LEVIE DE LANGE

HET VERHAAL VAN MIJN LEVEN

Opgetekend door Jaap Stigter

Met een voorwoord van Frida Vogels

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1964, 2011 ERVEN LEVIE DE LANGE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 1984 Nawoord: JAAP STIGTER

© Copyright 2011 Voorwoord: FRIDA VOGELS, BOLOGNA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8064 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011

Voorwoord

‘Man, hoe is het mogelijk dat je nog leeft?’

Met die vraag, die hem na de dood van al de zijnen in de Duitse gaskamers telkens weer werd gesteld, begint het dagboek van Levie de Lange. Het boek zelf geeft het antwoord op die vraag. Ik had het jaren geleden gelezen en wat ik me ervan herinnerde, was dat Levie de Lange zichzelf de plicht had opgelegd om zich elke dag opnieuw zijn in Auschwitz vermoorde vrouw en al zijn vijftien vermoorde kinderen voor de geest te halen, een voor een, precies zoals ze waren; daarom moest hij leven, dacht ik. Zo is het niet precies, bleek me nu bij herlezing, maar zo is het toch ook weer wel. Net als het Lied van het uitgeroeide joodse volk van Jizchak Katzenelson (onbegrijpelijk genoeg maar nauwelijks bekend) is Levie de Lange’s dagboek niet in de eerste plaats een verslag van onmenselijke verschrikking, al zou het zonder die verschrikking niet hebben bestaan, maar in de eerste plaats een getuigenis van ongebroken menselijke kracht: de kracht van een mens die gelukkig is geweest en wie zijn geluk met geweld is ontnomen. Zo’n mens vecht terug. In het boek zijn zeer terecht het huwelijkscertificaat van Levie en zijn vrouw Jetje, gevolgd door de geboortecertificaten van al hun vele kinderen opgenomen. Onwillekeurig prent ook de lezer zich hun namen in: namen die niet vergeten mogen worden.

Het dagboek is een heel simpel verhaal over een man, een vrouw, en hun gestaag groeiend kindertal, die zich in de zwartste armoe staande houden uit de kracht van hun band met elkaar en hun hoop op een betere toekomst. Wanneer in 1939 Engeland en Frankrijk Duitsland de oorlog verklaren is de oudste zoon van De Lange, Israël, zestien jaar, en ook de drie op hem volgende kinderen zijn dan al oud genoeg om hun eigen brood te verdienen. ‘Mijn vrouwen ik stonden,’ zoals De Lange het uitdrukt, ‘als ik dat zo noemen mag, bij de drempel van een zekere vervulling van ons leven.’

‘Ik bedoel dat niet in zuiver materiële zin,’ gaat hij verder, ‘nee, we voelden beiden dat er iets meer gebeurde. De kinderen groeiden op naar een zekere bestemming en dat betekende dat een zware taak gedeeltelijk volbracht was. Het was al ten aanzien van vier gelukt hen zo ver tot volmondige mensen te maken dat zij met een gezond lichaam en een gezonde geest werken konden.’

Dat jaar 1939 was daarom voor de De Langes ‘ondanks alle afschuwelijke berichten over pogroms in het buitenland die we in de krant lazen, een opmerkelijk jaar. Geen mens – en wij ook niet – dacht erover, dat de nazi’s ook eens als een dief in de nacht ons land overrompelen zouden en ook hier de joden als slachtvee samendrijven. Ons eigen kleine leventje hield onze aandacht zozeer gevangen, dat alles als een volslagen verrassing zou komen’.

Inderdaad: ook wanneer de Duitse bezetting een feit is en de jacht op de joden is geopend, schijnt dat eigen kleine leven nog bescherming te kunnen bieden. In januari 1942 wordt de tweeling Philip en Leendert, de laatste kinderen van Levie en Jetje, geboren.

