Minke Douwesz

Strikt

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2003 MINKE DOUWESZ

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8059 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2010

‘I saw the house on the hill

it bloomed like a flower in the summerend

Tell the fire where the river bends

tell the river when the fire ends’

==

The Nits

1

Nog voor ik de uitgang van de stationshal bereikt had, tuitten mijn oren van een vertrouwd lawaai. Hard en schril overstemde het de voetstappen en kreten van de menigte die op de grauwe tegelvloer dooreen dromde. Buiten op het plein was het geluid oorverdovend. Ik keek omhoog.

Op de gevellijsten, het dak, de nok van het stationsgebouw zaten honderden spreeuwen te krijsen. Af en toe vloog een flard vogels op, om elders neer te strijken. De zwerm leek op een wolk die continu van vorm verandert zonder uiteen te vallen. Voor zover ik wist verzamelden de spreeuwen zich een paar maal per jaar. Zochten ze er altijd dezelfde plek voor uit? En waar maakten ze zo’n kabaal over?

Het blauw van de lucht had de diepe tint van de invallende schemering. Om mij heen repten reizigers zich langs elkaar heen. Een tram rinkelde. Waar ik ook moest zijn in de stad, ik stapte altijd op het Centraal Station uit. Ik kreeg een stoot in mijn rug, deed een stap opzij en hervond mijn evenwicht. Ik zou gaan eten met mijn vriendin Freek die eigenlijk Frederique heette. We hadden afgesproken in haar atelier.

Daar het de oude havenloods die als zodanig ingericht was aan een voordeur en een bel ontbrak diende ik mijn aankomst telefonisch te bevestigen. Zij kon dan afmaken waar ze mee bezig was, het gruis van haar kleren schudden en de grendel van de deur halen. Het ritueel kwam mij middeleeuws voor, Freek daarentegen beweerde dat het garant stond voor een hoge arbeidsproductie. De aanschaf van een mobiele telefoon gevoegd bij een onverwoestbare bereidheid haar agenda aan te passen verschaften haar de zekerheid nooit een afspraak met een galeriehouder, klant of journalist mis te lopen.

De telefooncellen in de glazen vijfhoek bij de tramhaltes waren allemaal in gebruik. Ik ging in de rij staan achter een donkere man met een koffer op wieltjes. Even had ik het onaangename gevoel niet anders te zijn dan een willekeurige toerist. Ik rechtte mijn schouders. Nee, dan was ik eerder een emigrant. Meer dan tien jaar had ik hier gewoond, me als een vis in het water in deze bedrijvigheid rondbewogen.

In de cel waarvoor ik te wachten stond groef een vrouw in de zakken van haar jas. Ze haalde een krant, een boekje, een portemonnee tevoorschijn en stapelde alles op de bovenzijde van het telefoontoestel. Tussen haar benen klemde ze een zwarte kist in de vorm van een groot strijkinstrument.

De man voor me schraapte zijn keel, keek links en rechts en trok de koffer een stukje naar voren. Hoewel de glasafscheiding voorkwam dat hij de vrouw in de nek ademde, kon het haar niet ontgaan dat ze ongeduldig werd gadegeslagen. Ze klemde de hoorn omslachtig tussen oor en linkerschouder, een papier in de ene, een muntstuk in de andere hand. Opeens draaide ze zich om, gooide zich door de klapdeurtjes en riep de man in het gezicht: ‘Dat ding doet het alleen met een kaart. Gaat u maar voor. Verdomme.’ Hij spreidde zijn armen in een verontschuldigend gebaar. ‘Quoi?’

‘U heeft uw spullen laten liggen,’ merkte ik, geschrokken van de uitbarsting, beleefd op. Haar gehaaste beweging de cel in en terug bracht een aangename geur met zich mee. Zo had de kamer die ik jaren geleden met een collega deelde ook lichtjes geroken als ik hem de ochtend van haar vrije dag betrad. Ze moest hetzelfde parfum gebruiken.

De donkere man stapte de telefooncel in. Ik kreeg de sterke aandrang iets voor de vrouw te betekenen. Ze hield de kist met moeite onder haar linkerarm terwijl ze krant, agenda en geld in de jaszak aan de andere kant propte.

‘Ik had een afspraak om halfzes. Komt de trein vast te zitten. Niemand mocht eruit. Zelfs een vrouw niet die het vliegtuig moest halen,’ mopperde ze, het hoofd gebogen. Opkijkend sloeg ze meteen de blik neer, verlegen, alsof ze zichzelf weerspiegeld zag in mijn ogen. Haar gezicht was verhit. Ze had rood haar, dat wild van haar hoofd af stond. Achter mij was de rij aangegroeid.

‘Nou ja, ik moet maar een telefoonkaart gaan kopen.’

Ik streek met een vlug gebaar mijn kuifje naar achteren en haalde mijn portemonnee uit mijn zak. ‘Je mag de mijne wel lenen, aangenomen dat je niet naar Amerika hoeft te bellen.’

Tutoyeren, een volstrekt vreemde? ‘Stelt u zich altijd de vraag waarom u daartoe overgaat,’ echode een advies van de supervisor psychoanalytische therapie in mijn hoofd.

De man met de koffer zwaaide de klapdeur open en verliet de cel, een tevreden glimlach op zijn gezicht. Schuin naast mij liet iemand een bel kauwgum klappen.

‘Oh, bedankt, ik zal je geld geven.’

‘Schiet maar op.’ Ze pakte de kaart aan. Ik staarde naar haar rug achter het glas, terwijl ze het papier weer tevoorschijn haalde en een nummer draaide. Ze had een goed figuur. Er schoot mij een songtekst te binnen. That black girl in the back looks pretty good... Iggy Pop. Gitaren, drums, een kreet. Christ, she’s beautiful. Ik verplaatste mijn gewicht. Te mooi voor mij. De vrouw met de cellokist. Leuke titel voor een kort verhaal.

Ze kwam naar buiten, een frons op haar voorhoofd. Met een zorgelijke blik op de trams stak ze mij de kaart toe.

‘Gelukt?’ vroeg ik, vriendelijk in weerwil van een gevoel van wrevel. Ze had me tenslotte ook even aan kunnen kijken.

‘Nee. Hij was niet thuis. Ik ben je een kwartje schuldig.’

De jongen achter me passeerde met een luide zucht en ging de vrijgekomen cel in. Zij opende haar portemonnee, gaf me een gulden en holde, voor ik kon protesteren, weg naar de halte vanwaar de trams naar Zuid vertrokken. Ik keek haar na. De panden van haar jas fladderden rond haar benen, de kist in haar hand zwaaide vervaarlijk heen en weer. De jongen was klaar met bellen. ‘Jouw beurt.’ Hij hield de deur voor me open. Dat vond ik aardig van hem.

Toen ik de telefoonkaart in het toestel stak, schoof mijn mouw langs iets wits. Het viel op de grond. Ik bukte mij automatisch om het op te rapen. Een in vieren gevouwen vel papier. Van de jongen? Van haar? Ik sloeg het open en zag aan de doorlopend geschreven regels dat het om een brief ging. Hem weg te bergen gaf me een vaag gevoel betrapt te worden op een ongeoorloofde handeling. Toch was er niets verkeerd aan. Ik kon hem immers niet terugleggen. Een gevonden voorwerp diende geretourneerd te worden aan de rechtmatige eigenaar.

==

Freek was de vloer van haar atelier aan het vegen toen ik mijn hoofd om de openstaande deur stak. Ze liet de bezem vallen en vloog in een wolk van neerdwarrelend stof op mij af.

‘Ids, wat is dat lang geleden!’ Ze kuste me stevig en deed meteen een stap naar achteren. ‘Je ziet er minder beroerd uit dan ik dacht.’

‘Het ergste is voorbij. Ik werk al weer.’

In haar onafscheidelijk ribjasje, spijkerbroek en trekkersschoenen oogde ze of de tijd had stilgestaan. Ze lachte breed. ‘Ik weet niet anders.’

Sinds de tijd dat ik na late feestjes als eerste ’s morgens vertrok omdat ik moest studeren genoot ik de reputatie ongemeen gedisciplineerd te zijn.

Ik liep het atelier binnen en zette mijn tas neer. Onder het bovenlicht zag ik de rimpeltjes bij haar ogen, een enkele grijze streep in haar halflange haar. In de grote stad was het al lang geen mode meer je haren kort te laten knippen als je de damesliefde was toegedaan.

Onze vriendschap was de langste die ik tot dan toe gekend had. Dat wij elkaar de laatste jaren minder vaak zagen had evenzeer met mijn verhuizing als met Freeks geregeld verblijf in het buitenland te maken. Toch suggereerde zij nog altijd met een zeker ontzag dat ik mij los had moeten rukken uit belangrijke bezigheden om haar met een bezoek te vereren.

‘Zullen we een kop koffie drinken voor we gaan? Als jij die even zet, veeg ik de vloer af. Heb je de deur goed dichtgedaan?’

Ik knikte, zocht en vond een verweerd espressopotje en vulde het met koffie bij de kookplaat die in een hoek op een tafel stond. Terwijl de plaat tikkelend warm werd en Freek met ferme halen bezemde, liep ik de ruimte door.

Naast een enorme bakoven en een werkbank stonden oude werkstukken en onderdelen van nieuwe door elkaar heen. Een stapel hout rustte tegen een afgedekte kubus klei. Ik herkende een serie kleurige olifantslurfen die op een rij aan de muur hingen, van een expositie jaren geleden. De dingen die Freek vandaag de dag maakte waren dermate omvangrijk dat ze, bij uitblijven van kopers, na hun tentoonstelling meestal vernietigd moesten worden.

Het koffiepotje pruttelde. Ik verdeelde de inhoud over twee mokken. Freek veegde haar handen af aan de voorkant van haar jasje en kwam naast me bij de werkbank staan. Er lagen werkschetsen met aanduidingen van maten en kleuren op. ‘Ik heb net een nieuwe opdracht gekregen. Voor in de hal van een bibliotheek. Weet je nog, die serie vrouwen in uniform? Daar heb ik er twee van verkocht. Ze komen op het hoofdbureau van politie te staan.’

‘Mooi.’ Ik had van mijn eerste salaris een wasmachine, van het tweede een werk van Freek gekocht en er zelf een titel voor bedacht. We hadden veel plezier gehad om het toekomstvisioen ooit op een overzichtstentoonstelling van een inmiddels beroemde Freek datzelfde werk te zien staan met bijbehorend bordje: ‘Privé-collectie. Gender. 1988.’

‘Dit keer ga ik eens een lekker ouderwets keramiek maken. Op vakantie in Spanje heb ik zulke prachtige tegelmozaïeken gezien.’ Freek zette haar lege kop op de omgekrulde hoek van een van de tekeningen. ‘Ben jij helemaal niet op vakantie geweest? Je zou toch gaan lopen in Cornwall?’

‘Ja. Nee. Ik had mijn rugzak al gepakt. Toen werd ik geel. Ik heb de zomer voor pampus in de tuin gelegen. Een voordeel is dat ik nu eindelijk alle verhalen van Mansfield gelezen heb.’

‘Had je eerder niet door dat je ziek was?’

‘Eigenlijk wel. Vermoeidheid de laatste weken voor een vakantie ben ik gewend. Maar nu leek het wel of ik onder een stoomwals gelegen had. Ik ben nota bene naar de huisarts gegaan. Die had mij nog nooit gezien. Zodra ik vertelde wat voor werk ik doe, trok hij zijn conclusie: mijn klachten moesten wel psychogeen zijn. Dat ik al twee jaar in psychoanalyse ben, mocht niet baten. De clou is dat mijn analyticus eerder dan wie ook gezien heeft wat er echt loos was. Ondanks de uitputting sleepte ik mij trouw elke ochtend de sofa op. Er moest immers wel iets heel ergs aan de hand zijn met me. In mijn wanhoop stond ik op het punt bij mezelf een theatrale persoonlijkheid te diagnosticeren. Hij informeerde fijntjes of ik geel oogwit ook tot de symptomen van mijn karakterneurose rekende.’

Freek schoot in de lach. ‘Sorry, je vertelt het zo komisch.’

‘Nou ja, het is toch ook grappig: geelzucht bij iemand die het leven wat lichter moet nemen. Ik ben achteraf blij dat ik een van de zeldzame gevallen ben waarbij Pfeiffer met hepatitis gepaard gaat, anders had ik nu nog moe rondgelopen.’

Ik hield Freek het pakje sigaretten voor dat ik onder het praten uit m’n tas gehaald had. Ze schudde haar hoofd. ‘Ik ben pas gestopt. Tina wil me niet meer kussen wanneer ik gerookt heb.’ Ik grinnikte verbaasd. Tina was Freeks laatste verovering. Ik had haar nog nooit ontmoet, doch des te meer over haar gehoord. Freek liet zich kennelijk veel aan haar gelegen liggen.

Toen ik nog in Amsterdam woonde, had ze lange tijd een relatie met de beste vriendin van de mijne. Sinds die uit was had ze met zoveel vrouwen kortstondig een verhouding gehad, dat er een kwartetspel te maken viel van hun namen, woonplaats, beroep en nationaliteit. Tina was meegekomen uit Polen, een studente van de kunstacademie die ingezet was bij een uitwisselingsproject tussen Nederlandse en Poolse beeldend kunstenaars. Ze woonde voorlopig bij Freek in.

‘Wanneer word ik voorgesteld?’

‘Vanavond niet. Ze is naar een opening in Rotterdam. Ik had geen zin om mee te gaan. Ik houd er sowieso al niet van, maar met Tina... Het is natuurlijk van belang dat ze mensen leert kennen. Ze praat met iedereen, of het nou een vreselijk zelfingenomen eikel is die kunst maakt of de directeur van het museum of het meisje dat de drankjes rondbrengt. En stel ik haar voor aan een collega dan heeft die binnen de kortste tijd alleen oog voor haar. Ik kan niet langer ongestoord een gesprek over mijn werk voeren.’ Freek klonk verongelijkt. Ze zag er opeens moe uit. Als om haar op te beuren, viel mij in: ‘Weet je, de laatste keer dat ik bij je was, ben ik op weg naar het station nog in een paar tweedehands-boekwinkels gaan rondkijken. En wat vond ik? De huilende libertijn van Burnier! Het was niet meer te krijgen. Ik zocht het al jaren.’

‘Da’s geweldig!’ Ze straalde weer. Dacht ze aan de gelegenheid waarbij ik na een literaire voorleesavond de door ons bewonderde schrijfster een bos in kranten verpakte narcissen in handen drukte en verdwaasd over mijn eigen heldendaad de zaal verliet? Waar kwamen die narcissen eigenlijk vandaan? Gekocht? Maar dan had er vast geen krant omheen gezeten. Uit het park geplukt? Dat had ik nooit gedurfd. Waarschijnlijk hadden we bij een van ons thuis zitten eten en de bloemen toen we weg moesten uit de vaas op tafel gehaald, impulsief, onder invloed van een paar glazen wijn.

‘Laten we gaan,’ zei Freek. Ze keek het atelier door, schopte een emmer opzij en sloot de deur met een hangslot.

Buiten was het donker geworden. ‘Ik ben op de fiets.’ Ze had een oude bakkersfiets, met een rek boven het voorwiel. Er in de vaart opspringen kon niet. Ik voelde me oud toen ik, een hand aan de zijkant van het rek, ging zitten en mijn tas tegen mijn borst klemde. Freek maakte na enkele slingerbewegingen vaart. Ze koos een Vietnamees eethuis bij haar in de buurt uit om te gaan eten. Ondanks haar toenemende bekendheid als kunstenares, bleef ze krap bij kas zitten. Ze verkocht nauwelijks. Het geld dat ze via beurzen of opdrachten verwierf ging op aan materialen, reizen, afbetalingen. Bovendien zag Freek geregeld aanleiding tot het organiseren van feestjes waar ze haar gasten op exotische dranken en gerechten trakteerde.

Het restaurant was ingericht met eenvoudige tafels en stoelen van kunststof, zoals die in mijn kinderjaren thuis in de keuken hadden gestaan. De eigenaar, schriel gebouwd, ging schuil achter een vitrine waarin kommetjes met koude gerechten en torens van snoepjes uitgestald stonden. Hij haastte zich naar voren toen hij Freek binnen zag komen en groette haar met een hoffelijke buiging. Ze was een vaste klant.

Freek gaf mij toelichting op de kaart. De bestelling werd door een luikje achter de toonbank de keuken ingeschoven. Direct verscheen aan onze tafel een bedeesd meisje dat vroeg wat we wilden drinken. Freek koos bier, ik thee. ‘Wat ben je keurig geworden, Ids.’

‘Noodgedwongen.’ Ik stak een sigaret op. ‘Het was afschuwelijk om ziek te zijn. Ik was voortdurend misselijk en geel als een kanarie en er was niks aan te doen. Vroeger vond ik het altijd wel fijn om een griepje te hebben, lekker tijd om te lezen en de poezen aan te halen. Maar als je dag in dag uit ziek bent, word je bang dat je nooit meer helder zal kunnen denken.’

‘Hoe is het met de poezen?’

Ik glimlachte bij de gedachte aan hun bestaan, tachtig kilometer verderop. ‘Oh, ze kunnen elkaar nog steeds niet goed verdragen. Omdat de kleine veel buiten is, gaat het redelijk. Poezen willen het liefst alleen zijn. Mollie heeft het huis voor zichzelf. Je moet gauw weer eens komen, ze mist je aandacht.’ Mijn oude poes, die op de Wallen geboren was, liet zich door niemand anders dan Freek over haar buik aaien, waarbij ze zo genotzuchtig op haar rug heen en weer rolde dat het meestal met een onverwachte plof op de grond eindigde. Ze redde haar houding dan snel door een voorpootje te gaan likken, nadrukkelijk, alsof ze dat juist van plan geweest was.

‘Voorlopig zit het er niet in. Ik moet mijn stuk voor de catalogus afmaken. In Polen heeft het werk al gestaan. In november is de Nederlandse opening. Het is een heel gedoe alles ongeschonden hiernaartoe te krijgen. En dan moet het weer worden opgebouwd. Na de opening ga ik op vakantie.’

‘Met Tina?’

‘Mm-mm.’ Freek nam een slok bier. ‘Ach, geef mij toch ook maar een sigaret. Of nee, nee.’ Ze wenkte het meisje dat zwijgend in een hoek stond te wachten en bestelde een tweede flesje bier. ‘Hè, lekker om hier te zitten.’ Ik schiep genoegen in haar onderuitgezakte houding.

Toen ons eten gebracht was en wij elkaar een smakelijk maal gewenst hadden, vroeg ik Freek hoe het eigenlijk met haar ging. Ze vertelde over haar verblijf in Polen, met een aantal collega’s in een voormalig clubgebouw van de communistische jeugdbeweging, de aantrekkingskracht die hun ongeregeld leven had op de studenten van de academie ter stede, die in ruil voor hand- en spandiensten tot diep in de nacht drinkgelagen bijwoonden, spijkerbroeken ruilden, afspraken regelden. ‘Ik had een stuk rivierklei nodig van zo’n tien kuub. We hebben er half Polen voor door gereden. Een oom van Tina die in de haven werkt heeft ons er ten slotte aan kunnen helpen.’ Haar verhaal bracht het gesprek op de ontwikkeling van samen rondrijden in een roestige vrachtwagen tot openlijke verliefdheid. ‘Soms vraag ik me af of ze bij mij blijft omdat ik het in haar ogen gemaakt heb of om mij. Maar dat had ik bij de vorige ook. Word ik een oude, wantrouwende pot?’

Ik zat met smaak te eten. Het gerecht was erg pittig. ‘Misschien word je onzeker van al die mannen die Tina zo leuk vinden,’ zei ik met volle mond.

‘Ze is aantrekkelijk. En ze vindt iedereen interessant. Ik zal wel jaloers zijn. Dat ben ik nooit geweest.’

‘Kennelijk wil je haar niet kwijt.’

‘Ik weet het niet, hoor. Tina kan knap vervelend zijn. Naïef. In Polen sprong ze er juist uit doordat ze zo ongestoord haar eigen gang ging.’

‘Ze is niet meer in haar eigen land.’ Ik wilde iets toevoegen over de verborgen kracht van vanzelfsprekendheid, maar Freek vervolgde haar eigen gedachtegang. ‘We vrijen ongekend. Dan geloof ik dat ze toch echt gek op me is.’ Ze schoof haar bord opzij. Ik at het mijne leeg.

‘Als ze gek op je is, gaat ze er vast vanuit dat jij dat weet.’

Freek zuchtte. ‘Wil je een toetje?’

‘Nee. Ik neem koffie.’

‘Iets lekkers erbij? Ze hebben hier allerlei soorten zoetigheid.’ Ik schudde mijn hoofd. Ze liep naar de vitrine om voor zichzelf iets uit te zoeken. Terug aan tafel, in afwachting van de bediening keek Freek me vorsend aan. ‘Is er niets veranderd in je leven doordat je zo lang ziek geweest bent?’

Ik fronste mijn voorhoofd, stak een sigaret op en vroeg afwerend: ‘Hoezo?’

‘Je huisarts kan toch gelijk hebben gehad. Dat je te hard werkt. Hoe kom je anders aan de ziekte van Pfeiffer?’

Ik lachte. ‘Dat zal wel altijd een raadsel blijven. Het virus wordt via slijmdruppels overgedragen. Het zijn meestal pubers die het krijgen. The kissing disease. Maar, in je eentje lukt het dus ook. Er is nog geen wijkzuster langs geweest om mijn kussen op te schudden.’ Het meisje verscheen met koffie. Ik keek toe hoe ze de kopjes neerzette. ‘Nee, er is niks veranderd. Ik werk weer. Begin september is het derde jaar van de cursus begonnen. Ik krijg er binnenkort een tweede analysant bij. Genoeg stof voor supervisie en leertherapie voorlopig.’

Freek schudde misprijzend haar hoofd. ‘Ziekte is pech,’ besloot ik. Ze onthield me haar visie op de diepere betekenis van het oplopen van het Epstein-Barvirus en sneed een luchtiger onderwerp aan. ‘Gaan we naar de film?’

‘Graag.’ De bioscopen bleef ik missen. Elke donderdagochtend las ik de recensies in de krant en schreef de titels van de films die ik wilde gaan zien op. Al te vaak moest ik daarvoor naar de randstad reizen. ‘Mijn lijst wordt alsmaar langer.’

‘Ik snap niet hoe je ooit uit Amsterdam weg hebt kunnen gaan.’ Deze zinsnede had door het herhaaldelijk opduiken in onze conversatie een louter ritueel karakter gekregen. We hadden de kwestie uitputtend besproken. Een ander terugkerend onderwerp was het absolute verschil in onze leefwijzen. Ik stond met de wekker op, en werkte van halfnegen tot vijf, nooit verlegen om materiaal, een niet aflatende stroom van mensen die hun nood kwamen klagen. En zolang Freek mij kende was ik bezig aan een opleiding. Zij sliep uit, bepaalde haar eigen werktijden en niemand anders dan zijzelf voorzag wat uit haar handen zou komen. In het ergste geval merkte men het niet als er een poos niets uit kwam. Ik had een respectabel inkomen waarvan ik de aankoop van een huis met tuin had kunnen bekostigen. Freek woonde op een bovenwoning zonder balkon en leefde van wat er toevallig in haar beurs zat.

Onder haar zorgelijk relaas over Tina had ik bedacht dat zij de enige van mijn vrienden was die nog nooit in therapie geweest was. Vertelde ik over mijn werk, dan moest ze vaak enorm lachen. Alsof het louter om anekdotes ging, avonturen waarin ik de held was, een karikaturale versie van mezelf. Toch bleek onze vriendschap tegen de tijd bestand. Bij conflicten met derden kozen we bij voorbaat partij voor elkaar zonder precies op de hoogte te zijn van de details van de voorliggende kwestie. Maakte een van ons er in de ogen van de ander een potje van, dan wachtten we met afspreken tot er orde op zaken gesteld was. Het enige dat de loyaliteit kon bedreigen was verveling. We moesten niet met elkaar op een onbewoond eiland gaan zitten.

