Kerim Göçmen

Rode kornoeljes

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2015 KERIM GÖÇMEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8063 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Proloog

Met de verkiezingen van 14 mei 1950 was er een einde gekomen aan een onaangename periode voor mijn ouders. Mijn vader was tevreden (de verkiezingen, waarvoor hij zich als voorzitter van de kiescommissie in Kolçaklar met man en macht had ingezet, waren eerlijk en smetteloos verlopen) maar niet blij. Het resultaat – de overweldigende overwinning van de democraten op de Republikeinse Volkspartij – was niet de uitkomst waarop hij had gehoopt. Mijn moeder deelde de teleurstelling van mijn vader, maar was bovenal opgelucht, omdat de incidenten waarvoor zij al die tijd had gevreesd, waren uitgebleven.

In de derde week na de verkiezingen kwam Seyfi Kirman, onze buurman en een oude studievriend van mijn vader, terug uit L., waar hij tijdelijk zijn vrouw bij zijn broer had achtergelaten, om de huisraad op te halen. De volgende dag zou hij vertrekken naar het district P. Voordat de verhuiswagen arriveerde, kwam hij bij ons lunchen.

Toen ik opgefrist en omgekleed aan tafel plaatsnam, vroeg mijn vader of ik mijn handen had gewassen – mijn vader hechtte bijzonder aan hygiëne. Onze gast informeerde vriendelijk hoe het met me ging.

Nadat ik hem had geantwoord, draaide hij zich naar mijn vader toe en vervolgde zijn gesprek.

‘Moet je luisteren! We hebben voor Murat Kula alles gedaan wat we konden.’ Een paar dagen eerder was die naar een oord in het oosten van het land vertrokken, volgens velen verbannen, omdat zijn naam op een rode lijst had gestaan – de lijst van vermeende communisten – die voor de verkiezingen had gecirculeerd. ‘Overplaatsing van een onderwijzer is een administratieve kwestie die uitsluitend het Directoraat van het Lager Onderwijs aangaat. We hebben het hoofd van de dienst bezocht en ervoor gezorgd dat hij een bezwaarschrift schreef aan het Directoraat.’

‘Meer doen zou neerkomen op politiek bedrijven!’ zei mijn vader met een bezwaard gemoed, terwijl hij tegelijkertijd zichtbaar opgelucht was. ‘Het ondertekenen van de petitie die opeens opdook, zou actieve deelname aan de politiek betekenen, of je het er nou mee eens bent of niet... Als ambtenaar heb je een zeer beperkte speelruimte.’

De gast schudde het hoofd alsof het hem moeite kostte om mijn vader gelijk te geven.

‘Die beperking gold niet voor anderen,’ zei hij. ‘Het verbaast me dat ze de petitie niet hebben ondertekend... Ondertekening zou getuigen van democratische rijpheid van het volk. Hoe dan ook, het is een trieste geschiedenis.’

‘Arme Nihal Hanım,’ kwam mijn moeder tussenbeide, ‘ik herinner me nog heel goed dat ze zich bij me kwam beklagen over die rode lijst... Ik kon toen niet voorzien dat het zover zou kunnen komen; trouwens niemand heeft het kunnen voorzien!’ Ze zweeg even. ‘We hebben allemaal onze kop in het zand gestoken.’

‘Dat moet je niet zeggen!’ zei mijn vader.

Mijn moeder zuchtte en serveerde de soep. Daarnaast had ze speciaal voor de gast een van zijn lievelingsgerechten, gevulde druivenbladen, klaargemaakt. Seyfi Kirman boog over de soepkom, snoof de geur op en complimenteerde mijn moeder uitvoerig. Onder het eten vertelde hij over het district P., het huis dat hij daar had gehuurd en de reis ernaartoe. Midden in het gesprek, alsof hem opeens iets te binnen was geschoten, zei hij: ‘Ik vergat het bijna! Toen ik de naaimachine inpakte, zag ik dat de spoel ontbrak. Het overkomt me opnieuw: de eerste keer was het tijdens de verhuizing naar Kolçaklar – ik weet nog dat je mij naar het filiaal van Singer meenam – en nu dus weer.’

Mijn vader bewoog onrustig in zijn stoel. De opmerking van zijn vriend over de spoel had op het gezicht van mijn vader een merkbare verandering teweeggebracht, en mijn moeder was haastig opgestaan om de lege soepborden naar de keuken te brengen. Seyfi Kirman was te zeer in gedachten verzonken om er iets van te merken.

‘Ik zal de chauffeur van de vrachtwagen morgen vragen om in Aydın een stop te maken. Daar zul je vast een spoel kunnen vinden,’ zei mijn vader met een geforceerd glimlachje.

De opmerking over de spoel miste zijn uitwerking ook op mij niet: ik werd overmand door hevige emoties, zoet en opwindend, teder en bedreigend, verheven en vernederend tegelijk. Mijn blik viel op een schaal rode, rijpe kornoeljes die mijn moeder alvast had neergezet. Ik kon me niet meer beheersen, stond huilend op en rende de kamer uit.

‘Hij is verdrietig om het vertrek van zijn vriend!’ hoorde ik mijn moeder nog tegen onze gast zeggen. ‘Caner en de zoon van Murat Kula zaten in dezelfde klas!’

