Norman Douglas

Zuidenwind

vertaald door Johan Hos

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaling kwam mede tot stand dankzij een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

De uitgever ontving voor deze uitgave een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds.

==

Oorspronkelijke titel: South Wind

==

© Copyright 2012 vertaling: JOHAN HOS en
UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 1917 NORMAN DOUGLAS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8056 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Hoofdstuk 1

De bisschop was enigszins zeeziek. Verduiveld zeeziek, zelfs.

Dit ergerde hem. Ziekte, in iedere vorm en gedaante, keurde hij af. Zijn lichamelijke gesteldheid was op dat moment verre van bevredigend: Afrika – hij was bisschop van Bampopo, in de Equatoriale Gebieden – had danig huisgehouden in zijn onderste gastrische regionen en hem bijna invalide gemaakt, een omstandigheid waarop hij in genen dele trots was, aangezien een slechte gezondheid op alle terreinen van het leven leidde tot inefficiëntie. Er was niets dat hij erger verfoeide dan inefficiëntie. Gezond of ziek, hij stond erop zijn werk op zakelijke wijze aan te pakken. Zo moest je leven, placht hij te zeggen. Aanpakken. Volmaakt zijn in je soort, welke die soort ook mocht zijn. Vandaar zijn heimelijke genegenheid voor de inlanders – het waren zulke nobele, gezonde dieren.

Nobele, gezonde dieren: volmaakt in hun soort! Afrika zag hen graag naar hun beste vermogen ‘aanpakken’. Maar Afrika had klaarblijkelijk iets van wraakgierigheid en venijn; iets bijna menselijks. Want wanneer blanken op hun eigen wijze proberen aan te pakken, maakt het korte metten met hun lever of iets in die trant. Dat was gebeurd met de hoogwaardige doctor Thomas Heard, bisschop van Bampopo. Hij was zo volmaakt in zijn soort geweest, zo’n voorbeeldige zieleherder, dat er weinig kans bestond op een terugkeer naar het terrein van zijn episcopale werkzaamheden. Iedereen had hem kunnen zeggen wat er zou gebeuren. Hij had rekening moeten houden met enige menselijke zwakheid aan de kant van het Zwarte Continent. Er viel niets aan te doen. Voor het overige overwoog hij de Kerk er aan te geven en bij terugkeer in Engeland iets in het onderwijs te gaan doen. Misschien dat hij daarom op het moment liefst als ‘mijnheer Heard’ door het leven ging. Het stelde de mensen op hun gemak, en hem ook.

Vanwaar nu deze onbekende en onaangename gewaarwording in het hogere deel van zijn spijsverteringsstelsel? Uitermate hinderlijk! Hij had de avond tevoren in zijn hotel matig gedineerd; hij had een eenvoudig ontbijt genuttigd. En had hij niet vele delen van de wereld bereisd, de Chinese Zeeën bevaren en de Kaap gerond? Was hij niet op dit eigenste moment op de thuisreis vanuit Zanzibar? Ongetwijfeld. Maar de grote lijnboot die hem gisteren in de bomvolle haven had afgeleverd was van een heel andere orde dan deze rampzalige tobbe die, riekend naar onbeschrijflijke zaken, slingerde op de door de voorbije storm achtergelaten, olieachtige deining waar de Mozambique zonder de geringste siddering doorheen was gekliefd. Ook zaten de banken afschuwelijk ongemakkelijk en waren ze plakkerig van het siroccovocht onder de zonnetent, waar geen zuchtje wind voelbaar was. Bovenal was er het onontkoombare schouwspel van de gekwelde passagiers, inwoners van het land; hij werd er zelf ongelukkig van. Kreunend van ellende, in Michelangelo waardige houdingen, lagen ze her en der over het dek verspreid: ineengedoken in hoeken met een citroen – kennelijk een preventief middel tegen zeeziekte – tegen gezichten gedrukt die door een subtiel proces van kleuraanpassing de tint van diezelfde vrucht hadden aangenomen; wankelend op weg naar de reling op het achterschip...

Er zat een in het zwart geklede boerenvrouw, die een zuigeling tegen haar borst geklemd hield. Zowel moeder als kind leden in verdrietige mate. Dankzij een meelevende schikking van de Voorzienigheid wisten ze om beurten over te geven, en de situatie zou bijna iets komisch hebben gehad als er niet zo’n uitdrukkingsloze wanhoop op het gezicht van de moeder had gelegen. Het was duidelijk dat ze dacht dat haar laatste dag was aangebroken, maar toch probeerde ze, tussen haar pijnkrampen door, het kind te troosten. Een onbevallig schepsel, met een groot litteken op haar ene wang. Ze leed sprakeloos, als een zielig dier. Het hart van de bisschop ging naar haar uit...

Hij haalde zijn horloge tevoorschijn. Nog twee uur ongemak te doorstaan! Toen keek hij over het water uit. Het reisdoel was ver verwijderd.

Gezien vanaf het klamme dek, op deze zonnige ochtend, had het eiland Nepenthe veel weg van een wolk. Het was een zilveren vlekje op het eindeloze uitspansel van blauwe hemel en zee. Een zuidelijke wind ademde over het water van de Middellandse Zee en nam de vochtigheid op die als dichte nevelbanken tegen de flanken en op de hogere delen van het eiland gevleid lag. Van de bevallige contouren was door een sluier van mist amper een suggestie zichtbaar. Het geheel had een air van onwerkelijkheid. Was het mogelijk dat dit een eiland was? Een waarachtig eiland van rotsen, wijngaarden en huizen – deze schimmige verschijning? Het leek op een sneeuwwitte, op de golven rustende zeevogel; een zeevogel of een wolk: zo’n eenzame wolk die afdwaalt van zijn metgezellen en onvoorspelbaar rondzweeft waarheen ieder willekeurig briesje het maar beveelt.

Alle beter gesitueerde autochtonen waren benedendeks gegaan en verdwenen, uitgezonderd een ongewoon dikke, jonge priester met een vollemaansgezicht die deed alsof hij verdiept was in zijn brevier maar voortdurend uit zijn ooghoeken naar een knap boerenmeisje keek dat ongemakkelijk in een hoek achterover geleund zat. Hij stond op en verschikte de kussens zodat ze comfortabeler zat. Terwijl hij dat deed, had hij haar waarschijnlijk iets grappigs in het oor gefluisterd, want ze glimlachte flets en zei: ‘Grazie, don Francesco.’

Dat zal wel dank u betekenen, dacht de bisschop. ‘Maar waarom is hij een don?

Van de andere buitenlandse reizigers hadden die charmante maar enigszins metaalachtige Amerikaanse dames zich teruggetrokken in de kajuit; hetzelfde gold voor het Engelse gezin; in feite voor iedereen. Aan dek was er van het buitenlandse contingent niemand meer over, behalve hijzelf en mijnheer Muhlen, een opzichtig geklede figuur die met volle teugen van de stand van zaken leek te genieten. Hij beende doodbedaard heen en weer, proberend te lopen als een zeeman, en gedroeg zich laconiek onverschillig tegenover de medeschepsels die hij door de bewegingen van het vaartuig af en toe aanraakte met de neuzen van zijn lakleren, hoge schoenen. Lakleren, hoge schoenen. Dat alleen al typeert hem, dacht mijnheer Heard. Eén keer hield hij in en zei, in zijn afschuwelijk uitgesproken Engels: ‘Die vrouw daar, met dat kind! Ik vraag me af wat ik in haar plaats zou doen. Ik denk dat ik het in zee zou gooien. Dat is vaak de enige manier om je van iets hinderlijks te ontdoen.’

‘Nogal een gewelddadige maatregel,’ antwoordde de bisschop beleefd.

‘U voelt zich niet goed?’ vervolgde de man met voortreffelijk gespeelde vriendelijkheid. ‘Dat spijt me werkelijk. Ik vind zelf een zekere beweging van de boot wel aangenaam. U kent ons spreekwoord? Onkruid vergaat niet. Ik doel uiteraard op mezelf!’

Onkruid vergaat niet...

Ja, dat was hij. Hij had mijnheer Heard niet voor zich ingenomen; de bisschop hoopte dat hij hem op Nepenthe, dat naar hij begrepen had, vrij klein was, niet al te vaak zou tegenkomen. Een paar beleefde woorden aan de table d’hôte hadden geleid tot het uitwisselen van visitekaartjes – een continentale gewoonte die mijnheer Heard altijd verfoeide. Het viel in dit geval niet makkelijk te vermijden. Ze hadden gepraat over Nepenthe of liever, mijnheer Muhlen had gepraat; de bisschop had er zoals gewoonlijk de voorkeur aan gegeven te luisteren en te leren. Net als hij was mijnheer Muhlen er nooit geweest. Toegegeven, andere eilanden in de Middellandse Zee had hij wel bezocht; hij kende Sicilië vrij goed en hij had ooit twee aangename weken op Capri doorgebracht. Maar Nepenthe was anders. De ligging vlak bij Afrika, weet u; de vulkanische bodem. Jazeker! Het was overduidelijk een heel ander soort eiland. Zaken? Nee! Hij was niet op weg naar een zakelijke afspraak; hij had geen enkele afspraak. Gewoon een plezierreisje. Je moet jezelf af en toe iets gunnen, n’est-ce pas? En de vroege zomer, zoals nu, was ongetwijfeld de beste tijd om te reizen. Je kon rekenen op goed weer; je kon ’s middags slapen als de hitte te erg werd. Hij had getelegrafeerd om een paar kamers te reserveren in wat beschreven werd als het beste hotel – hij hoopte dat de gasten die er verbleven hem zouden aanstaan. Helaas, zo had hij begrepen, was de plaatselijke gemeenschap enigszins gemengd, ietwat – hoe zullen we het zeggen? – ultrakosmopolitisch. Dit zou het gevolg kunnen zijn van de geografische ligging van het eiland, op een punt waar vele handelsroutes samenkomen. En de schoonheid en historische associaties: die trokken vreemde toeristen uit de hele wereld. Eigenaardige figuren! Figuren die je wellicht beter kon mijden. Maar wat deed het er uiteindelijk toe? Het was een van de voordelen die je had als man, als man van beschaving, dat je je in iedere laag van de samenleving kon vermaken. Hij was zelf gesteld op het gewone volk, de boeren en de visserlui; te midden van hen voelde hij zich thuis; ze waren zo puur, zo verfrissend anders.

Dit was het soort beminnelijke en nogal voor de hand liggende opmerkingen dat de bisschop, aan de dinertafel, met hoffelijke instemming en groeiend wantrouwen had aangehoord. Boeren en visserlui! Deze vent zag er niet uit of hij dergelijk gezelschap op prijs stelde. Het was waarschijnlijk een oplichter.

Ze waren elkaar later die avond weer tegengekomen en hadden een stukje over de kade gelopen waar een lawaaiig orkestje operadeuntjes ten gehore bracht. De uitvoering ontlokte aan mijnheer Muhlen enkele snerende opmerkingen over Latijnse muziek in vergelijking met die uit Rusland en andere landen. Het was duidelijk dat hij verstand had van het onderwerp. Mijnheer Heard, die van muziek in het geheel geen kaas had gegeten, kon het al snel niet meer volgen. Later, in de rooksalon, hadden ze zich een spelletje kaart gepermitteerd – aangezien de bisschop behoorde tot de ruimdenkende variëteit die niet het geringste bezwaar heeft tegen een weddenschapje van heren onder elkaar. Ook hierin had zijn metgezel zich bedreven betoond.

Nee; het was iets anders dat hem ergerde aan deze man – bepaalde bijna minachtende opmerkingen aan het adres van de vrouwelijke sekse, die hij in de loop van de avond had laten vallen; niet van specifieke leden, maar van de vrouw in het algemeen. Dat lag gevoelig bij mijnheer Heard. Hij was niet door ervaring ontmoedigd. Hij had zijn oordeelsvermogen nooit laten verwringen door de vernederende aspecten van de vrouwelijke staat die hij had leren kennen tijdens zijn werk onder de armen van Londen en, recenter, in Afrika, waar vrouwen als de minste beesten werden behandeld. Hij had zijn idealen hooggehouden. Hij tolereerde geen luchthartige toespelingen op hun sekse. Muhlens praatjes hadden hem een onaangename smaak in de mond bezorgd.