Ik haalde het lijstje met titels uit mijn portemonnee. De keus viel op een film van een jonge Spaanse regisseur die Freek ook nog niet gezien had. De eigenaar van het restaurant bracht de rekening. Ik rekende af. Freek kondigde aan de bioscoopkaartjes te betalen. Voor op de fiets gezeten zag ik de tramrails ter weerszijden van het spatbord langsglijden. Freek fietste langzaam. Het was een lome avond. De neonlichten trilden in de vochtige lucht. In de bioscoop was het vanwege het zachte weer zo rustig, dat wij midden in een lege rij onze jassen en benen over de belendende leuningen konden hangen zonder dat iemand er last van had.

Freek had gewoontegetrouw een rol drop en een rol pepermunt gekocht om me telkens van beide tegelijk eentje toe te stoppen. Ik genoot van de reclames en de voorstukjes van nog uit te brengen films. In het filmhuis waar ik doordeweeks op aangewezen was begon de hoofdfilm meteen. Freek leverde ongezouten kritiek. ‘Ik snap niet wat roomijs met heteroseksualiteit van doen heeft.’ De film was goed. Een meisje verongelukt op haar motor en blijkt bij ontwaken in het ziekenhuis haar geheugen kwijt. Een jongen die getuige is van het ongeluk meldt zich als haar vriend. Onzeker, besluit ze op hem te vertrouwen. Ze slijten een poosje als stel op een kampeerterrein buiten de stad. Wanneer de eigenlijke vriend van het meisje ten tonele verschijnt, neemt de idylle een gewelddadige wending. De mannen rivaliseren er heftig op los. Het meisje trekt zich, ontmaskerd, terug. Door geheugenverlies voor te wenden hoopte ze haar brute vriend in alle onschuld te kunnen verruilen voor een aardiger exemplaar.

Geestdriftig pratend, verliet ik naast een zwijgzame Freek de zaal. Zij had minder de behoefte om voor zich sprekende beelden van tekst te voorzien. Ze stelde voor iets te gaan drinken in een café op de route naar huis. ‘Misschien kom je daar alsnog die wijkzuster van je tegen. Of heb je al weer een leuke collega op het oog?’ Ik haalde mijn schouders op. Voorheen was er op elke werkplek wel een vrouwelijke collega geweest voor wie ik een zwak ontwikkelde. Meestal toonde ik mijn interesse bedekt, door het halen van een kop koffie, het maken van grapjes en het zonder mopperen ingaan op het verzoek een patiënt in crisis op een onmogelijk tijdstip samen te zien. Op mijn huidige werk was ik voor zover ik wist de enige die niet getrouwd of getrouwd geweest was. Ik fantaseerde niet meer. Een teken van volwassenheid? Of was ik vroegtijdig aan het sterven?

‘De vrouwen die me raken zijn patiënten. En daar kan ik echt niet verliefd op worden. Is gelukkig nog nooit gebeurd.’ Ik vroeg of ik ditmaal mocht fietsen. ‘En omgekeerd?’ riep Freek over het verlaten wegdek. ‘Soms denkt iemand dat, ja. Dan prijs ik me gelukkig met een positieve overdracht.’

‘Pas je op dat je niet te koel wordt van die analytische opleiding?’

We waren bij het café aangekomen. Freek legde de ketting om haar fiets. Ik zei in stilte een rijtje voor mezelf op. Sigaretten, aansteker, sleutels, geld, agenda, pen. Dat had ik al een poos niet meer gedaan. Toen ik net op kamers woonde, klopte ik op de plekken in mijn jas waar ik de opgesomde voorwerpen had weggeborgen, telkens als ik de deur uitging. Zoals een klein meisje dat op sjouw gaat haar beer bij een oor meepakt.

Het in mijn herinnering bruine café was bij overname door de huidige eigenaars ontdaan van zijn stoffig imago en voorzien van fluorescerende verf op deuren, wanden en kozijnen. Achter de tap waren tientallen flessen met verschillende soorten sterke drank tegen een grote spiegel uitgestald. Net als vroeger. Ik liet Freek ditmaal een glas water voor mij meenemen. Alcohol was niet bevorderlijk voor het herstel van de lever.

Terwijl ik om me heen keek dacht ik aan Francien. Ze had aan de volgende gracht gewoond ten tijde van onze ontmoeting. Ik was gevallen op haar neus, een rechte driehoek met een klein boogje ter hoogte van de wortel. Zo een hadden de broers van mijn moeder ook.

Freek moest lang wachten. Het café was vol en rumoerig. Toen een jongen mij een vuurtje vroeg stak ik zelf ook maar een sigaret op. Op ons tafeltje lag een vergeeld exemplaar van de Uitkrant. Ik bladerde er ongericht in. Tussen de aankondigingen van zomerconcerten trok een foto van een strijkkwartet mijn aandacht. Toeval bestaat niet, aldus mijn supervisor. Hij beweerde dat een patiënt nooit te laat komt wegens een openstaande brug. De zeggenschap van sluiswachters en binnenschippers verbleekt in het licht van de psychodynamiek.

Freek manoeuvreerde zich tussen stoelen en ledematen door met twee flesjes, de glazen ondersteboven op de hals. ‘Kijk, deze vrouw ben ik vanmiddag tegengekomen,’ riep ik haar tegemoet, mijn vinger op de bladzij met de foto. Ze ging zitten en bekeek de kleine zwart-wit figuurtjes met toegeknepen ogen. ‘Ze heeft haar haren netjes zitten hier. In het echt ziet ze er een stuk wilder uit.’ Freek hief haar volgeschonken glas bier en nam een slok. ‘Heb je om haar handtekening gevraagd?’

‘Welnee, ik had haar nooit eerder gezien. Ze stond voor me in de telefooncel. Ze had geen telefoonkaart, dus leende ik haar de mijne.’

‘Aha,’ lachte Freek. ‘De beproefde life-saving method.’ Ik schoot in de lach. Haar spot moest verwijzen naar de jaren waarin ik hopeloos verliefd was op Elise, die met mij medicijnen studeerde. Ten einde raad droomde ik haar te redden uit een vastzittende lift waarna ze mij als dank haar lippen aanbood. ‘En’, ik bukte naar mijn tas en ritste het voorste vak open, ‘dit heeft ze in haar ontreddering laten liggen.’ Ik bloosde bij het tonen van de brief, maar Freek was een en al oprechte belangstelling. ‘Wat staat erin?’

‘Ik heb hem niet gelezen.’

Ze pakte me het papier met een snelle beweging af, vouwde het open en las halfluid voor: ‘Beste Judith. Hoewel het niet mijn gewoonte is reageer ik bij deze op de advertentie die je plaatste in de Volkskrant van afgelopen zaterdag. De tekst was me uit het hart gegrepen. Ook ik, 39 jaar oud, ben na een aantal verbroken relaties tot het inzicht gekomen dat verliefdheid alleen geen garantie is voor een blijvend aangenaam samenzijn. Mmm, net iets voor jou, Idske.’ Ze grijnsde plagend. Ik griste de brief uit haar handen. ‘Ik geloof niet dat deze tekst voor onze ogen bestemd is.’ Hij verklaarde wel waarom de vrouw het nummer van degene die zij zo dringend moest verwittigen van een verlate trein niet uit haar hoofd kende. Geen etentje bij een pas verhuisde vriendin, consult bij een nieuwe psychotherapeut of voorspeelsessie bij een hoofdstedelijk orkest. De eerste afspraak na een contactadvertentie.

‘Hoor eens, waarom raap jij eigenlijk iets op wat een ander achteloos laat slingeren?’ informeerde Freek kritisch.

‘Ik denk dat ze die brief mist. Ik wil hem terug bezorgen. Maar haar adres staat er niet in.’

‘Nou, dan neem je toch een abonnement op die strijkkwartettenreeks.’

Ik keek in de Uitkrant.

‘Die is al voorbij,’ stelde ik spijtig vast.

‘Een advertentie in de rubriek Man zoekt Vrouw. Die leest ze vast,’ opperde Freek. Ze nam me in de maling. Ik vermoedde dat haar spot niet zozeer het eigenbelang in mijn bemoeienis betrof als de hardnekkige neiging warm te lopen voor vrouwen die onbereikbaar waren. ‘Ik, blauwe ogen, gepoetste schoenen, leende jou, woestharige violiste, mijn kaart.’

‘Zou je graag nog eens zien,’ vulde ik aan. ‘Nog eens zien? Zou graag met je op de bank liggen,’ corrigeerde Freek. ‘Lichte psychopathologie geen bezwaar,’ lachte ik. Zij lachte ook.

‘Het telefoonnummer van die man staat wel onder aan de brief. Eigenlijk is het de zijne,’ zei ik ernstiger. ‘Dan kun je twee dingen doen. De brief terugleggen waar je hem gevonden hebt of die man opbellen,’ besloot Freek zakelijk.

==

Na sluitingstijd van het café op Freeks etage aangekomen luisterde zij haar antwoordapparaat af, rondslingerende kledingstukken en kranten op stoelen deponerend, terwijl ik een sinaasappel pelde. Ik werd op het kleine voorkamertje te slapen gelegd.

Het gerinkel van een tram wekte mij. Mijn horloge stond op kwart over zeven. Ik dacht aan de avond tevoren en lachte inwendig. Met Freek was het onmogelijk somber te zijn. Dingen dienden aangepakt te worden, vond ze. Ik was van het bedachtzamer slag.

Ik viel weer in slaap en droomde dat ik aan het stuur van een auto zat. Het was oorlog, zoals vaker in mijn dromen, en ik had iets belangrijks te doen dat geen uitstel duldde. De lucht was grijs en drukkend. De weg waarop ik reed hield zomaar op bij een roodwit gestreepte versperring. Erachter waren mannen met dampend asfalt en een stoomwals in de weer. Ik keerde om, sloeg af en verzeilde in een wijk van witte vijftigerjaren flats. Het besef nooit meer op tijd te kunnen komen werd akelig sterk. Bij een hal met geblindeerde ramen stopte ik de auto. De deuren van het gebouw stonden wijd open. Binnen waren planten uitgestald. Ik kocht een palm, in een pot zo groot dat ik hem in beide armen dragen moest. Toen ik buiten kwam, was de lucht stralend blauw.

Wakker geworden vond ik het benauwend warm in het kamertje. De zon stond op de straatkant. Halftien inmiddels. Ik voelde me klam en licht in het hoofd. Tijd voor koffie en brood. Mijn glycogeenvoorraad reikte sinds mijn ziekte minder lang. Elke afwijking van de regelmaat eiste zijn tol. Wat was het verschrikkelijk saai om beter te moeten worden!

Na een douche kwamen de kleren die ik de vorige dag gedragen had mij vreemd voor. Ze pasten niet meer bij mijn bui. Ik frommelde het witte overhemd in mijn tas en haalde het schone blauwe tevoorschijn, dat zo versleten was dat ik het alleen nog op vrije dagen droeg.

Zo. Met de punt van de handdoek veegde ik de doffe plekken van mijn zwarte schoenen. Gel in mijn haar. Mouwen oprollen. Horloge om. Hoe lang zou Freek nog slapen? De deur van haar slaapkamer, grenzend aan de woonkamer, was dicht en verried geen geluid. In de keuken vond ik koffie, maar niets om te eten. Over de leuning van de bank hing naast het jasje van Freek een gebloemd jurkje dat er ’s nachts nog niet geweest was. Ik zocht de sleutel van de voordeur in de zakken van het jasje.

Op straat was het leven, zaterdagochtend, in volle gang. Auto’s en fietsers kwamen voorbij. Op tweehoog stond een vrouw in de vensterbank haar ramen te lappen. ‘Jongeman, wat mag het zijn?’ vroeg de blonde vrouw in de bakkerij opgewekt. De avond in Amsterdam had kennelijk iets ondeugends aan mijn verschijning verschaft dat niet bij mijn leeftijd en geslacht hoorde. ‘Ik ben een mevrouw en ik wil graag een half Allison ongesneden.’

‘Oh sorry hoor. Ik dacht...’ Snibbig.

‘Laat uw humeur er niet door bederven. Het overkomt me vaker,’ zei ik goedmoedig. Maar soms ergerde het me bijzonder. Ik droeg mijn haren kort, met een scheiding opzij, bezat slechts lange broeken en veterschoenen, en moest regelmatig de haartjes op mijn bovenlip hardhandig verwijderen. Maar mijn gladde wangen, welvende borstpartij en voorkomend optreden vormden toch een onmiskenbaar bewijs van mijn vrouwelijkheid.

Mijn arm tot aan de elleboog volgeladen met brood, kaas, de krant en een zak sinaasappels, liep ik bij het openen van de voordeur Tina tegen het lijf. De wc klaterde. ‘Hi.’ Hoewel ze later op bed beland moest zijn dan wij, oogde ze zo fris als een hoentje. Donkere felle ogen, zwart haar, een gaaf gezicht. Ze haastte zich in een kort hemdje terug naar bed.

‘Ben jij daar, Idske?’ riep Freek.

‘My name is Bond, James Bond,’ antwoordde ik.

Ik hoorde Tina giechelen. ‘She’s all dressed up.’

‘Ik heb ontbijt gehaald.’

‘Ja, dat bedoel ik nu. Sinds Tina hier woont, is alles altijd op.’

Juist wilde ik de slaapkamer in lopen of ik ving onderdrukt gemompel op. ‘Kan ik binnenkomen?’

‘Sure.’ Freek had een blote arm om Tina’s schouders geslagen.

‘Vrijen of ontbijten, dat is de keus kennelijk,’ zei ik hardvochtig. Freek lachte. ‘What does she say?’ vroeg Tina nieuwsgierig. ‘Something morbid.’ Freek sprong uit bed.

Ik zette koffie en las de voorpagina van de krant terwijl zij een douche nam. Na een T-shirt aangeschoten te hebben voegde ze zich geeuwend bij mij aan de keukentafel. Tina liep met een handdoek door de gang. ‘Blijf je vandaag?’

‘Ik eet wat en dan loop ik naar het station. Onderweg kom ik misschien nog een mooi bloesje of boek tegen,’ antwoordde ik gedecideerd. Niet dat ik dringend iets te doen had thuis. Ik had het hele weekeind de tijd voor de was, de krant, het voorbereiden van de supervisie en de tuin. Toch wilde ik graag gaan. Alsof ik genoeg indrukken opgedaan had. Die tentamens waren vroeger ook wel eens een excuus geweest om bijtijds de plaat te poetsen. Na een aantal belevenissen moest ik eerst in mijn dagboek schrijven voor ik iets nieuws kon meemaken. Zelfs had ik een telefoontje van Elise eens afgebroken omdat ik net over haar aan het schrijven was.

‘Ik moet eigenlijk werken. Maar het is zulk heerlijk weer. Ik heb zin om naar zee te gaan,’ mijmerde Freek. Zodra Tina met natte haren bij ons kwam zitten, schakelde ze over op Engels. Ze overlegden over het programma voor de dag. Het gesprek ging vergezeld van plagerijen, knorren en zoenen. Ik at twee boterhammen met kaas en rookte een sigaret. ‘Als jullie de stad beu zijn, kunnen jullie ook eens bij mij komen logeren.’ Ik zoende Freek gedag en schudde Tina de hand.

Op weg naar het station werd ik door weemoed bevangen. Nieuwe etalages, nieuwe huizenblokken. Toen ik in Amsterdam werd ingeloot, had ik niet geweten wat me te wachten stond. Ik had mij er gauw thuis gevoeld. Nu vond ik de stad groot en druk en vuil. Ik kocht een paar ansichtkaarten en een pakje buitenissige Amerikaanse sigaretten. Tussen de tijdschriften in de tabakszaak lag een stapel Uitkranten. Het was een nieuwe editie.

Op het Stationsplein waren de spreeuwen verdwenen. Ik overwoog even de brief terug te leggen waar ik hem gevonden had, maar ik deed het niet. In de trein keek ik uit het raam tot het Academisch ziekenhuis voorbij was. In Utrecht stapte ik over. Aan de bomen langs de spoorlijn kleurden sommige bladeren al oranjebruin en geel. Ik was zo verdiept in mijn boek dat ik pas besefte dat ik uit moest stappen toen iemand bij het passeren tegen mijn schouder botste.

Het grijze perron. De heerlijke geur van zonverwarmd gras. De trap af. Mijn auto stond op de parkeerplaats. Het dorp uit, de provinciale weg op, over de brug. Hemelsbreed over de uiterwaarden kon ik mijn huis zien liggen, het tweede stipje na de bocht in de dijk. Over de weg was het een eind om. Toen de auto stilhield, knerpend op de kiezels langs de weg, zag ik het hoofdje van Mollie tussen de planten op de vensterbank opduiken. De ideale levensgezel. Zij was nooit kwaad als ik wegging en altijd blij me terug te zien.

2

Na het afronden van de specialisatie tot psychiater had ik mezelf even respijt gegund. Een jaar lang had ik slechts gewerkt. Toen was ik aan de psychoanalytische opleiding begonnen. Analytica worden kostte veel tijd, en geld. Parallel aan de theoretische cursus diende je onder toezicht van een ervaren collega een aantal patiënten te behandelen en zelf een analyse te ondergaan.

Op zaterdag stond het voorbereiden van de wekelijkse supervisie op het programma. Ik beluisterde stukken van de tijdens de zittingen opgenomen cassettebandjes en stelde vast dat het me nog steeds moeite kostte lang mijn mond te houden. Erop te vertrouwen dat het genoeg was er te zijn en te luisteren. Niet bij elke hulpeloze of kwade tirade vanaf de bank toe te schieten met een opmerking die, hoe verstandig geformuleerd ook, toch vooral de functie had de patiënt die zich verloren en aan zijn lot overgelaten voelde gerust te stellen: ‘Kijk, ik ben er nog en doe mijn best je te begrijpen.’

‘Je onderschat de kracht van je aanwezigheid. Je hoeft niet steeds door daden te bewijzen dat je iets voorstelt. Integendeel, daarmee haal je je eigen positie onderuit,’ betoogde mijn supervisor keer op keer. De pest was dat mijn eerste analytische patiënt nu juist kampte met een narcistische stoornis en mijn gezag op alle mogelijke manieren tartte.

Als het hem lukte mij monddood te maken, sloeg hij tegelijk zijn hoop op verandering de bodem in. Spijtig moest ik vaststellen ook de afgelopen week de verleiding weer niet te hebben kunnen weerstaan zijn kritiek te pareren. Ik maakte aantekeningen. De supervisor zou, trouw aan zijn leerstelling, met een licht geamuseerde blik zwijgend naar de door mij aangevoerde excuses luisteren. Ik kon me troosten met de gedachte dat je zolang je in opleiding bent fouten mag maken. Leren is iets steeds beter kunnen. Ik wist het. Maar ik had lang gedacht dat je pas kwaliteit bezat als je nooit iets fout deed.

Ik zuchtte, spoelde het laatste bandje terug en noteerde de datum van de opgenomen zitting aan de binnenkant van het doosje. Klaar. Terwijl ik met mijn rug naar het raam te schrijven zat, was het donker geworden en kil. Mollie lag op mijn schoot, een gestreept bolletje bont. Haar kop was van haar voorpoten gegleden en dreigde van mijn been af te schuiven. De hoeken van haar bekje trokken. Waar droomde ze van? Ik pakte haar op en zette haar op tafel. Ze rekte zich op stijve pootjes uit en keek beledigd.

Mijn huis strekte zich met zijn brede kant aan de dijk uit. Het was symmetrisch gebouwd, twee kamers ter weerszijden van de voordeur, een kamer en de keuken aan de achterzijde. Halverwege de gang gaf een deur toegang tot de trap naar zolder. In de keuken was een deur naar de kelder.

Het huis stond tegen de dijk aan, de voordeur aan de weg, de kelder ter hoogte van de tuin, die vooral fruitbomen en bessenstruiken herbergde. Ik liep naar het raam. Voor ik het gordijn dichttrok, ontwaarde ik in de rechterbovenhoek van het kozijn een schijfje maan. Zou Lapje binnen willen komen? Zodra de nachten kouder werden, gaf ze de gewoonte om buiten te slapen op. Ik ging haar roepen. Mijn stem galmde door het duister. De dijk lag er verlaten bij. Het was stil. Er stond geen zuchtje wind. Boven de oever aan de overkant van de rivier vertoonde de zwarte hemel een strook grijs. Alsof het water licht gaf.

Als de poes me gehoord had zou ze over een poosje aan het raam verschijnen. Ze kon zich net in evenwicht houden op de stenen richel die als vensterbank diende. Ik verhuisde van de werkkamer naar de woonkamer, aan de andere kant van de gang. Mollie sjokte richting keuken, waarschijnlijk om te kijken of er nog een restje van haar avondmaal over was. Geboren op de kamer van een jaargenoot, boven een Amsterdams bordeel, en met mij meeverhuisd van de ene etage naar de andere, kwam ze, op haar oude dag in een huis met een tuin beland, zelden buiten. Liever zat ze op de vensterbank in de zon, of ’s winters voor de kachel. Freek weet haar voorkeur voor ramen aan haar geboorteplek. Soms voelde ik me bezwaard over de verminking die ik haar instinct had toegebracht in al die jaren vierhoog achter. Meestal oogde ze echter tevreden en ze kon spinnen als een motorfiets.

Ik wachtte op Lapjes thuiskomst, in de rechter van de twee stoelen. Niets dan mijn eigen invallen kon de rust verstoren. Een zwaar tikkende Friese staartklok ontbrak aan het tafereel. Mijn ouders hadden ooit beloofd er aan ieder van ons een te geven zodra we in het huwelijk traden. Mijn broer was tweemaal gescheiden. Hij had er een. Mijn zus die samenwoonde met de vader van haar kinderen, bezat er geen. Ze was over vier dagen jarig. Hoe zou het met mijn nichtje Elske zijn? De laatste keer dat ik haar zag had mijn zus haar voor het eerst de haren geknipt. Zou Tom de chocoladepoesjes die hij sinds Pasen in een koffertje droeg en met veel vertoon van geheimzinnigheid aan bezoekers liet zien door de zomerse hitte heen gesleept hebben?

Ik keek op het wekkertje in de boekenkast. Het was niet te laat om te bellen. Mijn zus bleek niet thuis te zijn. Ik maakte een praatje met haar vriend en sprak af de dag na haar verjaardag langs te komen. Dan moest ik voor de supervisie toch in Utrecht zijn.

Ik had mijn zus al lang niet gezien. Zouden de kinderen nog wel weten wie ik was? Ik bleef het een wonder vinden, zo ongeregeld als ik kwam, door hen herkend te worden. Een tante om spelletjes mee te doen was altijd welkom.

Er flitste iets langs het raam. Het was Lapje. Ze stond te miauwen. Ik zag haar roze bekje open en dicht gaan. Ik deed de voordeur open. Ze streek langs mijn been naar binnen, haar witte pootjes groezelig, en rende de gang in. Mollie die juist likkebaardend uit de keuken kwam, blies fel. Ze had op de komst van het lapjespoesje, in weerwil van mijn romantische idee dat ze gezelschap op prijs zou stellen, jaloers gereageerd en was uit louter nijd in huis gaan plassen. Inmiddels had ze gemerkt niets in aandacht tekort te komen en gedoogde de ander. Alleen als Lapje te dichtbij kwam liet ze haar ongenoegen blijken. Lap kwam uit een nest dat door kinderen in een weiland was aangetroffen, verlaten door de moeder. Ze vertoonde sporen van een hechtingsstoornis. ‘Gedraag je, dames.’ Ik loodste de kleine de keuken in en nam Mollie op mijn schouder.