Ik was mijn moeder dankbaar voor haar verklaring, die maar gedeeltelijk waar was. Ik huilde eerder uit liefdesverdriet dan om het vertrek van mijn klasgenoot.

1

In februari van datzelfde jaar 1950 werd mijn vader van C. naar Kolçaklar overgeplaatst. Mijn moeder en ik volgden hem twee maanden later. In een buurt waar veel ambtenaren woonden hadden we een huis gehuurd. Het was een nieuw betonnen gebouw met een mozaïekvloer, dat op de linkerkant van een erf stond en een deur aan de straatzijde had. Het huis dat zich op de rechterzijde van het erf bevond en dat ik het ‘tweelinghuis’ noemde, omdat het identiek was aan het onze, stond leeg. Twee massieve houten deuren, speciaal op maat gemaakt voor de renpaarden van onze huiseigenaar, Kemalettin Gemici, scheidden het erf van de straat. Het terrein was betegeld met grijze straatstenen die een dof, galmend geluid maakten, wanneer zijn paarden naar de weilanden werden gebracht.

Het erf had een U-vorm. Aan de rechterzijde bevond zich een stal die onderdak bood aan twee koeien, een stier en een pasgeboren kalfje. ’s Ochtends vroeg gingen de reusachtige deuren aan de straatzijde open en voegden de beesten zich bij de kudde die door onze straat trok, op weg naar de weilanden buiten het dorp. Aan de linkerzijde, onder ons huis, lag de kelder... Het was er zelfs op de warmste dagen koel; vanuit de grond steeg ongehinderd de aangename kou van de aarde op. Er stond een rij kruiken, waarin tante Saadet, de vrouw van Kemalettin Gemici, kaas in pekelwater en ingemaakte groente bewaarde...

In C. lag de sneeuw nog op de straten toen we weggingen, maar in Kolçaklar had de lente al lang haar intrede gedaan: alle bomen stonden in bloei en berghellingen waren bezaaid met krokussen en madeliefjes. Ondertussen was er geen spoor te bekennen van de verveelde ledigheid die gewoonlijk in dat jaargetijde de kop opsteekt. Volgens mijn moeder kwam dat door de grimmige sfeer in de stad. De naderende verkiezingen hadden de gemoederen behoorlijk verhit – het waren immers de eerste vrije verkiezingen in de geschiedenis van het land. Iedereen hield zich bezig met de vraag wie er zou winnen. Zouden het de democraten of de republikeinen worden?

Mij interesseerde het niet wie er zou winnen. Ik was vijftien; verkiezingen, democratie en termen als ‘het mandaat van het volk’ behoorden tot de wereld van de volwassenen waar ik me verre van hield. Mijn kennis over die wereld putte ik uit stripboeken; daarin ging het over verheven waarden als eerlijkheid, onvoorwaardelijke vriendschap, plichtsbesef, verantwoordelijkheid voor je naasten. Die stripboeken las ik in het grootste geheim, omdat mijn vader me dit soort lectuur had verboden. Hij vond dat ze mijn jeugdige fantasie onnodig prikkelden en mij ervan weerhielden mijn huiswerk te maken.

Nooit eerder had ik me zo gelukkig gevoeld als in die dagen. Mijn vader liet me verder vrij in mijn doen en laten, omdat ik geen onvoldoendes haalde. Hij was veertig jaar oud en vervuld van werklust. Hij behandelde me streng en verwachtte dat ik me gedroeg zoals het de zoon van een rechter betaamde, dat wil zeggen: correct, rechtvaardig en onomkoopbaar (hij vroeg me bijna elke dag of er niet iemand had geprobeerd om mij steekpenningen te geven). Mijn moeder hield veel van me en was altijd bezorgd over me, maar sinds Cemal, de zoon van onze huiseigenaar, zich over mij ontfermde, gaf ze me vaker toestemming om naar buiten te gaan.

Onze huiseigenaar Kemalettin Gemici begroette mij altijd hartelijk; ik mocht op het erf en in de tuin vrijelijk rondhangen en zijn renpaarden roskammen. Hij was een verlicht man die hoog opgaf van goed opgeleide mensen en behoorde tot de aanhangers van de Democratische Partij (maar hij was geen lid). Hij waardeerde mijn vader omdat hij hem ‘een man van principes’ vond en was er zelfs een beetje trots op dat hij hem als huurder had. Als een van de weinige notabelen had hij ingezien dat de ouderwetse huizen met verharde aarden vloeren en platte, lemen daken, waarvan de voordeuren zich niet aan de straat maar op een erf bevonden, bij de ambtenaren niet in de smaak vielen. Hij woonde met zijn gezin op het achterste gedeelte van het erf. De stal waar zijn drie paarden stonden was later aangebouwd. Twee lage poorten scheidden de vertrekken van zijn huis van respectievelijk het erf en van de tuin aan de achterkant, waar kornoeljes groeiden die eind mei, begin juni rijp werden. De tuin strekte zich uit tot aan de oever van een beek die dwars door Kolçaklar stroomde. Aangezien de bedding van de beek lager lag, liep het uiteinde van de tuin in een scherpe helling naar beneden af.

