen. En na vijf minuten lukte het hem. Nu droomde hij verder.

Hij was in zijn motorboot en voer over een tamelijk breed water. Hij voer naar de kant om onder een boom te gaan liggen. Het was zomer. Er waren weinig mensen op het water. Vreemd, hij was de enige. Rustig tufte de boot naar de kant. David legde aan. Hij pakte een boek en begon met belangstelling te lezen. ‘Daar waait geen wind, daar blaft geen hond, daar regent het niet, daar ruikt het naar niets,’ las hij, ‘diep op de bodem van de oceaan liggen de lijken van de zeelieden, monsters kruipen er rond en proberen wat van hun gading te vinden. Daar zijn rotsen met koraal erop, daar zijn sponzen. Ginds is een kleine vis die zich in het zand poogt te verbergen, maar een grote rode vis van wonderlijke en griezelige gestalte komt aansidderen, het beest heeft dikke voelsprieten aan de onderkaak en op de neus, hiermee werkt hij de kleine vis uit zijn bergplaats en verslindt hem, een klein wolkje bloed en het leven op de bodem gaat verder. Ginds ligt het karkas van een schip, het ligt hier al meer dan tweehonderd jaar. Het is een kostbaar schip, geladen met juwelen en goud, maar wat malen vissen en monsters en zeemanslijken om sieraden en edelstenen? Daar waait geen wind daar blaft geen hond, hier is de stilte uit de streken van de dood...’ ‘Een prachtig boek,’ dacht David, ‘ik weet dat ik droom maar ik zou zo een heel boek kunnen lezen.’ Toen werd zijn aandacht getrokken door twee palingvissers die op tien meter afstand van hem stonden. Ze waren een beetje aangeschoten. ‘Heb jij vanmorgen even paling gegeten,’ zei A tegen B. ‘Te veel,’ mompelde B, ‘ik ben er kotsmisselijk van geworden, misschien was het ook dom om er zoveel jenever bij te drinken.’ Je kunt niet eens meer vissen,’ lachte A, ‘ik heb in een uur tijd nu al vier dikke, vette palingen gevangen en jij hebt niets.’ B mompelde: ‘Houd jij je mond even, ik moet kotsen.’ Zich vasthoudend aan een tak begon hij, ver over het water gebogen – hij wilde blijkbaar de wallekant niet bevuilen – in het water te kotsen. Nooit had David een man zo zien kotsen. Het leek wel of er zeventig kilo smurrie uit de man kwam, ook botten, gal en bloed, paling en jenever, lever, longen en nieren, zodat hij tenslotte als een vuilniszak van kostbaar menselijk vel moest blijven liggen. ‘Kots niet te veel,’ riep A. B uitte een onmenselijke kreet. David zag met een wijde boog een gebit met de kots in het water verdwijnen. B kotste nog even door, zijn adamsappel ging maar op en neer, zijn buikspieren leken op een wilde zee. ‘Voor de donder,’ riep B, ‘daar ben ik ook mijn ondergebit nog kwijt, is dat even pech hebben.’ ‘Het is hier diep en troebel water,’ sprak A, ‘er bestaat maar weinig kans dat we dat gebit nog op kunnen duiken of vissen.’ B ging tegen de boom zitten waaronder David met zijn boot lag. ‘Vreselijk meneer,’ zei B tegen David, ‘ik ben nu eenmaal dol op paling, als ik begin te eten kan ik niet meer ophouden, ik weet gewoon niet van stoppen. En hoe krijg ik nu mijn ondergebit terug? Afschuwelijke toestand meneer, en wat zal mijn vrouw schelden. Ja, u zit daar gezellig een boek te lezen, maar ik voel me doodziek, ik kan niet meer kauwen. Die tandtechnici van vandaag vragen hele bedragen.’ David vroeg of hij de man iets kon voorlezen. Hij keek in zijn boek en zocht een geschikte passage op. Uit holle ogen keek de man hem aan en zei: ‘Palingen zijn lijkevreters, het is een schande dat ik paling eet, ik blijf hier maar even zitten.’ David zag hoe A zijn eigen ondergebit schielijk uit zijn mond haalde, het haakje uit het water naar zich toe trok en het gebit aan het haakje bond. B zag het niet en had niet in de gaten hoe A naar David grijnsde. A legde het gebit weer in. ‘Vissen is vluchten voor je vrouw,’ zei B, ‘het is droevig gesteld, maar het is waar.’ Een jet-vliegtuig kwam laag overvliegen. De Braassemermeer ligt niet zo ver van Schiphol. ‘Verre reizen heb ik ook nooit gemaakt,’ zei B, ‘het is altijd werken, dozen inpakken, tubes tandpasta in dozen doen, terwijl ik zelf poeder voor mijn gebit gebruik, werken en in de vrije tijd drinken en paling vissen. Een mens wil wel eens wat anders... Reizen, Madagascar, Singapore, Barcelona, New York, Brussel, Wenen, Salzburg, Tokio, Peking, de Seychellen, reizen, verdomme, ik ben mijn ondergebit kwijt en ik voel me zo gammel. Neemt u van mij aan meneer, een lolletje is het leven vaak niet.’ Hij dreigde in slaap te vallen of te gaan wenen. ‘Blijf je daar nog lang zitten?’ vroeg A aan B, het was meer een roepen, ‘in je eentje vissen is ook niet leuk.’ B stond moeizaam op en slenterde naar A. Daar aangekomen nam hij zijn hengel weer in de hand. A verkneuterde zich over het feit dat hij zijn eigen gebit veilig had ingelegd. Het lag weliswaar in de bagger, maar hij hoefde maar op te halen om het weet in zijn mond te kunnen steken. Daar kon hij geweldig om lachen. B kwam naast A staan en ze begonnen nu over koetjes en kalfjes te praten. Na tien minuten haalde A op. Het gebit hing duidelijk zichtbaar boven het wateroppervlak. ‘Allemachtig,’ riep B, ‘je hebt mijn gebit, mijn ondergebit gevangen, mag ik het van de haak halen?’ ‘Maar natuurlijk,’ sprak A, ‘je hebt nog niets gevangen, je hebt moeten kotsen, je hebt een echte pechdag.’ Met een opgetogen gezicht peuterde b het ondergebit uit het snoer en haakje. Hij wreef het gebit even af langs zijn broek en stak het met een snel gewoontegebaar in zijn mond. Hij proefde een tijdlang het ondergebit of het een exotisch gerecht was. Hij stond erop te malen of het een nieuwe molensteen was. Met zijn tong beroerde hij het gebit. Toen zei hij ineens: ‘Maar dat is mijn gebit helemaal niet.’ A stond te schateren van de lach. Krom lag hij in het gras te schuddebuiken. Zodoende had A niet in de gaten hoe B het gebit resoluut uit zijn mond trok en het met een ferme zwaai ver van zich af in het water wierp, in het donkere, troebele water, waar nu twee ondergebitten lagen.

David giechelde. ‘Dat in dromen ook mopjes worden vertoond,’ peinsde hij. Het was even zwart. Hij zag sterretjes. Hij gleed een eind weg en hij voelde al dat het er nu niet beter op werd. Zo gaat het in dromen: het ene ogenblik lach je en voel je je gelukkig, een paar tellen later is alles somber, uitzichtloos en grauw. David stond met negen andere mannen tegen een muur. Een officier bood hun een sigaret aan. ‘Nog vijf minuten,’ zei de man met de balk en de drie sterren op zijn epauletten, ‘nog vijf minuten en dan begint het. We schieten alfabetisch dood. Hoe heet u?’ vroeg hij aan Windvaantje. David noemde zijn naam. ‘Dan bent u waarschijnlijk de laatste,’ kirde de kolonel. David kreeg een vuurtje van de man. Hij genoot van zijn sigaret zoals alleen een ter dood veroordeelde dat kan. Hij rookte snel en ging door tot hij zijn vingers brandde. Hij merkte dat hij het in zijn broek deed van angst. Het zweet gutste hem van het lijf. Hij dacht aan zijn moeder, zijn vader, zijn vriend, zijn vrouw. Toen werd hij geblinddoekt. De eerste man op wie geschoten zou worden riep: ‘Niet schieten, in Godsnaam, ik zal alles vertellen.’ Schoten uit twaalf geweren weerklonken. David hoorde gereutel. ‘Ik geloof in God,’ mompelde hij, ‘niet in een hiernamaals.’ Het leven trok niet als in een snelle film voorbij. Er was alleen maar angst. Angst om te sterven. Het schieten ging door. David voelde dat hij moest overgeven. ‘Nog een uur om te leven,’ schreeuwde het in zijn ziel, ‘nog een uur om tussen zes en zeven ’s morgens in bed naast mijn vrouw te liggen en de vogels buiten door het raam te horen.’ Negen schoten hadden nu weerklonken, negen salvo’s. David piste in zijn broek. Toen weerklonk een schelle nasale stem: ‘Vergiffenis voor Windvaantje.’ Hij werd losgemaakt, de blinddoek werd van voor zijn ogen weggenomen. David bekeek zichzelf. De lijken waren weg, de soldaten ook, de kolonel was nergens te bekennen.