Terug in de stoel, asbak en sigaretten binnen handbereik, de poes op schoot, pakte ik het boek dat ik aan het lezen was. Het enkeltje van die morgen markeerde de plek waar ik gebleven was. Toen ik de bladzij opsloeg lag daar ook het papier uit de telefooncel. Zodra ik thuis was gekomen, had ik het in de brief vermelde telefoonnummer gebeld. Een korte boodschap op een antwoordapparaat was mijn deel. De stem van de man klonk alsof hij haast had. Aangezien hij bezwoer altijd terug te bellen, had ik slechts mijn naam en telefoonnummer ingesproken. Ik keek niet uit naar zijn telefoontje. Het meenemen van de brief kwam mij inmiddels voor als een typisch geval van hoogmoed, verhuld als dwangneurotische eerlijkheid. Het lot liet zich niet zomaar een handje helpen. Was de roodharige celliste net zo onder de indruk geweest van mijn schoonheid als ik van de hare dan had ze ter plekke kunnen voorstellen met mij uit eten te gaan en de afspraak die ze met welke man dan ook had, gelaten voor wat hij was.

Ik begon te lezen. De telefoon verscheurde de stilte. Ik stond met tegenzin op, Mollie de warmte van de vrijgekomen stoel latend. ‘Met Roeland spreek je. Je hebt mij gebeld,’ klonk het joviaal aan de andere kant. Het was hem. ‘Inderdaad. Ik ben namelijk in het bezit gekomen van een brief, waar jouw telefoonnummer in staat.’ Ik liet me op de leuning zakken. ‘Ja?’ Nieuwsgierig. Mogelijk hield hij mij voor de vrouw achter een andere advertentie. Wist ik hoe veel brieven die man schreef.

‘Het zit zo. Gisteren stond ik op het Centraal Station in Amsterdam voor een telefooncel te wachten. Er was een vrouw die verwoed doch vergeefs iemand probeerde te bereiken. Bij haar vertrek liet ze een stuk papier liggen. Ik heb...’ Hij viel me in de rede.

‘Hoe laat was dat?’ Zijn toon was nu ronduit geïnteresseerd.

‘Ongeveer zeven uur.’

‘Zeven uur!’

‘Ze zei dat haar trein anderhalf uur vertraging had opgelopen en dat ze een afspraak had.’

‘Met mij. Die afspraak had ze met mij. Nu begrijp ik waarom ze niet op kwam dagen.’ In de stilte die volgde meende ik hem op zijn hoofd te horen krabben. ‘Maar, wie ben jij eigenlijk?’

‘Idske, Idske Wolters,’ antwoordde ik schaapachtig. ‘Ik heb er eigenlijk niks mee te maken. Het is alleen, dat ik die brief opgeraapt heb.’

‘Brief?’

‘Een brief, met jouw naam en telefoonnummer.’ Ik voelde me opgelaten. ‘Hoor eens, als je me je adres geeft stuur ik hem op en dan is het afgehandeld.’

‘Je bedoelt dat ze een brief met mijn hele hebben en houden in een telefooncel heeft laten liggen?’ Hij was verontwaardigd. ‘Nou ja, over de inhoud kan ik geen oordeel vellen. Ik heb hem niet gelezen,’ zei ik haastig. ‘Je moet weten, dat ze echt haar best gedaan heeft je te bereiken. Ze was behoorlijk ontdaan dat het niet lukte. Ze stormde met gevaar voor eigen leven naar de tram.’ Roeland schoot in de lach en zei op een kalmer toon: ‘Jouw telefoontje werpt toch een ander licht op de zaak. Zie je, ik zat keurig om halfzes bij Wildschut te wachten. Het was de eerste keer dat ik op zo’n advertentie heb gereageerd. Als iemand dan zonder bericht niet op komt dagen, sta je knap in je hemd. Het zal tegen zevenen geweest zijn, toen ik barstte van de honger. Ik ben ergens gaan eten. Als ik had geweten dat zij net op dat moment wanhopig naar mij op zoek was... Ze had even een boodschap achter moeten laten. Had jou de moeite gescheeld.’

‘Het zou me niks verbazen als ze in haar zenuwen de hoorn op de haak gesmeten heeft, zodra ze je antwoordapparaat hoorde. Misschien heeft ze ook nog naar het café gebeld. Weet ik veel. Het enige wat ik weet is dat ze knap opgefokt was.’ Ik kreeg genoeg van dit gesprek. Het werd me te vertrouwelijk. Roeland leek juist uit op meer details, wellicht om het beeld van zijn misgelopen afspraakje scherp te kunnen stellen. ‘Weet je ook welke tram ze nam?’ vroeg hij.

‘Eentje naar Zuid. Geloof ik,’ voegde ik eerlijkheidshalve toe, want ik had haar wel nagekeken maar niet zo onbetamelijk lang dat ik haar in had zien stappen.

‘Verdorie, is ze toch nog naar Wildschut gegaan.’

‘Hoe het ook zij, ik wil die brief graag kwijt,’ zei ik.

De man aan de andere kant vervolgde zijn eigen gedachtegang. ‘Zij kan nu ze mijn nummer kwijt is natuurlijk niks van zich laten horen. En ik had geen zin om er zelf achteraan te gaan. Ik was hartstikke kwaad gisteravond. Een tikje stom achteraf. Nou, bedankt voor je toelichting. Ik zal haar bellen. Ze leek me de moeite waard.’

Ik voelde een steekje afgunst over het gemak waarmee hij dat voornemen uitsprak. ‘Wat moet ik met de brief doen?’ vroeg ik zakelijk.

Hij dacht na. ‘Het zou beter zijn als je die aan haar zelf terugstuurde. Zij is hem tenslotte kwijtgeraakt.’ Ik vond Roeland ineens sympathiek. De omzichtige wijze waarop hij de kwestie benaderde deed me denken aan een jongeman die wegens dwangklachten bij mij in behandeling was. Zijn streven het ingewikkeld terrein der menselijke verhoudingen met schone handen te betreden was roerend.

Aan de andere kant van de lijn was een stilte gevallen, waarin ik vaag geritsel hoorde. Ik snakte naar een sigaret. ‘Da’s waar ook. Je moest je brief naar de krant sturen. Ik heb haar adres helemaal niet. Ze heeft me wel haar telefoonnummer gegeven.’ De confrontatie met waarlijke correctheid had mij echter de lust ontnomen in een tweede beleefd gesprek over de verloren brief. Ik was een wolf in schaapskleren. ‘Laat maar zitten. Bel haar gewoon op en vergeet mijn inmenging,’ besloot ik.

‘Dat zou niet eerlijk zijn. Voor ik jou sprak, was ik kwaad,’ meende Roeland. ‘Ziet ze er leuk uit trouwens? Of kun je dat aan een andere vrouw niet vragen?’

Nu schoot ik in de lach. ‘Ja, ze ziet er leuk uit. Ik ben haar trouwens nog drie kwartjes schuldig,’ herinnerde ik mij. Hij zweeg maar hing niet op, alsof nog iets restte dat hem weerhield het gesprek te beëindigen.

‘Weet je, als ze de brief terug wil hebben, moet ze mij haar adres maar even doorbellen. Ik heb ook een antwoordapparaat,’ stelde ik voor. ‘Oké. Nogmaals bedankt,’ zei Roeland tevreden.

‘Succes,’ zei ik om van de dankbetuiging af te zijn. ‘Prettige avond verder.’

Ik had slechts een deukje in zijn mannelijke trots verholpen. Hij had haar immers al tien keer kunnen bellen! Het was te hopen voor hem dat Judith in het daagse leven niet al te slordig bleek.

‘Hetzelfde. Tot ziens,’ zei hij. Ik keek verbaasd naar de hoorn en legde hem neer. Tot ziens?

Ik streek Mollie maar eens krachtig over haar rug. Ze keek knipogend naar me op. ‘Waar je vrouwtje allemaal mee bezig is,’ mompelde ik, slecht met mezelf ingenomen. Ik haalde het cellofaan van het Amerikaanse pakje, verfrommelde het tot een prop in de asbak en stak de brand in een geurige sigaret.

==

Sinds ik de psychoanalytische opleiding volgde, kenmerkte mijn week zich door een ijzeren ritme. Doordeweeks vroeg op om naar de vereiste leertherapie te gaan, vijf keer per week. Waar ik voorheen met fiets en trein naar mijn werk had kunnen reizen, sjeesde ik tegenwoordig in de auto naar de buitenwijk waar mijn analyticus praktijk aan huis hield, om na de zitting naar mijn werk door te rijden. Op maandagavond volgde ik de theoretische cursus in een lesgroep die bestond uit mensen die zich net als ik van elders moesten haasten om op tijd te komen. Op dinsdagen en donderdagen kon ik ingeroosterd worden om voor mijn werk crisisdienst te doen. Meestal benutte ik die avond om de literatuur voor de cursus te lezen. Woensdags moest ik naar supervisie. Had ik geen weekeinddienst, dan was er op vrijdagavond gelegenheid om met iemand af te spreken, een boek te lezen of naar de film te gaan. Zaterdags deed ik de was, maakte het huis schoon, haalde boodschappen en bereidde de supervisie voor. Op zondag ging ik roeien. En dan was het weer maandag.

Mijn agenda vormde de leuning van een trap die alsmaar hoger wentelde. Ik kon mij moeilijk voorstellen hoe iemand die er een relatie en kinderen op nahield in staat was de opleiding naar behoren te volgen. Hoewel ik de strakke tijdsindeling regelmatig vervloekte, had het mij tijdens mijn ziekte het hoogste goed geleken weer alles te kunnen wat ik moest doen. Zelfs de nachtelijke scènes waarin ik als dienstdoend psychiater, in huis of politiecel de grofste verwensingen naar mijn hoofd geslingerd kreeg, had ik gemist. Het enige dat akelig bleef was het doordringend gepiep van de semafoon. Van collega’s had ik begrepen dat ook zij een geconditioneerde respons op onaangekondigde piepgeluiden hadden ontwikkeld: een horloge, een kookwekker, reclame op de radio. De adem stokt in de keel, de haartjes op je onderarmen gaan overeind staan. Waar ben ik, wat doe ik, waar is de telefoon?

Ik werd ditmaal opgeroepen terwijl ik mijn tanden aan het poetsen was, het liep tegen elven. Ik meldde mij bij de centrale en kreeg het telefoonnummer waarop de sociaal-psychiatrisch verpleegkundige die als voorwacht fungeerde te bereiken was. Hij deed met gedempte stem verslag van het zojuist afgelegde huisbezoek. Op de achtergrond klonk het blaffen van een hond. Ik stelde de nodige vragen. Het werd duidelijk dat ik ter plekke zou moeten komen beoordelen of een onvrijwillige opname geboden was.

De vrouw om wie het ging had ’s middags de door haar broer gestuurde huisarts de deur uitgebonjourd. Even had men gehoopt dat ze zou kalmeren als ze verder met rust gelaten zou worden. Buren hadden echter vroeg in de avond de politie gebeld. De vrouw stond huisraad in de stortkoker van de flat te gooien, slechts gekleed in een ochtendjas. Commentaar van omwonenden was in een scheldpartij ontaard. De komst van de politie had de gemoederen enigszins tot bedaren gebracht. Mevrouw had zich tierend in haar woning teruggetrokken en de knip op de deur gedaan. Slechts via bemiddeling van de broer had mijn collega haar kunnen bewegen hem te woord te staan.

In de auto bolsterde ik mij. Ik had op het punt gestaan, slaperig, naar bed te gaan. Opeens moest ik aan het werk. De snelweg was ongekend rustig. De politie die bekeuringen voor te hard rijden uitdeelde, behoorde helaas tot een ander korps dan hetwelk onze hulp had ingeroepen.

Het bleef akelig een mens buiten zinnen te zien. Ik trachtte mijn optreden altijd zo kort te houden als voor een zorgvuldige inschatting van de toestand mogelijk was. Aan een ongenode gast die lang blijft hangen heeft niemand iets.

Na de stadskaart aan de invalsweg geraadpleegd te hebben, vond ik de flat waar ik zijn moest. Bovengekomen zag ik op de galerij glasscherven en kleren liggen. De verpleegkundige opende de deur. In de kamer zat een vrouw van middelbare leeftijd met een hond strak aan de riem. Ze had de kraag van haar badjas opgeslagen. Ik was bang voor grote honden en deze kermde vervaarlijk onder de greep op zijn halsband. ‘Geen stap verder. Ik heb u niet gevraagd hier te komen.’

‘Nee.’ Ik bleef wijselijk op de drempel staan, mijn tas in de hand. De voorwacht ging op de bank zitten en gebaarde: ‘Dit is dokter Wolters en zij...’

‘Bent u dokter? Mag ik uw papieren zien?’ reageerde de vrouw wantrouwend.

‘Ik heb mijn diploma niet bij me. U kunt ervan uitgaan...’

‘Uitgaan? Ga jij eruit, mens, ik heb je niet nodig. Met mij gaat het uitstekend.’ Ze aaide de hond over zijn kop. De verpleegkundige stond op en keek de vrouw vriendelijk aan. ‘Mevrouw Derksen, u heeft mij verteld dat u bang bent dat de wereld vergaat. U slaapt al vier nachten niet.’

‘Ik ga heus geen pillen slikken.’

‘Denkt u dat de wereld vergaat?’ vroeg ik belangstellend. ‘Mag ik even gaan zitten?’ Ik wilde niet langer staand uit de hoogte op de vrouw neer kijken, maar zij vierde de riem van de hond en ik deed een stap terug. ‘Dat ga ik jou aan je neus hangen. De voortekenen van de Apocalyps zijn talrijk. Lees je geen krant? Je hebt toch gestudeerd? Mijn buurvrouw ja, de zondares, die elke nacht ligt te bonken met een andere vent, die zal hem wel knijpen. Ik ben niet bang. Ik heb gebeden.’ Haar pupillen stonden groot en zwart, haar ochtendjas zat vol vlekken. Ze leek me erg gespannen. Maar ja, als je achtereenvolgens je broer, de huisarts, de politie, de crisisdienst en een psychiater in je kamer hebt staan, heb je recht op enig wantrouwen.

De verpleegkundige had mij verteld dat de vrouw alleen woonde, geen werk had, drie keer eerder wegens een psychose psychiatrisch opgenomen was geweest, gauw opknapte op medicijnen en tussentijds contact met hulpverleners niet op prijs stelde. Ze had op het punt gestaan het loodzware glazen tafelblad naar zijn hoofd te slingeren, toen hij zich schielijk terugtrok om mij, uit haar zicht, vanaf de deurmat, op te roepen. Ik zou moeten vaststellen of er sprake was van een stoornis van de geestvermogens die acuut gevaar opleverde en of er een ander middel was om dit gevaar af te wenden dan een onvrijwillige opname in een psychiatrische kliniek.

‘Waar is uw broer gebleven?’ vroeg ik.

‘Die moest werken. Sommige mensen werken in deze maatschappij, meisje,’ antwoordde ze hatelijk. Ze keek me onderzoekend aan.

‘Ik moet u een aantal vragen stellen ook al vindt u het vervelend. Is het goed als ik daarbij ga zitten?’ probeerde ik nogmaals.

Ze trok de hond naar zich toe. Hij jankte. ‘Ik wil geen lesbienne op mijn bank.’ Ik had ondanks de ongemakkelijke situatie binnenpret. Ontremde mensen zeggen ongecensureerd wat ze menen te zien. Angst vergroot de oplettendheid. Ik vroeg naar de achtergrond van haar overtuiging dat de wereld binnenkort zou vergaan. Pessimisme bij het lezen van het ochtendblad alleen leek mij heel gezond. De vrouw barstte los in een verward betoog toen ik informeerde naar de wijze waarop ze haar dagen sleet, naar eten, slapen, lichamelijke klachten, gebruik van alcohol en medicijnen. Onderbroken door verontwaardigde uitroepen en dreigementen verschafte ze mij brokstukjes van antwoorden, genoeg om een beeld van haar huidige toestand te vormen.

‘U lijkt ernstig ontregeld te zijn. Bent u bereid...’

‘Ik laat mij niet door zo’n jong ding opnemen, hoor je me!’ viel ze mij woedend in de rede.

‘Medicatie?’ fronste de voorwacht weifelend.

‘Alleen intramusculair werkt snel genoeg. En is er iemand die vannacht bij haar kan blijven?’ fluisterde ik.

Hij schudde mistroostig zijn hoofd. ‘Er is alleen die broer. Hij is vannacht al hier gebleven. Hij moest nu echt naar zijn werk, hij heeft een bakkerij.’

‘Sta niet zo te smiespelen,’ zei de vrouw terecht.

‘U bent de uitputting nabij, er is niemand om voor u te zorgen, ik ga een opname regelen.’

‘Ik ga niet uit mezelf.’

‘Dan moet ik een Inbewaringstelling aanvragen.’

‘Je doet maar, vieze, vuile...’ ze verslikte zich in haar nijd, hoestte en mompelde iets onverstaanbaars tegen de hond. Hij ging staan. ‘En nu mijn huis uit.’ Ze kwam zwaaiend overeind, struikelde, de verpleegkundige pakte haar bij de arm.

Ik zette mij aan de tafel in de keuken om de benodigde papieren in te vullen. Daarna moest ik naar kantoor om kopieën te maken, bij de burgemeester langs voor een handtekening in viervoud, het ziekenhuis bellen om een bed te regelen, de ambulance bestellen. Ik hoorde de voorwacht op zachte toon met de vrouw overleggen over de zorg voor de hond. Haar broer moest ingelicht worden. In de tijd die ik nodig zou hebben kon ze haar tas vast pakken. ‘Tot straks.’ Ik haastte mij naar het trappenhuis.

De torenklok van de kerk wees halfdrie toen ik door het dorp naar de dijk reed. De verpleegkundige zou nog een verslag moeten schrijven voor het rapport de volgende ochtend. Ik kon ineens door naar bed. De poezen lagen te slapen, Mollie in een leunstoel, Lapje op het kleed voor de boekenkast.

In het donker knipperde het rode lampje van het antwoordapparaat ten teken dat in mijn afwezigheid een boodschap was ingesproken. Ik drukte op de knop, terwijl ik mijn jas uittrok en de gang inliep om een glas koud water te halen. Mollie werd wakker en sprong op de grond. ‘Dag.’ Die stem herkende ik niet. Stilte. Ik liep terug de kamer in. ‘Judith hier, eh, van het station. Ik wilde je graag spreken, maar je bent er niet.’ Ik griste een notitieblok uit mijn tas om haar nummer op te kunnen schrijven. De bodem aftastend naar een pen hoorde ik een klik gevolgd door het onverbiddelijk tuut-tuut-tuut van een verbroken verbinding. Ik zuchtte. Haar verstandhouding met moderne communicatiemiddelen was inderdaad deplorabel te noemen.

==

Monter stond ik enkele uren later voor de klerenkast om een geschikte combinatie uit te zoeken. De klap na een korte nacht valt meestal in de namiddag. Het weerbericht op de voorpagina van de krant voorspelde regen. Ik hulde me in een kakibroek, blauw overhemd en zwart vestje. De glimmendbruine schoenen pasten bij de knoopjes van het vest. Sokken mochten afsteken. Ik koos een paar mosgroene uit. Mijn stemming vervlakte onderweg naar de Parklaan. Ik had het mezelf niet makkelijk gemaakt door bij een man in analyse te gaan. Een man die ik bij zijn achternaam noemde al zag ik hem dag in dag uit. Als een leraar vroeger op school. Hij leek oud genoeg om serieus genomen te worden en voldoende jongensachtig om hem niet bij voorbaat te verachten.

Zeggen wat je invalt. Ik probeerde het echt. Aanvankelijk viel er veel af omdat het te erg leek voor woorden. Zo had ik vooral over mijn werk gesproken, het eerste jaar van mijn analyse. De angst om het niet goed te doen, de neiging me kapot te werken. Ik had gehoopt dat de analytische opleiding me maat zou bijbrengen. Maar dat ging niet zo snel. Integendeel, ik had mijn analyticus ook al veeleisend gevonden. Alles wilde hij weten, of ik het allemaal volhield liet hem koud. Uiteraard was hier sprake van projectie van mijn eigen geweten.

Inmiddels was ik aan hem gewend geraakt, zijn handdruk, zijn bril, de donkere tint van zijn pakken. De laatste maanden hadden meer positieve gevoelens opgeleverd. Ik was weken achtereen te laat gekomen. De weg was opgebroken en ik weigerde nog vroeger van huis te gaan. Je altijd maar aanpassen omdat je dan tenminste fatsoenlijk genoemd kon worden, het moest maar eens afgelopen zijn. Hij had steeds geduldig gewacht tot ik verscheen. Hoogtepunt vormde een droom waarin ik zoveel te laat kwam dat ik hem slechts een hand kon geven om gedag te zeggen. Ik had daar erg om moeten lachen. De brutaliteit! Daarna was ik ziek geworden.

Vandaag was ik te vroeg. Maar de voordeur was al los. Het was prettig te wachten en te weten dat het zo mijn tijd was.

‘Goedemorgen.’ Gladgeschoren wangen. Een analyticus met een baard had ik niet verdragen.

‘Goedemorgen.’ De bank was van fluweel, bordeauxrood met goudborduursel. De plek waar het zwaartepunt van voorgangers had gerust was afgesleten. Ik ging liggen. Door het raam was een struik te zien en een stuk van de grijze hemel. Ik had kort geslapen en toch was ik niet moe.

Mijn hoofd was leeg. De analyticus zat schuin achter me en zweeg. In deze kamer kon ik beter mijn mond houden dan op mijn werk. Een paar weken geleden nog maar keek ik hoe de zwaluwen langs het venster scheerden. Het werd weer winter. Ik sloeg mijn armen over mijn borst en zuchtte. Hij had de verwarming niet aan staan hoewel het op dit vroege uur kil was. Het nam hem voor me in. Kou houdt de hersens helder. ‘Ik heb niets bijzonders te vertellen. Vannacht ben ik op pad geweest vanwege een IBS. Om drie uur lag ik pas in bed.’ Hij hield zich stil. Mijn mededeling was weinig interessant. Eigenlijk wilde ik ook niet langer over mijn werk praten.

De feitelijkheden van mijn leven waren hem uit ons kennismakingsgesprek bekend. Hij begon echter nooit ergens over. De analyse was een schip dat ik besturen moest. ‘Er moet toch iets zijn om het over te hebben,’ zei ik, na een poosje. ‘Zeker na wat u voor mij gedaan heeft. Mij terugsturen naar de huisarts toen ik gele ogen kreeg. Maar, misschien was u gewoon bang dat ik u zou besmetten.’ Vol afgrijzen besefte ik mij in een wespennest gestoken te hebben. Hoe zou dat anders kunnen dan door elkaar te zoenen? Ik praatte eroverheen. ‘Soms vraag ik me af hoe het zou zijn als u een vrouw was. Waarschijnlijk zou ik allang dol op u zijn.’

‘Oh ja?’ reageerde hij. De ironische ondertoon die ik bespeurde, maakte mij onzeker.

‘Het is oneerlijk,’ haastte ik mij toe te voegen. ‘Louter een kwestie van verwachtingen. Of het meer waard is wanneer een vrouw aardig tegen me is. It’s a man’s world but it would be nothing without a woman. Zoiets,’ besloot ik om van het gedonder af te zijn.

Hij beet zich vast. ‘Vertel daar eens wat meer over.’