Tante Saadet, de veertig reeds gepasseerd, was een vrome vrouw; ze droeg altijd een hoofddoek, ook wanneer er geen mannen in de buurt waren. Ze mocht mij graag, omdat ze vond dat ik op mijn moeder leek. ‘Net zo bescheiden als zij,’ zei ze met een tedere blik op mijn gezicht. ‘Goed bloed loochent zich niet,’ voegde ze eraan toe terwijl ze me over het hoofd aaide. Ik voelde me bij haar op mijn gemak, omdat ze me niets oplegde en me niet belette de stripboeken uit de voorraad van Cemal te lezen.

Cemal, die op dat moment de vakantie bij zijn ouders doorbracht (naar verluidt omdat zijn ouders een vrouw voor hem zochten), had me leren paardrijden. Wanneer hij de uitgestrekte katoenvelden van zijn vader, niet ver van de moerassen buiten Kolçaklar, ging inspecteren, wat hij met tegenzin deed, nam hij me vaak mee. Hij zadelde Weerlicht, de rustigste van de drie, voor me op. Cemal was vierentwintig jaar oud en werkte als technicus bij een stuwdam (hij legde hoogspanningskabels aan) in de provincie Denizli, honderddertig kilometer verderop. Hij was knap en zag er monter en gezond uit. Ik mocht hem graag omdat hij belangstelling voor me toonde. Als ik naast hem reed en zag hoe soepel en zelfverzekerd hij zijn paard mende, liet ik mijn schuwheid jegens volwassenen wat varen; ik wilde immers zijn evenknie worden. Tijdens deze ritten leek hij voortdurend op zoek naar vermeende indringers, ‘sloebers’, zoals hij ze noemde, die erop uit waren om zich een stuk van het moerasland toe te eigenen. Een groot deel van de moerassen stond namelijk te boek als niemandsland, omdat onduidelijk was wie de rechtmatige eigenaren waren – er deden geruchten de ronde dat de moerassen die geen privébezit waren, na de verkiezingen zouden worden drooggelegd om er katoen te verbouwen.

Wat hield ik van deze uitstapjes! Tijdens de ritten waande ik me vrij van elke plicht of verantwoordelijkheid, wat mij een idee van onbegrensde vrijheid gaf; ik dacht dat de wereld aan mijn voeten lag. Wanneer de zon begon onder te gaan en het tijd werd om terug te keren naar huis, werd ik overvallen door neerslachtige gedachten. Naar huis gaan deed me aan mijn vader denken (ook al wist ik dat hij niet thuis zou zijn – hij bleef voor zijn werk vaak tot laat op de avond weg) en aan diens wakende oog dat ik overdag op afstand had weten te houden. Dat wakende oog zag op mij toe, hield in de gaten of ik volgens zijn principes – eerlijkheid, behulpzaamheid, plichtsbesef, verantwoordelijkheid en vele andere – de dag had volbracht.

Op een buiige avond, later dan gebruikelijk, keerden Cemal en ik terug van een rit te paard door de moerassen. Mijn moeder had bezoek en mijn vader was nog niet thuis. Tante Nihal, de moeder van mijn klasgenoot Hasan, zat met behuilde ogen op de bank. Toen ze mij zag binnenkomen, stond ze op en liep naar de deur. Ik hoorde mijn moeder tegen haar zeggen dat ze mijn vader van het incident zou verwittigen en ze voegde er op geruststellende toon aan toe dat hij vast raad zou weten. Nadat ze haar gast uitgeleide had gedaan, ging ze naar de keuken om het avondeten op te warmen en even later riep ze me. Ik had een standje verwacht, maar ze vroeg alleen waar ik was geweest.

‘Waarom huilde ze?’ vroeg ik, nadat ik haar had geantwoord.

Mijn moeder wilde eerst niets zeggen, maar vertelde het daarna toch.

‘Ze maakt zich zorgen om haar man,’ zei ze. ‘Zijn naam schijnt op een rode lijst te staan die de democraten hebben opgesteld.’

‘Een rode lijst?’

Mijn moeder antwoordde niet, alsof ze zich opeens iets herinnerde. ‘Heb je vandaag Hasan gezien?’ vroeg ze.

‘Nee.’

‘Je moet hem vaker opzoeken. Hij is een goede jongen. Hij heeft veel voor je gedaan. Zonder hem zou je het op school veel moeilijker hebben gehad!’

Ik wist dat ze gelijk had: de eerste weken in Kolçaklar vielen me minder zwaar, omdat hij me voortreffelijk had opgevangen. Ik kon me echter niet aan de indruk onttrekken dat mijn moeder, die anders nooit naar hem informeerde, last kreeg van haar geweten en zich verplicht voelde om iets terug te doen voor dit gezin dat het moeilijk had.

‘Dat ontken ik ook niet, mama!’

‘Maar ik heb de indruk dat je hem verwaarloost. Je hebt hem nog nooit thuis uitgenodigd.’

‘Hij belt toch aan als we samen naar school gaan?’

Hoe kon ik haar uitleggen dat in mijn wereld, die uit stripboeken en het paardrijden met Cemal bestond, geen plaats was voor Hasan die ik lomp en alledaags vond, en die de ‘r’ als ‘j’ uitsprak?