Hij had een ander pak aan. Een visgraatkostuum met een mooie das en glinsterende schoenen. ‘Over een half uur weerbericht voor de televisie,’ zei men. ‘Wat weerbericht,’ vroeg David. ‘Jij bent toch Fred Emmer?’ vroeg een aardig meisje in een strakke jurk, ‘durf het eens te ontkennen,’ en ze kneep David schalks in zijn kin en wang. David las het weerbericht voor zichzelf. ‘Storm, regen, hagel, geen zon, dalende temperaturen.’ ‘Dat kan ik niet voorlezen,’ dacht hij, ‘ik zal vertellen wat ik buiten zie. Als er zon is, voorspel ik zon.’ Maar er was geen raam. Ze liggen in ziekenhuizen, ze zijn nog maar net bij uit de narcose, iemand voelt het pijntje in zijn hartstreek weer, iemand zwikt tot het begint pijn te doen, iemand komt uit zijn werk en wil gaan fietsen, drie mannen zitten om de televisie in een café langs het IJsselmeer. Ze zijn met een boot. Het is nu al een maand rotweer geweest. Ze willen weten of ze uit kunnen varen. Een vrouw heeft kanker en ligt ziek thuis. De praatjes en het weer is het enige dat ze nog heeft. Een zakenman heeft pech en luistert in zijn auto naar de radio. De wegenwacht wil maar niet komen. ‘Storm, regen, hagel, geen zon, dalende temperaturen,’ las David weer. ‘Het komt zo vaak niet uit,’ dacht hij, ‘moet ik nu echt zoiets afschuwelijks vertellen? Moet ik echt de werkelijkheid, het weer van alledag aankondigen?’ Het meisje in de strakke jurk kwam weer aantippelen. ‘Het is tijd Fred,’ zei ze, ‘over twintig seconden is de camera op jou gericht.’ David telde de seconden af en keek in de camera. De man erachter gaf hem een knikje en toen zei David: ‘Goedenavond luisteraars, dan volgt nu het weerbericht. Toenemende zonneschijn, geen wind, geen regen, oplopende temperaturen, in de nacht hier en daar lichte mist,’ – hij wilde het niet te gek maken – ‘ook voor het weekend voorspellen wij zonnig weer en aangename temperaturen.’ Heel Nederland lachte, men lachte in de ziekenhuizen, op de binnenvaartschepen, op kantoren, in fabrieken, in huiskamers en in studentenvertrekken, in collegezalen, op het strand werd gelachen: ‘Wat een zak!’ Het geluid was tot in de studio hoorbaar. ‘David je moet opstaan,’ hoorde hij Jannie zeggen, ‘ik heb de koffie al klaar.’

David keek zijn vrouw aan, hij knipperde met zijn ogen. Wat had hij zwaar geslapen. Hij vond het prettiger als hij om zes uur wakker werd en nog een uur naar de merel kon luisteren en het eerste verkeer op straat. Heerlijk in bed, weten dat je buurman boven slaapt, weten dat je naast je vrouw kunt liggen en je gedachten de vrije loop kunt laten gaan. ‘Is het al tijd?’ vroeg hij geeuwend. ‘Ik ben al een half uur op,’ antwoordde zijn vrouw afkeurend, ‘wat kun jij liggen slapen zeg, je hebt zeker gedroomd want je lag zo mal te bewegen.’ ‘Dromen is ook mooi,’ peinsde David, ‘ach, de hele dag dromende door te kunnen brengen.’ Met moeite kwam hij uit bed. Eigenlijk wilde hij blijven liggen, maar hij durfde het niet tegen Jannie te zeggen, immers echt ziek was hij niet. Hij waggelde slaapdronken naar de badkamer. Zijn pyjama legde hij over een stoel op de studeerkamer. Hij bekeek zich bloot in de spiegel. Dat haar in de war, wat een slaperige ogen. Hij sleepte zich naar de lavette. Met zijn armen ging hij erop hangen. ‘Hoe zou dat boek verder zijn gegaan?’ dacht hij, ‘dat boek bij de palingvissers. Het was toch een prachtig boek.’ Even schoot hij in de lach bij het idee van de twee in het water gevallen gebitten. Terwijl hij bij de lavette stond kneedde hij zijn ballen, hij wreef onder zijn oksels, hij neuriede wat, kon er niet toe komen om in de lavette te stappen. Hij draaide de douche open. Het water werd te warm. Hij voegde koud toe, met een zucht ging hij onder de straal staan. Onder het wassen voelde hij zijn soepele schouderspieren. ‘Verdomme,’ mompelde hij, ‘weer een dag... oh zoete dood, wanneer is het tijd voor mij? Ik heb het allemaal al gezien, overbodig ben ik, zinloos is mijn leven, ik ben een belachelijk mens, ik ben een vod...’