En daar liep hij nu, intens met zichzelf ingenomen, te paraderen. Mijnheer Heard zag het geslenter met gemengde gevoelens aan – morele afkeuring gecombineerd met een zweempje afgunst omdat de vent zo overduidelijk immuun was voor de algemeen heersende zeeziekte.

Onkruid; ontegenzeglijk onkruid.

Intussen verdween het vasteland langzaam achter hen. De ochtend verstreek, en door de felle aantrekkingskracht van de zon werden de mistflarden naar boven getrokken. Nepenthe werd tastbaar – een onvervalst eiland. Het glansde met zijn gouden rotsen en smaragdgroene lapjes bewerkte grond. Een groep witte huizen, een of ander stadje of dorp, lag halverwege de bergflanken genesteld, op de plek waar een speelse zonnestraal een pad door de nevels had gebaand. Het doek werd opgetrokken. Half opgetrokken; want de hogere vulkanische toppen en ravijnen waren nog in een parelmoeren mysterie gehuld.

De dikke priester keek op uit zijn brevier en glimlachte vriendelijk.

‘Ik hoorde u Engels spreken met die persoon,’ begon hij met amper een spoor van een buitenlands accent. ‘Neemt u me niet kwalijk. Ik zie dat u zich niet goed voelt. Kan ik een citroen voor u halen? Misschien een glas cognac?’

‘Het gaat al beter, dank u. Het zal de aanblik van die arme mensen zijn geweest waarvan ik van streek raakte. Ze lijken zo verschrikkelijk te lijden. Ik denk dat ik er inmiddels aan gewend ben.’

‘Ze lijden inderdaad. En zij raken er zelf ook aan gewend. Ik vraag me dikwijls af of zij net zo gevoelig voor pijn en ongemak zijn als de rijken, met hun fijnere nerveuze gesteldheid. Wie zal het zeggen? Dieren hebben ook hun kwellingen maar ze worden niet aangemoedigd ons erover te vertellen. Misschien heeft God ze daarom wel stom gemaakt. Zola maakt in een van zijn romans gewag van een zeezieke ezel.’

‘Mijn hemel!’ zei mijnheer Heard. Dat was een ouderwets trucje dat hij van zijn moeder had geleerd. ‘Mijn hemel!’

Hij vroeg zich af wat deze jeugdige geestelijke met Zola moest. Hij was zelfs licht gechoqueerd. Maar hij stond nooit toe dat een dergelijke stand van zaken zichtbaar was.

‘Houdt u van Zola?’ informeerde hij.

‘Niet erg. Hij is nogal een smeerlap, en zijn techniek is zo belachelijk doorzichtig. Maar je moet toch wel respect voor hem hebben. Als ik dit slag literatuur voor mijn eigen plezier zou lezen, denk ik dat ik de voorkeur zou geven aan Catulle Mendès. Maar dat doe ik niet. Ik lees het, begrijpt u, om door te kunnen dringen in de geest van mijn penitenten, van wie er velen weigeren zich dergelijke boeken te ontzeggen. Vrouwen worden zo beïnvloed door wat ze lezen! Persoonlijk ben ik niet bijster gesteld op onbetamelijke schrijvers. En toch moet je soms onwillekeurig om ze lachen, nietwaar? Ik merk dat u zich beter voelt.’

Mijnheer Heard kon het niet laten te zeggen: ‘U drukt zich uitstekend uit in het Engels.’

‘Oh, redelijk! Ik heb in de Verenigde Staten gepreekt voor grote congregaties katholieken. En in Engeland. Mijn moeder was Engelse. Het heeft het Vaticaan behaagd de nietige inspanningen van mijn tong te belonen met de titel monsignor.’

‘Mijn gelukwensen. U bent nogal jong voor een monsignor, toch? Wij zijn geneigd die onderscheiding te associëren met snuifdozen en jicht en...’

‘Negenendertig. Het is een goede leeftijd. Je begint de zaken op hun juiste waarde te schatten. Uw boordje! Mag ik vragen...?’

‘Ah, mijn boordje; het laatste spoortje... Ja, ik ben bisschop. Bisschop van Bampopo in Centraal-Afrika.’

‘U bent toch wel jong voor een bisschop?’

Mijnheer Heard glimlachte.

‘De jongste op de lijst, als ik het wel heb. Er waren niet veel sollicitaties naar de post; de afstand van Engeland, het zware werk, het klimaat, weet u...’

‘Een bisschop! U meent het!’

Er verscheen een bedachtzame uitdrukking op zijn gezicht. Waarschijnlijk vermoedde hij dat zijn metgezel hem iets op de mouw speldde.

‘Ja,’ vervolgde mijnheer Heard. ‘Ik ga wat wij “leeg retour” noemen. Zo noemen wij in Engeland koloniale bisschoppen die terugkomen uit hun diocees.’

‘Leeg retour! Dat klinkt als een biervat.’

De priester keek verbijsterd, alsof hij twijfelde aan de geestesgesteldheid van de ander. De beleefdheid, of nieuwsgierigheid van de zuiderling won het van zijn angst. Misschien hield deze vreemdeling van grappen maken. Goed, hij zou hem zijn zin geven.

‘U zult morgen onze bisschop zien,’ vervolgde hij zonder een spier te vertrekken. ‘Hij komt over voor het feest van de beschermheilige; u hebt geluk dat u het kunt meemaken. Het hele eiland is versierd. Er is muziek, vuurwerk en er wordt een grootse processie gehouden. Onze bisschop is een dierbare oude man, maar niet echt wat je vooruitstrevend zou noemen,’ voegde hij er met een lachje aan toe. ‘En zo hoort het ook, vindt u niet? We zien onze ouderen graag conservatief. Ze bieden tegenwicht aan het dikwijls wilde modernisme van de jongeren. Is dit uw eerste bezoek aan Nepenthe?’

‘Ja. Ik heb veel gehoord over de schoonheid van het eiland.’

‘Het zal u bevallen. De mensen zijn intelligent. Het eten en de wijn zijn goed. Onze kreeften zijn befaamd. U zult landgenoten vinden, onder wie enkele dames; de hertogin van San Martino, bijvoorbeeld, die Amerikaanse is; er zijn verrukkelijke dames bij! En ook de meisjes van het platteland zijn een welwillende blik waard...’

‘Die processie wil ik graag zien. Hoe heet uw beschermheilige?’

‘Sint Dodekanus. Zijn geschiedenis is prachtig. Er woont een Engelsman op Nepenthe, de heer Ernest Eames, een geleerde, die u alles over hem zal vertellen. Hij weet meer over de heilige dan ik; je zou denken dat hij iedere avond met hem dineerde. Maar hij is een enorme kluizenaar – mijnheer Eames, bedoel ik. En het is zo goed van onze oude bisschop dat hij overkomt,’ vervolgde hij met lichte nadruk. ‘Zijn werk verplicht hem voornamelijk op het vasteland te blijven. Hij heeft een groot bisdom – bijna vijfenzeventig vierkante kilometer. Hoe groot is tussen haakjes uw diocees?’

‘De exacte cijfers kan ik u niet geven,’ antwoordde mijnheer Heard. ‘Ik heb er vaak drie weken over gedaan om van het ene eind naar het andere te reizen. Het is waarschijnlijk niet veel kleiner dan het koninkrijk Italië.’

‘Het koninkrijk Italië. U meent het!’

Dat deed de deur dicht. De conversatie was van het ene moment op het andere afgelopen; de vriendelijke priester verzonk weer in stilzwijgen. Hij keek gekwetst en teleurgesteld. Dit was geen grapje meer. Hij had zijn best gedaan om een vreemdeling die het moeilijk had, beleefd tegemoet te treden en dit was zijn loon – voor de gek worden gehouden met zo’n flagrant fabeltje. Misschien herinnerde hij zich andere gelegenheden waarop Engelsen blijk hadden gegeven van een eigenaardig gevoel voor humor dat hij absoluut niet wist te waarderen. Een leugenaar. Of wellicht een krankzinnige; zo’n ongevaarlijke enthousiasteling die in het leven staat met het waanidee dat hij de paus of de aartsengel Gabriël is. Hoe dan ook, hij zei geen woord meer en wijdde zich, voor het eerst in volle ernst, aan zijn brevier.

De boot ging voor anker. De autochtonen stroomden aan land. Muhlen reed in zijn eentje naar boven, vermoedelijk naar zijn weelderige hotel. De bisschop had zijn bagage bij elkaar gezocht en volgde in een tweede rijtuig. Hij genoot van de rit over het omhoogslingerende weggetje; hij bewonderde de feestelijke versiering van de huizen, de tuinen en wijngaarden, het veelkleurige rotslandschap hogerop, het bruinverbrande, glimlachende boerenvolk. Het geheel gaf een indruk van tevredenheid en welzijn; iets vrolijks, weelderigs, bijna dramatisch.

‘Het bevalt me,’ besloot hij.

En hij vroeg zich af hoelang het zou duren voordat hij mevrouw Meadows zou ontmoeten, zijn nicht voor wie hij het op zich had genomen de reis naar Engeland te onderbreken.

Don Francesco, de glimlachende priester, liet hen beiden al snel achter zich, hoewel hij nog tien minuten op de kade met het mooie boerenmeisje van de boot praatte. Hij had de snelste koetsier van het eiland genomen en raasde nu alsof de duivel hem op de hielen zat naar boven, vastbesloten om als eerste de hertogin van de aankomst van de gek op de hoogte te brengen.

Hoofdstuk 2

De hertogin van San Martino, een vriendelijke, imponerende dame van gevorderde leeftijd die onder gunstige atmosferische condities (in de winter, bijvoorbeeld, wanneer het poeder niet zo snel van haar gezicht liep) qua profiel had kunnen doorgaan voor een vergane Franse schoonheid uit vervlogen eeuwen – de hertogin vormde geen uitzondering op de regel.

Het was een oude regel. Niemand wist wanneer hij voor het eerst was gaan gelden. De heer Eames, bibliograaf van Nepenthe, had hem teruggevoerd tot de tweede Fenicische periode, maar zag geen reden waarom juist de Feniciërs, eerder dan iemand anders, het precedent geschapen zouden hebben. Integendeel, hij was geneigd te denken dat hij uit nog vroegere tijden dateerde, de tijden waarin Troglodieten, Manigonen, Septocarden, Merdonen, Antropofagen en andere inboorlingen in krankzinnige kano’s over kwamen pagaaien om de opbrengst van hun woeste Afrikaanse valleien – slangenvellen, gommen, gazellehoorns, struisvogeleieren – te ruilen voor die meer dan voortreffelijke kreeften en plattelandsmeisjes waar Nepenthe al sinds onheuglijke tijden befaamd om was. Hij baseerde dit wetenschappelijke vermoeden op het feit dat er op het eiland de hoorn van een gazelle, geïdentificeerd als een inmiddels uitgestorven, Tripolitaanse soort, was aangetroffen, terwijl er bij opgravingen ergens in Benghazi een jongvolwassen schedel van het hypodolichocephalische (Nepentheaanse) type aan het licht was gekomen.

Het was een aangename regel. Hij kwam erop neer dat in de loop van de voormiddag alle inwoners van Nepenthe, ongeacht leeftijd, geslacht of lichamelijke gesteldheid, moesten proberen aanwezig te zijn op het marktplein of piazza – een charmant, vierkant plein, aan drie zijden omzoomd door de belangrijkste gebouwen van de stad en aan de vierde zijde open, met een prachtig uitzicht over land en zee. Op deze plek werden ze geacht elkaar te treffen; en daar roddels uit te wisselen, afspraken te maken voor de avond, en de aankomst van nieuwkomers op hun eiland gade te slaan. Een bewonderenswaardige regel! Want hij belette vrijwel iedereen om ’s ochtends enig werk te doen; en na het middageten ging je natuurlijk slapen. Het was heerlijk om door deze ijzeren conventie verplicht te zijn in het felle zonlicht te slenteren, je vrienden te begroeten, ijskoude drankjes tot je te nemen, en je oog omlaag te laten dwalen over het lagere deel van het eiland, met zijn in wijngaarden verscholen boerderijen; of over het glinsterende water naar de verafgelegen kustlijn en zijn vulkaan; of omhoog, naar de toppen van het hoger gelegen deel van het eiland waar tegen de ruige bolwerken, bijna altijd, een vloot van sneeuwwitte siroccowolken afgemeerd lag. Want Nepenthe was niet alleen befaamd om zijn meisjes en kreeften, maar ook om zijn zuidenwind.