‘Ik bedoel te zeggen dat je hem ook na school of in de weekenden bij ons binnen uit zou kunnen nodigen. Je wekt bij mij de indruk dat hij geen goede vriend van je is.’

Mijn moeder schepte eten op mijn bord, maar at zelf niet omdat ze op mijn vader wilde wachten. Ik vroeg haar wat die ‘rode lijst’ betekende.

‘Daar staan de namen op van mensen met vermeende communistische sympathieën,’ antwoordde ze, zonder erover na te denken of ik dat zou begrijpen. ‘Was je vader maar thuis!’ riep ze. Daarna zuchtte ze diep.

Mijn vader was samen met een ambtenaar van burgerzaken en twee gendarmes (buiten het district Kolçaklar deed de gendarme als plattelandspolitie dienst) naar een dorp gegaan waar, naar men zei, sommige inwoners dubbel stonden ingeschreven als kiesgerechtigden... Mijn moeder maakte zich zorgen dat mijn vader tijdens een van deze uitstapjes het doelwit van een politiek geschil zou worden, omdat in de aanloop naar de verkiezingen de spanning met de dag steeg. Ze was niet blij met de vermetelheid waarmee mijn vader zich sterk maakte voor het naleven van de procedures, maar liet hem niets blijken. Ze had een lagereschoolopleiding en had niet veel verstand van politiek, maar ze bewonderde mijn vader en wilde hem waardig zijn; ik geloof dat ze daarom haar zorgen in zijn bijzijn niet uitte. Voor mijn aldoor zorgelijke moeder was dit geen geringe opgave.

‘Hadden jullie vanmiddag weer geen les?’ vroeg ze met een afwezige blik.

‘Nee,’ antwoordde ik. Op school heerste een tekort aan leerkrachten. Sommige lessen werden door gastdocenten gegeven die er het beste van probeerden te maken (zo hadden we een gepensioneerde dierenarts voor biologie die ons wekelijks trakteerde op zijn jeugdherinneringen). De schooldirectie liet het ons in de ochtend weten wanneer de lessen in de middag niet doorgingen.

‘En morgen?’

‘Morgen hebben we ook de hele middag vrij gekregen.’

‘Was het maar vakantie!’ mompelde mijn moeder voor zich uit. Ik wist bijna zeker dat ze bedoelde: Waren de verkiezingen maar voorbij!

Toen veranderde ze van onderwerp en werd ze steeds spraakzamer; dat was haar manier om de eenzaamheid, die haar de laatste dagen zo vaak plaagde, het hoofd te bieden. Ik luisterde maar half, omdat ik me zo snel mogelijk op mijn kamer wilde terugtrekken waar ik in het geheim mijn stripboeken kon lezen. Ik wist uit ervaring dat ze, als ik niet op haar poging tot een gesprek inging, vanzelf ophield en zou besluiten om op bezoek te gaan bij tante Saadet. Gedurende de rest van de maaltijd bleef ik uiterst spaarzaam met mijn woorden.

Na de afwas vertrok ze en vloog ik naar mijn kamer. Ik kroop onder mijn bed en tilde daar een van de planken van de houten vloer op. Ik stak mijn hand in de opening, waar ik mijn kostbare collectie Captain Swing bewaarde. In plaats van een van deze stripboeken grepen mijn vingers een paar losse velletjes. Ik herinnerde me dat Hasan mij een week eerder een draaiboek had gegeven voor een film, met als titel ‘Buffalo Bill en zijn avonturen’. Het was een idiote droom van hem dat deze film ooit in de bioscoop zou draaien. Ik moest het lezen en zeggen wat ik ervan vond. Waarom weet ik niet; opeens verscheen voor mijn geestesoog het behuilde gezicht van zijn moeder en ik dacht aan de woorden van mijn eigen moeder over de ‘rode lijst’. Gauw schoof ik de velletjes zo ver mogelijk naar achteren. Ik pakte een deel van Captain Swing en terwijl ik onmiddellijk begon te lezen, vergat ik de rode lijst.

Het liep tegen tienen toen mijn moeder thuiskwam. Ik hoorde haar naar mijn kamer lopen; snel verstopte ik het stripboek, maar ik had geen tijd om het licht uit te doen. Om vragen te vermijden deed ik alsof ik sliep. Ze liep naar het raam en keek naar buiten. Door mijn oogharen zag ik haar zorgelijke gezicht. Na een poos keerde ze zich om, gaf me een kus op mijn hoofd en, nadat ze het licht had uitgedaan, verliet ze de kamer.

==

2

Hasan belde de volgende ochtend vroeger aan dan gebruikelijk. Ik stond nog mijn tanden te poetsen in de badkamer. Mijn moeder liet hem binnen. Hasan had een colbert aan dat nu al krap was (hij groeide als kool) en een das die scheef zat. Zijn in vergelijking tot zijn romp te grote handen, voeten, hoofd en neus bezorgden hem de aanblik van een lomperik. Hij liep de hal binnen en bleef daar staan; op de uitnodiging van mijn moeder om te gaan zitten, ging hij niet in. Hij bedankte met een schaapachtige, bijna domme glimlach waarbij hij al zijn tanden blootlegde.