‘Nou ja, op mijn werk ben ik de enige vrouwelijke psychiater, de analytische opleiding wemelt van de mannen: de docenten, de supervisor, u, mijn eerste analysant. Het zal wel geen toeval zijn.’ Ik zag de jongens bij wie ik vroeger in de klas zat voor me, op een kluitje cijfers vergelijkend van het zojuist uitgereikte natuurkundeproefwerk. Ik had het mijne in de hand en kwam argeloos dichterbij. Hun ruggen sloten aaneen. De schrille stem van Bart, de beste van het stel: ‘Nee, jij telt niet mee. Jij hebt toch altijd het hoogste.’ Het lachend gezicht van de juffrouw, vooroverleunend over de practicumtafel. Ik voelde mij opeens moe. Hier hadden we het al over gehad. Hoe kun je meedoen als ze voor jou de regels van het spel veranderen? Ik dacht aan de kattenbakkorrels die ik na mijn werk kopen moest. Mollie wist nog steeds niet dat katten ook buitenshuis konden poepen. Daarna ging ik naar Marga. Mijn oudere zus, die al uitging toen ik nog avonturenboeken las.

‘Doen wat je moet doen, zonder klagen, en als er tijd over is, iets leuks doen. Zo ging het vroeger, en zo gaat het nog. Ik vrees dat een analyse meer van hetzelfde is,’ zei ik. Hij zou dat wel weer cynisch vinden. Maar ik voelde echt een zekere wanhoop.

‘Hier mag u best klagen,’ zei mijn analyticus.

‘Ik weet het. Maar daar heb ik geen zin meer in. Zonde van de tijd. Ik vrees dat ik echter ook niets anders te melden heb,’ verzuchtte ik.

‘Bij een vrouw ging het anders, denkt u,’ probeerde hij.

‘Ik weet het niet. Ik zou er meer van verwachten. Maar in feite moet iedereen toch zijn eigen boontjes doppen. Sorry, ik grossier in platitudes vandaag.’

‘En, helpt het?’

Ik schoot in de lach. In de minuten die volgden welden tranen in mijn ogen op. ‘Ik zou het wat leuker willen hebben hier. Niet dat ik u vervelend vind, hoor. Maar u zegt zo weinig. Ik heb er geen idee van wat u eigenlijk van me denkt. Misschien beantwoord ik wel niet aan de verwachting.’

‘Het valt me op dat u zich druk maakt over mijn verwachtingen nog voor u die van uzelf hebt uitgesproken,’ merkte hij op. Hij liet het klinken als een vraag waarop ik het antwoord schuldig was. ‘Dat ben ik zo gewend,’ zei ik, geharnast.

Het werd stil. De regels van het spel. Ik wilde graag meedoen, niet eens om te winnen, louter om het plezier. Ik rook de houtgeur van het bureau dat ik uit mijn ooghoek kon zien. Een zweem van zeep. De droge lucht van schone kleren. Het pak van mijn vader was, na een dag werken, doortrokken van sigarettenrook. Leeg en ontmand hing het aan de waslijn. Deze man, hier in de kamer, rook fris. De kleur van zijn broek was zacht vandaag, grijs met zwarte spikkeltjes.

Hoe kan een man vader en moeder ineen worden? Ik hoopte het wonder van de positieve overdracht te beleven, warmer dan het gevoel dat er tot nu toe was. Zou hij ’s avonds ook stinken?

Plotseling heugde ik mij de stem op mijn antwoordapparaat. ‘Er is iets geks gebeurd. Ik heb een vrouw ontmoet die mij wil spreken.’ Ik vertelde over de vondst van de brief en de nasleep daarvan. ‘Ik ben bang dat ze boos is, omdat ik me met haar zaken bemoeid heb.’ Ik beet op mijn lip. ‘Het zou wel weer eens leuk zijn als iemand me wil leren kennen. Behalve u dan.’

‘Het is tijd.’ Hij hield de deur voor me open. Stiekem vroeg ik mij af of hij dat ook voor zijn mannelijke patiënten deed. Ik streek de kreuken uit mijn vestje. ‘Tot morgen,’ zei ik.

‘Dag,’ antwoordde hij. Eigenlijk leek hij op Mollie. Geen krimp als ik opstapte en altijd bereid me terug te zien.

==

Het bezoek aan Marga verliep chaotisch als altijd. Ze stond eten te koken toen ik arriveerde. Roerend in een grote pan, vroeg ze of ik iets wilde drinken, pakte een potje kruiden uit de kast boven haar hoofd en riep tegen Kas dat hij niet aan de klink van de koelkast moest hangen. De poes wentelde dik en vasthoudend tussen onze benen door. Ze had zeker honger. ‘Waar staat het kattenvoer?’ vroeg ik.

Tommy wilde zijn moeder helpen. Staand op een krukje waste hij tomaten, zijn handen nauwelijks over de hoge rand van het aanrecht reikend. Marga zei dat ze blij was met mijn verjaarscadeau, een cd van een jonge zangeres. Vroeger zong ze zelf in een koor.

‘Mag ik op de computer, mam?’ vroeg Kasper.

‘Ga jij even met hem mee? En waar is Elske gebleven? We eten zodra Hans thuiskomt.’

De kat zat te smakken aan haar bordje. Ik bewonderde het uithoudingsvermogen van mijn zus. Het was een stuk makkelijker om tante te zijn.

Na mijn supervisie zouden de kinderen op bed liggen en konden we ongestoord bijpraten.

De oudste troonde me mee naar de kamer van zijn vader, die vol lag met oude tijdschriften, kapot speelgoed en gereedschap. De stoel voor de computer was vrij. ‘Ik heb een nieuw spel.’

De verrichtingen van mijn neef, die razendsnel een poppetje dat te pas en te onpas bedreigd werd door explosies, valhekken en vijandige projectielen over het scherm loodste, waren verbijsterend. Tommy, klaar met de tomaten, kwam schuchter binnenlopen en klom achter zijn broer op de stoel. Hij kreeg per ongeluk een stoot met diens elleboog.

‘Heb je de chocopoesjes nog?’ vroeg ik in de hoop een ruzie te voorkomen.

‘We hebben ze opgegeten,’ riep Kas boven het gepiep en geknal van de computer uit.

‘Laten we Elske gaan zoeken,’ stelde ik Tom voor. Hij keek eerst in de keuken, waar het inmiddels heerlijk rook, was zichtbaar gerustgesteld zijn moeder nog in levende lijve aan te treffen en liep daarna op een holletje naar de gang. Elske zat op haar bips onder de brievenbus het stadsblad te verfrommelen. Ze lachte stralend toen ze ons zag. De jongste, die haar eigen gang gaat. Ik pakte haar onder haar oksels op en nam haar op de arm. ‘Ken je me nog, kleine mop?’

‘Jij bent Idske,’ zei Tom, opgewonden, alsof hij de winnende vraag in een quiz goed beantwoordde. Elske zette het op een gillen, dat abrupt ophield zodra ze met haar beentjes weer op de grond stond. ‘Ze wil niet meer opgepakt worden,’ zei Marga, die op de herrie was afgekomen. ‘Dat komt goed uit als jij je handen vol hebt,’ lachte ik, mij bewust van een dubbele bodem in deze opmerking. Zelf was ik ook de jongste. Ik dacht dat je dan vanzelf veel op eigen houtje deed.

Met ieder kind op rij werd anders omgegaan. Een ondernemende oudste zou eerder aan banden worden gelegd, een schuchtere jongste meer achter de vodden gezeten. Het leek me maar moeilijk om kinderen op te voeden. Bij de drie van mijn zus viel al op dat ze elk van jongs af aan hun eigenaardigheden hadden; voeg daar het verschil in temperament, positie, geslacht en ouderlijke onzekerheid bij en een misvatting was zo geboren.

Onze ouders hadden nooit onderscheid willen maken. Het credo van gelijke behandeling maakte elke zucht naar aparte aandacht tot heiligschennis.

‘Ik heb meer punten dan papa gehaald!’ juichte Kasper.

‘Knap,’ riep ik terug.

‘Volgens mij is hier een jonge dame aan een schone luier toe,’ snoof Marga. Ik ging de tafel dekken.

De vriend van mijn zus was niet veel thuis. Daar hij erg handig was, werd hij vaak door anderen ingeschakeld bij klussen in huis. Ook vanavond moest hij na het eten weg.

Aan tafel ging de aandacht grotendeels naar de kinderen. Ze moesten hun borden leegeten. Hans ontfermde zich over de kleinste. Marga en ik probeerden een gesprek te voeren. Toen Kasper dierengeluiden begon na te bootsen en daar ondanks ferme verzoeken niet mee ophield, werd hij de gang opgestuurd. Zo ging dat thuis ook. Alleen herinnerde ik mij dat we minder luidruchtig waren. Dat zou wel een vertekening zijn. Ik trok me het incident aan, omdat de onrust misschien wel met mijn aanwezigheid te maken had. ‘Het is zo weer over,’ zei Marga ter geruststelling.

Tommy gedroeg zich opvallend netjes na het gedwongen vertrek van zijn broer en merkte spontaan op dat het eten heerlijk smaakte, hetgeen mij ongewoon beleefd voorkwam. Ik moest erom lachen. Juist stapelde Hans de borden op elkaar en kondigde aan het toetje te gaan bereiden, toen er op de deur werd geklopt. Een jongetje met een pet en een zonnebril op, een schelpenketting om de nek en een gestreept overhemd over zijn kleren, keek om de hoek en vroeg of hij binnen mocht komen. ‘Natuurlijk,’ zei Hans geamuseerd.

Tom keek gespannen toe. ‘Wie ben jij?’

Kasper wierp een aarzelende blik op zijn moeder en glimlachte geheimzinnig. Zij schoof de lege stoel voor hem aan. ‘Ben je soms een vriendje van Kasper?’ vroeg ze.

‘Uh-huh.’ Hij ging zitten en viel op zijn bord aan.

‘Je eet een stuk beter dan hij,’ merkte Hans op, voor hij met Elske in de keuken verdween.

‘Maar Kas is wel een heel aardige jongen. Vind je ook niet?’ redde Marga de situatie.

‘Vind je dat echt?’ vroeg hij.

‘Ja zeker.’

Hierop trok hij met een groots gebaar de pet en de bril van zijn hoofd af. ‘Ik ben het. Ik had me verkleed!’

Tommy schaterde, zichtbaar opgelucht. Ook ik was opgelucht. ‘Zou jij dat gedurfd hebben?’ vroeg ik aan mijn zus. Ze haalde haar schouders op. ‘Ik ben er nooit opgekomen,’ antwoordde ze.

Na een enorme afwas liep ik langs de singel naar het huis van de supervisor. Het stadse water lag roerloos onder de bomen. Marga was vrijwel nooit alleen. Ja, even, onderweg van haar werk of naar de winkel. Hoe kon zij in godsnaam haar eigen gedachten bewaren? Ik had daar een schrift voor. Misschien voelde zij zich in gezelschap meer op haar gemak, waren de sociale genen van vaderskant tussen ons ongelijk verdeeld.

Op de lagere school ging ik er, vol vertrouwen in de overzichtelijkheid van de wereld, vanuit dat iedereen net zo was als ik, grote mensen daargelaten. Op de middelbare school kreeg ik, nadat al mijn vriendinnetjes waren blijven zitten en ik in een klas met louter jongens overbleef samen met een meisje dat vloekte als een sjouwer, het idee dat iedereen anders was dan ik. Pas op de universiteit ontdekte ik dat de werkelijkheid veel ingewikkelder is. Niet zozeer door wat ik daar leerde, maar door op te trekken met wie ik wilde. Samen kletsen, dansen, drinken, eten. Naar de bios, het toneel, een museum. Alles wat over mensen te bedenken was, was waar, ten dele en voor korte tijd. Alsof je een bril met oneindig veel voorzetglazen op hebt.

Maar als je zoveel gedronken hebt dat je bij het wakker worden je lippen opeen moet persen om niet over te geven en niet bewegen kunt zonder dat je hersens bij de slapen je schedel uit dreigen te barsten, is er slechts de vraag: hoe is dit zo gekomen? Hoe word ik weer degene die ik meestal ben? Wat achter je ligt, kun je zelf niet zien, zonder je om te draaien. Vader, moeder, broer en zus, en ik. Zoveel verdoving voor goed beschouwd een handvol gevoelens. Stapels volgeschreven agenda’s en dagboeken ten spijt. Hoe zat het in elkaar? Ik was doende dat uit te vinden. Mits de speurtocht naar de verhouding van de bestanddelen die mij uitmaakten, ergens heen leidde. Misschien kon je een mens niet kennen zoals een scheikundige een oplossing analyseert. Bij twijfel aan de hele onderneming maakte ik mijzelf wijs dat anderen er in elk geval mee op zouden schieten. Mijn levenswandel was door het volgen van de analytische opleiding ongenadig regelmatig geworden. Elke patiënt droomt zich een evenwichtige therapeut.

De brug over, door het park waar de vooroorlogse muziektent er verlaten bijstond, naar het statige huis van mijn supervisor. Een kamer bekleed met boeken. Ik zou best voorbij willen lopen vanavond. De stad was zo wonderlijk rustig, niemand op straat, slechts enkele ramen verlicht. Een mot fladderde onder de lamp van een lantaarn. Ik gooide mijn sigaret in de goot. Ik was er.

==

Donderdagmorgen tien uur. Elke twee weken zag ik mevrouw K., die ik zo noemde sinds mijn collega’s grapjes waren gaan maken over de trouw waarmee ze mij bleef bezoeken. Haar naam kwam alsmaar terug op de lijst aan de hand waarvan eens in de zoveel tijd de behandelingen geëvalueerd werden. Opgenomen tijdens een nachtdienst omdat ze er, somber en bang, een eind aan wilde maken, had ik haar na ontslag uit het ziekenhuis teruggekregen, voor nazorg. Ik verstrekte recepten en vroeg hoe het haar ging. Het ging steeds beter. Eerst bouwden we de medicijnen af. Toen ter sprake was gekomen de gesprekken terug te brengen tot de frequentie van een zogenaamd vinger-aan-de-polscontact, was ze eerst vagelijk, allengs dringender, de zorg gaan uiten of ze het echt wel aan kon in haar eentje. Tot ze helemaal wegbleef, post noch telefoon beantwoordde en mij noopte tot een huisbezoek. De depressie was terug. Mevrouw K. had gelijk gekregen.

Ze was weduwe, haar zoon had een drukke baan en haar dochter was verhuisd naar een andere stad, van haar moeder gescheiden door drie grote rivieren. Mevrouw K. durfde niet met de trein te reizen en had geen rijbewijs. Ze voelde zich alleen.

We pakten de draad weer op. Sneeuw, regen, windkracht acht, mevrouw K. kwam altijd, per brommer, ruim op tijd om in de wachtkamer een kopje koffie te nuttigen. Ze begon op weg naar mijn kamer al te babbelen. Ik luisterde eindeloos naar hetzelfde verhaal. Wie kon het wat schelen. Zolang het haar op de been hield. Eenzaam thuis, omringd door de foto’s van man, kinderen en kleinkinderen zou ze er echt een einde aan kunnen maken.

Onlangs had ze een doos bonbons voor me meegebracht, die ik niet weigeren mocht. Ik deelde ze op het secretariaat uit. ‘U moet dat niet weer doen. Dan krijg ik het gevoel dat ik harder voor u moet gaan werken,’ had ik een tikje streng gezegd.

‘Oh nee, nee. Zo moet je dat niet zien. Je hebt mij toch ook snoepjes gegeven.’ In deze zinsnede lag onze verhouding besloten. Ik besloot dat het anders moest. Tenslotte was ik psychiater die antidepressieve medicatie voorschreef!

Deze donderdag was een belangrijke dag. Ondanks protest van mevrouw K. had ik na grondige afweging met mijn teamgenoten (‘Hoe krijg ik haar op eigen benen?’ ‘Buurthuis, vrijwilligerswerk...’ ‘Durft ze niet. Ze is wars van onbekenden.’ ‘Kan haar dochter niet wat vaker komen?’ ‘Vraag de zoon toch. Het zijn altijd de vrouwen die voor mantelzorg worden ingeschakeld.’ ‘Misschien krijg je er dan een cliënt bij!’ ‘Hoe zal patiënte reageren op een weigering van hun kant?’) voor dit gesprek haar dochter uitgenodigd. De dochter had mijn brief met een gealarmeerd telefoontje beantwoord. Argwaan en ergernis maakten al pratend geleidelijk plaats voor de keerzijde van het verdriet van haar moeder. ‘Toen mijn vader nog leefde, ging het prima. We winkelden samen en belden elkaar elke dag. Na zijn dood is ze zwartgallig geworden... niet normaal. Eerst probeerde ik haar te troosten. Maar het duurde maar. En ze maakte de kinderen bang, altijd zwarte kleren aan, altijd bezorgd. Ze bemoeide zich met de opvoeding. Ik kon er niet langer tegen. Mijn oude moeder, ja, die zou ik wel terug willen.’

Op een van de stoeltjes in de hal zat mevrouw K., lippenstift op alsof ze naar een feestje ging, naast een even mollige, maar jongere uitgave van haarzelf. Beide vrouwen zagen er keurig en nerveus uit. Ik stelde mij voor. De dochter nam mij met enige verwondering op. Was dat nou de dokter over wie haar moeder zo lovend sprak? Ja, dat was ik en ik ging dit varkentje wassen, hoopte ik. Nadat ik gezegd had dat ze de jassen aan de kapstok konden hangen en een stoel kiezen, kondigde ik aan dat we een uur de tijd hadden. Ik vroeg de dochter waarom ze gekomen was.

‘U heeft mij uitgenodigd,’ zei ze verbaasd.

‘Inderdaad. Ik vroeg me af of u mij helpen wilt. Ik krijg uw moeder het huis maar niet uit.’

‘Ik kom altijd hiernaartoe,’ wierp mevrouw K. tegen.

‘Dat is toch niks vergeleken bij vroeger. Toen deed u leuke dingen,’ zei ik.

‘Mijn moeder vindt al jaren niets leuk meer,’ zei haar dochter. Ik legde uit dat anhedonie tot de symptomen van een depressie behoorde. ‘Het maakt het moeilijk om iets voor iemand te betekenen,’ antwoordde ze.

‘Wat denkt u dat u voor uw moeder zou kunnen betekenen?’

‘Dat kunt u beter aan mijn moeder vragen, lijkt me,’ zei ze stekelig. Ik was te voortvarend te werk gegaan. Mevrouw K. begon prompt te ratelen.

‘Wat doet u nou, gaat u antwoord geven op een vraag die ik aan uw dochter stel?’ Ze schrok. Haar dochter boog zich plotseling geïnteresseerd naar voren, alsof ze voor het eerst meemaakte dat iemand haar moeder in de rede viel.

‘Nou, ik dacht, ze heeft wel gelijk,’ zei mevrouw K.

‘Ik heb anders heus wel een antwoord op die vraag,’ zei haar dochter. Ze vertelde steeds meer voor haar moeder te hebben gedaan toen die er alleen voor was komen te staan, poetsen, boodschappen, krullers inzetten, en desondanks te hebben moeten aanzien dat het steeds slechter met haar ging. ‘Ik zie wel dat het nu beter gaat. Ze puzzelt weer, naait haar eigen kleren. Zelf zou ik best weer willen winkelen en gezellig een terrasje pikken, net als vroeger. Maar ik weet niet of ik dat mag verwachten. Ze wil niet graag van huis. Ik ben bang dat ze weer gaat klagen, als ik haar meeneem naar de stad.’ Ze zei dit laatste met haar blik op de grond gericht, een kind dat straf verwacht. ‘Mag je hier eigenlijk roken?’

Ik pakte de asbak van mijn bureau en zette hem op tafel.

Mevrouw K. hield een uitweiding over haar ziekte, het herstel, verworven inzichten en gemaakte fouten. Ik vond dat ze het op haar manier allemaal openhartig vertelde. ‘Ik vind het alleen jammer dat je zo ver weg bent gaan wonen.’ Moeder en dochter sprongen de tranen in de ogen. Kijk elkaar even aan, bad ik in stilte. Mijn medeleven met mevrouw K., die ik tenslotte al zolang kende, bezorgde me een bonzend gevoel achter mijn ribben.

De dochter zocht een zakdoekje in haar tas. ‘Ik heb jou ook gemist, ma.’ Nog even doorzetten.

‘Is dat waar u bang voor bent, dat uw moeder steeds over zichzelf blijft praten, terwijl u eigenlijk ook van alles te zeggen heeft?’

De dochter snoot haar neus en lachte me zonder reserve toe. ‘Ja. Maar ik kan voortaan misschien wat duidelijker zeggen als ik het zat ben.’

‘Dat is niet makkelijk als iemand net vertelt dat ze zo eenzaam en treurig is.’

‘Oh, ik kan inmiddels tegen een stootje,’ beweerde mevrouw K. en lachte ook, blij met de meer ontspannen houding van haar dochter. Die rookte een mentholsigaret, terwijl haar moeder hardop fantaseerde over wat ze met haar dochter zou kunnen gaan doen.

‘Ik kom niet steeds hierheen, hoor,’ zei deze dreigend. ‘Je moet ook naar ons toe komen.’

Ik stelde het verschijnsel straatangst aan de orde en we rondden het uur in een hoopvolle en tevreden stemming af. Mevrouw K. zou over twee weken terugkomen voor een oefenprogramma, vastbesloten haar angst voor de trein te gaan overwinnen.

Ze gaf haar dochter een arm, liep vast in de smalle gang en liet haar voorgaan, de hoek om. Uit zicht, maakte ik een danspasje, gooide het raam open om te luchten en verplaatste het dossier van mevrouw K. van de hoge stapel links op het bureau naar de lage stapel rechts. Nu ze haar dochter terug had, kon ze mij makkelijker loslaten. Een klein verlies tegen een grote winst, geen reden om weer in de put te raken. Zelf zou ik haar slechts even missen, tot een nieuw toegewezen patiënt het ontstane gat opvulde. Nieuwe patiënten vergden meer energie, omdat je hen nog niet kende. Je wist niet eens of ze de volgende keer wel terugkwamen. Soms was het prettig om een poosje over bekend terrein te lopen. Maar mevrouw K. kwam niet voor mijn plezier.

3

Het regende pijpenstelen toen ik vrijdagavond met een doos vol boodschappen naar mijn voordeur liep. De post stak half uit de brievenbus. Ik hief een been op om hem naar binnen te schuiven. Lapje schoot onder de struik naast het stoepje vandaan. Haar vacht was opmerkelijk droog. ‘Dag liefje. Heb je zitten schuilen?’ De poes rende voor me uit naar binnen. Ik liep naar de keuken. De regen verduisterde het vertrek.

Bij het licht van de lamp bekeek ik de post. Een vaktijdschrift, een giro-envelop, een brief uit Frankrijk in het stevige handschrift van Francien, een reclamefolder voor een nieuw antipsychoticum. Mollie kwam aanschommelen en bleef staan bij het keukenkastje waar de blikken kattenvoer bewaard werden. Zodra de katten, gescheiden door de koelkast, elk te eten zaten, ging ik de keldertrap af en opnieuw naar buiten. De regen ruiste gestaag door de bladeren van de bomen. Ik zag dat de haan de kippen reeds zorgzaam in hun hok, terzijde tegen het hek, gedreven had. Ze rustten wat verfomfaaid in het zand. Ik vulde de emaillen schaal die als voederbak dienst deed met korrels uit een grote zak bij de achterdeur, ververste het water en raapte drie eieren uit het nachthok. Het stro rook naar poep. Als de regen ophield zou ik het verschonen. De kippen, twee witte en drie bruine, begonnen al tokkelend en kirrend aan het voer te pikken. De haan keek op een afstandje van onder zijn kam hautain toe. Ladies first.