Zoals gebruikelijk op dit uur van de dag, stond het marktplein vol met mensen. Het was een vrolijke menigte. Priesters en kinderen met krullenbollen, boeren, vissers, burgers, hier en daar een gemeentelijke politieman, bontgeklede vrouwen van alle leeftijden, buitenlanders in overvloed – iedereen liep pratend, lachend en gebarend heen en weer. Niemand had iets bepaalds omhanden: dat was de regel.

De Russische sekte was goed vertegenwoordigd. De leden waren religieuze enthousiastelingen, voortdurend groeiend in aantal, aangevoerd door hun Meester, de goddelijk geïnspireerde Bazjakoelov, die in die dagen in vrijwel volkomen afzondering op het eiland leefde. Ze noemden zich als teken van hun onschuld in wereldse zaken, de ‘Witte Koetjes’ en hun scharlakenrode blouses, blonde haar en verbaasde, blauwe ogen vormden bepaald een opvallend verschijnsel. Boven de hoofden wapperden vlaggen en kransen van bloemen, wimpels, felgekleurde papieren slingers – een orgie van kleuren ter ere van het feest van de heilige, de volgende dag.

De hertogin, uitgedost in het zwart, met een zwart-witte parasol en een snoer belachelijke amethisten rustend in het geïmiteerde alpenlandschap dat haar boezem vormde, leunde op de arm van een absurd knappe jongeling die zij aansprak als Denis. Iedereen noemde hem Denis, of meneer Denis. Zijn achternaam gebruikte men zo min mogelijk. Die luidde Phipps.

Zij liep, met een glimlach voor iedereen, bedaarder dan de anderen, en gebruikte haar waaier aanzienlijk vaker. Ze wist dat de sirocco de zorgvuldig op haar wangen opgebrachte poederlaag heimelijk ondermijnde; ze wilde er op haar best uitzien voor de aankomst van don Francesco, die een belangrijke boodschap van de kerkelijke autoriteiten op het vasteland mee zou brengen over haar aanstaande opneming in de rooms-katholieke Kerk. Hij was haar vriend. Binnenkort zou hij haar biechtvader zijn.

Wereldwijs, indolent, goedhartig en, zoals de meeste zuiderlingen, heiden in hart en nieren – don Francesco was verdiend populair als geestelijke. Vrouwen aanbaden hem; hij aanbad vrouwen. Hij gold als een onovertroffen prediker; zijn gouden welbespraaktheid maakte wijd en zijd bekeringen, tot grote ergernis van de parroco, de pastoor van de parochie die ongetwijfeld zuiverder in de leer was aangaande de Drie-eenheid maar een ontstellend slecht spreker was en iedere zweem van menselijkheid miste en, naar men zei, bijna een toeval had gekregen toen de ander tot monsignor was verheven. Don Francesco was een visser van mannen en van vrouwen. Hij viste ad maiorem Dei gloriam en voor het plezier. Het was zijn methode om in conditie te blijven, bekende hij ooit aan zijn vriend Keith; hij was te dik om te gaan hardlopen – hij kon alleen maar praten. Hij viste onder de inwoners van het land en onder buitenlanders.

Buitenlanders waren moeilijk te vangen op Nepenthe. Ze kwamen en gingen zo ademloos kort na elkaar. Van de permanente bewoners had alleen de hertogin, die zich altijd al aan de katholieke kant van het anglicisme ophield, de laatste tijd toegegeven aan zijn verlokkende woorden. Zij was goed aan de haak geslagen. Madame Steynlin, een dame van Nederlandse afkomst wier hoeden spreekwoordelijk waren, was onverzettelijk luthers. De mannen waren reddeloos verloren, met uitzondering van de attaché, die echter in ongunstige kringen verkeerde en hoe dan ook een ongeneeslijke weifelaar was. Eames, de geleerde, gaf alleen maar om zijn boeken. Keith, een rijke, excentrieke figuur die een van de mooiste villa’s en tuinen op het eiland bezat, kwam maar een paar weken per jaar. Hij wist te veel, en had te veel en te ver gereisd, om iets anders te zijn dan hopeloos ongelovig; afgezien daarvan was hij bijzonder goed met hem bevriend en was hij het, diep in zijn hart, over ieder onderwerp met hem eens. De bezoekers van de sociëteit waren voor het merendeel dronkenlappen, verlopen figuren, oplichters of modegekken – niet de moeite van het vangen waard.

De rijtuigen verschenen op het toneel. Dat van don Francesco was het eerste dat stilhield. Hij stapte uit en zeilde, als een schoener voor de wind, over de piazza. Maar zijn aankondiging, doorgaans breedvoerig en bloemrijk zoals bij zijn persoon en roeping paste, was bij deze gelegenheid met taciteïsche bondigheid geformuleerd.

‘We hebben een vreemde vis aan de haak geslagen,’ zei hij tegen de hertogin. ‘Hij noemt zich bisschop van Bim-bam-boem en lijkt op een aan lager wal geraakte huwelijksbemiddelaar. Zo mager! Zo geel! Eén en al rimpel in zijn gezicht! De man heeft een verdorven leven geleid. Misschien is hij wel krankzinnig. Hoe dan ook, pas op uw portefeuille, meneer Denis. Hij kan ieder moment hier zijn.’

‘Het klopt helemaal,’ zei de jongeman. ‘De bisschop van Bampopo. Het staat in de New York Herald. Passagier op de Mozambique. Maar er stond niet bij dat hij naar het eiland zou komen. Ik ben benieuwd wat hij hier komt doen.’

Don Francesco was ontsteld.

‘Echt waar?’ vroeg hij. ‘Een bisschop, en dan zo geel! Hij zal me wel erg onbeleefd hebben gevonden.’

‘U zou niet eens met opzet onbeleefd kunnen zijn,’ zei de hertogin met een speels tikje met haar waaier.

Ze popelde om de eerste te zijn die zo’n interessante figuur in de plaatselijke kringen kon introduceren. Maar uit angst een faux pas te begaan, zei ze: ‘Spreek jij hem maar aan, Denis. Zoek uit of het de goede is – de bisschop die je in de krant hebt zien staan, bedoel ik. En kom het me dan vertellen.’

‘Lieve hemel, vraag me dat alstublieft niet. Ik kan geen bisschop aanspreken. Geen Afrikaanse. Niet als hij geen behoorlijk schort voor heeft.’

‘Wees een vent, Denis. Zo’n mooie jongen als jij zal hij niet bijten.’

‘Wat een aardige dingen zegt mevrouw tegen u,’ merkte don Francesco op.

‘Dat doet ze altijd,’ lachte hij. ‘Als ze iets van me gedaan wil krijgen. Ik ben nog niet lang op dit eiland, maar de hertogin heb ik wel door! Doet u het maar, don Francesco. Het is vast de goede. Dat geel doen ze daarginds op. En soms worden ze groen.’

Mijnheer Heard werd onderweg naar zijn hotel onderschept door de vriendelijke priester, en officieel voorgesteld aan de hertogin. Ze was meer dan neerbuigend tegenover deze streng en nogal vermoeid ogende man; ze was minzaam. Ze stelde allerlei beleefde vragen en gaf een overzicht van de interessante bezienswaardigheden en personen; terwijl don Francesco, zo constateerde hij, om onverklaarbare redenen hersteld was van zijn plotselinge aanval van slechtgehumeurdheid op de boot.

‘En daar woon ik,’ zei ze, wijzend naar een groot, streng uitziend bouwwerk waarvan de muren duidelijk al in geen jaren waren gewit. ‘Het is een oud, in onbruik geraakt klooster, gebouwd door de goede hertog Alfred. Toch, Denis?’

‘Ik zou het werkelijk niet weten. Ik heb nooit van die heer gehoord.’

‘Die goede hertog was een dubbel overgehaalde schurk,’ merkte don Francesco op.

‘Oh, zeg dat nu niet! Bedenk eens wat voor goeds hij allemaal voor het eiland heeft gedaan. Dat fries in de kerk! Ik heb hectares kamers om in rond te lopen,’ vervolgde ze, tegen de bisschop. ‘Helemaal in mijn eentje! Ik ben echt een kluizenaar, weet u. Misschien bent u vandaag in de gelegenheid thee te komen drinken?’

‘Een kluizenaar is overdreven,’ onderbrak Denis.

‘Theedrinken bij de hertogin is een ervaring, een openbaring,’ zei don Francesco op weloverwogen toon. ‘Het is een maal dat ik in verscheidene delen van de wereld heb genoten, maar niemand weet het te presenteren zoals zij. Zij heeft de ware gave. U zult thee voor ons bereiden in het paradijs, waarde dame. Wat lunchen betreft, mijnheer Heard, kan ik u in vertrouwen zeggen dat mijn vriend Keith, die u vroeg of laat zult ontmoeten, een zeer opmerkelijke chef heeft. Wat die man van Keith niet kan koken, is het eten niet waard.’

‘Dat klinkt geweldig!’ zei mijnheer Heard enigszins gegêneerd. ‘En waar,’ ging hij lachend verder, ‘en waar dineert men?’

‘Dineren doe ik niet. Madame Steynlin gaf altijd aardige soireetjes,’ zei de priester mijmerend met een zweem van triestheid in zijn stem. ‘Uitstekende dinertjes! Maar ze wordt op het moment zo in beslag genomen door Russen; die monopoliseren haar hele huis. Daarbeneden; ziet u het, mijnheer Heard? Die witte villa aan zee, op die vooruitstekende kaap? Ze is zo romantisch. Daarom heeft ze een huis gekocht waar niemand anders een cent voor over had gehad. Dat plekje daar, totaal geïsoleerd – het fascineerde haar. Bitter berouw heeft ze nu van haar keuze. Ze heeft de nadelen van een kaap ontdekt. Mijn beste hertogin, ga nooit op een kaap wonen! Het brengt angstaanjagende ongemakken met zich mee; je bent voor iedereen zichtbaar. Het hele eiland weet wat je doet, wie bij je op bezoek komt, en wanneer en waarom... Ja, ik kijk met weemoed terug op die dinertjes. Dezer dagen moet ik me tevredenstellen met een miserabel avondmaal thuis. De dokter heeft diners verboden. Hij zegt dat ik te dik word.’

Denis merkte op: ‘Uw omvang is uw fortuin, don Francesco.’

‘In dat geval is mijn fortuin een zware last om te dragen. Volgens mijnheer Keith heb ik zeven onderkinnen, drie van achteren en vier van voren. Hij zegt dat hij ze zorgvuldig heeft geteld. Hij beweert dat er een achtste aan het ontstaan is. Het is te veel voor iemand met mijn sobere instelling.’

‘Je moet nooit een woord geloven van wat Keith zegt,’ zei de hertogin. ‘Hij maakt me van streek met zijn lange woorden en zijn – zijn afschuwelijke opvattingen. Hij maakt me echt van streek.’

‘Ik zeg altijd tegen hem dat hij de antichrist is,’ zei don Francesco met een ernstig hoofdschudden. ‘Maar we zullen zien! We krijgen hem nog wel te pakken.’

De hertogin had geen idee wat de antichrist was, maar ze wist zeker dat het niet iets fatsoenlijks was.

‘Als ik dacht dat hij zoiets zou zijn, zou ik hem nooit meer inviteren. De antichrist! Aha, als je het over de duivel hebt...’

De persoon in kwestie verscheen plotseling op het toneel, toezicht houdend op een stuk of vijf van zijn jonge tuinlieden die verscheidene zendingen in stro verpakte planten droegen, vermoedelijk zojuist met de boot gearriveerd.

Mijnheer Keith was ouder dan hij eruitzag – onvoorstelbaar oud zelfs, al bracht niemand het op dat te geloven; hij was goed geconserveerd dankzij een gecompliceerd systeem van leven waarvan de details, verkondigde hij altijd, niet voor publicatie geschikt waren. Maar dat was gewoon zijn manier van praten. Hij overdreef altijd vreselijk. Hij had een gladgeschoren, rozig, cherubijntjesachtig vol gezicht; zijn ogen straalden als die van een uil door de glazen van een bril die niemand hem ooit had zien afzetten. Zonder die bril had hij kunnen doorgaan voor een schoongeboende baby in een zeepreclame. Men zei dat hij hem ophield als hij sliep.