Een uur later zat hij met zijn vrouw in de snelbus. Ze werkte op het ministerie aan het Noordeinde, niet ver lopen van het Vredespaleis. Hij bekeek Voorschoten, hij zag de kerk waarvan de toren er als een op zijn kant gezette zeppelin uitziet. De bus reed naar de grote weg onder een loos viaduct door. Daar begon het licht te regenen. Honderden ambtenaren, bibliothecarissen en kantoorbedienden spoedden zich in de bussen en auto’s naar hun werk. Onderweg zag hij rechts de lama’s, huisdieren van een zonderling, en nog een viaduct. David keek om zich heen en zag de bekende gezichten. Altijd dezelfde mensen in de bus. Op het Malieveld stapten ze uit. Eerst bracht hij Jannie naar haar ministerie. Toen hij door de Heulstraat kwam liep hij bij De Graaff binnen en kocht een doos opperbeste sigaren voor tussen de middag. Dan had hij een uurtje. Hij hield ervan dan bij de Chinees te eten en na de foe yong hai en de koffie een goede sigaar op te steken. Ze waren nu voorbij het Paleis Noordeinde en hij kuste zijn vrouw. Ze ging het ministerie binnen en keek nog even om. Voor David uit, toen hij weer begon te wandelen, liep een meisje in een kort rokje. Ze droeg laarzen met een hoge hak en een strak truitje. De rok was zo kort dat bij iedere stap die het meisje deed een van haar billen in kant gezet onder het kledingstuk kwam uitwippen. David merkte dat meer mannen naar het meisje keken. Hij stak de straat over. Nu liep hij langs de directie van de PTT en zo de Zeestraat in. Hij voelde zich vandaag niet lekker. Opgelucht stapte hij tenslotte door het grote hek, door Duitsland geschonken, om de fraaie tuin rondom het Vredespaleis. Trots was hij als hij daar liep. ‘Ik werk op een paleis,’ dacht hij, ‘mijn werk is dan misschien niet zeer belangrijk, maar ik werk toch op een paleis.’ Hij groette de portier die bij de ingang zat. Hij hoorde het grind knarsen, maar ging expres niet opzij. Achter hem reed een Mercedes met een rechter achter het stuur. De auto toeterde beschaafd. David ging twee passen opzij. Hij zag de vlag van de Verenigde Naties. Lachen moest hij. ‘Volkenbond, Verenigde Naties,’ ging het door hem heen, ‘oorlog is er toch en gemarteld wordt er overal.’ Nu besteeg hij de statige paleistrap. Met moeite kreeg hij de zware bronzen deur – geschonken door Argentinië – in beweging. Daarachter zat weer een portier. Deze zat onder een klok die door satellieten vanuit Genève werd bestuurd. De meest precieze klok ter wereld.