Toen hij me zag (zijn glimlach werd nog breder) zei hij: ‘Daaj is hij, de schujk, kom op, we moeten wat eejdej op school zijn, zodat jij me twee opgaven vooj de wiskundeles kunt uitleggen. Ik snap niets van dat ellendige vak! Opschieten!’

Een reus die niets van wiskunde snapt, dat is net zo lachwekkend als een olifant die bang is voor een muis, dacht ik. Maar ik liet het niet blijken. Ik hielp hem bij zijn huiswerk altijd met een hooghartige superioriteit; hij onderging het met een goedmoedige berusting.

Nadat ik mijn tas had gepakt en mijn moeder een kus had gegeven, ging ik met hem mee. Zoals gewoonlijk bleef hij praten en luisterde ik, een beetje uit gemakzucht omdat ik zo geen gespreksonderwerp hoefde te verzinnen. Hasan keek grimmig, maar de brede glimlach op zijn gezicht verdween niet. Hij sloeg met zijn linkerhand door de lucht.

‘Die vejdomde wiskunde. Wat de lejaaj vejtelt, vejgeet ik voojdat ik het opschjijf. Wat ik ook doe, het lukt me niet te begjijpen wat ej op het bojd staat. Ik schjijf het ovej, maaj snap ej niets van.’ Hij sloeg zijn arm, die bijna net zo lang was als zijn been, over mijn schouder en zei: ‘Gelukkig ben jij ej om het me uit te leggen.’

Op het schoolplein voetbalde een groep leerlingen uit de onderbouw. Twee stapels stenen markeerden het doel; de schooltassen en jassen lagen neergeworpen onder het lage pleinmuurtje. De oude, kapotte plastic bal, gevuld met vodden, was niet helemaal rond en rolde niet altijd in de gewenste richting. Omdat de scheur te groot was, schoot er zo nu en dan een stukje van de vodden uit. Het spel werd even stil gelegd en begon opnieuw. Als er een doelpunt was gemaakt, werd de score met veel gejuich gescandeerd door de winnende partij. Het stond als een paal boven water dat het geen gelijkwaardig potje was.

Hasan stond een poosje vanaf de zijlijn het verliezende team aan te moedigen. Ik kon aan hem zien dat hij brandde van verlangen om zich in de strijd te mengen, maar hij hield zich in. Toen het andere team nog een doelpunt had gemaakt, kon hij zich niet langer bedwingen. Hij wierp zijn tas en jas naar me toe en stortte zich onaangekondigd in het duel. Door zijn imposante verschijning en de verwarring die hij teweeg had gebracht, maakte hij twee doelpunten achter elkaar. Na heftige protesten van het benadeelde team liep hij het veld uit.

‘Jullie zouden jullie moeten schamen!’ riep hij hun toe terwijl hij zijn jas aantrok en de tas pakte. ‘Het is nu jechtgezet,’ zei hij vervolgens met een brede glimlach tegen mij. ‘Dat was even nodig.’

‘Wacht maar tot je vader is verbannen,’ riep de leerling die het heftigst had geprotesteerd. ‘Na de verkiezingen zul je wel anders piepen.’

Ik was even bang dat Hasan met hem op de vuist zou gaan. Om dezelfde reden had hij het twee dagen eerder met een andere leerling aan de stok gehad. Maar hij keerde hem met een triomfantelijke glimlach de rug toe en liep weg.

‘Dat ezelsveulen heeft zijn lesje geleejd,’ zei hij met een grimmige blik. ‘Zijn vadej heeft het op mijn vadej gemunt. Hij heeft hem op de jode lijst gezet. Kom, je gaat me uitleggen hoe het met die opgaven zit.’

Na de wiskundeles stelde Hasan voor om naar de theetuin te gaan. Toen we langs de bibliotheek liepen, gebaarde hij me buiten te wachten en ging hij zelf naar binnen. Terwijl we even later verder liepen, vroeg ik wat hij had gedaan.

‘Mijn vadej heeft een wetboek geleend om na te gaan wat zijn jechten zijn als hij stjaks vejbannen wojdt. Ik heb het tejuggebjacht.’

Ik zei niets. Wij liepen een poos zonder te praten.

‘Wil je mij helpen een vejzoekschjift te schjijven?’ vroeg hij na een poos. ‘Als mijn vadej toch vejbannen wordt, kan zo’n vejzoekschjift van pas komen. Ik denk ejovej om het dooj veel mensen te laten ondejtekenen. Misschien wil je vadej ook tekenen.’

Ik dacht aan de vermaningen van mijn vader over het voorbeeldige gedrag dat ik moest tonen en zei dat mijn vader het me nooit zou toestaan te helpen met een verzoekschrift. Omdat ik gauw een einde aan dit gesprek wilde maken, sloeg ik onwillekeurig een ferme toon aan. Hasan keek verbaasd opzij. Deze resolute afwijzing overviel hem duidelijk.

‘Een petitie ondertekenen is politiek en mijn vader zegt dat het ambtenaren verboden is om zich met politiek bezig te houden,’ vervolgde ik.

‘Dat is vejdomme jammej!’ zei hij. ‘Zijn handtekening zou meej waajd zijn dan alle andeje handtekeningen bij elkaaj.’