Het leek erop dat mijnheer Keith onmiddellijk goed met de bisschop kon opschieten.

‘Bampopo? Ja, natuurlijk ben ik daar geweest. Jaren geleden. Lang voor uw tijd, vrees ik. Hoe gaat het daar tegenwoordig? De wegen zijn verbeterd, mag ik aannemen. En het eten hopelijk ook! Ik was bijzonder geïnteresseerd in dat meertje – weet u wel? Er leek geen water uit te stromen. We moeten er eens over praten. En die Bulanga mocht ik ook – flinke kerels! Dat vond u ook? Dat doet me genoegen om te horen. Er werd zo veel kletspraat verkocht over hoe verdorven ze waren! Als u niets beters te doen hebt, kom dan morgen lunchen, akkoord? Villa Khismet. Iedereen kan u wijzen hoe u er komt. En jij, Denis,’ voegde hij eraan toe, ‘jij stelt me teleur. Jij lijkt me een jongen die van bloemen houdt. En toch ben je nooit naar mijn canna’s komen kijken, die hun weerga niet kennen in heel Italië, om van mezelf nog maar te zwijgen, want ik ben ook een soort bloem. Een vleesetende orchidee, stel ik me zo voor.’

‘Een maagdenlelie,’ opperde don Francesco.

‘Ik zou willen dat ik kon komen,’ antwoordde mijnheer Heard. ‘Maar ik moet morgen een nicht van me gaan opzoeken. Mevrouw Meadows. Misschien kent u haar?’

De priester zei: ‘We kennen mevrouw Meadows allemaal. En we mogen haar ook allemaal. Helaas woont ze heel ver weg, helemaal daarboven,’ en hij wees vaag in de richting van de siroccowolken. ‘In de oude stad, bedoel ik. Ze leeft helemaal alleen, als een kluizenaar. Je kunt uiteraard met een rijtuig naar boven rijden. Het is jammer dat al die aardige mensen zo ver weg wonen. Graaf Caloveglia, bijvoorbeeld, die ik iedere dag van mijn leven wel zou willen treffen. Hij spreekt beter Engels dan ik, die oude bedrieger! Hij is ook een kluizenaar. Maar morgen komt hij naar beneden. Hij mist het spektakel nooit.’

Iedereen is hier kluizenaar, dacht mijnheer Heard. En toch staat het hier vol mensen!

Hardop zei hij: ‘Dus mijn nicht woont boven in de mist. En blijft die hier altijd hangen?’

‘Lieve hemel, nee!’ antwoordde de hertogin. ‘Soms trekt hij ’s middags op. De sirocco is dit jaar zeer uitzonderlijk. Zeer uitzonderlijk! Vind je ook niet, Denis?’

‘Ik zou het niet kunnen zeggen. U weet dat ik pas vorige week ben aangekomen.’

‘Zeer uitzonderlijk! Don Francesco zal het beamen.’

‘Hij waait,’ zei de priester, ‘als het de lieve Heer behaagt. Het heeft Hem de laatste tijd vrij geregeld behaagd.’

‘Ik stuur uw nichtje een briefje,’ zei de hertogin. ‘Ik nodig haar uit op mijn bescheiden jaarlijkse samenkomst na het festival van de heilige Dodekanus. Morgen, weet u. Een heel informeel partijtje. Ik mag op u rekenen, eerwaarde? U komt toch allemaal? U ook, mijnheer Keith. Maar geen lange woorden, denk erom! Geen woord over reflexen en bovennatuurlijke zaken en dergelijke. En geen lettergreep over de Incarnatie, alstublieft. Daar ben ik bang voor. Hoe heet haar villa, Denis?’

‘Mon Repos. Nogal een alledaagse naam, vind ik – Mon Repos.’

‘Dat is het ook,’ zei Keith. ‘Maar de dame zelf is volstrekt niet alledaags. Zij is wat ik een Nieuwe Vrouw zou noemen.’

‘Mijn hemel!’

De bisschop keek verschrikt bij dit beeld van zijn nicht. De Nieuwe Vrouw kon zijn goedkeuring niet geheel wegdragen.

‘Het stadium waar u aan denkt heeft ze allang achter zich gelaten. Ze is nog nieuwer. Werkelijk het nieuwste van het nieuwste! Zorgt zelf voor de baby en denkt aan haar man in India. Volgens mij heb ik veel gemeen met de Nieuwe Vrouw. Ik denk vaak aan mensen in India.’

‘Zo’n lief kindje,’ zei de hertogin.

‘Bijna net zo rond als ik,’ voegde don Francesco eraan toe. ‘Daar gaat de attaché! Hij loopt te delibereren met de rechter, die man met het rode haar – ziet u hem, mijnheer Heard? Hij loopt zo mank als Mefistofeles en spuugt voortdurend. Ze zeggen dat hij alle Russen gevangen wil zetten. Die arme mensen! Men zou hen naar huis moeten sturen; ze horen hier niet. Hij kijkt onze kant op. Het beest! Hij heeft het boze oog. Hij heeft ook scrofulose en rachitis. En hij heet Malipizzo.’

‘Wat een eigenaardige naam,’ merkte de bisschop op.

‘Ja, en hij is een eigenaardig exemplaar. Het zijn dikke vrienden, die twee.’

‘Een afschuwelijke man, die rechter,’ zei de hertogin. ‘Denkt u eens in, mijnheer Heard, een atheïst.’

‘Vrijmetselaar,’ corrigeerde mijnheer Keith.

‘Dat is hetzelfde. En lelijk! Niemand heeft het recht zo lelijk te zijn. Ik durf te zeggen dat hij nog lelijker is dan de schurk in de cinema – weet je nog, Denis?’

‘Het is een wonder dat hij zo lang heeft geleefd, met dat gezicht,’ ging don Francesco verder. ‘Ik denk dat God hem speciaal geschapen heeft om de mensheid een idee te geven van de betekenis van het woord “grotesk”.’

Nieuwsgierig geworden door de trotse titel ‘attaché’, keek de bisschop met extra aandacht naar het tweede individu in kwestie. Hij aanschouwde een klein, dik, pompeus ogend personage, met een rood aangelopen gezicht, een mottige, grijze baard en schichtige grijze ogen, gekleed in een flanellen overhemd, tweed knickerbocker, bruine kousen, witte slobkousen en schoenen. Zo ging de attaché steevast gekleed, zij het dat hij ’s winters een pet droeg in plaats van een panama. Hij rookte een bruyèrepijp en zag er flagrant Brits uit, alsof hij zojuist een nacht ongewassen had doorgebracht in een derdeklasrijtuig tussen King’s Cross en Aberdeen. De magistraat echter – de man met het rode haar – was elegant gekleed, met een strohoed schuin op zijn afzichtelijke hoofd, en ruimschoots van stijfsel voorzien.

‘Ik wist niet dat we hier een attaché hadden,’ zei mijnheer Heard.

Keith antwoordde: ‘Dat hebben we ook niet. Hij is financieel attaché voor Nicaragua. Een weergaloze ezel, mijnheer Freddy Parker.’

‘Ach, hij heeft af en toe wel een verstandig idee, als hij vergeet de zot uit te hangen,’ zei don Francesco. ‘Hij is voorzitter van de sociëteit, mijnheer Heard. Ze zullen u erelid maken. Ik geef u een goede raad. Mijd de whisky.’

Denis merkte op, na een kritische blik in dezelfde richting: ‘Het valt me op dat de attaché een rodere kop heeft dan de laatste keer dat ik hem zag.’

‘Dat,’ zei Keith, ‘is een van de heer Parkers kenmerkende eigenschappen.’

Hoofdstuk 3

Over het leven en de marteldood van de heilige Dodekanus, schutspatroon van Nepenthe, hebben we nauwelijks informatie van betrouwbare aard. Het is met zijn carrière zoals met die van andere heiligen: ze raken in de loop der eeuwen bedekt – geïncrusteerd, als het ware – met legendarisch materiaal van buitenaf, precies zoals een omlaagrollende lawine steeds meer sneeuw vergaart. De kern is moeilijk te vinden. Wat onbetwistbaar juist is, kan in vrijwel één alinea worden opgesomd.

Hij werd geboren in het jaar des Heren 450, of daaromtrent, in de stad Kallisto, op Kreta. Hij was enig kind, een mooie maar onhandelbare jongen, de wanhoop van zijn weduwe geworden moeder. Op dertienjarige leeftijd ontmoette hij op een avond een bejaarde man met een nadenkend voorkomen, die hem in een vertrouwde taal aansprak. Bij verscheidene latere gelegenheden had hij, in een bosje van laurier- en pijnbomen dat bekend stond als Alephane, gesprekken met dezelfde persoon; maar wat er zich tussen hen afspeelde en of het hier een goddelijke verschijning betrof of slechts een man van vlees en bloed, is nooit aan het licht gekomen, want hij schijnt zijn moeder van de hele kwestie onkundig te hebben gehouden. Vanaf dat moment veranderde zijn gedrag. Hij werd bedachtzaam, vriendelijk en menslievend. Hij trad als jeugdige noviet in bij een naburig klooster van broeders Salivatianen, en onderscheidde zich daar al snel door zijn vroomheid en door de gave wonderen te verrichten. In slechts drie jaar, of daaromtrent, had hij acht melaatsen genezen, de wolken regen laten produceren, was met droge voeten verscheidene rivieren overgestoken en had drieëntwintig personen opgewekt uit de dood.

Op achttienjarige leeftijd kreeg hij een tweede visioen. Deze keer was het een jonge vrouw, aangenaam van uiterlijk. Hij voerde bij verscheidene gelegenheden gesprekken met haar in een bosje van laurier- en pijnbomen dat bekend stond als Alephane; maar wat er zich tussen hen afspeelde, en of zij een vrouw van vlees en bloed was of gewoon een engel, is nooit aan het licht gekomen, want hij schijnt zijn mede-monniken van de hele kwestie onkundig te hebben gelaten. Vanaf dat moment veranderde zijn gedrag. Hij werd rusteloos en begon ernaar te verlangen de heidenen te bekeren. Hij scheepte zich in naar Lybia, leed schipbreuk in de Grote Syrtis en ontsnapte ternauwernood aan de dood. Vandaar trok hij verder, prekend tot zwarte volkeren die hij onderweg vond, en talloze stammen bekerend. Drieëndertig jaar lang zwierf hij voort, totdat hij op zekere avond de maan aan de rechterkant van zijn gezicht zag opkomen.

Hij was aangekomen in het land van de Crotalophoboi, kannibalen en dodenbezweerders die leefden in een streek waar het zo heet was, en het licht zo verblindend, dat hun ogen in hun voetzolen zaten. Hier arbeidde hij tachtig jaar, verloste de bevolking van hun magische en bloeddorstige praktijken en bekeerde hen tot het christendom. Als wederdienst overmeesterden zij hem op de patriarchale leeftijd van honderdtweeëndertig of daaromtrent, en bonden hem met touwen tussen twee palmhouten planken. Zo hielden ze de gevangene vast, en ze gaven hem overvloedig te eten totdat het tijd was voor het bekende feest van de equinox. Op de avond van die dag zaagden ze het geheel, bijgelovig, in twaalf aparte stukken, voor elke maand van het jaar één; en verslonden van de heilige wat hun aanstond.

In de loop van dit afgrijselijke banket belandde er per ongeluk een femur, of dijbeenbot, op een molensteen die aan de oever lag en die de Crotalophoboi een aanzienlijk aantal jaren eerder hadden geleend van de naburige stam der Garimanes en nooit teruggegeven vanwege, zo hadden ze verklaard, het veel te grote gewicht. En daar was het bot blijven liggen totdat de steen op een dag, tijdens een zware siroccostorm, door de kracht van de wateren was opgelicht en op wonderbaarlijke wijze over de zee naar Nepenthe was gedragen. Zonder dralen werd er op die plek een kapel gebouwd, ter herinnering aan de gebeurtenis en als bergplaats voor de heilige relikwie, die al snel wonderen ten gunste van het eiland begon te verrichten, zoals bijvoorbeeld Saraceense invallen afwenden, overvloedige wijnoogsten bewerkstelligen en zorgen dat onvruchtbaar vee nakomelingen produceerde.