Ik rende terug naar de achterdeur. In de opening bleef ik even staan om naar de regen te kijken. Een gordijn van druppels dat loodrecht naar beneden viel. Onder de rand van het dak was een modderig spoor in het gras uitgesleten. Ik nam een diepe teug lucht. Een weldadig gevoel van ruimte vulde mijn longen. Bovengekomen hing ik mijn jas te lekken over de leuning van een der keukenstoelen, gooide het vestje dat ik gedragen had op bed en trok een sweater aan. Hij zat vol met haren, van Mollie aan de kleur te zien, grijs met witte en zwarte streepjes. Ik gooide vuile kleren in de wasmachine, alles door elkaar, en borg de boodschappen op. Ik had zin om te eten. Onder het koken kon ik de post lezen, onder het eten de filmpagina uit de krant van de vorige dag.

De telefoon ging over en ik haastte me naar de woonkamer. Te laat. Het antwoordapparaat was al aangesprongen. Ik drukte een knop in om het bandje te onderbreken en hijgde mijn naam in de hoorn. Het was Paula die vroeg of ik dit keer op zaterdag kon roeien. Ik vond het prima. ‘Als het morgen om twaalf uur nog zo spoelt, moeten we er misschien van afzien. Ik heb geen zin om verkouden te worden,’ zei ze voor we ophingen. Paula was een atletische verschijning, juriste, gescheiden, moeder van twee kinderen. Als lid van een studentenroeiclub had ze ooit bekers gewonnen. Ze was fanatiek, dronk steevast een borrel na het roeien en beschikte over een onverwoestbaar goed humeur. Bovendien ging een afspraak met haar altijd door. De vrouwen met wie we wel eens in een vier roeiden, hadden vaak redenen om af te zeggen. Door mijn ziekte had ik Paula’s ferme halen deze zomer grotendeels moeten missen. Van het seizoen restten hooguit twee maanden om mijn slagkracht weer op peil te brengen.

Rijst en sperziebonen op het vuur, scheurde ik de brief van Francien open. Lapje was in de lege doos bij de voorraadkast gaan liggen. Mollie zag ik niet meer. De deur naar de kelder stond op een kier. Waarschijnlijk had ze zich beneden verstopt. Ze schiep er behagen in zich schuil te houden, achter een rij boeken, onder de dekens, in de lade van het gasfornuis. Zolang ik haar riep hield ze zich stil om in een triomfantelijk spinnen los te barsten wanneer ik haar ontdekte.

Francien informeerde naar mijn gezondheid en deed in één pennenstreek door haar beklag over het feit dat ik zo weinig van me had laten horen. Daar had ze alle recht toe. Ze had vaak gebeld toen ik ziek was. Eenmaal beter had ik mij gestort op hervatting van werk, analyse en opleiding in plaats van haar een fatsoenlijk bericht te sturen. Waarom had ik haar geen brief geschreven? Tijdens de geelzucht was ik simpelweg te moe. Ik had zelfs een antwoordapparaat aangeschaft omdat ik de belangstellende telefoontjes niet meer aankon. Bovendien leek alles wat ik te vertellen had op zelfbeklag. Zoals een gewond dier zich in zijn hol terugtrekt tot de littekens genezen zijn, had ik mij gedeisd willen houden. Niemand hoefde te weten hoe slecht ik ziek kon zijn.

Francien schreef over het wel en wee op de boerderij waar ze woonde, de acties van het plaatselijk milieucomité, de hete zomer, haar oude zwarte kat, opgegeven en uit de dood opgestaan, en de verhouding met haar vriend. ‘Waar maakten wij toch altijd ruzie over? Het leven is vredig hier. Ik wen er steeds beter aan. Het enige dat ik soms mis is uitgaan. En met wie je ook gedanst had, toch altijd samen thuiskomen. In december ben ik in Nederland. Zullen we dan afspreken? Kus.’

De herinnering die ze ophaalde aan onze omgang kwam me rooskleurig voor. Ik schoof mijn onderlip stoer naar voren en vouwde de brief op. Ik zou hem op een opvallende plaats leggen, met de bedoeling een dezer dagen terug te schrijven. Het gebaar waarmee ik de brief in de envelop wilde schuiven, stokte op de weerbarstige kartels van de opening. Opeens kon ik wel janken. Ik zag Francien voor me, lachend, op zonovergoten hooiland, een pluk haar op het bezwete voorhoofd. Prachtig. Net als bioscoopreclame. In het echt was het leven anders. De deksel van de rijstpan klepperde. Ik liet de stoom ontsnappen. Het was een feit dat we ieder ons weegs gegaan waren. Soms leek het onoverkomelijk. Maar ooit zou het ingesleten zijn, als een alledaagse gewoonte. Wanneer ze in de winter logeren kwam, zouden we gauw genoeg merken dat we het juiste besloten hadden. Bij elke ontmoeting hadden zich tot nu toe misverstanden en discussies voorgedaan. Al was de heftigheid er van af nu we niets meer aan elkaar verplicht waren. Dit was de eerste keer dat Francien zomaar van gemis repte.

Door het keukenraam zag ik dat de kippen inmiddels op stok gegaan waren, lichte vlekken, naast elkaar, zwevend in het donker. Ik ging Mollie zoeken.

Mijn eten op, de pannen in de gootsteen, de schone was op zolder, bladerde ik door de krant. Op de laatste bladzij stond het overzicht van wat er op de televisie kwam. Francien had de onze gehouden. Het leek mij erg leuk de dienst omroepbijdragen ooit aan de deur te krijgen en in alle oprechtheid de, in mijn fantasie ongelovig en zuurkijkende ambtenaar te kunnen zeggen: ‘Nee, ik bezit geen televisietoestel.’ Ik had een hekel aan instanties die aan een of andere wet het recht ontleenden zich met je privéleven te bemoeien. Liever gaf ik daar geen enkele aanleiding toe. Mollie dutte op de vensterbank. Lapje, die zelden op schoot lag, had na lang beraad haar kans schoon gezien en was opgerold tegen mijn buik in slaap gevallen. Mijn boek lag naast mijn bed. Wat te doen? De krant was uit en ik had geen zin om na te denken. De telefoon bracht uitkomst door luid over te gaan. De poes sprong als door een slang gebeten op de grond. ‘Met Idske.’

‘Oh, je bent thuis. Ik had me al voorbereid op het inspreken van een boodschap. Met Judith.’

Lapje likte haar rechtervoorpoot, stopte en keek me met toegeknepen oogjes aan. ‘Kom maar.’

‘Wat zeg je?’

‘Ik riep de poes. Sorry.’

‘Stoor ik?’

‘Nee, helemaal niet.’

‘Nou ja, ik weet niet zo goed wat ik moet zeggen.’

‘Wat had je op het antwoordapparaat willen inspreken?’ Ik stak met een klik van de aansteker een sigaret op. De poes verwijderde zich gedecideerd.

‘Ik zou gevraagd hebben of je mij de brief die je gevonden hebt wil opsturen. Ik vind het zo’n afgang. Maar Roeland kan er inmiddels de humor wel van inzien.’

‘Jullie hebben elkaar ontmoet?’ vroeg ik.

‘Ja. Je zult wel begrepen hebben dat wij een afspraak hadden, die avond dat ik jou tegen het lijf liep. Ik ben tegen beter weten in nog naar het café gegaan waar hij zou zitten. Na een paar glazen wijn ontdekte ik dat ik zelfs zijn brief kwijt was. Ik dacht, die man kan ik dus vergeten.’ Haar stem was sonoor en duidelijk. De onzekerheid van het begin was verdwenen.

Ik trok de krant die naast de stoel op de grond lag naar me toe. ‘Ik pak even een pen om je adres te noteren,’ kondigde ik aan. Een schelle kreet klonk op de achtergrond, gevolgd door een wonderlijk schaterend keelgeluid. Ik zweeg beduusd. Judith lachte. ‘Dat is mijn papegaai, die je hoort. Hij is blij, ik heb hem net uit de kooi gelaten.’

‘Oh.’ Ik stelde me Judith voor met een knalgroene vogel op haar schouder. ‘Ik ben zo terug.’

Uit de boekenkast pakte ik de balpen die ik uit New York had meegenomen toen ik Simone opzocht. Hij lag daar eigenlijk voor de sier. Wanneer je hem schuin hield bewoog een boot van het Vrijheidsbeeld naar de wolkenkrabbers van Manhattan.

Het gesprek zou gauw afgelopen zijn en het absurde idee de vrouw die ik toevallig ontmoet had beter te leren kennen in de kiem gesmoord. Naam, adres, postcode, woonplaats. Ik wist al meer van haar dan van een willekeurige caissière of bioscoopbezoekster op wie mijn oog viel. Ik moest gewoon niet zo ingewikkeld doen over seksuele aantrekkingskracht. Een gemiddelde man maakte dat elke dag mee. Wees galant en ga voorbij. ‘Zo,’ besloot ik nadat ik de door Judith verstrekte gegevens op de voorpagina geschreven had. ‘Dat was de brief. En dan nog iets anders.’

‘Wat?’ vroeg Judith nieuwsgierig. My heart, I left my heart somewhere, did you find it?

‘Je hebt 75 cent van me tegoed.’

‘Doe normaal,’ zei ze heftig. ‘Alsof dat er iets toe doet. In feite is de brief niet eens belangrijk meer nu ik Roeland zelf heb ontmoet. Ik bel alleen op om jou er niet mee te laten zitten. Tenslotte ben ik al slordig genoeg geweest. Had je hem trouwens niet beter naar Gevonden Voorwerpen kunnen brengen?’ Ze leek om mij onbekende redenen niet van zins ons onderhoud te beëindigen.

Haar vraag bezorgde mij een ongemakkelijk gevoel. ‘Ja, dat had gekund. Ik wist alleen niet zeker of hun zorg zich ook uitstrekt tot spullen die in de nabijheid van een station worden aangetroffen. Ben je ernaar wezen vragen?’ vroeg ik.

‘Ach, welnee.’ Weer lachte ze, een aangenaam vol geluid. ‘Ik ga nooit zo logisch te werk.’

‘Nu ja, eerlijk gezegd had ik spijt toen ik de brief eenmaal meegenomen had. Ik vroeg me af wat ik er mee moest. Anderzijds was ik zelf ooit erg opgelucht toen mijn rijbewijs door iemand naar de politie gebracht bleek te zijn. Het was op de motor onder het rijden uit mijn jaszak gevallen.’

‘Je bemoeienis heeft mijn slordigheid rechtgezet. Ik had het gevoel of ik een beschermengel had,’ zei ze.

‘Als Roeland tegen was gevallen, had je me vervloekt.’

‘Dat kan nog komen. Zo snel weet je niet wat je van iemand vindt. En zeker niet of je er iets mee wil beginnen.’

Ik doofde mijn sigaret en zei opgelaten: ‘Dat ben ik niet met je eens. Ik heb mijn grote liefde op de dansvloer ontmoet. Een oogopslag en ik was overtuigd. Later bleek dat ik zelf de inzet van een weddenschap was geweest. Om een biertje.’

‘Dat meen je niet,’ zei Judith ongelovig.

Elise, goede vriendin, na twee jaar mijn aanbidding zat, had mij hoogstpersoonlijk meegenomen naar de disco van het COC, op een gemengde avond, zodat zij zelf van het mannelijk schoon zou kunnen genieten. Aldaar leerde ik van het bestaan van een etablissement waarheen het vrouwelijk deel van het publiek zich na sluitingstijd van het COC placht te verplaatsen. Er stond een heuse uitsmijter voor de deur, die mij sommeerde mijn borsten te tonen ten bewijze van het bezit van het gewenste geslacht. Toen ik het Freek later vertelde, reageerde ze uitgelaten. Voortaan vergezelde ze mij er vrijwel wekelijks heen.

Freek en ik bleven elkaar lange tijd het leukst vinden van alle vrouwen die we om ons heen zagen. Tot de nacht dat ik Francien zag dansen. Na ettelijke glazen wijn had ik haar blik zonder schroom durven beantwoorden. Mijn verlegenheid keerde pas de volgende morgen terug. Ik bleek de inzet geweest van een wedstrijdje versieren, niet zozeer vanwege een opmerkelijke uitstraling als wel vanwege de indruk onbeholpen te zijn.

‘Maar het is toch zo,’ beweerde ik verhit, ‘dat je in een paar seconden weet of iemand je aanstaat. Zodra je van alles gaat beredeneren, moet je je afvragen of je niet recht aan het denken bent wat krom is.’

Judith giechelde. ‘Dat is een radicaal standpunt.’

‘Ik ben dan ook al jaren alleen,’ zei ik deemoedig.

‘Ik ook, hoor,’ zei ze, als om toe te geven dat een weloverwogener houding niet tot betere resultaten leidde. ‘Met mijn papegaai dan.’ Ik vond het sympathiek dat ze die noemde. Lapje draaide om mijn benen en gaf de zijkant van de stoel kopjes. Ik aaide haar nek. ‘Waarom een papegaai?’ vroeg ik.

‘Dat is toeval. Een collega, die voor de kinderen een dier in huis genomen had, vroeg me er tijdens een vakantie op te passen. Het beest was bijna kaal. Hij kwam bij mij helemaal tot rust. Kennelijk vonden de kinderen hem leuker dan hij hen. Het zou wreed geweest zijn hem terug te verhuizen. Pas nadat ik hem gehouden had, las ik in een boek uit de bibliotheek dat papegaaien zich zeer sterk aan een persoon hechten. En ze kunnen wel tachtig jaar oud worden!’

Het was mijn beurt om in de lach te schieten. ‘Dat klinkt als een levenslange verbintenis. Kun je zelf nog wel op vakantie?’

‘Ik ga nooit lang weg. Ik ben gewend te repeteren.’ De cello. Nog iemand met een ijzeren ritme.

‘Speel je in een strijkkwartet? Ik meende je te herkennen op een foto in de Uitkrant,’ bekende ik.

‘Oh? Ja. Dat kan ik wel geweest zijn.’ Ik verbeeldde me dat ze opeens afstandelijk klonk. Maar ze vervolgde zonder dat het nodig was met: ‘We hebben deze zomer voor het eerst voor echt publiek opgetreden. Eerder speelden we alleen voor vrienden, op een bruiloft of zo. Mijn geld verdien ik met lesgeven op de muziekschool. En jij, wat doe jij, behalve telefoonkaarten uitlenen?’

Ik stak een nieuwe sigaret op. ‘Jij bent de eerste aan wie ik dat deed,’ antwoordde ik. ‘Ik werk als psychiater.’

‘Goh, je ziet er nog zo jong uit.’ Of ze het zonde vond.

‘Ken jij alleen oude psychiaters?’ vroeg ik.

‘Ik ken er geen. Of ja, een. Stom. Die vond ik toen oud.’ Ze zweeg abrupt.

‘In mijn voorstelling waren psychiaters ook altijd mannen van middelbare leeftijd, met een baard,’ kwam ik haar tegemoet. ‘Zoals Freud eruitzag,’ bevestigde Judith. ‘Een interessant vak, lijkt me.’ Er viel een stilte.

‘Wat zal ik met de kwartjes doen?’ vroeg ik.

‘Die mag je houden. Anderzijds, wanneer je Roelands brief gaat opsturen ben je 80 cent kwijt, voor de postzegel. Krijg ik weer last van mijn geweten.’ Ik bespeurde enige ergernis en besloot dat het tijd werd om op te hangen. ‘Waar woon jij eigenlijk helemaal, het kengetal zegt me niks?’ informeerde ze vriendelijker.

‘Aan de Waal.’ Ik noemde de naam van het dorp, dat Judith niet kon situeren. ‘Het is hier erg mooi. Vooral in de lente. Je zou eens moeten komen wandelen,’ zei ik brutaal. Tenslotte was ons contact bijna ten einde.

‘Grappig dat je dat zegt,’ zei Judith, ‘heb jij ook het gevoel dat wij iets met elkaar moeten?’

Ik schrok van de rechtstreekse vraag. ‘Hoezo?’

‘Weet je, toen je mij op het Stationsplein uit de brand hielp vond ik dat aardig van je. Maar ik vergat het meteen. En het wisselgeld,’ voegde ze fijntjes toe. ‘Toen Roeland belde was ik blij. Eindelijk kon ik uitleggen waarom ik niet op was komen dagen noch iets had laten horen. Mijn excuus bleek overbodig, want jij had mijn zaak al bepleit. Weer had je me een handje geholpen. Aardig. Maar ik vond het ook een beetje overdreven. Waarom deed je dat eigenlijk?’

Ik merkte dat ik mijn adem inhield. ‘Volgens mijn vriendin Frederique is het de perverse neiging vrouwen uit benarde posities te willen helpen.’

Judith bleef ernstig. ‘Wat is daar pervers aan?’

‘Nou, in feite gruw ik ervan de schijn van opdringerigheid op mij te laden. Bovendien zou je na de tweede feministische golf mogen veronderstellen dat een ieder zichzelf kan redden.’ Judith ademde in, op het punt iets te zeggen. Ik zei vlug: ‘Op mijn werk kan ik er gelukkig veel van kwijt. Depressies, angst, dwang en dissociatie, het komt allemaal vaker bij vrouwen voor.’ Op een holletje draafde ik weg van het gevaar. Judith bleek te zijn blijven staan. ‘Ik vind je niet opdringerig. Je bent er door je bemoeienis wel in geslaagd me bij te blijven. Ik heb zelfs van je gedroomd. De avond nadat ik Roeland voor het eerst ontmoet heb. Woensdag was dat,’ zei ze.

‘Geen nachtmerrie, hoop ik?’ vroeg ik nerveus.

‘Nee,’ ze lachte even. ‘Eerder wonderlijk. Ik liep langs een brede rivier. Het was prachtig weer. Het water was glad als een spiegel. Opeens zag ik in de verte een huis in lichterlaaie staan. Ik zette het op een rennen. Toen ik dichterbij kwam werd ik bijna verblind. Alles schitterde. Ik deed een hand boven mijn ogen. Toen zag ik wat er aan de hand was. Er was helemaal geen brand. De zon weerkaatste in een raam. En jij stond, heel rustig, in het gras voor het huis.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen. Ik had vroeger ook wel eens van een rivier gedroomd. Ik herinnerde mij dat als prettig.

‘Het klinkt waarschijnlijk ontzettend zweverig, maar dat beeld is me zo sterk bijgebleven dat ik me afvroeg of het iets te betekenen had. Drie keer in een week met dezelfde te maken hebben. Daar moet toch een bedoeling achter zitten.’ Ondanks haar geruststellend eerlijke toon, stak een duivelse argwaan bij mij de kop op. Judith was op zoek naar een relatie. Wie wist wat ze allemaal voor mysterieuze cursussen, workshops of trainingsweekends gevolgd had om aan veronderstelde angsten en blokkades te werken. Terwijl het een eigentijds gegeven was dat intelligente, in de randstad woonachtige vrouwen moeite hadden een man naar hun zin te vinden. Overigens zat ik zelf tot over mijn oren in een opleiding die mij bij aanvang weifelend, steeds ontvankelijker stemde voor het inzicht dat toeval niet bestond.

Ten prooi aan gemengde gevoelens, hield ik mijn vrees voor me. Sommige gedachten moest je niet uitspreken tot ze weerlegd waren. ‘Wat mij betreft is het vrij prozaïsch. Ik moet toegeven dat jouw verschijning me dat ogenblik op het stationsplein overrompelde. Ik zou er geen bezwaar tegen hebben je nog eens te zien,’ zei ik.

‘Laten we dat dan regelen,’ besloot Judith om op een hogere toon toe te voegen: ‘Ik doe dit anders nooit, hoor. Misschien ben ik door het afspreken met onbekende mannen de laatste tijd wat losgeslagen.’ Als zij met die verontschuldiging een bezonnen indruk wilde wekken, dan werkte het averechts uit. Mijn verdenking dat zij zich door onbekende machten liet leiden werd versterkt.

Ik zou wel zien. We stelden op zakelijke toon datum, plaats en tijdstip van onze ontmoeting vast. Het leek Judith fair om halverwege onze woonplaatsen af te spreken. Het werd Utrecht, zaterdagmiddag halfdrie. ‘Je weet hoe ik eruitzie,’ zei ze. Gelukkig bezat ze gevoel voor humor. ‘Tot dan.’

==

Leidde het vooruitzicht van dit weerzien aanvankelijk tot een ongekend vertoon van daadkracht waardoor ik na een week gewerkt te hebben, op vrijdagavond het hele huis poetste, en de volgende ochtend vroeg na het doen van inkopen met de snoeischaar de struiken in mijn tuin te lijf ging, naarmate het tijdstip van vertrek naderde werd ik onrustig en gespannen. Wat moest ik aandoen?

Na meerdere broeken en overhemden geprobeerd en uitgetrokken te hebben, kwam ik tot de slotsom dat het geen moer uitmaakte. Judith was immers op zoek naar een man. En beschermengelen droegen lange jurken. Tenslotte koos ik gewoonweg wat ik meestal droeg: een spijkerbroek en een wit overhemd, vertrouwd als een tweede huid.

Ik waagde me aan mijn meest kleurige paar sokken. De rood zwarte ruitjes sprongen fel boven mijn schoenen uit. Vrienden had ik altijd gemaakt via studie, feestjes en werk. Van de straat had ik nog nooit iemand overgehouden. Waar had ik me toe laten verleiden? Er was niet gesproken over de beoogde duur van ons samenzijn. Misschien zat een bezoek aan de vroege filmvoorstelling er in. Ik gaf de poezen alvast hun avondeten.

Het laatste kwartier voor mijn vertrek doodde ik met pianospelen. Beethoven, een beproefde remedie tegen oververhitting van het zenuwstelsel. Je gedachten verliezen hun focus. Je vingers moeten immers gestuurd worden, je ogen lezen noten, je oren luisteren, gespitst op misslagen. Ik had nooit snel of soepel kunnen spelen. Het behoud van de vaardigheid die ik in jaren van pianoles had opgedaan stemde al tot tevredenheid.

Zo kwam ik in een afwachtende stemming in Utrecht aan. Slechts het gestaag tempo waarin ik de weg van het station naar de plek van ontmoeting aflegde, verried mijn nervositeit. Ze had Polman voorgesteld, een restaurant in een voormalige herensociëteit. Van buiten zag het er deftig uit, met zijn monumentale trap en gevel. Ik zou er niet binnen gedurfd hebben, ware het niet dat ik er eerder geweest was. Marga had me er in haar dichter-bij-de-natuurperiode blootsvoets mee naar toe genomen om thee te drinken. We waren vriendelijk bediend.

Het café lag aan de zijkant. Ik sloeg de hoek om. Langs de stoeprand ratelde een leeg blik, voortgejaagd door de wind. Ik werd de ingang bijna voorbij geblazen. In de hal heerste een museale stilte tot ik vanachter de deur van het café glazen hoorde tinkelen.

Op de drempel kwam mij een behaaglijke warmte tegemoet. Ik haalde een hand door mijn haar en keek rond of ik Judith zag. Ze zat ver weg in de hoek aandachtig in een kopje te roeren. Ik haalde diep adem en liep naar haar toe. ‘Hallo.’ Ze keek zo abrupt op dat mijn uitgestoken hand haar wang raakte. Haar gezicht moest honderden sproeten tellen. Ze schoot overeind om mijn hand te schudden. Ik zag dat haar ogen groen waren, met fijne grijze lijntjes rond de pupil, uitlopend als op een zonnewijzer. ‘Judith,’ zei ze ten overvloede. Het was me de vorige keer niet opgevallen dat zij een stuk boven mij uitstak. Hoe ouder ik werd, hoe meer mensen aanzienlijk langer bleken te zijn dan ik. Gevolg van een vroege groeispurt. Ze nam haar lange jas van de stoel naast haar zodat ik kon gaan zitten. Ik trok mijn jasje uit en hing het over de leuning. ‘Ik drink koffie. Wat wil jij?’