David vergeleek de stand van de wijzers op zijn horloge met die op het uurwerk. Hij had zijn horloge op het tijdsein van de BBC thuis al gelijkgezet. David was gek op tijd. In twaalf uur liep zijn horloge een minuut voor. Hij hield daar rekening mee. Als je aan David de tijd vroeg kreeg je hem in seconden nauwkeurig. Hij berekende bij de opgave van de tijd de fout van zijn horloge. Hij grinnikte naar de portier, terwijl hij zijn horloge bijstelde. ‘Vandaag was de BBC weer een minuut te laat,’ zei hij. De portier glimlachte. David weifelde. Waar zou men eigenlijk de precieze tijd vandaan moeten halen? Was Greenwich-time toch niet beter dan Genève-time? Iedere dag had hij weer hetzelfde dilemma. In de sterrenwacht van Leiden had hij eens voor een klok gestaan met een elektrisch aangedreven slinger. De klok, zo beweerde men daar, liep per jaar hoogstens drie seconden voor of achter. Vol bewondering had David naar de klok gekeken. Hij had zelfs drie maanden bij een klokkenmaker gewerkt om uurwerken beter te leren kennen. In Genève moest men de tijd toch weten. Zwitsers hebben de roep precies te zijn. Er kwam een satelliet aan te pas. Dat was wetenschap. Iedere drie uur controleerde de satelliet via een zender of achthonderd ontvangertjes in achthonderd klokjes – over de hele wereld opgehangen, in Nato-gebouwen, in hoofdkwartieren van belangrijke olieholdings, in verzekeringsgebouwen, in belangrijke banken, op de beste vliegvelden ter wereld, overal hing zo’n klokje – wel precies werkten. Vol eerbied zag David de secondewijzer verspringen. De wijzerplaat van dit klokje was maar vijf centimeter. Het hele grijze instrument was bij elkaar vijftig bij dertig centimeter. ‘Hier klopt de wereld, hier klopt het heelal,’ dacht David, ‘hier is tenminste iets wat klopt. Die tijd is zo zeker als een brug.’ Tevreden als een katholiek die net een hostie heeft ontvangen, keek David naar het klokje om zijn pols. Het speet hem dat hij de secondewijzer niet gelijk kon zetten met de Genève-tijd. Hij droeg zijn horloge als iets kostbaars. Het was nu precies zes voor negen. Nu was het ook in Tokio in het Rank Xerox kantoorgebouw – en dat moest een geweldige wolkenkrabber zijn in Davids verbeelding – zes minuten voor een heel uur. Dit gevoel van iets precies bij zich te hebben, iets dat klopte, gaf David zelfvertrouwen.

‘Kan ik met permissie een mopje vertellen?’ vroeg de portier die onder de klok zat. ‘Ik heb nog zes minuten de tijd,’ antwoordde David. ‘Wanneer zijn vrouwenborsten goed?’ vroeg de portier met een ondeugende twinkeling in zijn ogen. ‘Ik zou het niet weten,’ mompelde David afwezig. ‘Als de tepels naar God wijzen,’ schaterde de portier. De bibliotheekdirecteur kwam net gehaast de marmeren trap opsnellen en David trok de bronzen deur voor hem open. David zag een magere man met een regenjas aan, bakkebaarden en een grote tas in een van de handen. ‘Goedemorgen heren,’ zei Vankamer, de directeur. Hij keek David even onderzoekend aan. ‘Bent u weer met de tijd bezig?’ vroeg Vankamer, ‘als al mijn ondergeschikten zo precies waren als u meneer Windvaantje.’ ‘Als de tepels naar God wijzen,’ grinnikte de portier weer. De directeur rende door. David bleef nog even dralen. Hij stelde er een eer in om op de seconde van negen uur precies de bibliotheekzaal binnen te lopen met een schallend ‘Goedemorgen dames en heren’. Hij gedroeg zich of hij het mopje niet had gehoord. Hij had al vaak genoeg laten merken dat hij niet van seksmopjes hield. ‘Zal ik op mijn beurt u nog een mopje vertellen?’ vroeg David, ‘want dit was wel een beetje erg kort.’ Vrolijk sloeg de portier zijn dikke rechterbeen over zijn linker. ‘Ja, aangenaam, meneer Windvaantje,’ zei de portier, ‘en u kunt moppen zo grappig vertellen. U hebt iedere dag een nieuwe, waar haalt u ze toch vandaan?’ ‘Stel u een café voor,’ zei David, ‘achter de bar staat een grote en sterke kerel met brede schouders. Hij heeft tien jaar als hofmeester de zeeën bevaren en staat bekend om zijn kracht. Er zijn nooit moeilijkheden in het café. Als iemand dronken binnenkomt wordt hij er een twee drie weer uitgezet door de eigenaar. Als er ruzie onder de gasten komt maakt diezelfde barkeeper er snel een einde aan. Mensen leggen er hun kaartje en hangen praatjes op. Er is altijd een gezellig muziekje. Ja, de sfeer is in het café eigenlijk altijd goed. Op een dag komt er een vent binnenstappen, anderhalf keer zo zwaar als de barman. Hij gooit het tafeltje omver van drie dametjes die zaten te kaarten. Hij loopt naar de bar en gaat daar met een heersersblik op een kruk zitten. De sfeer in het café is al een beetje weg, gedrukte atmosfeer. De sterke, de vreemde die net is binnengekomen, wrijft in zijn handen en bestelt een dubbele whisky. “Dubbele whisky voor mij,” zegt hij gebiedend, “want anders...” Hij laat zijn blik genietend langs al het glaswerk in de open tapkast gaan, hij wrijft zich in zijn handen, “want anders...” De barkeeper begrijpt wel wat er dan zal gebeuren. Hij schenkt de man een vol glas whisky in. De vreemde drinkt het met volle teugen leeg. Hij kijkt de mensen in de zaak brutaal aan. Met zijn ellebogen stompt hij per ongeluk een man die naast hem zit. Hij mompelt geen excuus. Hij heeft zijn glas leeg en bestelt een tweede dubbele whisky. Weer wrijft hij zich van plezier in de handen als hij zijn blik langs het glaswerk laat dwalen. “Een dubbele whisky,” zegt hij bars, “want anders...” Hierbij kijkt hij de barman veelbetekenend aan. De barman schenkt voor de tweede maal een dubbele whisky in. De vreemde laat zich de drank goed smaken. Hij laat een onsmakelijke boer en kijkt de dametjes en de barman brutaal aan. Dan is hij blijkbaar uitgedronken, want hij zet zijn glas neer, trapt de barkruk om en verlaat het café, waar het inmiddels muisstil is geworden en waar de spanning te snijden is. Hij komt niet terug en men begint over het geval te praten. Een klein kereltje met een sikje die in een hoekje van de bar heeft gezeten denkt: “Aha, gaat dat zo.” Hij is anderhalf keer zo klein als de barkeeper en bij lange na niet zo sterk. Een schaap zou hem met een kopstoot vloeren. Het kleine kereltje loopt naar de omgevallen barkruk en zet die weer overeind. Dan gaat hij erop zitten en kijkt de barman brutaal aan, hij kijkt ook brutaal in het rond. Hij begint in zijn handen te wrijven als hij met een blik vol gooi- en smijtplezier naar de tapkast vol flessen, glazen en pulletjes kijkt. “Een dubbele whisky,” zegt hij, “want anders...” De barman gaat over de tap hangen en brengt zijn gezicht vlak bij dat van het mannetje. “Wat anders?” vraagt de barman nieuwsgierig. “Anders een colaatje,” antwoordt de schriele.’ De portier zat te schuddebuiken van de lach. David wierp nog een blik op het satelliet-gestuurde uurwerk en op zijn eigen horloge. Hij zag dat hij nog twee minuten had. ‘Ik ga weer verder,’ zei hij.

Nu liep hij door de marmeren gang langs de drie meter hoge albasten vaas – geschonken door Rusland – waarvan men niet wist of hij nu met iets gevuld was of niet. ‘Er zit twee kubieke meter zand in, dat hij niet omlazert,’ was de mening van David. Hij liep langs portretten en bustes van bekende, reeds gestorven volkenrechtgeleerden. Hij zag de fontein met de beertjes, die in de winter met zeildoek moesten worden afgedekt omdat ze van porselein zijn – een geschenk van Groenland – en kwam toen in de vestiaire voor de bibliotheek aan. Hij hing zijn jas aan het vaste haakje en rende nog even naar het toilet in de hoek. Achter een hoge mahoniehouten deur die in chroom en staal was opgehangen boven de marmeren vloer, was een troon van basalt en daarop was het toilet aangebracht – een geschenk van Peru. David plaste en las de tekst op de stortbak. ‘Kaizer Sanitary Limited, Orleans, United States.’ Nu was het precies twintig seconden voor negen. David kwam de vestiaire uit. Hij voelde zich tamelijk goed in zijn keurige pak, zijn gaatjesschoenen, zijn Arrow-overhemd, zijn keurige das, zijn geschoren hoofd en zijn niet te lange haar, de lange sokken zaten hem als gegoten. Hij opende de grote deuren van de bibliotheekzaal en riep – misschien iets te luid en overmoedig voor een dag als deze –: ‘Goedemorgen dames en heren.’