In later jaren werd de voornaamste kerk aan de heilige Dodekanus gewijd en de relikwie daarheen overgebracht en ingesloten in het zilveren beeld van de heilige dat wordt rondgedragen op zijn jaarlijkse feestdag, of bij iedere andere gelegenheid wanneer zijn hulp ingeroepen moet worden. In de loop van de daaropvolgende eeuwen werd de verering van de heilige met steeds meer pracht en praal omringd. Er is waarschijnlijk niemand die meer heeft gedaan om de vrome gevoelens voor de beschermheilige van het eiland te bevorderen dan de goede hertog Alfred, die onder andere een imposant fries in de kerk liet aanbrengen, met twaalf marmeren platen met voorstellingen van de twaalf belangrijkste perioden in het leven van de heilige – voor elke maand één. Dit fries oogstte zo’n onverdeelde, ja roekeloze bewondering, dat de goede hertog het zijn plicht achtte de ogen van de beeldhouwer te verwijderen en (bij nader inzien) ook zijn handen, opdat geen enkele andere vorst een werk van zo’n uitmuntende steenhouwer zou kunnen betrekken. Daar bleven de disciplinaire maatregelen bij. Hij deed zijn best om de begaafde kunstenaar te troosten, en de man werd voortaan gevoed met kreeften, onderscheiden met de orde van de Gouden Wijnrank, en zou ongetwijfeld na zijn dood in de adelstand zijn verheven als de vorst niet eerder dan hij was overleden.

Dat is, in het kort, de geschiedenis van de heilige Dodekanus en de oorsprong van zijn verering op Nepenthe.

Ontelbare legenden, dikwijls in tegenspraak met dit relaas en met elkaar, hebben zich, zoals onvermijdelijk was, rond zijn naam genesteld. Hij zou in Klein-Azië hebben gepredikt; op jonge leeftijd gestorven zijn, in zijn klooster; kluizenaar zijn geworden, schoenlapper, bisschop (van Nicomedia), eunuch, politicus. Er zijn twee delen middelmatige preken in de Byzantijnse taal aan hem toegeschreven. Deze en andere grofheden kunnen als apocrief van de hand worden gewezen. Zelfs zijn naam heeft tot controverse aanleiding gegeven, hoewel de afleiding van het Griekse woord dodeka, dat twaalf betekent en verwijst naar de twaalf brokken waarin zijn lichaam bijgelovig was verdeeld, zo zonneklaar is als maar enigszins kan. Zo maakt een achtenswaardige jonge kanunnik van de kerk van Nepenthe, Giacinto Mellino, auteur van een levensbeschrijving van de heilige Eulalia, de plaatselijke patrones van de zeelieden – haar feestdag valt twaalf dagen na die van Dodekanus – in deze overigens prijzenswaardige brochure, van de gelegenheid gebruik om zich minachtend uit te laten over de van oudsher gevestigde afleiding van de naam en een alternatieve etymologie voor te stellen. Hij verkondigt dat de toen heidense bewoners van het eiland, in hun verlangen om te delen in al het goede van het christendom dat het vasteland al had bereikt maar hun eenzame rots onberoerd had gelaten, een boodschap naar de bisschop hadden gestuurd bestaande uit de twee woorden Do dekanus: Geef ons een deken! De grammatica is niet correct, zo legt hij uit, vanwege hun rudimentaire kennis van de Latijnse taal; ze hadden tot op dat moment nog alleen de eerste persoon enkelvoud en de nominatieve naamval geleerd – zegt hij; om vervolgens met onweerlegbare argumenten aan te tonen dat het Grieks in deze periode de voertaal was op Nepenthe. Verscheidene geleerden hebben zich door deze schoonschijnende logica laten afbrengen van de oudere en overtuigendere interpretatie. Er zijn nog meer speculaties aangaande het woord Dodekanus, allemaal in meerdere of mindere mate hersenschimmig...

Als de Crotalophoboi de missionaris Dodekanus niet hadden verslonden, zouden wij zonder twijfel nooit hebben gehoord van monsignor Perrelli, de geleerde en joviale geschiedschrijver van Nepenthe. Het was dit verhaal, zo vertelt hij ons nadrukkelijk, dat in hem, niet meer dan een bezoeker, een verlangen wekte om meer over het eiland te weten te komen. Een volk als de Nepentheanen, die een geschiedenis van zo’n grote schoonheid in hun hart konden koesteren, moest, zo concludeerde hij, ‘het meest nauwgezette en sympathieke onderzoek’ waardig zijn. En zo, omdat van het een het ander kwam, zoals altijd het geval is waar het plaatselijk onderzoek aangaat, was hij al snel bezig met het verzamelen van andere legenden, tradities, historische gegevens, statistieken over landbouwkundige en natuurlijke producten enzovoort. Het resultaat van zijn inspanningen is vastgelegd in het befaamde Antiquiteiten van Nepenthe.

Dit boek, een voorbeeld in zijn soort, is geschreven in het Latijn. Het schijnt het enige werk van de auteur te zijn, en heeft verscheidene herdrukken beleefd; de laatste – wat typografie betreft bepaald niet de beste – dateert van 1709. Men kan derhalve zeggen dat de Crotalophoboi, die de heiligverklaring van Dodekanus hebben bewerkstelligd via methoden die voor fatsoenlijke lieden toch amper aanbevelenswaard zijn, wel iets goeds hebben gedaan in de wereld, voor zover het scheppen van een literair meesterwerk als deze Antiquiteiten, waarvoor zij indirect verantwoordelijk zijn, in die categorie geschaard mag worden.

Het is jammer dat we zo weinig van het leven van deze monsignor Perrelli weten. Hij is teleurstellend terughoudend over zichzelf. We horen dat hij op het vasteland geboren werd; dat hij op jonge leeftijd, gekweld door reumatische problemen, hier arriveerde; dat die problemen verlicht werden door applicatie van hetzelfde geneeskrachtige water dat hij later in een van de meest geslaagde delen van zijn boek zou beschrijven, en dat overal ter wereld befaamd zou worden dankzij bepaalde klassieke experimenten die werden uitgevoerd onder zijn tijdgenoot, de goede hertog Alfred – een potentaat die zich, tussen haakjes, niet echt aardig tegenover onze geleerde schijnt te hebben gedragen. En dat is absoluut het enige wat we over hem weten. De meest nauwgezette, door mijnheer Eames uitgevoerde naspeuringen hebben geen enkel stukje onweerlegbare informatie opgeleverd dat we aan onze kennis over de historicus van Nepenthe kunnen toevoegen. We weten niet wanneer, of waar hij gestorven is. Hij schijnt zich uiteindelijk te hebben beschouwd als oorspronkelijke bewoner van het eiland. De overvloed aan in het boek opgenomen materiaal leidt tot de veronderstelling dat hij er lange jaren heeft doorgebracht. We mogen, op grond van zijn titel, verder nog aannemen dat hij een geestelijke was; dat was in die dagen voor een jongeman met zijn kwaliteiten de zekerste weg om vooruit te komen.

Een oppervlakkige blik op de pagina’s die hij schreef, volstaat om te bewijzen dat het hem ontbrak aan wat men een ecclesiastische instelling noemt. Wie tussen de regels leest, ontdekt al snel dat hij niet zozeer priester is, als wel staatsman en filosoof, een gedreven student in de traditionele kennis van mensheid en natuur – alert, scherpzinnig, kritisch. Hij vertelt ons bijvoorbeeld dat de legende over de visioenen en het martelaarschap van de heilige Dodekanus, die hij als eerste uit haar heterogene aangroeisels heeft ontward, hem uitermate aanstond. Waarom? Vanwege het kerkelijke tintje? Nee; om wat hij erin ontwaarde: ‘waarheid en symbolisme. Het is een universeel toepasbaar verhaal; het archetype, als het ware, van het leven, streven en beloning van ieder groot mens.’ De inleiding op deze Antiquiteiten, waarin hij zijn stelregels voor het schrijven van geschiedenis uiteenzet, had in plaats van drie eeuwen geleden, gisteren opgesteld kunnen zijn – of zelfs morgen, zo modern is zijn toon.

Luister naar deze gewichtige woorden: ‘Het portretteren van personages en gebeurtenissen dient de vorm aan te nemen van een gesprek tussen twee heren, op de ontspannen toon van goed gezelschap. De auteur die zich ten doel stelt een menigte toe te spreken, verijdelt zijn eigen plan; hij elimineert de essentie van goed schrijven – openhartigheid. Je kunt niet openhartig zijn tegenover lieden van lagere standen. Je moet je een verfijnde, gelijkgestemde luisteraar indenken, een man of vrouw die je zonder aarzeling bij de hand zou nemen en de kring van je eigen persoonlijke vrienden zou binnenvoeren. Als dit al geldt voor iedere soort literatuur, geldt het voor geschiedschrijving in bijzondere mate.’

‘Geschiedschrijving houdt zich bezig met situaties en personen die niet imaginair zijn maar reëel. Er is derhalve een combinatie van eigenschappen voor vereist die de dichter of romanschrijver niet nodig heeft – een ijzig inzicht gekoppeld aan vurige genegenheid. De dichter kan een geïnspireerde analfabeet zijn, de romancier een ongeïnspireerde broodschrijver. Onder geen enkele omstandigheid kan een van beiden worden beschuldigd van het onrecht doen aan, of bedriegen van het publiek, hoe misplaatst het resultaat van hun inspanning ook is. Ze schrijven goed of slecht, en daarmee is de zaak afgedaan. De historicus die tekortschiet in zijn plicht bedriegt de lezer en doet de doden onrecht. Een man die zo’n verantwoordelijkheid torst, verdient een meer dan gebruikelijk select gehoor – een gehoor van zijn gelijken, mannen van de wereld. Een ordinaire persoon kan men nooit toelaten om in die vertrouwelijkheden te delen...’

‘De Grieken bedachten een Muze der Geschiedenis; zij durfden voor hun mening uit te komen. Het boek Genesis, die oeroude barrière, bestond voor hen niet. Het staat de moderne geschiedschrijver in de weg; het betrekt hem in een oneindig conflict met zijn eigen eerlijkheid. Als hij aan zijn huid gehecht is, moet hij zich aanpassen aan de dogma’s van het moment en zich onthouden van waarheidsgetrouwe opmerkingen en conclusies. Hij heeft de keus tussen de rol van chroniqueur of die van balladenkramer – achterhaalde en onbelangrijke beroepen. Onbenijdenswaardig het lot van hen die de mensheid willen onderwijzen, dat zijzelf met een soort antiquarische interesse worden bestudeerd, en het denken niet anders dan als afschrikwekkend voorbeeld bevorderen! Clio is van haar voetstuk gevallen. Dat stralende schepsel is, door haar belangen op één lijn te stellen met die van de theocratie, veranderd in de dienstmaagd van een verwelkte, nukkige meesteres, een veile slet. Zo zal het blijven totdat de mensheid een nieuwe ethiek heeft verworven die overeenstemt met hedendaagse behoeften. Het is zinloos, het is gevaarlijk nieuwe wijn in oude flessen te gieten...’

Hij brengt zijn theorie in de praktijk. Het werk van monsignor Perrelli is bovenal een menselijk document – de onthulling van een ontwikkelde persoonlijkheid die geen vooroordelen kent. Sterker nog, de religieuze situatie van die dagen in aanmerking genomen lijkt hij in sommige van zijn theologische beschouwingen gevaarlijk hoog aan de wind te zeilen; zozeer zelfs, dat mijnheer Eames zich dikwijls heeft afgevraagd of daar niet de oorzaak ligt van het feit dat we niets weten over zijn latere leven en de wijze waarop hij gestorven is. Hij achtte het mogelijk dat de geleerde in de klauwen van de Inquisitie beland is, en nooit meer aan het oppervlak van de beschaving is teruggekeerd. Het zou verklaren waarom de eerste editie van de Antiquiteiten zo uitermate zeldzaam is, en waarom de twee volgende respectievelijk in Amsterdam en Bazel zijn uitgegeven.