‘Thee,’ antwoordde ik zonder nadenken. ‘Graag.’ Het was toch ongekend dat ik haar opnieuw in het echt voor me zag. Ik had het vage gevoel vals gespeeld te hebben. Judith zwaaide naar de vrouw die achter de toog glazen stond te wassen. Even rook het naar rozen. Ik schraapte mijn keel, vroeg hoe lang ze er al was en besefte, denkend aan Roeland, te laat dat deze vraag als krenkend kon worden opgevat.

‘Een kwartier of zo,’ antwoordde Judith onbekommerd.

Kom op, Wolters, we zijn volwassen vrouwen die uit eigen beweging een afspraak met elkaar gemaakt hebben.

De barvrouw kwam, ik kon uit meerdere smaken kiezen en nam Darjeeling.

‘Is dat lekkere luchtje van haar of van jou?’ vroeg Judith. Ik keek om. De vrouw, een wit schort achter op de rand van haar broek bijeengestrikt, was al halverwege het vertrek. Judith boog zich opzij en snoof: ‘Jij bent het.’ Ik was verrast. Het effect van een aantal ruwe brokjes amber in een ebbenhouten doosje, jaren geleden door de zus van Francien als souvenir uit een Afrikaans land meegebracht. Bij speciale gelegenheden haalde ik het licht over de kraag van mijn overhemd.

De thee werd gebracht, een glas heet water op een schotel. Ik staarde geconcentreerd naar de bruine kringels die het zakje in het water trok, mij al te bewust van Judiths lijf, vlak naast me. Het leek wel of ik in een filmopname terecht was gekomen en wachtte op aanwijzingen van de regisseur.

‘Het wordt alweer herfst,’ zei Judith.

‘Ik vind het heerlijk die harde wind,’ zei ik. ‘We zouden in Amelisweerd moeten gaan lopen. Ken je dat?’ Ik gaf op van de schoonheid van het nabijgelegen landgoed. Ik had er eindeloos gewandeld toen Marga net uit huis was. Zij had nog meegedaan aan het protest destijds tegen de aanleg van de snelweg die het doormidden sneed.

‘Ik ken het. Ik heb jaren in Utrecht gewoond,’ onderbrak Judith mij kalm, toen ik even adem moest halen. ‘Toen ik op het conservatorium zat. We hadden elkaar dus veel eerder tegen kunnen komen.’

‘Inderdaad. Want ik heb ook jaren in Amsterdam gewoond,’ bevestigde ik, een tikje gealarmeerd door de teleologische teneur van haar opmerking. We sloegen aan het rekenen. Judith was in Utrecht op kamers gaan wonen, een jaar voor ik het ouderlijk huis verliet om in Amsterdam te gaan studeren. Ze bleek lid te zijn geweest van dezelfde studentenvereniging als waar ik, middelbaar scholier, met mijn oudere zus wel eens patat met appelmoes was wezen eten. ‘Dat heb ik nooit gedaan,’ zei ze beslist. Mijn blik viel op haar handen, aderen zichtbaar op de rug, nagels kort en rond. Ze zagen er verzorgd uit. Ik nam de vinger waar ik op te bijten zat uit mijn mond.

‘Wanneer ben je uit Amsterdam weggegaan?’ vroeg Judith.

‘Vier jaar geleden. Het laatste jaar van mijn opleiding volgde ik elders, een keuzestage. De afstand was te groot om elke dag te bereizen.’

‘Dan hebben we een jaar gelijktijdig in Amsterdam gewoond,’ stelde ze vast.

‘We hebben ons ongetwijfeld in verschillende kringen bewogen. Ik ga zelden naar concerten en jij kent geen psychiaters. Ik heb me er trouwens altijd over verbaasd hoe mensen in een grote stad kunnen oplossen. Een vriendin met wie ik ruzie heb gekregen heb ik simpelweg nooit meer gezien, al hield zij net als ik van films en uitgaan.’

‘Verschillende kringen,’ herhaalde Judith nadenkend. ‘Wat ik vragen wou, ben jij, eh, val jij op vrouwen?’ Ik zocht mijn pakje sigaretten in de zakken van mijn jas. ‘Op sommige,’ zei ik feitelijk. Ik kwam de scherpe contouren van mijn huissleutels tegen. ‘Volgens diezelfde vriendin was elke vrouw lesbisch, ook al deelde ze haar bed met een man,’ herinnerde ik mij grinnikend. Judith schudde haar hoofd tegen het pakje dat ik haar voorhield. ‘Heb je er bezwaar tegen als ik rook?’

‘Nee. Heb je daarom ruzie met haar gekregen?’

Ik stak een sigaret op en blies de rook naar boven. ‘Dat kwam, ironisch genoeg, juist doordat ik de nacht bij haar had doorgebracht.’

‘Leidt dat bij jou tot ruzie dan?’ vroeg Judith verbaasd.

‘Wel als je partner eigenhandig het tegenbezoek organiseert. En er zelf bij kruipt. Dat was de genadeklap voor de prille neiging mij ook eens een escapade te veroorloven.’ Ik sprak koelbloediger dan gepast was gezien mijn toenmalige reactie op dit drama.

‘Een ingewikkelde manier om overspel te plegen,’ merkte Judith op.

‘Ik had me de gebruikelijke manier meer aan moeten trekken,’ zei ik. Judith wenkte vergeefs naar de vrouw achter de tapkast. ‘Ik wil nog een kop koffie. En jij?’ Ik nam een tweede glas thee. Ze liep naar de bar om de bestelling door te geven. ‘Ik ben gescheiden,’ meldde ze, voor ze goed en wel weer op haar stoel zat. Er viel een stilte. ‘Dus je bent getrouwd geweest,’ zei ik, voorzichtig, alsof ik een mummie had ontdekt die bij de geringste aanraking in stof uiteen zou vallen.

‘Ja. In een vorig leven.’ Bedoelde ze dit letterlijk, nee, ze lachte, een beetje wrang.

Haar haardos vertoonde de sporen van een kam. Ze had stevige, rode lippen. Ik kon niet beoordelen of ze zich opgemaakt had. Daar had ik geen verstand van. Ze had iets ongekunstelds. ‘Toen je melkmeisje was,’ zei ik. De associatie bleek onnavolgbaar. Ik liet het erbij.

Serieus hernam ze het woord: ‘Iedereen die ik kende trouwde toen. Het was een aardige jongen. Ik kende hem overigens van de studentenvereniging van je zus. Hij studeerde geschiedenis. Drie jaar later kwam ik Willem tegen. Hij speelde tweede viool in het orkest waar ik wel eens inviel.’

‘Speel je niet vast in zo’n orkest? Je moet toch heel veel met elkaar oefenen,’ zei ik verwonderd, als vanzelf ingaand op het meest onbeduidend detail in haar relaas. Dat vereiste dat de ander uitweidde. Op mijn werk gebruikte ik deze vertragingstactiek om van een schok te herstellen.

‘Alleen als je boven de middelmaat uitsteekt,’ antwoordde Judith. ‘Ik had weinig ervaring en was niet bijzonder goed. Dan willen ze je makkelijk kunnen vervangen. In ieder geval, Willem speelde wel erg goed. Ik bewonderde hem waanzinnig. Hij moedigde mij aan ook hogerop te komen. God, wat heb ik veel gerepeteerd in die tijd.’

‘En, is het gelukt?’ vroeg ik hoopvol want haar mismoedige toon stond me niet aan.

‘Hoe bedoel je?’

De koffie en thee werden voor onze neus neergezet. Ik bedankte. ‘Aangenomen te worden bij dat orkest.’

Judith gooide twee klontjes suiker in haar kopje. ‘Oh. Ik begreep, in bed. Daar zijn psychiaters toch altijd het meest in geïnteresseerd?’

Ik was vandaag inderdaad binnen vijf minuten over seks begonnen. Ik beschouwde mijzelf echter niet als representatief voor de beroepsgroep. ‘Je moet op basis van deze ontmoeting geen karikaturaal beeld van mijn vak ontwikkelen. Door de verhalen van sommige patiënten zou je welhaast vergeten dat seks ook uit liefde bedreven kan worden.’

Ze bloosde. ‘Sorry. Ik ben nog steeds een beetje verbitterd over die tijd. Ik begon een verhouding met Willem. Hij kreeg een baan in Amsterdam. Ik ook. Maar ik weet nog steeds niet of ik dat aan mijn spel te danken heb of aan zijn niet geheel belangeloze bescherming.’ Ik dronk mijn thee. Judith beschreef de periode als de meest turbulente in haar leven. Ze was bij haar man weggegaan, met achterlating van vrijwel alle spullen, om met Willem verder te gaan, een kleine wereld waarin collega’s vrienden zijn, delend.

In dezelfde periode dat zij met hem samen ging wonen, zette ik een punt achter de relatie met Francien en vertrok uit Amsterdam. Judith zei: ‘Mijn gevoel voor Willem was zo hevig, dat ik ervan overtuigd was dat hij de ware was. Alles verbleekte in het licht van de grote liefde. Ik speelde beter dan ooit. Maar ik hield het niet vol.’ Ze lepelde een plukje opgeklopte melk van de zijkant van haar kopje. Ze klonk niet verbitterd, veeleer triest. Ik onderdrukte de impuls een spoortje schuim van haar bovenlip te vegen. Ze wipte het er met het puntje van haar tong af.

We zwegen. In de stilte hoorde ik pas dat er muziek gedraaid werd in het café. Judith keek naar me. ‘Debussy,’ zei ze.

‘Hoe komt het zo, dat je celliste geworden bent?’ Wanneer de discipline om dag in dag uit te repeteren niet bekroond werd met opmerkelijke prestaties noch gevoed door een vurig bewonderende geliefde, waar kwam haar motivatie dan vandaan?

‘Door mijn familie.’ Judith vertelde over een overgrootvader die viool speelde in het dorpscafé, een opa die de fanfare dirigeerde, en een moeder die pianoles had gegeven tot er kinderen kwamen. ‘Ze heeft als meisje ooit een concours gewonnen. Toen kwam ze op de radio. Naar eigen zeggen had ze beroemd kunnen worden. In feite had ze last van podiumvrees.’

Zijzelf, als enige begiftigd met muzikale aanleg, was al jong, aanvankelijk spelenderwijs, maar allengs dwingender bepaald tot het nastreven van een carrière die voor eerdere generaties niet was weggelegd. Ik liet me uitleggen hoe de cello in elkaar zat. Judith praatte geestdriftig door, over het verschil met andere strijkinstrumenten, de geschiedenis van de klassieke muziek en de componisten wier werk ze het liefst vertolkte. ‘Sinds ik uit het orkest weg ben, geef ik les. Het leukst zijn de kinderen. Zelf speel ik met meer plezier, nu de druk eraf is. Het strijkje is niet ambitieus.’

‘Ik zou je graag eens horen,’ zei ik.

‘De volgende keer dat we optreden, kom je gewoon. Er staat binnenkort vast wel iets op het programma.’

‘Een feest waarop ik niet ben uitgenodigd?’ bedacht ik, bij voorbaat bezwaard.

‘Dan hoor je die avond bij mij.’ De besliste toon waarop ze dat zei bezorgde mij een gevoel van geborgenheid.

Ze zette haar vuisten onder haar kin en keek me onderzoekend aan. ‘Nu jij weer. Ik heb het gevoel dat ik mijn hele hebben en houden op tafel leg zonder van jou iets te weten.’ Mijn opmerkingen over de smadelijke aanzet tot mijn breuk met Francien hadden gelukkig minder indruk gemaakt dan ik dacht. Waarom was ik direct over ontrouw begonnen? Een ander zou me als hopeloos neurotisch afgeschreven hebben. ‘Of heb je last van beroepsdeformatie?’

‘Niet dat ik weet. De tweede keer dat ik Francien ontmoette, dat is de vrouw van de dansvloer, heb ik haar onder zo’n stortvloed van informatie bedolven dat haar van die avond niets anders is bijgebleven dan dat ik klaarblijkelijk veel praat als ik zenuwachtig ben.’ Bij de herinnering kreeg ik het weer warm. Had Francien ons contact na de eerste keer als afgedaan beschouwd, de zoveelste one-night-stand, ik had haar mededeling dat zij de daaropvolgende vrijdag zou tappen op de dansavond in het COC, als een uitnodiging opgevat. Ik was veel te vroeg verschenen.

Ik richtte mijn blik op Judiths prachtige ogen. ‘Als je meent dat ik tegenwoordig beter luister, beschouw ik dat als een vooruitgang. Ik volg er zelfs een opleiding voor.’

‘Of je bent minder zenuwachtig vandaag,’ opperde Judith. Mijn knie botste tegen de hare onder het tafeltje. Ik schoof naar achteren. Judith verplaatste de asbak.

‘Nou ja, wat wil je nog meer weten? Ik woon op een dijk. Ik ben nooit getrouwd geweest, noch heb ik ooit samengewoond. Mijn huis is oud en verwaarloosd. Anders had ik het niet kunnen betalen.’ Ik voegde toe dat ik poezen had, en kippen, appels en rode bessen.

‘Het lijkt me heerlijk om buiten te wonen,’ zei Judith. ‘Artis ligt bij mij om de hoek. Af en toe kan ik de olifanten horen trompetteren.’

‘Ook leuk, toch,’ zei ik.

‘En hoe is het om psychiater te zijn?’

Opnieuw was ik aangenaam verrast door Judiths verfrissende aanpak. Meestal werd deze vraag in gesloten vorm gesteld: ‘Is het niet heel zwaar om de hele dag met problemen bezig te zijn?’ Alsof een loodgieter iets anders deed. Ik dacht even na. ‘Druk. Boeiend. It’s very me.’

‘Wat?’

‘Ik kan het niet scheiden van mijzelf zijn,’ lichtte ik toe.

‘Bedoel je dat je mij hier vanmiddag ook zit te analyseren?’ vroeg ze argwanend.

‘Dat zou zonde zijn. Bovendien heb ik een vrije dag,’ zei ik ferm.

‘Serieus, je zei net zelf dat je blik op het leven negatief beïnvloed kan worden door alle verhalen die je de hele dag hoort. Kun je nog wel onbevangen naar anderen kijken?’

‘Niemand is onbevangen. Jij zult op de uitvoering van een muziekstuk van alles aan te merken hebben, terwijl ik er domweg van geniet. Gewoonweg omdat je er meer van weet.’

‘Maar als ik niet van muziek zou houden, zou ik er überhaupt niet naar luisteren.’

‘En ik vraag me af wat mensen beweegt. Als kind moet je je daar al in verdiepen. Door psychiater te worden heb ik van de nood een deugd gemaakt.’

Judith schudde heftig haar hoofd waardoor een lok haar in haar ogen viel. Ze liet hem daar hangen. ‘Hoe kom je op het idee? Ik had als kind een notie van het bestaan van het conservatorium, ik vond het leuk om muziek te maken en ik werd aangemoedigd.’

‘Je doet net of ik mijn hoofd vrijwillig in een strop heb gehangen,’ protesteerde ik. Judith legde haar hand op mijn mouw. ‘Het intrigeert me gewoon. Ik ben ooit bij een psychiater geweest. Ik vond het een betweter. Maar ik heb zijn advies wel opgevolgd. Tot ons telefoontje laatst was ik het vergeten, of ik had het verdrongen, wat je wil.’ Ik pakte met mijn vrije hand een sigaret uit het pakje. ‘En nu zit ik hier met zijn jonge, vrouwelijke,’ ik knipte mijn aansteker open, ‘kettingrokende collega,’ ze sprak het woord nadrukkelijk uit, ‘en nu wil ik dat je antwoord geeft op mijn vraag.’ Ze nam haar hand weg, glimlachte beminnelijk en leunde achterover.

‘Het is eigenlijk puur toeval. Daar schaam ik me voor. Ik had een leraar Latijn, die gaf mij een extra examenvak,’ ik nam een flinke trek van mijn sigaret en verslikte me. Kuchend vervolgde ik: ‘Met hem praatte ik wel eens over de toekomst. Hij had daar allerlei ideeën over. Het lag in de lijn der verwachting dat ik geschiedenis of filosofie zou gaan studeren. Maar ik had het gevoel dat er iets niet aan klopte, dat het te voorspelbaar was. Op een dag vertelde hij halverwege zijn studie zo de balen te hebben gekregen van oude talen en het vooruitzicht leraar te zullen worden op een of ander stedelijk gymnasium, dat hij zich inschreef voor medicijnen. Hij had destijds zelfs een witte jas en een stethoscoop aangeschaft. Uiteindelijk is er niks van terechtgekomen. Toch deed hij mij zo de oplossing aan de hand. Ik had er nooit over nagedacht waar dokters vandaan kwamen. Die waren er vanzelf, meende ik. Door de bijlessen Latijn besefte ik dat dat niet zo was. Opeens wist ik zeker, ik was zestien, dat ik psychiatrie wilde gaan doen. Achteraf beschouwd, had ik daar destijds een verkeerd beeld van, dat meer te maken had met de boeken die ik had gelezen dan met de realiteit. Ik denk dat ik alsnog de psychoanalytische opleiding ben gaan doen uit een gevoel van trouw aan het meisje dat ik toen was.’

‘Waar schaam je je dan voor?’

Ik blies een wolk rook uit. ‘Dat één opmerking zo’n invloed kan hebben op de loop van je leven.’

Judith haalde haar schouders op. ‘Ik was pianiste geworden als mijn moeder niet had gevonden dat mijn handen te breed waren.’ Ik rilde. Even was het of mijn aandacht vanuit een andere wereld de omgeving terug moest vinden waarin ik verkeerde. Muziek, warmte, de geur van Judiths huid. Ik kreeg geen bijster sympathiek beeld van haar moeder. Judith had immers fraaie handen. ‘En heb je zelf voor de cello gekozen?’ vroeg ik.

‘Ja,’ ze lachte. ‘Ik wilde een instrument, dat groter was dan ik. Misschien hoopte ik zo vanzelf groots te eindigen.’

Ze was om te zoenen. ‘Weet je, oppervlakkig gezien lijkt het allemaal zo logisch: hersens, studeren, werken en goed worden. Ik vond mezelf heel verstandig toen ik zestien was. In feite was het een warboel. Er gebeurde van alles waar ik met mijn hoofd niet bij kon. Ik zei dat ik het leuk vond een opleiding te gaan doen waarbij zowel oude talen als b-vakken van pas kwamen. Vroegwijs gerationaliseer om te verbloemen dat ik iets ging doen waar ik nauwelijks iets van af wist. Het was op een of andere manier noodzakelijk geworden om niet aan de verwachtingen te voldoen. Intuïtief heb ik de juiste keus gemaakt. Ik bleek een talent te bezitten. Het peilen van de onderstroom,’ vertelde ik.

Judith fronste haar voorhoofd. Ik besloot op luchtiger toon: ‘Een ander voordeel van mijn beroep is dat je een beetje eigenaardig kunt zijn zonder dat men daar aanstoot aan neemt. Zolang je maar betrouwbaar bent.’

Haar samengeknepen blik bleek niet zozeer mijn ontboezeming als wel de klok die achter mijn rug hing te betreffen. ‘Kun jij zien hoe laat het is?’ Ik draaide mij om. Boven de deur hing een kale wijzerplaat. Het was halfvijf.

‘Wil je nog steeds een eind lopen?’ vroeg ze. Ik had het benauwd gekregen en knikte. Ik vond dat ik toch weer teveel ineens verteld had.

Judith betaalde de rekening. Ik gaf haar in de deuropening de helft van de som terug. Ze liet de deur dichtklappen en stelde voor naar het nabijgelegen stadspark te gaan. We liepen de hal door naar buiten. Judith wees de weg. Ze nam grote stappen.

In de wind kwamen mijn gedachten tot rust. ‘Hoe laat wil je thuis zijn?’

‘Ik moet nog studeren. Daar ben ik vandaag nog niet aan toegekomen. Een uur of halfnegen uiterlijk,’ zei ze. Ze wekte de indruk bijzonder goed te weten wat ze wilde.

Op mijn laatste adres in Amsterdam hoorde ik op warme zomeravonden wel eens iemand viool spelen. ‘Wat vinden je buren ervan?’ vroeg ik.

‘Die horen het niet. Ik heb een kamer geïsoleerd.’

‘Zonde,’ meende ik.

‘Als je honderd keer hetzelfde loopje gehoord hebt, denk je er anders over. Ik woon heel klein, twee kamers op zolder bij een vriendin. Het was het eerste dat ik kon krijgen toen ik bij Willem wegging. Het uitzicht is prachtig, vierhoog over de daken heen.’

Voortbenend, de panden van haar jas los, de handen in de zakken, kreeg Judith iets ongenaakbaars. Of al haar aandacht gericht was op het doel dat ze bereiken wilde. Aan het eind van de straat doemden de bomen van het park op. ‘Wat hebben we zitten kletsen,’ merkte ik op, in de hoop de sfeer van intimiteit die in het café bestond terug te halen.

‘Ja,’ verzuchtte Judith en schopte een hoop bladeren uiteen.

‘Je dacht dat wij iets, eh, met elkaar moesten. Ben je er al achter gekomen wat?’ vroeg ik op argeloze toon en wilde meteen het puntje van mijn tong afbijten. In de film houd je halt, kijkt iemand diep in de ogen en kust haar.

Ze stond stil en keek me fronsend aan. ‘Misschien kunnen we vriendinnen worden,’ zei ze aarzelend. Ik vervloekte mijn ongeduld. Kinderen die vragen worden overgeslagen. Op mijn werk kon ik dingen goed op zijn beloop laten.

Ik liep verder. Een regen van eikels ruiste door de kruin van een boom omlaag en rolde uiteen over het pad. Ik raapte er een paar op, voor Lapje. Ze was er dol op ze onder de boekenkast te meppen, om er dan naar te gaan liggen gluren, als naar een muis in een hol.

Het bange olifantje en de tovereikel. Dat was een kinderboek. Ik zag het laatste plaatje scherp voor me. De olifant stelt beteuterd vast dat er een gat in zijn broekzak zit. Ergens op een der voorgaande bladzijden moet hij het eikeltje per ongeluk verloren hebben. Hij heeft alles, wie weet hoe lang al, op eigen kracht gedaan. Ik vertelde het verhaal wel eens aan patiënten die ertegenop zagen om de medicatie waarvan ze opgeknapt waren te staken.

‘What’s the matter?’ vroeg Judith, omdat ik niets meer zei. Ik schoot in de lach. Burnier liet haar heldin Jean Brookman in De huilende libertijn, na het roken van een joint met een blonde strandschoonheid, overstappen op een conversatie in Fins.

‘Non dimenticare le scarpette di balle,’ antwoordde ik.

‘Wat?’

‘Dat is Italiaans voor, vergeet je dansschoenen niet.’ Ik lachte nog harder en dacht aan Stans, het eerste meisje dat met me naar bed was geweest. Daarna liftten we naar Italië. Ze had even duizelingwekkend veel sproeten als Judith. Ik nam een tweedehands woordenboekje mee op reis, zij een zakje weed. Dat merkte ik pas toen ze, eenmaal in Verona, bij het ochtendgloren, in het gras langs de snelweg, opgelucht een sigaretje opstak. Ze had eigenlijk iets met Freek. Ze zaten samen op de kunstacademie. Maar toen wou ze met mij op pad. Ze heeft waarschijnlijk nooit geweten dat het voor mij de eerste keer was.

Judith begon verwonderd mee te lachen. Ze leek ingenomen met mijn plotse vrolijkheid. ‘Je bent inderdaad eigenaardig.’