‘Waarom?’

‘Omdat hij jechtej en de voojzittej van de vejkiezingscommissie is. Je vadej heeft veel invloed.’

Het was druk in de theetuin, omdat de bezoekers van het middaggebed net uit de moskee waren gekomen. Wij gingen aan een tafel dicht bij de ingang zitten.

Onze aandacht werd getrokken door het levendige gesprek aan de tafel links van ons. Het ging over de verkiezingen.

‘Wie zijn dat?’ vroeg ik aan Hasan.

‘Landhejen. Die ene is Kejim Ağa en de andeje Hamdi Ağa!’ zei hij smalend. Hij wees hen een voor een aan.

Ik kon, vanwaar ik zat, de gezichten van Hamdi en Kerim Ağa van opzij zien. De derde man (‘dat is Süleyman Ağa,’ fluisterde Hasan in mijn oor) zat half met zijn rug naar ons toegekeerd; naar zijn handgebaren te oordelen was hij het meest opgewonden van de drie. Zijn naam had ik mijn vader regelmatig horen noemen. Hij was de rijkste grootgrondbezitter uit de regio. Hoe groot zijn katoenvelden waren wist niemand. Het verhaal ging dat hij het partijbestuur van de democraten een groot bedrag voor de verkiezingscampagne had geschonken.

‘Ze hebben me bij de naam van Allah beloofd dat ze de moerassen zullen droogleggen als ze aan de macht komen!’ zei Süleyman Ağa, kennelijk het gesprek voortzettend dat al in de moskee was begonnen, en hij lachte voldaan, waarbij zijn buik op en neer ging. ‘Ze kunnen er niet onderuit. Toen ik me als lid inschreef en mijn bijdrage overhandigde, deden ze die belofte; ik had een groot gezelschap bij me; iedereen heeft het woord voor woord gehoord.’ Hij lachte weer met zijn schuddende buik.

Kerim Ağa nam het woord over: ‘Ik en mijn pachters gaan op de democraten stemmen... Waarom?’ Hij boog naar voren en stak zijn vinger dreigend omhoog, terwijl hij zijn ogen wijd open zette. ‘Omdat ze mij ook hebben beloofd dat ze de moerassen voor landbouw geschikt zullen maken. En ze zeggen dat ze gratis zaad en expertise (hij sprak het uit als ‘experteze’) zullen verstrekken... Nou? Ze kunnen niet meer terug!’ Deze woorden sprak hij heel zelfverzekerd uit.

‘Om niet te spreken van hun andere beloftes...’ zei Hamdi Ağa naar voren buigend. ‘Ze hebben beloofd het volk te verlossen van het juk van de bureaucraten, maar of het ze menens is, zal gauw blijken.’

Zo praatten ze een poos door... Ondertussen nipten wij aan onze glazen.

Ten slotte stonden we op. Op straat was niemand te zien behalve een oude vrouw die met een jongen van een jaar of elf van de markt kwam. Het jongetje had het zwarte uniform van de lagere school met een witte kraag aan, waarvan de achterkant omhoog was gekruld.

‘Wat betekent bujeaucjaat en wat bedoelen ze met “juk”?’ vroeg Hasan. ‘Alleen ossen hebben een juk, of vejgis ik me soms? Bedoelen ze dat het volk vjijer zal zijn als de democjaten aan de macht komen? Alsof we nu niet vjij zijn...’

We waren al in onze straat aangekomen. Onze huizen stonden schuin tegenover elkaar. Ik stond op het punt om hem te vragen binnen te komen – ik dacht aan de woorden van mijn moeder – maar deed het toch niet. Hij zou aldoor gaan zeuren over het complot tegen zijn vader. Ik had geen zin om daarnaar te luisteren en wilde bovendien alleen zijn om in alle rust mijn stripboeken te lezen. Even was ik bang dat hij zou vragen of ik zijn draaiboek had gelezen, maar hij deed het niet. Zou hij doorhebben dat hij me met zijn aanwezigheid verveelde? Hij nam afscheid en ging naar huis.

Ik bleef staan en keek hem na. Voor het eerst merkte ik dat zijn linkerschouder, telkens als hij zijn linkerbeen vooruitzette, omhoog ging – alsof hij een tic had. Zijn tas die over zijn schouder hing, schoot steeds een eindje in de lucht. Ik herinner me dat ik me afvroeg waarom hij de tas niet over zijn andere schouder droeg.

==

3

Tot mijn verbazing trof ik mijn moeder thuis. Normaal gesproken bezocht ze ’s middags theekransjes die werden georganiseerd door andere ambtenaarsvrouwen. Ze verkeerde in een opgewekte stemming. Even later, tijdens het eten, vertelde ze dat mijn vader een telegram had ontvangen van een oude studievriend, waarin die mededeelde dat hij tot officier van justitie in Kolçaklar was benoemd. Mijn vader was meteen naar Kemalettin Gemici gegaan om het tweelinghuis voor hem te huren. Hij was, voegde mijn moeder er nog aan toe, heel blij met dit bericht. Vanaf nu kon er daadkrachtiger worden opgetreden tegen ordeverstoringen en fraudepogingen tijdens de verkiezingen, aangezien verdachten sneller zouden kunnen worden voorgeleid. Mijn moeder had deze studievriend nooit ontmoet, maar ze wist te vertellen dat hij, vroeger een onverbeterlijke vrijgezel met een bewogen leven, enkele dagen geleden was getrouwd. Dat liet hij tot mijn vaders verbazing in het telegram weten. Ze vertelde verder dat mijn vader, die zelf een provinciaalse opvoeding had gehad, vond dat zijn studievriend dandyachtige manieren had.