Overigens bevat het boek in zijn negenhonderd pagina’s alles wat de contemporaine student aangaande de geschiedenis en de natuurlijke producten van Nepenthe ook maar enigszins zou kunnen interesseren. Het is nog steeds een rijke bron van oudheidkundige informatie, hoewel grote delen van het werk inmiddels onvermijdelijk achterhaald zijn. De Antiquiteiten actualiseren door middel van een herziene en uitgebreide editie, verrijkt met voetnoten, appendices en talloze illustraties, was de ambitie, de enige ambitie van de heer Ernest Eames, BA....

Het was niet juist om over deze heer te beweren dat hij uit Engeland naar Nepenthe was gevlucht omdat hij het testament van zijn moeder had vervalst, omdat hij was gearresteerd terwijl hij de zakken rolde van een dame in het Tottenham Court Station, omdat hij weigerde te betalen voor het onderhoud van zijn zeven buitenechtelijke kinderen, omdat hij betrokken was bij een kleurrijk schandaal van onnoembare aard en ongekende omvang, omdat hij was betrapt terwijl hij probeerde de neushoorn in de dierentuin te vergiftigen met een broodje arsenicum, omdat hij zijn maîtresse had gewurgd, omdat hij een bijna oneerbiedige brief had gericht aan de Primaat van Engeland, met de aanhef ‘Mijn goede Uil’ – of om enige andere, dergelijke reden; en dat hij nu op het eiland bleef omdat niemand gek genoeg was om hem de benodigde tien pond voor de terugreis te lenen.

Hij was er oorspronkelijk gekomen om geld uit te sparen; en hij was er oorspronkelijk gebleven omdat er, als hij op de thuisreis was komen te overlijden, niet genoeg munten in zijn zakken hadden gezeten om de begrafeniskosten te dekken. Tegenwoordig, nu hij het probleem hoe je rondkwam van vijfentachtig pond per jaar had opgelost, bleef hij om nog een reden: het annoteren van Perrelli’s Antiquiteiten. Het verzachtte zijn zelfopgelegde ballingschap.

Hij was een droog schepsel, bijna verdord, met lichte ogen en een korte snor, onopzichtig gekleed; nauwgezet, gereserveerd, fatsoenlijk, precies in zijn optreden, en hij leidde een teruggetrokken leven in een huisje met twee kamers ergens te midden van de wijngaarden.

Hij was met uitstekend resultaat afgestudeerd in oude talen, hoewel het Grieks hem nooit bijster had aangestaan. Het was ‘op hol geslagen gedoe’, nerveus en sensueel; het opende veel meer perspectieven, filologisch en sociaal, dan zijn stellige geest comfortabel kon opnemen. Die partikels alleen al – ze hadden iets ambigus, bijna iets onfatsoenlijks, in hun blijmoedige buigzaamheid, hun bereidheid zich te lenen voor ongepast gebruik. Maar Latijn – ah, Latijn was anders! Zelfs op zijn kostschool, waar hij bekendstond als een vosser van het zuiverste water, had hij al een ongezonde dweepzucht met die taal aan de dag gelegd; hij was verzot op de kille, lapidaire constructie, en terwijl andere jongens voetbalden of cricket speelden, dartelde deze dorre knaap in zijn dooie eentje rond met een aantekenschrift, wrong zinnig Engels in weerbarstige, kleurloze volzinnen en construeerde, zonder hulp van een spraakkunst, de potsierlijke woordmozaïeken die men Latijnse verzen noemt. ‘Leuk werk,’ placht hij te zeggen. ‘En zeker zo spannend als algebra,’ alsof dat een aanbeveling moest vormen. Dikwijls schudde de goede klasseleraar zijn hoofd en informeerde hij bezorgd of hij zich niet goed voelde, of geheime problemen van enigerlei aard had.

‘Nee hoor, mijnheer,’ zei hij dan met een vreemd lachje. ‘Dank u wel. Maar mijnheer? Zou u me willen zeggen of pecunia echt afgeleid is van pecus? Want Adams junior (nog zo’n vosser) zegt van niet.’

Later, op de universiteit, bediende hij zich gemakshalve van de Engelse taal – om zich verstaanbaar te maken bij hoogleraren en hoofden van colleges. Zijn gedachten, zijn dromen speelden zich af in het Latijn.

Een man als hij, die berooid op Nepenthe arriveerde, had een paar maanden in lethargie kunnen doorbrengen, om vervolgens in de kringen van de sociëteit te verzeilen en voorgoed aan lager wal te geraken. Het Latijn was zijn redding. Hij begon de plaatselijke auteurs te bestuderen die dikwijls in die taal werkten. De jezuïtische minzaamheid, de suikerzoete goedgekozenheid van auteurs als Giannettasio begonnen net hun glans voor zijn verbeelding te verliezen, toen hij de Antiquiteiten in handen kreeg. Het was als een teug van een genereuze, zuidelijke wijn na een kuur van gerstewater. Dit was Latijn dat het lezen waard was: rijk, pezig, idiomatisch, vol smaak, mannelijk. Flexibel en tegelijk bondig. Latijn naar zijn hart: een kreet van eeuwen geleden!

Zo betoverd was mijnheer Eames door de grammatica en zinsbouw van de Antiquiteiten dat hij het boek al drie keer had doorgewerkt eer hij zich realiseerde dat deze man, die zulke vloeiende, gloeiende zinnen wist te construeren, ook nog over iets schreef. Ja, hij had iets buitengemeen interessants te vertellen. En het was een heer, verdorie! Zo anders dan wat je tegenwoordig tegen het lijf loopt. Hij had een originele kijk op de zaken – een menselijke kijk. Heel menselijk. Die curieuze straaltjes lichtgelovigheid, die capricieuze godslasteringen, die pikante anekdotes van het hof die hij terloops, als ware het in een herensociëteit, liet vallen – een geweldige figuur! Hij had er alles voor overgehad om met hem kennis te kunnen maken.

Onmiddellijk kwam er een verandering over mijnheer Ernest Eames. Zijn bevroren klassieke geest ontlook onder de zonnige stimulans van de geleerde uit de Renaissance. Hij ging een tweede jeugd in – een echte jeugd deze keer, gevuld met vurige interesses en avonturen op bloemrijke zijpaden van geleerdheid. Monsignor Perrelli absorbeerde hem. Hij absorbeerde monsignor Perrelli. Opmerkingen in de marge voerden naar voetnoten; voetnoten naar appendices. Hij had iets gevonden om zijn leven aan te wijden. Hij ging de Antiquiteiten annoteren.

In het deel dat handelt over het leven van de heilige Dodekanus had de Italiaan meer dan zijn gebruikelijke eruditie en scherpzinnigheid aan de dag gelegd. Hij had de historische documenten met zo’n ongelooflijke toewijding uitgeplozen dat er weinig voor de pen van een annotator overbleef; slechts lovende woorden. Op twee kleine punten echter was de Engelsman, tot zijn niet geringe spijt, in staat, of liever gedwongen, een naschrift toe te voegen.

Menigmaal vervloekte hij de dag waarop zijn speurwerk in de archieven op het vasteland hem in contact bracht met de onuitgegeven kroniek van pater Capocchio, een genotzuchtig, zelfs wellustig ingestelde, Dominicaanse monnik, een hater van Nepenthe en persoonlijke vijand, naar het schijnt, van zijn idool Perrelli. Diens manuscript – in ieder geval het grootste deel ervan – was ongeschikt om te worden gedrukt; ongeschikt om door fatsoenlijke lieden te worden aangeraakt. Mijnheer Eames achtte het zijn plicht overwegingen van fijngevoeligheid terzijde te schuiven. Hij zou, in zijn hoedanigheid van annotator, voorover de augiasstallen zijn ingedoken als er maar de geringste kans bestond dat hij er de kiem van een verhelderende voetnoot had kunnen vinden. Hij bestudeerde het manuscript, aantekeningen makend naarmate hij vorderde. Deze ellendige frater, concludeerde hij, moest een vermaledijd intieme kennis van de omstandigheden op Nepenthe hebben gehad, en een weerspannige en onmatige instelling op de koop toe. Hij liet geen enkele gelegenheid voorbijgaan om het eiland zwart te maken; hij was vastbesloten, absoluut vastbesloten om wat het eiland aanging alleen maar de negatieve kant van de zaken te zien.

Over de gewijde relikwie, bijvoorbeeld – het in de voornaamste kerk bewaarde dijbeenbot van de heilige – schreef hij: ‘Een zekere Perrelli, die zich historicus noemt, wat hetzelfde is als een muildier een paard noemen, of een ezel een muildier, balkt luid en onsamenhangend over de femur van de plaatselijke godheid. Wij hebben dit onschatbare bot persoonlijk onderzocht. Het is geen dijbeen maar een scheenbeen. En het is geen scheenbeen van een heilige, maar van een kalf of jonge koe. We mogen hierbij terloops aantekenen dat we in het bezit zijn van een diploma in de anatomie van de faculteit der medicijnen in Palermo.’

Dat was pater Capocchio: onopgesmukt op het platvloerse af, als hij geen kans zag om het obsceen te maken.

Voor mijnheer Eames zou het, a priori, weinig hebben uitgemaakt of de relikwie een femur of een tibia, van koe of mens was. In dit geval geloofde hij liever dat het een dijbeen van een heilige was. Hij bezat een ongewoon sterke dosis van de Latijnse pietas, de eerbied die erin bestaat dat je de dingen laat zoals ze zijn, in het bijzonder wanneer ze tot stichting van het nageslacht, met de meest innemende onbevangenheid, door een man van het kaliber van Perrelli zijn beschreven. Nu kon aan een dergelijke insinuatie niet achteloos voorbij worden gegaan. Het was een regelrechte uitdaging! De zaak moest tot op de bodem uitgezocht worden. Vier maanden lang verdiepte hij zich in boeken over chirurgie en anatomie. Toen, nadat hij zich het onderwerp had eigengemaakt – voldoende, zij het onvermijdelijk oppervlakkig – verzocht hij de kerkelijke autoriteiten toestemming om de relikwie te bezichtigen. Die werd beleefd geweigerd. Het gewijde object, verklaarden zij, mocht alleen worden getoond aan hen die het rooms-katholieke geloof beleden, en gewapend waren met een speciale aanbeveling van de bisschop.

‘En dat,’ placht hij te zeggen, ‘zijn de tegenslagen die op de loer liggen voor een gewetensvolle annotator.’

Op een ander punt, dat van de afleiding van de naam van de heilige, vond hij tot zijn pijnlijke ergernis in de pagina’s van pater Capocchio een alternatieve suggestie, waarover weldra meer. Het bezorgde hem vele slapeloze nachten. Maar over zaken aangaande het klimaat op Nepenthe, de inwoners, producten, delfstoffen, watervoorziening, visserij, handel, folklore, etnologie – over dergelijke onderwerpen had hij veel nieuwe informatie vergaard. Bundels stimulerende voetnoten hadden zich opgestapeld op zijn bureau.

Wanneer zou al dit materiaal uitgegeven worden?

Mijnheer Eames had geen flauw idee. In de tussentijd ging hij rustig door met vergaren, vergaren en vergaren. Iedereen die zich ook maar enigszins als wetenschapper voordeed, was geïnteresseerd in zijn werk; vele vrienden hadden hem geldelijke steun aangeboden voor het laten drukken van een boek waarin niemand een bron van winst voor een uitgever kon zien; de rijke, goedmoedige heer Keith in het bijzonder, placht bitter en zeer gemeend te klagen dat het hem niet werd toegestaan ten bedrage van een paar honderd bij te springen. Er waren dagen waarop Eames voor deze argumenten leek te zwichten; dagen waarop hij zijn fantasie de vrije teugel liet en glimlachte bij de gedachte aan dat nobele boekwerk – het gouden Latijn van monsignor Perrelli verrijkt met vijfentwintig jaar geduldig werk van zijn hand; dagen waarop hij zelfs praatte over toekomstige contracten, bindwijzen en fotogravures, marges en papier. Alles diende vanzelfsprekend van passende kwaliteit te zijn – niet pretentieus, maar gedistingeerd. Jazeker! Een boek als dat – dat moest toch zijn eigen cachet hebben.

En dan, plotseling, zei hij dat hij een grapje maakte; gewoon een grapje.