Ik zette mijn gezicht weer in de plooi. ‘Val jij altijd op mannen?’ durfde ik te vragen nu de spanning weggeëbd was. Judith schoof met haar voet een tak van het pad. ‘Ik hoop dat ik een geschikte vind,’ zei ze. ‘Ik wil heel graag kinderen.’ Het was me niet duidelijk of ze de vraag met opzet of per ongeluk niet rechtstreeks beantwoordde. Wellicht stond haar seksuele identiteit in haar ogen als een paal boven water. ‘Soms denk ik dat ik met Jan, mijn ex-echtgenoot, de kans gekregen heb. Maar ik zocht het bij Willem. Die wilde geen kinderen, vanwege zijn werktijden, zei hij. Het maakt uit elkaar gaan ook makkelijker als je ze niet hebt. En nu ben ik vijfendertig. Aangezien de klok doortikt, heb ik een advertentie gezet.’

Toen ik voor de tweede keer op een meisje verliefd werd, had ik met mijn moeder te doen. Van mij kon ze geen kleinkinderen verwachten. Ik wist toen nog niet dat je ook zwanger kon worden zonder met een man te vrijen.

‘Zoek je een zaaddonor?’ vroeg ik. Judith keek me met een vies gezicht aan. Ik begreep niet waarom vrouwen die hun ziel en zaligheid ophingen aan de liefde voor een man vol walging reageerden zodra je iets zei over het meer plastische gedeelte van de wedergeslachtelijke omgang. ‘Je bent zelf over het onderwerp begonnen,’ riep ik defensief uit.

‘Ik wil een betrouwbare relatie met een man die het leuk vindt om samen met mij een stel kinderen op te voeden. Dat is toch niet te veel gevraagd?!’ zei ze fel.

‘Je stelt redelijke eisen,’ suste ik.

‘Je moet weten, mijn moeder heeft er altijd mee geschermd dat ze zich voor haar gezin een carrière heeft moeten ontzeggen. We zijn met ons vijven. Toen mijn jongste zus net op school zat, ik was elf, is mijn vader opgestapt. Mijn moeder heeft ons praktisch alleen opgevoed. Het is een wonder dat we allemaal nog redelijk goed terecht zijn gekomen. Helaas ben ik niet de beroemdheid geworden die zij graag gezien had. En ik heb een broer... die woont nog thuis. Hij is ontzettend verlegen. Soms durft hij weken de straat niet op. Er zit veel meer in die jongen dan eruitkomt,’ ratelde Judith.

‘Jammer,’ zei ik, overrompeld door de veelheid aan gegevens, maar weer op een detail reagerend. We waren het pad in het park rond. Als hadden we het afgesproken, staken we de straat over en zetten koers naar de nabijgelegen singel waar we opnieuw onder de bomen zouden kunnen lopen. ‘Misschien moet je hem eens meenemen naar het COC,’ zei ik in een poging tot luchtigheid.

‘Stel je voor! Al die mensen bij elkaar, hij zou er bloednerveus van worden,’ zei Judith met een ruk van haar schouders. Met de mogelijkheid dat Judith homoseksualiteit erg kon vinden, had ik geen rekening gehouden. Het was vreemd ernaar te moeten informeren. Net zoiets als iemand zijn mening vragen over windkracht zes. We waren een poosje stil.

‘Ik heb wel veel aan je verteld, hè,’ zei ze met een aarzelend lachje.

‘Vertel je dat niet ook allemaal aan die mannen met wie je afspreekt?’

‘Roeland was pas de tweede,’ zei ze. ‘Nee, beter van niet. Straks denken ze dat het in de familie zit.’ Ze lachte opnieuw. ‘Wat bedoel je? De straat niet op durven?’ vroeg ik ongelovig.

‘Ach, ik weet het niet,’ verzuchtte ze. ‘Jij zult mij onderhand ook wel eigenaardig vinden.’

‘Nou en?’ zei ik en besloot een grapje over beroepsdeformatie achterwege te laten.

We wandelden langs de singel, in de richting van het station. Het pad was af en toe zo smal dat ik de mouw van haar jas raakte. Ze zei er niets van. Ik vond de moed naar waarheid toe te voegen: ‘Ik vind je heel innemend. Het leven is nu eenmaal niet eenvoudig.’

4

‘En daarmee leek alles voorlopig gezegd. Toen we op het kruispunt bij het station waren uitgekomen, stelde Judith voor ergens te gaan eten. Het had gekund, snel. Maar ik wou niet. Ze drong niet aan. Na de beschutting van de bomen, stonden we daar op dat open plein, omgeven door hoge grijze kantoorgebouwen. Alles was volstrekt duidelijk. Zij vond mij kennelijk wel geschikt om haar hart bij uit te storten. En ik, ik vond haar leuk. Maar het was genoeg geweest.

Ik zei dat ik liever alleen naar de bioscoop wilde lopen en daar wachten tot de film begon. Ze vroeg of ze teveel aan mijn hoofd had gezanikt. Dat was onzin. Ik had een interessante middag met haar doorgebracht. Ik had meteen spijt van mijn weigering. Hoe kon ik het uitleggen? Ik wist zelf niet waarom ik niet nog wat langer van haar gezelschap zou genieten. Ik was boos op mezelf. Maar het was al te laat. Ze gaf me een hand. Ze zag er opeens streng uit. Ik zei dat ze maar moest bellen als ze nog eens met me af wilde spreken. ‘‘Dan kunnen we langs de rivier gaan lopen.’’

‘‘We zullen zien,’’ zei ze. En ze stak over. Terwijl het licht op rood stond. Typisch Amsterdams. Ik kreeg er tranen van in mijn ogen.’

Het was maandagochtend en ik lag op de bank. Ondanks een zekere weerzin mijn analyticus op de hoogte te stellen van wat zich in mijn vrije tijd voordeed, had ik hem verteld van de afspraak met Judith. Een leeranalyse was tenslotte bedoeld om iets van op steken. Ik had het gevoel afgelopen zaterdag een onherstelbare fout te hebben gemaakt.

Zijn luisterend oor was vandaag harder nodig dan me lief was. ‘Toen ze uit zicht was, liep ik het hele stuk met een kwaaie kop terug om pas in het park tot bedaren te komen. Op weg naar de bioscoop kocht ik twee broodjes. De film verzette mijn gedachten. The Remains of the Day. Misschien heeft u er van gehoord. Hij zal hier volgend jaar wel draaien.

De hoofdrollen worden gespeeld door Hopkins en Thompson. Eigenlijk is het een droevig verhaal, over mensen die de kans op liefde te lang laten liggen. Het drama wordt zo verstild gebracht, dat je er bijna vrede mee hebt dat het loopt zo het loopt. Had de butler eerder werk gemaakt van de huishoudster, waren ze buiten hun formele verhouding getreden, dan had dat waarschijnlijk evengoed pijnlijke gevolgen gehad. De film stelde me gerust. Toen ik buiten kwam, leek het leven weer overzichtelijk. Elke keus heeft zijn eigen prijs.’

Mijn analyticus liet deze afleidingsmanoeuvre niet passeren. ‘Wat had u tevoren zo verontrust?’ wilde hij weten. Zijn vraag trof me als een vuistslag. Misschien kon ik toch meer aan hem hebben dan ik tot nu toe had gedacht.

Het was stil. Ik dacht na. Opeens besefte ik dat hij wellicht zo veel belangstelling had voor mijn wederwaardigheden met Judith omdat hij dacht dat er een parallelproces plaatsvond. Zocht hij aanknopingspunten om helderheid te verkrijgen omtrent mijn gevoelens jegens hem?

De vleug van vertrouwen maakte plaats voor verontwaardiging. Alsof hij, kalend, in zijn broek met vouw, ook maar te vergelijken was met een vrouw met sproeten en stevige onderarmen. Na twee jaar van trouwe zittingen wist ik nog steeds niet wat ik van hem vond, van haar wist ik dat na twee ontmoetingen al. Juist dat baarde me zorgen.

‘Ik ben vierendertig. Ik heb mijn werk, de poezen, mijn huis en mijn boeken. En vrienden. Elk van hen heeft zijn eigen betekenis. Ik ben net een spin in een web. Ik hoef maar een stapje te verzetten en ze zijn dichterbij,’ begon ik bedachtzaam.

Ik hoorde de veren van zijn stoel kraken ten teken dat mijn analyticus ging verzitten. ‘Zo heeft u dat al vaker verwoord. Kennelijk is het van groot gewicht uzelf voor te houden dat u niets meer van het leven verlangt.’ Wat was hij ongeduldig vandaag. Ik werd nijdig.

‘Ik ben niet gek. Judith heeft de rust verstoord, als een steen is ze in een stille vijver geplonsd en nu zijn er allemaal kringen. U doelt natuurlijk op seks, liefde, een relatie. Heel begeerlijk. Maar u zult het met me eens zijn dat het van weinig realiteitszin zou getuigen, iets te verwachten van een vrouw die op zoek is naar een man om kinderen van te krijgen en net honderden guldens besteed heeft aan een contactadvertentie. Mijn fantasie mag dan rijk zijn, ik ken mijn beperkingen.’

Een wilde stroom aan associaties, gedachten voldoende om een heel exposé te geven, trok door mijn hoofd. Het had echter geen zin om ook kwaad op hem te worden. Ik moest ervan uitgaan dat hij me het beste gunde. Ik geneerde me voor mijn uitval. ‘Overigens moet ik u gelijk geven. Het is heel verleidelijk om verliefd op Judith te worden. Maar aantrekkingskracht kun je weerstaan. Verliefdheid is iets wat je jezelf aandoet. Je maakt van iemand die je leuk vindt het middelpunt van de wereld. De gewoonste uitspraken of gebaren krijgen een hemels karakter. Dat heeft alleen maar zin als er enige kans is op wederkerigheid van verlangens. Anders kwel je jezelf maar. Ik moet toegeven, in het begin was Judith niet geheel duidelijk. Toen we in het café zaten, merkte ze binnen vijf minuten op dat ik lekker rook. Dat had ze niet hoeven doen om de conversatie op gang te brengen. Later kreeg ik meer hoogte van haar bedoelingen. Ze zou bevriend met me willen raken. Ik weet niet of ik dat meteen kan. Ik vind haar erg aardig. Daarom ben ik niet meer met haar gaan eten. Ik had even tijd nodig om alle indrukken te verwerken.’

‘Waarom was u kwaad op uzelf?’ hield hij aan.

Nu hij eenmaal wist dat ik hovaardig het aanbod van vriendschap met een aardige vrouw had afgewezen, omdat ik gehoopt had dat ze mij haar liefde zou verklaren, zou hij geen al te hoge dunk meer van me hebben. Het antwoord op deze vraag kon er dus ook nog wel bij. ‘Kwaad, omdat ik nerveus was en zij op haar gemak. Omdat ik me in de kaart heb laten kijken. Vragen of ze alleen op mannen valt: een ontoelaatbaar moment van zwakte. Te ongeduldig. Mijn moeder deed vroeger onverbiddelijk de deksel op de koektrommel als je voor je beurt vroeg of je er iets uit mocht nemen.’

‘U bent uw moeder toch niet,’ zei hij, laatdunkend in mijn oren.

‘Iedere willekeurige man maakt meer kans dan ik om Judiths hart te veroveren,’ zei ik.

‘U zet uzelf buiten spel nog voor het spel begonnen is.’

Ik wist niet wat te zeggen. Ik had genoeg aanleiding gegeven om de verdenking van penisnijd, kinderlijke jaloezie op de bevoorrechte positie van het mannelijk geslacht, op mij te laden. Meende hij werkelijk dat dit onvoldoende reden was om gediskwalificeerd te worden? ‘Sorry, ik zal wel lijden aan geïnternaliseerde zelfhaat. Schijnt vaker voor te komen bij vrouwen en homoseksuelen.’

Hij lachte. ‘Hoe is dat zo gekomen?’

Ik zou er niet mee weg komen de schuld aan de macht van het patriarchaat te geven, al speelde dat uiteraard wel een belangrijke rol. Ik moest mij een plek veroveren in deze wereld en hij wilde mij daarbij helpen. ‘Het zal wel te maken hebben met mijn gevoel dat ik nooit zomaar onbekommerd mee mag doen. Ik moest als jongste al schreeuwen om boven mijn broer en zus uit te komen. Vervolgens werden er grapjes gemaakt over mijn schorre stem. En mag ik eindelijk meedoen, dan ben ik bang bij het minste geringste wat ik verkeerd doe weggestuurd te worden.’

‘Is het zo’n schande om als volwassene geplaagd te worden door kinderlijke angsten? Ik dacht dat u onderhand wel begrepen zou hebben dat dat veel voorkomt.’

Slim hoor, mijn geweten uitdagen door een beroep te doen op mijn ideaalbeeld. Het was trouwens duidelijk dat mijn benen het waterhoofd van het Superego in het geheel niet dragen konden. Toch bleef ik hier in eindeloze variaties herhalen dat ik mezelf prima kon redden.

In de stilte die volgde kwam een reeks beelden op. Ik besloot het erop te wagen en begon, al wist ik niet waar het me brengen zou: ‘Ik heb vroeger op hockey gezeten. Drie jaar lang. Ik stond opgesteld als rechtshalf, want ik kon erg hard lopen. Ik ben er afgegaan toen ik zelf doelpunten wilde maken. Dat kon niet vanaf die plek. Als half bouw je het spel mee op en vliegt terug naar achteren bij een tegenaanval. Je vormt de achterhoede van de aanvallers en de voorpost van de verdediging.’

Hij hoestte. Ik keek schuin op mijn horloge. Was er tijd genoeg? Ik ging snel verder. ‘Even kijken. Ik was op hockey terechtgekomen via mijn vriendinnetje Harriet. Ze zat bij mij in de klas. Voor ik op school zat, speelde ik met kinderen die ik niet zelf had uitgekozen. Vanwege het beroep van mijn vader woonden wij niet in een gewone straat, maar in een dienstwoning, in het bos. Mijn broer en zus zijn vijf, zes jaar ouder, zoals u misschien onthouden hebt, en als enig kind nog thuis, zal ik vaak alleen gespeeld hebben.

Mijn moeder deed dingen voor de kerk en nam mij altijd mee als ze op bezoek moest bij oude mensen of nooddruftige gezinnen. Daar werd ik geacht met de aanwezige kinderen op te trekken. Ik heb er geen fijne herinneringen aan. Ze waren kleiner of wilden andere spelletjes doen dan ik. Een meisje liet me zien hoe ze geld uit de portemonnee van haar moeder jatte.

Nou ja, in elk geval, in de tweede klas van de lagere school raakte ik bevriend met Harriet. Ze kwam uit de villabuurt van het naburig dorp. Haar vader was dierenarts, haar moeder kweekte orchideeën. Al gauw trokken wij elke dag met elkaar op. Toen zij op hockey ging, wou ik dat ook. Mijn ouders hadden voor mij bedacht dat ik zou gaan korfballen, net als mijn zus. Ze hebben het zelf vroeger gedaan. In feite kennen ze elkaar daarvan. Ik had er helemaal geen zin in.

De hockeyclub was een eind fietsen, in het dorp waar Harriet woonde, en had een hoge contributie. Vlak voor het korfbalseizoen begon brak ik mijn been. Het duurde maanden voor ik weer kon lopen. Maar toen mocht ik wel op hockey. Ik vond het leuk. Harriet stond rechtsback. Ons team was sterk. In de winter stonden we vaak achter in het veld te blauwbekken.

Aan het eind van de vijfde klas ging Harriet onverwacht naar een andere school, bij haar in de buurt. Ik heb nooit begrepen waarom. Later zei mijn vader dat de vader van Harriet bij ons thuis geweest was om te vragen wat mijn ouders van de kwaliteit van onze school vonden. Harriet kon minder goed leren dan ik. Misschien dacht haar vader dat het aan de school lag.

Die zomer logeerden we om en om bij elkaar. Dat deden we vaak, zelfs als we elkaar elke dag op school zagen. Harriet en haar zussen hadden allemaal rare beesten: een kat zonder staart, een blinde hond, hamsters en ratten. En dan die kas met bloemen, net een parfumwinkel. Het brood was ook anders dan thuis, donker en vierkant.

Als ik ging logeren nam ik mijn poppenhuis mee. In de vierde klas hadden wij seksuele voorlichting gekregen. We waren vrij gauw overgegaan tot de orde van de dag. Rolschaatsen, bomen klimmen, knikkeren. Toch kwam het sindsdien voor dat de poppen in het poppenhuis, die in werkelijkheid bewoners waren van een pension, ’s nachts bij elkaar op bezoek gingen. Dit bleef geheim. Zonder dat Harriet en ik dat afgesproken hadden. En als de buurjongen kwam vragen of we doktertje wilden spelen stuurden we hem weg.

Die laatste zomer, het was een snikhete middag, deden we samen op Harriets kamer of we gingen vrijen. Zij lag met al haar kleren aan op bed. Ik ging met mijn handen rakelings langs de lijnen van haar lijf. Zij bewoog haar armen en benen mee zonder iets te zeggen. Zo trok ik zogenaamd haar kleren uit. Daarna ging zij staan en deed hetzelfde bij mij. ‘‘Nu moeten we samen op bed gaan liggen,’’ wist ik te vertellen. We waren inmiddels allebei gaan fluisteren. Of we echt in ons nakie dicht tegenover elkaar stonden. Nog voor we verder konden gaan, stak Harriets moeder haar hoofd om de hoek van de deur. Ze was erg verbaasd dat wij met het mooie weer niet buiten waren te vinden.

Hoewel dit incident zich voordeed nadat Harriets ouders besloten haar op een andere school te doen, heb ik altijd het gevoel gehad dat het er iets mee te maken had. We waren allebei lang en stevig en de schoolarts had voorspeld dat we binnen het jaar voor het eerst ongesteld zouden worden.

In de zesde klas zag ik Harriet steeds minder, alleen nog op hockey. Ze kreeg op haar nieuwe school een andere vriendin. Ze vroeg me een keer mee om bij dat meisje te gaan spelen. Ik zie het huis nog voor me, groot, met gladde parketvloeren, en donker. Het was nooit eerder tot me doorgedrongen dat ik de enige van het hockeyelftal was die niet zo deftig woonde.

Dat najaar is het me dwars gaan zitten dat ik nog nooit een doelpunt had gezet. Ik was de eeuwige aangever over rechts. Toen ik mijn ouders liet weten van hockey af te willen, voerde ik als reden aan het niet langer leuk te vinden achter een bal aan te hollen. In feite kwam mijn besluit voort uit het gevoel dat ik nooit zo kon worden als de andere meisjes. Ik was de enige die niet bij hen in het dorp naar de middelbare school zou gaan. Mijn vader bekende dat hij zich aan de lijn nooit op zijn gemak had gevoeld. Ze hadden wel eens gevraagd naar welke universiteit hij was geweest. Mijn vader had niet gestudeerd. Het jaar daarop werd ik inderdaad ongesteld. Harriet heb ik nooit meer gezien.

Ik heb zelf de beslissing genomen van hockey af te gaan. Daar ligt een gevoel van trots aan ten grondslag. Maar ik heb nooit gevraagd of ik niet langer rechtshalf hoefde te staan.’ Ik haalde diep adem. ‘Het zat er kennelijk al vroeg in, me terug te trekken nog voor de strijd begonnen is. Misschien was ik wel gedemoraliseerd omdat de vanzelfsprekende band met Harriet zomaar, van buitenaf verbroken was.

Mijn ouders staken hun opluchting over mijn vertrek bij die dure club niet onder stoelen of banken. Wellicht zijn mijn motieven om lid te worden van het gilde der analytici niet geheel ontbloot van wraakgevoelens,’ eindigde ik op ironische toon.

Het was warm in de kamer. De radiator aan het voeteneind van de bank maakte een tikkend geluid. Zou mijn analyticus niet weten dat je zo’n systeem van tijd tot tijd ontluchten moet? Ik stelde mij hem voor met een tang, verwoed pogend een buis waar een fontein van water uit spoot dicht te draaien. Nee, hij zou daar zeker deskundige hulp bij nodig hebben. Ik voelde me opgelucht na de woordenvloed van even tevoren. Het was tijd om te gaan en naar mijn werk te rijden.

==

Toen stipt om kwart voor vijf mijn analysant met een nauwelijks hoorbare groet de kamer verliet, sprong ik op uit mijn stoel, gooide een hoop te lezen papieren in de lade van mijn bureau, pakte de stapel dossiers om beneden in de hangkast op te bergen, trok mijn jas aan en sloot de deur.

Ik dacht op de gang nog even aan de man die de afgelopen drie kwartier de ruimte met zijn lichaamsgeur had vervuld. Was zijn nieuw vertoon van onderdanigheid een goed teken, had hij mij gemist tijdens mijn ziekte, of was het slechts de opmaat tot een volgende ronde in de strijd om de macht? Ik zou zo onderhand wel eens gewoon gezien willen worden als de welwillende therapeute die ik doorgaans was. Maar ja, was ik zelf na twee jaar analyse niet evenzeer met de vertrouwenskwestie aan het worstelen?

Mijn analyticus was verdraagzaam, ik besloot dat ook te zijn, we hadden de tijd. Ik zou, als het verkeer meezat, thuis mijn trainingsbroek en gymschoenen aan kunnen trekken, naar de roeiclub sjezen en voor het donker werd een eind kunnen roeien. Met het verhaal over Harriet was een golf van energie opgekomen, die in daden omgezet moest worden. Ik had nadien slechts binnengezeten, gepraat, geluisterd.

Mijn vaart de drie trappen af naar beneden, waar de secretaresses zaten, werd gestuit door Joop, het hoofd van mijn afdeling, die net als ik een stapel mappen onder zijn arm droeg. Met zijn weelderige hangsnor en gerimpeld voorhoofd deed hij me altijd aan een walrus denken. ‘Ha, Idske. Ik was net op weg naar je kamer. Heb je even?’ Officieel moest ik tot vijf uur werken. Meestal werd dat later. Onder zijn ogen kon ik echter zonder goede reden niet voor vijven het kantoorpand verlaten.

Ik vloekte inwendig. ‘Eerlijk gezegd, als het kan wachten,’ zei ik moedig. Een man en een vrouw kwamen zwijgend het trappenhuis in en draaiden langs ons heen. Joop maakte plaats om ze door te laten. Zeker net een pittig uur relatietherapie achter de rug. ‘Laten we naar mijn kamer gaan,’ stelde hij voor. Ik hees mijn tas op en volgde.

In zijn kamer was het behang vergeeld van jarenlange blootstelling aan de dampen van zijn pijp. Hij bladerde door een aantal vellen met namen, getallen en data. ‘Ik heb vandaag de uitdraai van de productiecijfers gekregen.’ Ik voelde mij een arbeider in een voormalige kolchoz. ‘En, heel vreemd, jouw productie over de eerste helft van dit jaar is lager dan voorzien. Woensdag hebben we afdelingshoofdenoverleg met de directie. Ik vind het vervelend, maar zij zullen zich ook wel afvragen wat er aan de hand is.’ Een intense vermoeidheid nam bezit van mijn ledematen. Zie je wel, ik had niet de tijd om verliefd te worden en te dagdromen. ‘Joop, ik ben eind mei ziek geworden.’

‘Je haalt de norm wel, hoor, maar gewoonlijk zit je er ver boven,’ mompelde hij, turend naar de tabellen op het papier.

‘De ziekte van Pfeiffer duurt altijd lang.’

Hij schrok op. ‘Oh ja, je bent een poosje weg geweest. Wat gek dat ik daar niet bij stil gestaan heb. Je stampt ook rond alsof er niets gebeurd is.’

Tegen een vrouwelijke collega met lange blonde haren had hij zich ongetwijfeld vleiender uitgedrukt. De laatste man die met mij geflirt had, was de dikke hulp in de patatkraam op de hoek, die mij op een avond dat ik al op de parkeerplaats een oproep op de semafoon had gekregen, met een knipoog een frietje overhandigde en wilde weten of ik, wanneer ik afgewerkt was, net als hij alleen thuis zou komen.

‘Kan dat je cijfers verklaren?’ vroeg Joop. Hij draaide een punt van zijn snor rond tussen zijn vingers.