Omdat ze in een vrolijke bui was, had ze geen behoefte aan het gezelschap van tante Saadet of een vriendin. Meer dan anders toonde ze belangstelling voor wat ik die dag had gedaan. Toen ze hoorde dat ik met Hasan naar de theetuin was gegaan, knikte ze goedkeurend en beval me naar de badkamer te gaan om me te wassen.

‘Mam, weet je of de moerassen na de verkiezingen worden drooggelegd?’ riep ik vanuit de badkamer.

Ik verraste mijn moeder met deze vraag en het duurde dan ook even voordat ik een antwoord kreeg.

‘Waarom wil je dat weten?’ vroeg ze.

‘Omdat ik er vandaag in de theetuin over hoorde praten.’

‘Ze ruiken zeker geld!’ zei ze met een vastberaden stem die me verbaasde. ‘Ze weten dat de prijzen zullen stijgen en willen er op tijd bij zijn.’

Ik was klaar met wassen en liep naar de hal.

‘Geldzucht is net als moeraskoorts!’ zei ze, terwijl ze zich naar me omdraaide. ‘Het laat je nooit los en het komt altijd terug! Trouwens,’ zei ze toen ze zag dat ik weg wilde lopen, ‘ik kwam vandaag Huriye tegen en ze vroeg waar je bleef. Ik heb gezegd dat je morgen zal langskomen.’

Huriye was de vrouw van de griffier, Mustafa Tezel. Ik hielp haar sinds een paar dagen met het overschrijven van de adressen van kiesgerechtigde inwoners op de stembiljetten. In de griffie lag men achter op schema. De kiescommissie had daarom besloten dat de griffiers, tegen een vergoeding van een paar cent, thuis extra biljetten mochten invullen. De vergoeding was niet bijster hoog, maar met een flink aantal kon je er een aardig bedrag mee verdienen. Geldzuchtig als ze was, had Huriye haar man onder druk gezet om zo veel mogelijk stembiljetten mee naar huis te nemen.

‘Ik ben al een keer geweest!’ protesteerde ik.

‘Dat was alweer een paar dagen geleden. Het zou goed zijn als je je gezicht nog eens laat zien. Bovendien...’ Ze kon haar zin niet afmaken, omdat ze geen goede reden kon bedenken waarom ik Huriye moest helpen.

‘Trouwens,’ ging ik verder, ‘ze vraagt het omdat ze bang is dat ze niet op tijd klaar is. Ze heeft alle kinderen in de straat opgeroepen om haar te komen helpen. Tegen betaling natuurlijk, maar van papa mag ik geen geld aannemen. Waarom zou ik dan gaan?’

‘Je weet waarom je vader het heeft verboden! Dat moest er nog eens bijkomen: de voorzitter van de kiescommissie trekt zijn eigen zoon voor!’ Ze zuchtte. ‘Doe het dan tenminste om je gezicht te laten zien. Anders denkt ze dat we ons er te goed voor voelen.’

De stem van mijn moeder klonk niet langer verwijtend. Ze had er al spijt van dat ze had beloofd dat ik zou komen. Terwijl ze met haar hand een radeloos gebaar maakte, ging ze de woonkamer binnen.

Arme moeder... Ze had zich door haar goedigheid en overdreven hang naar correct gedrag een gijzelaar van Huriye Tezels grillen gemaakt. En grillen had ze: ze kon liegen, roddelen en vleien. In haar bijzijn lette mijn moeder op elk woord dat ze uitsprak, bang voor de roddelpraatjes die Huriye zou verspreiden.

==

4

De volgende dag, na de aardrijkskundeles die om elf uur was afgelopen – we hadden tot de middagpauze vrij – vroeg ik of Hasan meeging naar Huriye Tezel; ik had geen zin om alleen naar dat mens te gaan.

Toen we voorbij het tweelinghuis liepen vertelde ik dat het was verhuurd.

‘Aan wie?’ vroeg hij.

‘Een officier van justitie die kortgeleden benoemd is.’ Ik zei er niet bij dat hij een oude studievriend van mijn vader was.

‘Wejkelijk? Sinds wanneej weet je dat?’ vroeg hij verwijtend.

‘Sinds gisteren, waarom?’

‘Gistejen? Waajom zeg je dat nu pas?’

‘Ik heb er niet aan gedacht.’

‘Weet je niet hoe belangjijk het vooj mijn vadej is dat een officiej van justitie benoemd is?’

‘Nee.’

‘Hij bekijkt de bewijzen tegen de vejdachten, besluit of ze vooj de jechtbank vejschijnen of niet.’

‘Hoe weet je dat allemaal?’

Op het gezicht van Hasan kwam een droevige uitdrukking.