De echte heer Eames kwam tevoorschijn en deed zich opnieuw gelden. Hij schrok terug voor het idee. Hij sloot zich als een bloem in de kilte van de vallende avond. Hij ging tegenover niemand enige verplichting aan. Hij zou zijn gevoel van persoonlijke onafhankelijkheid behouden, ook al had dit het opofferen van een levenslang gekoesterde ambitie tot gevolg. Sta bij niemand in de schuld! De woorden klonken in zijn oren. Het waren de woorden van zijn vader. Sta bij niemand in de schuld! Het was de definitie van die heer van een heer – een definitie die van harte werd ondersteund door iedere andere heer die er, net als mijnheer Eames junior, analoge opvattingen op na hield.

Gezien het feit dat heren tegenwoordig nogal schaars zijn, kunnen we de Crotalophoboi alleen maar dankbaar zijn dat ze de heilige Dodekanus hebben verslonden en, via de Antiquiteiten van monsignor Perrelli, de weg hebben bereid voor de verfijnde persoonlijkheid van mijnheer Eames – ook al lag dat oorspronkelijk niet in hun bedoeling.

Hoofdstuk 4

De volgende ochtend, om exact vier uur, vond er een aardbeving plaats.

Buitenlanders, niet gewend aan de omstandigheden op Nepenthe, vluchtten in pyjama naar buiten om aan het vallende puin te ontkomen. Een Amerikaanse dame, die in het chique hotel van de heer Muhlen logeerde, sprong vanuit haar slaapkamer op de derde verdieping op de binnenplaats en ontsnapte op het nippertje aan een gekneusde enkel.

Het was loos alarm. Het plotselinge klepperen van iedere klok op het eiland, het knallen van twaalfhonderd donderbussen en de gelijktijdige dreun van een reusachtig kanon – dat wijd en zijd befaamde stuk geschut met de nukken en grillen die in de dagen van de goede hertog aan honderden laders het leven hadden gekost – hadden, qua lawaai en schokken, kunnen doorgaan voor een aardbeving van de eerste orde. Het eiland schudde op zijn grondvesten. Het was het sein dat het feest van de beschermheilige kon beginnen.

Niemand had door die herrie heen kunnen slapen. Mijnheer Heard, hondsmoe als hij was, werd wakker en deed zijn ogen open.

‘Er gebeurt hier van alles,’ zei hij – een opmerking die hij zichzelf bij verscheidene latere gelegenheden zou horen herhalen.

Hij keek de kamer rond. Het was geen hotelslaapkamer. Toen begon hij zich, slaperig, dingen te herinneren. Hij herinnerde zich de aangename verrassing van de vorige avond – hoe de hertogin zich een kleine villa had herinnerd, die eerder dan verwacht was verlaten door een vriendin voor wie ze hem had gehuurd. Hij was volledig ingericht, smetteloos schoon, en er was een vrouw, een capabele kok, aanwezig. De hertogin had erop gestaan dat hij daar zou logeren.

‘Dat is veel aangenamer dan een vreselijke kamer in een hotel! Jij kunt de bisschop wel even rondleiden, hè Denis?’

Terwijl hij en Denis erheen liepen, waren ze ingehaald door een andere recente bezoeker van Nepenthe. Het was de heer Edgar Marten. Mijnheer Marten was een behaarde en onbemiddelde jonge Hebreeër met een goedkope smaak en een passie voor mineralogie. Hij had gebruikgemaakt van een universitaire beurs om bepaalde studies te verrichten op Nepenthe, dat befaamd was om zijn veelkleurige rotsen. Hij had iets treffends, vond mijnheer Heard. Hij zei niet veel dat van belang was, maar Denis luisterde enthousiast naar zijn duistere opmerkingen over breukvlakken enzovoort, en keek geboeid toe terwijl de man met zijn stok in de ruwe muren porde om een of andere, blijkbaar interessante, steen los te wrikken.

‘Dus je weet niet wat het verschil is tussen augiet en hoornblende?’ vroeg hij op een gegeven moment. ‘Echt niet? Potverdikkeme, zeg. Hoe oud zei je dat je was?’

‘Negentien.’

‘En wat heb je de afgelopen negentien jaar dan wel gedaan, Phipps?’

‘Je kunt op mijn leeftijd niet alles weten.’

‘Dat geef ik toe. Maar me dunkt dat je dat toch wel geleerd mag hebben. Kom donderdagochtend maar bij me langs. Ik zal zien wat ik voor je kan doen.’

Mijnheer Heard had wel bewondering voor deze jeugdige wetenschapper. De man wist waar hij op uit was; hij was uit op stenen. Volmaakt in zijn soort – een hoedanigheid die de bisschop altijd aansprak. Aardige jongelui, allebei. En zo verschillend van elkaar!

Wat Denis betrof – hij wist niet goed wat hij van Denis vond. Om te beginnen verspreidde hij dat typisch universitaire aroma dat een leven van heldhaftige inspanning dikwijls niet weet te verdrijven. Vervolgens had hij iets gezegd over Florence en het cinquecento, en Jacopo Bellini. De bisschop, praktisch man die hij was, had niet veel op met Jacopo Bellini of met lieden die het over hem hadden. Niettemin had Denis, terwijl hij zich nuttig maakte met het uitpakken en inruimen van allerlei zaken, een opmerking gemaakt die mijnheer Heard had getroffen.

‘Het palet van Nepenthe,’ had hij gezegd, ‘is nogal overladen.’

Het was waar, dacht de bisschop toen hij die avond, helemaal alleen, een blik uit het raam wierp op de zee waarin een jonge maan net wegzonk om te gaan rusten. Overladen! Een onafgebroken menselijk tij golfde voor zijn vermoeide ogen. Het gevoel van onwerkelijkheid dat hij bij zijn eerste glimp van het eiland gewaar was geworden, was er nog steeds; de zuidenwind droeg ongetwijfeld aan die illusie bij. Hij herinnerde zich de algemene welvaart en vriendelijkheid van de mensen; dat had in ieder geval een onmiskenbare indruk bij hem achtergelaten. Het beviel hem hier. Hij voelde zich hier nu al thuis, en hij voelde zich beter. Maar toen hij zich een duidelijke impressie van stad en bevolking voor de geest probeerde te halen, vervaagden de beelden: de glimlachende priester, de hertogin, mijnheer Keith – het leken figuren uit een droom; ze vergleden in herinneringen aan Afrika, aan zijn medepassagiers uit Zanzibar; ze vermengden zich met plannen voor zijn toekomst in Engeland – plannen die verband hielden met zijn nicht op Nepenthe. Mijnheer Heard voelde zich uitgeput.

Hij was te moe om zich bijzonder te laten storen door het kanonsalvo, dat luid genoeg was om de doden uit hun graf te jagen. Er is zeker iets aan de hand, mijmerde hij; waarop hij zich, uitgepeinsd, op zijn andere zij draaide. Hij sliep een gat in de ochtend en vond zijn ontbijt smakelijk en wel in het aangrenzende vertrek klaar staan.

En nu, dacht hij, die processie.

Klokken beierden vrolijk de zonneschijn in. In de verte onderscheidde hij de schelle tonen van een muziekkorps, het eentonige zingen van priesters en stadsbewoners, snerpende vrouwenstemmen. De stoet kwam in zicht – slingerend tussen de menigten, onder de met vlaggen getooide bogen van groen, terwijl er uit ramen en van balkons boven de straat een regen van bloemen neerdaalde. Bosjes kinderen gingen voorop, in veelkleurige schakeringen gerangschikt naar school of broederschap. Daarna kwam het gemeentelijke muziekkorps dat het vrolijkst denkbare wijsje speelde en werd geëscorteerd door de militie van Nepenthe, zeer sprekend uitgedost in ouderwetse zilver-rode uniformen. De autoriteiten van het eiland trapten hen op de hielen – bedaagde heren in zwarte kostuums, bij sommigen gesierd met linten en onderscheidingen. De mefistofelische rechter, de vrijdenker, was een van hen; hij hinkte voort en produceerde ongeveer om de tien meter een fluim, vermoedelijk om uiting te geven aan zijn ongenoegen dat hij als notabele gedwongen was een religieuze plechtigheid bij te wonen. Ook de attaché was present: uiterst informeel in zijn knickerbocker en met een onmiskenbaar gezonde blos op de wangen.

Er volgde een lange stoet priesters, gekleed in kanten en zijden kleding in alle kleurschakeringen. Ze zagen eruit als een wandelende bloementuin. Mollige, joviale kerels – monter psalmodiërend en af een toe een paar woorden met elkaar wisselend. Don Francesco glinsterde in een karmozijnen gewaad; hij herkende mijnheer Heard en zond hem een brede glimlach, gecombineerd met iets wat wellicht als een knipoog opgevat had kunnen worden. Het reusachtige zilveren beeld van de heilige kwam na de priesters. Het was een grotesk monster op een houten baar, wiebelend getorst op de schouders van acht robuuste, zwetende dragers. Op het moment dat het langskwam lichtten alle toeschouwers hun hoed; behalve de Russen, de Witte Koetjes die, apart van de anderen en met verbazing op hun kinderlijke gezichten toekijkend, van deze verplichting waren verlost door hun leider, hun zelfbenoemde Messias, de goddelijk geïnspireerde Bazjakoelov; zij dienden zomer en winter blootshoofds te blijven, ‘zoals de christenen van weleer’. Enkele vurige gelovigen waren zelfs op de rotsachtige grond op de knieën gaan liggen. Ook de hertogin, de aanstaande katholiek, had deze eerbiedige houding aangenomen; zij bevond zich, omringd door een aantal dames en heren, aan de overkant van de straat. Mijnheer Heard liet, de menigte overziend, het idee varen om de processie te doorboren en een paar woorden met haar te wisselen. Hij zou haar in de namiddag zien.

Toen de bisschop – de dignitaris die don Francesco ‘niet echt vooruitstrevend’ had genoemd. Aan die beschrijving voldeed hij inderdaad. Een boosaardige oude kop! Hij had waterige oogjes, was zo bruin als een mummie, en zo dik dat zijn benen al jaren nog slechts als een onvaste steun bij het staan dienst konden doen. Hij reed, schitterend uitgedost, op een melkwitte ezel die aan de teugel werd gehouden door knappe koorknapen in het blauw. Een aan het uiteinde van een lange stok bevestigde, groene, met rode kwastjes versierde parasol van gigantische afmetingen beschermde zijn gerimpelde hoofd tegen de stralen van de zon. In zijn ene hand klemde hij krampachtig een of ander religieus voorwerp waarop zijn ogen in een hypnotische trance gevestigd waren, de andere hand bewoog al zegenend doelloos in de richting van de horizon.

Poppenkast, dacht mijnheer Heard.

Toch sloeg hij deze karikatuur van het christendom zonder pijnlijke grimas gade. Het was net een bedrijf in een pantomime. Hij had wel gekkere dingen gezien in Afrika. Bij de Bitongos, bijvoorbeeld. Ze zouden van deze processie genoten hebben, die Bitongos. Het waren christenen; het evangelie zat hun als gegoten; ze droegen hoge hoeden met Pasen. Maar leugenaars – zulke verschrikkelijke leugenaars! Absoluut tegengesteld aan de M’tezo. Ach – die M’tezo! Onverbeterlijke heidenen. Hij had hen lang geleden al opgegeven. Hoe dan ook, zij hadden een afschuw van liegen. Ze vijlden hun tanden, verorberden hun overtollige vrouwelijke familieleden, wisselden met elke nieuwe maan van vrouw, en droegen nooit ook maar een lapje kleding. Iemand die zich met een vijgenblad voorgebonden onder de M’tezo vertoonde, belandde binnen vijf minuten in de kookpot.

Wat hadden ze zich in zijn hart genesteld, al die zwarte knapen! Wat een gezonde dieren! Dit schouwspel, realiseerde hij zich, had veel weg van Afrika – dezelfde vochtige hitte, hetzelfde verblindende licht, dezelfde schallende herrie en gloeiende kleuren; dezelfde sfeer van onoverwinnelijke speelsheid in ernstige zaken.

En de Bumbulis, de Kubangos, de Mugwambas! En de Bulanga – de stam die de heer Keith zo goed scheen te kennen! De Bulanga waren werkelijk het ergst van allemaal. Te erg om over te praten. En toch, op een of andere manier moest je wel genegenheid voor ze opvatten...