‘Misschien zijn mijn teamgenoten minder precies geworden in hun registratie. Ik zal ze er van de week aan herinneren dat ze elk recept, huisbezoek, gesprek waar ik mijn neus bij laat zien aantekenen op de dagstaat. Mijn eigen patiënten houd ik goed bij. Het ontbreekt eraan dat je de tijd die je besteedt aan registreren ook moet registreren. Waar is dat nu eigenlijk goed voor?’

‘Geld, meisje, geld.’ Mijn linkervoet jeukte. Ik verzette mijn been. Oudere mannen, liefst had ik er niets mee van doen.

‘Heb jij de gegevens van mijn tweede analysant al doorgekregen trouwens? Dan kan ik hem oproepen,’ vroeg ik nu ik hem toch sprak.

‘Haar. Het is een jonge vrouw. Ja. Waar heb ik het dossier gelaten?’ Hij schoof een map van een stapel. Ik wierp een moedeloze blik op de papieren waaronder zijn bureau schuilging.

‘Gooi het maar in mijn postvak, als je het gevonden hebt. Hoe ik elke dag tijd moet vrijmaken in mijn agenda is overigens nog een raadsel,’ zei ik.

Hij staakte zijn gezoek, richtte zich op en glimlachte vaderlijk. ‘Maak je nu maar niet druk. Als je weer ziek wordt zijn we verder van huis. De zaak is opgehelderd, wat mij betreft.’ Toegeven dat hij zich vergist had, was er niet bij. Hij pakte de computeruitdraai weer op.

Ik onderdrukte de neiging te vragen of ik mocht gaan, als een leerling die bij de conrector op het matje was geroepen. ‘Als je er niet uitkomt met de directeur, hoor ik het wel,’ besloot ik mededogend. Wat een baan. ‘Ja,’ zei hij afwezig.

‘Prettige avond verder.’ Ik haastte me naar het secretariaat, de computers waren al uit maar de kasten stonden nog open. Net op tijd, een kwartier verloren. Roeien, tot waar de rivier zich splitste, heen bij daglicht, terug in de schemer, het moest lukken. ‘Idske, we sturen Irma een kaartje. Ze heeft een dochter gekregen, zet je je naam erbij?’ riep een van de secretaresses over haar schouder. Ik stak mijn hand op. ‘Morgen... daag.’

De snelweg was druk en leek elke maand drukker te worden. Ik miste het reizen per trein. Kijken naar de mensen op het perron, langs de rails staren die recht en zwart aan de heiige horizon verdwenen, dromen over verre bestemmingen. Op het balkon was altijd wel een klapstoel te vinden waar je kon zitten lezen. De auto vergde concentratie, die ik soms, dol van een lange werkdag, met moeite op kon brengen. Het enige voordeel boven de trein was de muziek.

Ik draaide een oud bandje op weg naar huis. While you see a chance, take it, when you find romance, make it, because it’s all on you. Steve Winwood. Ik dacht aan Judiths rechte gestalte, haar wilde rode haar, de aderen op haar handen. Dat zou ik dus beter niet kunnen doen.

Vanaf de brede brug over de rivier zag ik mijn huis, een recht blokje tegen de lucht, boven aan de dijk liggen. Aan de hemel wisselden slordige flarden blauw af met grijze wolkpartijen die zich doelbewust voortbewogen. Omdat ik geen tijd wilde verliezen liet ik de dijk, met zijn weidse zicht over de uiterwaarden, liggen en nam de weg die door de dorpskern heen liep. Ik parkeerde de auto aan de straat die schuin omhoog naar de dijk voerde en bereikte over het paadje tussen mijn tuin en die van de buren mijn huis.

De kippen kon ik niet negeren. Het was sneu om ze hongerig op stok te laten gaan. Ik zag dat ze nog genoeg graan hadden. Juist zette ik een bak vers water in hun hok of ik hoorde geritsel uit de bessenstruiken. Nageltjes boorden zich door de stof van mijn broek in mijn kuit. Aanvallen in stilte, Lapjes verschrikkelijke jungleact.

Ze was al weer weggesprongen en dartelde over het gras naar de achterdeur. Voor ik de sleutel in het slot kon steken, hoorde ik mijn naam roepen. Aanvankelijk meende ik ten prooi te zijn aan een alledaagse pseudo-hallucinatie. Door de kalende takken van de wilg terzijde van het huis, zag ik echter bij de buren iets bewegen. ‘Idske, ben jij daar?’ Het was de stem van de buurvrouw, ze klonk benard. Drie maal was scheepsrecht. Altijd was er wel iemand die iets van je wilde.

‘Ja.’ Ik bleef met gebogen hoofd, nukkig, staan wachten op antwoord. Ik had geen ochtend-, maar een namiddaghumeur. Het eerste kwartier dat ik thuiskwam uit mijn werk wilde ik mijn gang kunnen gaan. Onverwacht bezoek of een telefoontje kon mijn stemming grondig bederven op zo’n moment. Hoe vaak had Francien mij niet voor harteloos versleten wanneer zij mij op dat ogenblik iets vroeg. ‘Ik kom naar je toe,’ riep de buurvrouw, die nog steeds niet meer was dan een gekleurde vlek achter de wirwar van takken en struiken, hoorbaar verheugd. Mijn eerste gedachte was dat ze zou gaan opbiechten van me gedroomd te hebben.

Lapje stond met haar voorpootjes tegen het hout van de deur te wachten. Ik draaide het slot open, sjokte de trap op naar de keuken, zette mijn tas op een stoel, vulde twee borden met kattenvoer en liep naar de voordeur. Mollie kwam uit de woonkamer de gang in en streek in het voorbijgaan langs mijn benen. ‘Dag kind. In de keuken staat eten.’

De buurvrouw stond al op het stoepje. Ze was ongeveer net zo oud als ik, getrouwd, gelovig, voltijds moeder van drie kinderen en huisvrouw. Hoewel onze bezigheden en levensbeschouwing hemelsbreed van elkaar verschilden, gingen we wellevend met elkaar om. Ik hield de kinderen in het oog als ze buiten speelden en hun moeder boodschappen ging doen, zij paste op de poezen als ik langer dan een nacht van huis was.

Ze had het uiterlijk van een sopraan in een kerkkoor, bleek, tenger, met lange vlasblonde haren. Freek was geestdriftig over haar potentie als model. Ik had haar er tot nu toe van weerhouden de buurvrouw voor te stellen tegen betaling naakt te poseren.

Hoewel ik kleiner van stuk was dan zij, voelde ik me groot, ruw en stevig in haar nabijheid. Haar ogen waren betraand. ‘Het spijt me dat ik je lastig val...’ Dat had ze snel in de gaten gekregen. ‘Maar ik zit vreselijk omhoog.’ Ze begon te huilen.

‘Kom binnen,’ zei ik geschrokken. Ze wuifde afwerend met haar hand. ‘Nee, de kinderen, en het eten staat op het vuur.’

‘Wat is er?’ Ik had zin om te roken. Het roeien kon ik wel vergeten. Hopelijk was het vrijdag droog, dan kon ik de schade inhalen.

‘Mijn oudste broer belde net. Moeder heeft een hersenbloeding gehad. Ze is meteen naar het ziekenhuis gebracht.’

‘Goh, wat akelig.’ Ik besefte te laat dat ik de buurvrouw wellicht schokte door in mijn blijk van medeleven nodeloos de naam des Heren te verbasteren. ‘Is ze er erg aan toe?’

‘Ik weet het niet. We moesten maar gauw komen, zei mijn broer. Evert is nog niet thuis. Ik kon hem op zijn werk niet meer te pakken krijgen. Hij weet van niks.’ Ze huilde, haar moederrol vergeten, angstig en weerloos als een kind. Het raakte me. Volwassenen zijn net uien. Onder de schillen van verstand en verantwoordelijkheid herbergen ze een laag waarin ze klein en kwetsbaar zijn.

Ik zette mijn handen in de deurpost. Ieder ander zou een arm om haar heen hebben geslagen.

‘Sorry hoor, jij bent de eerste aan wie ik het kan vertellen.’

‘Wil je dat ik op de kinderen pas vanavond?’ vroeg ik.

‘De oudste zou bij een vriendje blijven, dat was al geregeld. Maar de andere twee had ik net uit school gehaald, toen ik het hoorde. Ik dacht, als we nu meteen kunnen eten, en ik leg ze vroeg in bed, dan kunnen Evert en ik naar het ziekenhuis. Heb je vanavond niets anders te doen?’

‘Niks bijzonders. Bel maar aan als jullie vertrekken, dan kom ik. Weten de kinderen dat oma ziek is?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Ik wil eerst met Evert praten voor we hun iets zeggen. En, misschien valt het mee.’

‘Ja, dat kan best.’ Als dokter moest je uitkijken met onverantwoorde uitspraken over ziekten en ongevallen, men gaf er een ander gewicht aan.

De buurvrouw had zich hernomen. De grote stationcar van haar man kwam de bocht in de dijk uitrijden. ‘Daar is hij. Bedankt alvast, hè.’ Ik zwaaide naar de buurman die altijd stroef tegen mij deed, mogelijk door het ontbreken van een man aan mijn zijde. Hij knikte me vanachter het stuur nors toe. No, brother, I didn’t touch her.

De voordeur sluitend raapte ik de post van de deurmat, de maandelijkse aflevering van een homoblad uit Amsterdam, keurig voorzien van een witte wikkel, en de aankondiging van een congres die in de doos met oude kranten verdween. Ik schatte dat ik ongeveer een uur de tijd had voor de buren gereed waren om te vertrekken. Waar was het ook weer waar de buurvrouw vandaan kwam? Bezoektijd zou in dit geval wel niet te streng gehanteerd worden.

Ik wisselde van overhemd en kookte een maal van gierst, uien, boontjes en tahoe, dat ik aan de keukentafel met een lepel uit de pan opat. Onderwijl keek ik het tijdschrift door. Toen ik uit Amsterdam verhuisde leek het van levensbelang op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen in de homoseksuele subcultuur, maar de weerkerende overdaad aan foto’s van naakte mannen was gauw gaan vervelen. Telkens echter als ik het blad wilde opzeggen, stond er tussen de verhalen over de nieuwste trend op erotisch gebied in een interessant stuk over een filmfestival of een vergeten lesbische schrijfster, zodat ik weer een jaar aan het abonnement vastzat.

Ik dacht boven een advertentie voor postorderdildo’s aan de tranen van de buurvrouw. Mijn ouders genoten van hun pensioen. Ze hadden altijd hard gewerkt. Ik vroeg me af wanneer ik aan ze denken zou als ze er niet meer waren. Een luxe kwestie. Ze leefden immers allebei nog. Ik zag ze niet zo vaak. Juist daarom hadden ze voor mijn gevoel het eeuwige leven. Aan de zijlijn van het mijne. Mijn vader leed aan angina pectoris, een hartkwaal. Bij voorkeur werd geen overbodige energie verspild. Waarom de reis naar een van de kinderen ondernemen als het niet nodig was?

Tot een paar jaar geleden zou een plots overlijden me hebben achtergelaten met een ris aan ongeordende verlangens, rancunes en schuldgevoelens. De relatie met Francien had tientallen momenten van verdeelde loyaliteit gekend. Ze vond mijn vader een moeilijke man. Inmiddels meende ik, alleenstaand en begonnen aan een tweede leertherapie, niet langer te worden gehinderd door gecompliceerde gevoelens tegenover mijn ouders. Mijn zus en broer hadden meer met ze uit te staan. Die hadden kinderen.

Zo de buurvrouw gehuild had van angst bij het vooruitzicht haar moeder te verliezen, zo verdrietig was ik geweest om mijn moeders schrik bij de eerste hartaanval van mijn vader. Gelukkig dacht men dat ik om hem huilde. In feite had ik er geen uitgesproken mening over dat hij op een haar na dood was gegaan. Ik zat in de vierde klas van de middelbare school en wist niet wat ik van het leven in het algemeen en mijn medemensen in het bijzonder moest denken. Alles wat ik niet uit mijn hoofd kon leren, differentiëren, vertalen of titreren, deed niet terzake. Doodzwijgen, in de hoop dat het niet meer van zich laat horen. Zo deed mijn moeder dat ook. Een ontoereikende oplossing, zoiets als stof onder een tapijt vegen, maar dat wist ik toen nog niet. Ik was pas vijftien.

Nadat ik de brugklas met kromme schouders doorlopen had, alsof mijn prille borsten een te groot gewicht waren om te torsen, had ik de lijfspreuk van mijn vader ‘woeker met je talenten’ letterlijk genomen en besloten naar het gymnasium te gaan. In een klas met ernstige jongens ter rechter- en luidruchtige meisjes ter linkerzijde, belandde ik in de middenrij, aan een bank met een meisje dat uit hetzelfde dorp kwam als ik. De lesstof was makkelijk en ik verwierf een reputatie met mijn grappen, waarvoor ik regelmatig de klas uit gestuurd werd.

Toen ik op mijn verjaardag, tegen het eind van het schooljaar, alle meisjes uit mijn klas op een garagefeestje uitnodigde, voelde ik me opperbest. Ik was van slag toen ze na aankomst lichtelijk ontstemd vaststelden dat ik geen jongens had gevraagd. In verband met slechte cijfers bleven ze allemaal zitten of stapten over naar het atheneum. Mij restte het meisje met wie ik de weg naar school fietste. Zij ging veel met jongens om en bezwoer mij dat ik toch ook eens moest leren zoenen. Op een schoolfeest zou het ervan komen. Ze had zelfs de jongen voor mij uitgezocht. Na de inleidende woorden verkoos hij haar en ik wisselde mijn eerste tongzoen met zijn kameraad die min zes glazen in zijn bril en wangen vol puistjes had. Ook dit meisje ging aan het eind van het schooljaar niet over.

Ik koos voor de bètarichting. Het merendeel der lessen vond plaats in klassen met een overweldigende meerderheid aan jongens. Keten zoals in de tweede was er niet meer bij. Interesse in zoenen had ik ook niet meer. Er leek niets anders op te zitten dan mij op het schoolwerk te storten. Aanvankelijk dreef onzekerheid over mijn aanleg voor natuur-, schei- en wiskunde mij er toe mijn uiterste best te doen. Na de eerste voldoendes werd de jacht op het hoogste cijfer ingegeven door een ander, meer verborgen motief: niet talend naar amoureuze omgang met mijn klasgenoten, was ik vervreemd van de meisjes die daar wel belang in stelden. Ik hoopte door mij met de jongens te meten een graantje mee te pikken van hun belangstelling.

Op ongenaakbaarheid had ik niet gerekend. Men lachte niet langer om mij. Het enige gezelschap waar ik een beetje bij hoorde waren de meisjes van het schoolvolleybalteam. Wanneer ik de spelverdeelster die op de mavo zat tijdens het wisselen van de les in de gang tegenkwam werd ik rood. Ik vond dat vreemd. Zij merkte mij immers nauwelijks op.

Er was niemand aan wie ik kon vragen wat ik verkeerd deed. Mijn broer en zus waren het huis uit, mijn ouders werkten. Het was de leraar Latijn die opmerkte dat ik eenzaam was geworden. Hij hield mij voor zijn lokaal staande om te zeggen hoe jammer hij het vond dat hij mij geen les meer gaf. Hij was een jongeman met rode konen. Ik was zijn meest veelbelovende leerling geweest. Aan het eind van het derde jaar had ik noodgedwongen een van de klassieke talen moeten laten vallen. Ik had Grieks gekozen vanwege de mooie verhalen. Bovendien liet de lerares altijd haar vakantiedia’s zien, tempels, amfitheaters en ruïnes onder een helblauwe lucht.

De leraar Latijn stelde voor samen tijdens een vrij uur buiten school koffie te gaan drinken. Gevleid nam ik de uitnodiging aan. Hij wilde bepleiten dat ik een extra examenvak zou mogen doen. Het was toch zonde dat ik Latijn had moeten laten schieten. Ik kon de stof van het vierde jaar nog makkelijk inhalen. De rest zou hij mij hoogstpersoonlijk leren. Mijn ouders vonden het goed al maakten zij zich zorgen over het feit dat ik nooit meer een vriendin mee naar huis nam. Dat ik op volleybal zat stelde hen gerust. Teamsport stond ten onrechte te boek als de remedie tegen eenkennigheid.

De generositeit van de leraar Latijn die voortaan zijn vrije zaterdagmiddag aan mijn leergierigheid zou opofferen wekte wel hun verbazing. Wat vond hij daar nou leuk aan? Ik wist het ook niet. Maar met twee oude talen in mijn pakket zou ik uit nog meer studies kunnen kiezen als ik klaar was met school. Dat sprak mij wel aan.

Zo fietste ik gewapend met de oude leerboeken van mijn zus en een blanco schrift naar de stad. De leraar woonde in een groot huis, in een stille, vooroorlogse straat. De muren waren bekleed met boekenkasten. Toch hing er een benauwende sfeer. Misschien kwam het door de zware meubelen. Hij zette koffie, draaide muziek en liet mij meeroken van zijn pakje Caballero zonder filter.

Hij bleef maar op de bank zitten praten. Zijn vriendin was bij hem weg. Ik luisterde beleefd. Kennelijk zat hij er vol van. Toen ik aan de eettafel mijn papieren wilde uitspreiden, meende hij dat ik beter boven kon gaan zitten werken, op zijn studeerkamer. Nog meer boeken en de vage geur van het toilet op de overloop. Het was waar, hier zouden voorbijgangers mij niet afleiden.

De tweede keer dat ik kwam zei hij dat hij verliefd op mij was. Dat had nog nooit iemand tegen mij gezegd. Ik had gedacht dat het leuker zou zijn. Hij kuste mij, op de bank, mijn schooltas met stickers ongeopend tussen mijn voeten. Zijn adem rook naar sigaretten. Hij legde zijn handen op mijn borsten en beweerde dat alle meisjes in de vierde jaloers op mij zouden zijn. Uiteraard mocht niemand het weten. Ik dacht aan mijn achtste vak. Nee, natuurlijk zou ik niks doorvertellen. Ik was geen domme bakvis. Ik waande mij verstandig.

En toen trof ik op een regenachtige middag bij thuiskomst uit school een tante in de donkere woonkamer aan. Ik had de volgende dag een natuurkunderepetitie. ‘Ik moet je iets ergs meedelen,’ zei ze. Wat kon erger zijn dan het uit je hoofd leren van een hoofdstuk over elektriciteit, terwijl andere mensen deden waar ze zin in hadden? Mijn vader op de hartbewaking. Mijn vader die juist ruzie met mijn zus had gemaakt omdat ze voor de zoveelste keer rood stond, die de televisie aanzette terwijl ik piano zat te spelen, die het belachelijk vond dat ik geen vlees meer wilde eten. Altijd werken, praten, roken. En nu lag hij onder plakkers en draden in een hoog wit bed.

Ik zette de koekenpan in de gootsteen en liet er water in lopen. De tuin was een schemerig vlak in de diepte, grillig begrensd door de donkere contouren van struiken en bomen.

Mijn moeder ging vaak op bezoek. Het verontrustte mij dat de leraar Latijn vlak voor de kerst zomaar bij ons thuis langskwam om zijn nieuwe auto te laten zien. Het was een rode sportwagen. ‘Waar is je Peugeot gebleven?’ vroeg ik. De oude wagen, met zijn ronde gele koplampen was geruststellend studentikoos geweest. Ik sloeg een proefrit af. Ik moest leren.

Mijn vader kwam thuis van de revalidatieafdeling, gelouterd. Er was een psychiater met hem komen praten. Hij kreeg een andere baan, waarvoor hij vaak thuis kon blijven, stukken lezen en schrijven. De gelaatstrekken van mijn moeder werden minder scherp en ze begon weer boeken te lezen. Ik kreeg voor het eerst preludes van Chopin op en speelde uren piano.

Ik vulde het espressopotje met water en koffie, nam een appel en keek vanaf de rand van de tafel naar de vlammen van de gaspit. Het was de meest kwaadaardige periode uit mijn puberteit. Ik dacht er liever niet aan terug. Gelukkig was ik er veel van vergeten.

Ik liep met een mok koffie naar de woonkamer, deed het schaarlampje bij de boekenkast aan en trok het gordijn dicht. Mollie lag in een van de leunstoelen en keek met zachtaardig smalle pupillen naar mij. Wat zou ik hiernaast gaan doen? Ik legde een map met artikelen van de cursus klaar.

De telefoon ging. Het was de buurman. Hij klonk verontschuldigend toen hij vroeg of ik zover was om de kinderen welterusten te wensen, ze stonden op het punt om naar bed te gaan. De oppas in levende lijve te zien zou helpen om in slaap te vallen. Ik stak de map onder mijn arm, verzamelde sigaretten, aansteker en huissleutels, griste op goed geluk een boek dat ik nog niet gelezen had uit de kast en verliet het huis. In de verte glinsterde de rivier. De maan stond helder tussen de wolken.

De aanblik van het brede water, merkwaardig rimpelloos, in voortdurende beweging stroomafwaarts, bezorgde me het gevoel dat er iets op komst was. En de geruststelling dat als de belofte vanavond niet ingelost werd, er niets verloren was. De rivier trok alsmaar voorbij, morgen en overmorgen en de dag na overmorgen.

Bij de buren in huis was het opgeruimd en overzichtelijk. De kinderen kwamen in hun pyjamaatjes een hand geven. Ze zagen er bedrukt uit. De buurvrouw had koffie in het filterapparaat gedaan, en wees me ook de pot met theezakjes, de flessen in de koelkast en de koektrommel. ‘Ga nu maar. Ik vind wel wat ik nodig heb. Alleen, waar staat de asbak?’

‘Ik pak hem voor je,’ schoot de buurman toe, om vervolgens zijn vrouw te vragen waar hij hem vinden kon. Ze weifelde. ‘Ik zal me inhouden,’ beloofde ik.

‘We hopen uiterlijk om 12 uur terug te zijn. Het is anderhalf uur rijden,’ zei hij. Twente, de buurvrouw kwam uit Twente. ‘Ik wacht wel,’ zei ik. De buurvrouw roffelde de trap op, voegde me terwijl ze haar jas aantrok toe dat de kinderen kalm in bed lagen en dat ik de telefoon niet op moest nemen mocht er gebeld worden, bedacht zich toen ik opmerkte dat ze zelf later op de avond misschien een boodschap door zou willen geven en verdween, in een wervelwind van jas, tas en haren.

Ik zette koffie. Het huis was van buiten identiek aan het mijne, van binnen verbouwd, voorzien van een glanzend witte keuken, een plavuizen vloer en kantelramen. Met een kop van de misselijkmakend sterke koffie in de voorkamer, besefte ik waarom het er zo kaal leek. Ze hadden geen boekenkast. Waren ze zo streng in de leer dat ze zelfs niet lezen mochten?

Ik worstelde een artikel over projectieve identificatie door. Toen ik het uit had, stijf van de rechte stoelleuning, vond ik het erg leeg om me heen. Zou ik Mollie ophalen? Wat was het akelig stil. Zouden de kinderen nog wel ademhalen? Ik moest gaan kijken, op het gevaar af ze door het kraken van een traptree wakker te doen schrikken.

Boven op zolder zag ik licht door de kier van een deur heen komen. Ik deed hem heel zachtjes open. Het jongetje dat in bed lag gooide gauw zijn kussen over het boek dat hij had liggen lezen. ‘Ik kon niet slapen,’ zei hij benauwd. Hij had hetzelfde tengere uiterlijk als zijn moeder.

‘Ik vind het niet erg,’ zei ik. ‘Wat was je aan het lezen?’ Hij haalde schoorvoetend een stripboek tevoorschijn. Het was een Kuifje. ‘Geleend, op school.’

‘Is het leuk?’ Hij knikte.

‘Ik heb ze bijna allemaal. Je mag ze gerust lenen,’ zei ik.