‘Van mijn vadej. Hij is ook al een paaj keej bij een advocaat geweest. De officiej van justitie kan bepalen dat ej helemaal geen jeden tot voojgeleiding is. Maaj, stel, dat hij tóch wojdt voojgeleid, dan kan jouw vadej ovejplaatsing toch ongedaan maken? Mijn vadej heeft niets onwettigs gedaan!’

Inmiddels hadden we de straatdeur van het binnenplein bereikt, waar Huriye Tezel woonde.

Het erfje waarop haar huurhuis zich bevond, was identiek aan dat van onze huiseigenaar, Kemalettin Gemici. De voordeur grensde niet aan de straat, maar was een eindje op het erf, wat haar absoluut niet beviel. Ze wilde een huis op de eerste verdieping, zoals de meeste ambtenaren in de straat hadden. Bovendien klaagde ze voortdurend over de drukte van de kinderen die uit de kraan op het erfje water kwamen drinken.

Ze was een trage, corpulente vrouw van gemiddelde lengte, met lichtbruin krullend haar dat ze kort hield, en een mollig gezicht met bruine ogen die je voortdurend monsterden, op zoek naar een onvolkomenheid waarover ze een opmerking zou kunnen maken. Ik wist van mijn moeder dat ze heel streng en veeleisend was, dat ze haar kinderen voortdurend aanjoeg om de hoogste cijfers te halen. Ze mochten van hun moeder hooguit een uur per dag buiten spelen...

Huriye deed zelf de deur open. Haar baby, die zes maanden oud was, droeg ze op haar arm. Er gleed een sarcastische glimlach over haar gezicht en haar lippen pruilden, alsof ze me iets venijnigs wilde toewerpen, maar ze zei met een quasivriendelijke stem: ‘Eindelijk laat meneer zich eens zien... Waar hangen jullie rond met zo veel vrije tijd... Als het bij rondhangen bleef, dan was het nog tot daaraan toe, maar jullie richten zo veel vernielingen aan. Kijk eens naar die pijp die helemaal kromgebogen is! Ik weet niet of je erbij was, maar als jullie zo doorgaan, moet oom Salih een nieuwe laten aanleggen.’

De pijp liep langs de muur van de schuur. Deze schuur was het eigendom van oom Salih en stond naast de poort die het voorste deel van het erf van zijn deel scheidde. Overdag en ’s nachts deed hij deze poort op slot. De kinderen uit de buurt klommen, hangend aan de buis, op het dak van de schuur en kwamen zo in zijn tuin terecht waar walnotenbomen groeiden. Vanaf het dak van de schuur kon je ook op het terras van ons huis klimmen. Ik herinner mij dat ik een keer, toen mijn moeder was vergeten om de sleutel bij tante Saadet achter te laten, op deze manier via het raam de keuken van ons huis was binnengekomen. Ik kreeg hier de dag daarna een ernstig standje voor.

Ik zei niets. Er gleed een onvriendelijk glimlachje over haar lippen. Jij doet alsof je immuun bent voor mijn verwijten, maar jij bent net zo platvloers als je vriendjes, leek dit lachje te zeggen. Tot mijn opluchting vroeg ze niets over de nieuwe huurder.

Door een smalle gang leidde ze ons naar binnen. Er hing een broeierige lucht van natte luiers; zelfs op zonnige dagen stookte ze het huis hoog op, zodat haar baby geen kou zou vatten. In de woonkamer zaten haar twee zoons, zestien en twaalf jaar oud, en haar dochter van negen om een tafel. In het midden lag een dik en groot boekwerk met een zwart omslag, en een stapel stembiljetten. Het waren vierkante formulieren van een soort krantenpapier, waarin stro was verwerkt om de kosten te drukken. Tijdens het opschrijven van de adressen zag je minuscule deeltjes stro schitteren op de geelbruine achtergrond, die overigens totaal niet geschikt was voor een vulpen; een dun lijntje inkt veranderde binnen de kortste keren in een vlek van een behoorlijk formaat, zodat alle letters in elkaar overvloeiden. Om deze reden gebruikten we ballpoints.

Het meisje, wier naam ik niet eens kende, had kort kroeshaar dat door het kammen boller was gaan staan en haar gezicht een vreemde aanblik bezorgde. Ze had de gewoonte aan kleurpotloden te likken, zodat de kleur beter op papier overkwam. Ze likte nu ook aan haar pen, terwijl dat geen nut had, puur uit gewoonte. De jongste zoon, Baki, leek op zijn zuster maar had golvend, glanzend haar zoals zijn vader. De kleding die hij droeg kwam mij bekend voor, en toen ik hem wat aandachtiger bekeek, herkende ik een broek en een trui die ooit van mij waren geweest. Mijn moeder had ze afgestaan op een middag dat Huriye bij ons was gekomen om te vragen of mijn vader kon bemiddelen opdat haar oudste zoon gratis op het internaat van het staatslyceum werd geplaatst, mocht hij niet slagen voor het toelatingsexamen. Mijn moeder, die doodsbang was voor de reactie van mijn vader, had haar verzoek beleefd afgewezen, maar had het nodig gevonden om haar met wat afgedankte kleren naar huis te sturen.