‘Goedemorgen, eerwaarde!’ klonk het naast hem. Het was mijnheer Keith. Hij zag er goed gewassen en mollig uit in zijn smetteloos witte kleren. Hij werd vergezeld door een vriend in grijs flannel die hij direct voorstelde als de heer Eames. ‘Ik hoop dat u goed geslapen hebt,’ vervolgde hij. ‘En hoe vindt u de processie? Het is heel correct dat u aanwezig bent. Volkomen correct. Dat is de reden dat ik hier ben, hoewel ik niet veel opheb met dit soort ceremonies. Men moet zich voegen naar de gebruiken. En, hoe vindt u het?’

‘Ik dacht aan Afrika, en de pijn die de inboorlingen verduren omwille van wat ze hun genot noemen. Ik ben benieuwd hoeveel die mannen betaald krijgen voor het dragen van dat beeld? Ze transpireren nogal hevig.’

‘Ze krijgen niets betaald. Ze betalen zelf een stevige som voor dat voorrecht.’

‘Dat meent u niet!’

‘Ze krijgen hun zonden kwijtgescholden: de komende twaalf maanden kunnen ze zo ondeugend zijn als ze willen. Dat is een overweging. Ik zal u nog iets vertellen over dat godenbeeld. Het is vijfhonderd jaar oud...’

‘Kom kom!’ onderbrak mijnheer Eames op goedaardig vermanende toon. ‘De heilige is exact tweeëntachtig jaar geleden gegoten; voor die tijd hadden ze een houten. Je ziet zo aan de afwerking...’

‘Jij je zin, Eames. Tweeëntachtig jaar oud, wilde ik net zeggen, en nog steeds niet betaald. Ze willen dat een of andere rijke buitenlander met het geld op de proppen komt. Op het ogenblik rekenen ze op Van Koppen: een Amerikaanse miljonair, weet u, die hier elk jaar komt en een heleboel geld uitgeeft. Maar ik ken die oude Van Koppen. Hij is niet gek. Tussen haakjes, Eames, wat vind je van deze ontdekking die ik gedaan heb? Je hebt natuurlijk wel gehoord van de James-Langetheorie aangaande de emoties, namelijk dat lichamelijke veranderingen onmiddellijk volgen op de gewaarwording van het bestaande feit en dat ons voelen van deze veranderingen op het moment dat ze optreden, de emotie is. Ze hebben de theorie onafhankelijk van elkaar geformuleerd en hebben er veel eer mee ingelegd. Ik zie nu – wat niemand opgevallen schijnt te zijn – dat professor Maudsly hen is voorgeweest. Ik heb de aantekening bij me gestoken. Alsjeblieft. Psychology of Mind, 1876, pagina’s 472–474 et sequens; 372, 386–387 et passim. Wat zeg je daarvan?’

‘Niets. Ik ben niet geïnteresseerd in psychologie. Zoals je heel goed weet.’

‘Waarom niet? Denk je niet dat je anders meer plezier in het leven zou hebben?’

‘Ik heb Perrelli.’

‘Jij altijd met je eeuwige Perrelli! Dat doet me er trouwens aan denken, Eames. Ik ben van plan om zodra hij arriveert met Van Koppen te praten om dat boek van je gepubliceerd te krijgen. Hij is goed voor ieder willekeurig bedrag. Van Koppen is je man.’

Er lag een ondeugende twinkeling in zijn ogen terwijl hij dit zei.

‘Doe dat alsjeblieft niet,’ smeekte mijnheer Eames. ‘Dat zou me een enorme ergernis zijn.’

‘Doe nu niet zo raar, beste kerel.’

‘Je hebt geen idee hoe zwaar je me zult ergeren! Hoe vaak heb ik je al niet gezegd...’

‘Dan moet je vandaag bij mij komen lunchen, samen met de bisschop. U kunt zich de moeite besparen naar de oude stad te rijden om uw nicht te bezoeken,’ vervolgde hij tegen mijnheer Heard. ‘Ze komt ongetwijfeld vanmiddag op de receptie van de hertogin.’

Mijnheer Eames zei: ‘Het spijt me. Ik moet naar terug naar huis. Ik ben alleen hier om iemand te spreken over een halsband – voor mijn hond, bedoel ik. Een andere keer, als je het niet erg vindt. En geen miljonairs, wat je ook doet!’

Hij vertrok, nogal onbeholpen.

‘Hij is verlegen,’ legde Keith uit. ‘Maar hij kan je alles over het eiland vertellen. En nu gaat u met mij mee naar huis. Ik heb zo het gevoel dat het tijd is voor de lunch. Ik schat dat het een uur of halfeen is.’

De bisschop haalde zijn horloge tevoorschijn.

‘Op de kop af halfeen,’ zei hij.

‘Ik dacht het wel. ’s Mensen beste klok is de maag. Het is maar een paar honderd meter lopen. Heet, vindt u niet? Die beroerde zuidenwind...’

De villa Khismet was een van de verrassingen van Nepenthe. Hij lag enigszins afgelegen, aan het eind van een smal, somber, kronkelig laantje. Wie had ooit gedroomd een dergelijk huis op zo’n locatie te vinden? Wie had ooit verwacht dat hij, na die beschimmelde houten poort in de muur te zijn doorgegaan, in een binnenhof zou staan die herinneringen opriep aan de exquise verhoudingen en mozaïeken van het Alhambra – en dat hij van daaruit zou kunnen dwalen door bogen van maaswerk in een doolhof van Moorse vertrekken met marmeren vloeren die, groot en klein, met een verrukkelijk spontaan effect, onder onregelmatige hoeken in elkaar overliepen? Het paleis was gebouwd zonder acht te slaan op de kosten. Het was oorspronkelijk ontworpen, legde Keith uit, door een van de oude heersers van Nepenthe die, om zijn trouwe onderdanen te plagen, een bezeten devotie voorwendde voor de poëzie en architectuur van de Saracenen, hun bitterste vijanden.

Er hing nog steeds iets van een Oosterse atmosfeer in de vertrekken, hoewel het moderne meubilair totaal niet harmonieerde met die stijl. Mijnheer Keith pretendeerde niet dat hij smaak had. ‘Ik probeer gerieflijk te leven,’ placht hij te zeggen. Hij slaagde erin in luxe te leven.

Ze wierpen een blik in de tuin – een ruim, parkachtig ingesloten terrein dat eindigde in een steile glooiing, teneinde een uitzicht te verschaffen over de veel lager gelegen zee. Het was een schijnwildernis van bomen en felgekleurde bloemen, overgoten door het zonlicht van het middaguur. Er waren een paar tuinlieden in de weer met het opbinden van de ongebreidelde vegetatie die sinds de vorige dag onder invloed van de vochtige adem van de sirocco was opgeschoten.

‘Het is te warm om te overwegen hier buiten te lunchen,’ zei Keith. ‘U moet eens ’s avonds komen kijken.’

‘Rond die tijd moet het prachtig zijn.’

‘Nog prachtiger in de vroege ochtend, of in het maanlicht. Maar dan ben ik doorgaans alleen. Er bevinden zich vierentwintig fonteinen in deze tuin,’ vervolgde hij. ‘Het kan zijn dat ze de zaak koel houden. Maar natuurlijk is er nu geen enkele in gebruik. U hebt toch wel gemerkt dat er geen stromend water op het eiland is? Die oude hertog heeft de fonteinen ondanks dat laten bouwen en ze elk verbonden met een cisterne waarin de winterregen werd opgeslagen; plus een pompinrichting. Ploegen slaven moesten dag en nacht ondergronds werken om het water voor deze vierentwintig fonteinen op te pompen; het stroomde terug in de cisternes en werd dan weer naar boven gedwongen. De arabieren hadden fonteinen. Hij zou ze ook hebben. Vooral ’s nachts. Als er rond die tijd iets misging met de machinerie, waren de poppen aan het dansen. Hij zwoer dat hij zonder de muziek van het water niet kon slapen. En zijn slapeloze nachten waren slecht voor zijn onderdanen. Die verstopten zich gewoonlijk in grotten totdat het bericht kwam dat de fonteinen weer normaal functioneerden. Zo bestuur je een eiland, mijnheer Heard. Je moet stijl hebben.’

‘Misschien kunt u er minstens één weer in gebruik stellen, met hulp van die tuinlieden.’

‘Die hebben genoeg te doen, kan ik u verzekeren, om mij weer in gebruik te stellen – jong en in goede conditie. Om maar te zwijgen van de bloemen, die ook behoefte hebben aan enige vriendelijke aandacht...’

Hoofdstuk 5

Mijnheer Heard genoot van die lunch. ‘Het eten, de wijn, de bediening – allemaal perfect; het was uitzonderlijk,’ verklaarde hij met oprechte overtuiging.

‘Dan moet u een keer terugkomen,’ antwoordde zijn gastheer. ‘Hoelang zei u dat u op het eiland zou blijven?’

‘Een dag of tien. Het hangt af van wat mevrouw Meadows doet. Ik heb begrepen dat ze helemaal in haar eentje daarboven in de wolken woont. Het verlof van haar man is voor de tweede keer uitgesteld. Hij zou haar op zijn terugreis naar Engeland komen ophalen. Zij moest eerder dan hij uit India vertrekken, vanwege het kind.’

‘Een mooie baby. Ik neem aan dat het klimaat het probleem was.’

‘Precies. Mijn moeder heeft me gevraagd haar op te zoeken en een beetje op te vrolijken, en haar misschien mee naar huis te nemen. En ik moet zeggen,’ vervolgde hij, ‘dat het een beetje gênant is! Ik heb mijn nicht niet meer gezien sinds ze een meisje was. Hoe ziet ze er nu uit?’

‘Op maat gemaakt. Ze ziet eruit alsof ze een goede amazone was en wist wat ze wilde. En alsof ze heel wat tegenslag te verduren heeft gehad.’

‘Dat zou ik wel zeggen. Ze was altijd al onbesuisd, zelfs als kind. Dat eerste huwelijk was bepaald geen succes. Een of andere buitenlandse ploert die haar heeft verlaten en verdwenen is. Ik was toentertijd in China maar mijn moeder heeft me erover geschreven.’

‘Een eerste huwelijk? Daar heeft ze me nooit iets over verteld.’

‘Dit tweede huwelijk was uit liefde. Ze zijn er samen vandoor gegaan. Ze moeten het in het begin niet makkelijk hebben gehad, zoals ze daar leefden. Ze heeft ongetwijfeld geleerd te weten wat ze wil; je moet je zien te redden in onverwachte situaties als je zo’n leven leidt. Hij heeft succes, hoor ik. Een innemende vent, volgens alle berichten, al betwijfel ik of ze zelfs nu naar behoren getrouwd zijn.’

‘Misschien is dat wel onmogelijk,’ antwoordde mijnheer Keith, ‘gezien die eerdere affaire. Maar hoe willen ze die jongen in India laten leren? Dat is onmogelijk. India is niet beter in dat opzicht dan Bampopo. Hebt u veel onderwijskundig werk gedaan in Afrika? Ik hoop dat u mijn vrienden, de Bulanga, niet te hard hebt aangepakt?’

‘We hebben er op een dag twee- of driehonderd tegelijk gedoopt. Maar binnen een week gedroegen ze zich stuitend – werkelijk schandalig! Ze zijn hopeloos, die vrienden van u, al moet je op een of andere manier wel genegenheid voor ze opvatten. Ik heb veel ander werk op dat gebied verzet,’ voegde hij eraan toe.

‘Ik zie dat u een man van de daad bent. Soms zou ik dat ook wel willen zijn. Ik ben lui geworden door mijn bescheiden kapitaaltje, vrees ik. Maar ik denk bij gelegenheid na en ik lees aardig wat. Ik reis, ik neem waar, ik vergelijk. Een van de dingen die ik waarneem is dat ons Engelse onderwijssysteem volstrekt niet deugt. We moeten terug naar het leren door praktische ervaring.’

‘Volstrekt niet deugt?’ vroeg de bisschop.

‘Neem nu een geval als die jonge Denis. Wat heeft een kind van zijn leeftijd op de universiteit te zoeken? Nee. Als ik een zoon had – maar ik verveel u.’

‘Ik heb mij sinds mijn twintigste niet meer verveeld.’