‘Eerlijk gezegd:’ schrijft De Lange, ‘die tweeling gaf ons – eigenlijk tegen elke logische redenering in – een gevoel van veiligheid. Ze hadden... ja, hoe zal ik het zeggen? Iedere keer, wanneer ik naar ze keek, iedere keer, wanneer ik die twee gezichtjes zag die precies eender waren, dan voelde ik iets van het mysterie van het leven, dat moeilijk onder woorden te brengen is. Ik kan mij niet herinneren, dat ik dit ten aanzien van vroegere geboorten zo sterk beleefd heb, maar het kwam misschien, omdat Philip en Leendert geboren werden, terwijl de dood bij wijze van spreken al voor de deur stond. Het komt er dus op neer, dat wij er min of meer op rekenden – zonder erover te spreken en zonder het ons amper zelf te bekennen – dat de onschuldige kijkers van deze laatste tweeling... eens kijken, hoe ik dat het beste moet uitdrukken... dat die onschuldige kijkers het laatste restje menselijk gevoel in de harten van onze doodsvijanden zouden wakker maken. Er waren toch onder hen ook vaders, die over de wieg gebogen gestaan hebben... Ik kon me niet voorstellen, dat ze allemaal rechtstreeks uit de hel kwamen.’

Philip en Leendert waren acht maanden oud toen ze vergast werden. Hun zusje Dora, toen zes jaar, had al met een gele ster moeten lopen.

==

In 1994 heeft de Berlijnse kunstenaar Gunter Demnig, geboren in 1947, zijn eerste ‘Stolperstein’ gemaakt. Stolpersteine zijn geelkoperen gedenktekens die in het trottoir worden aangebracht, voor de huizen waar ooit mensen woonden die in de oorlog door de nazi’s verjaagd, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven werden. Ze heten zo, volgens de kunstenaar, omdat wie daar loopt ‘er met hoofd en hart over struikelt’ en zich moet bukken om wat erop geschreven staat te kunnen lezen. Wat er staat zijn de naam, de geboortedatum, de deportatiedatum, en de plaats en datum waarop de mensen die hier leefden zijn vermoord, en de gedachte erachter is om al die niet tot rust gekomen levens tenminste hun naam en hun lot terug te geven. Ook Levie de Lange’s dagboek is zo’n Stolperstein, die de lezer dwingt om zich in dit ene ondanks alle moeilijkheden zo hoopvol begonnen, maar onvervuld gebleven leven te verdiepen.

Toen De Lange na alle doorstane ellende terugkwam in het bevrijde Amsterdam, kreeg hij van zijn dankzij haar gemengde huwelijk in leven gebleven zuster te horen dat ook zijn oudste zoon Israël, de enige voor wie hij nog hoop had, was weggevoerd en omgekomen. Zijn zuster vertelde hem ook, dat Issie kort daarvoor een paar schoenen en een spiegeltje bij een buurvrouw in bewaring had gegeven. De Lange ging naar die buurvrouw toe om haar om dat spiegeltje, dat zijn zoon op de ambachtsschool had gemaakt, te vragen.

Ze wilde het hem niet geven. Ze zei, dat ze geen spiegeltje had. Maar hij geloofde haar niet en zei kwaad dat hij het dan wel zelf uit haar huis zou halen. Daarop gaf ze het hem.

‘En op het moment dat ik het in mijn vingers kreeg, stond ik gewoon te beven. Als een slaapwandelaar ben ik met dat spiegeltje naar huis gegaan en ik moest steeds maar denken, hoe de smalle handen van mijn zoon aan die lijst gewerkt hadden; hoeveel moeite hij zich gegeven had om het minstens even goed te doen als alle andere jongens. Lange tijd durfde ik niet eens in dat spiegeltje te kijken, want ik was bang mijn eigen gezicht in de lijst te zien, die mijn zoon gemaakt had.’

Eenzelfde gevoel kan wie over een Stolperstein struikelt bekruipen.

==

Frida Vogels

Het verhaal van mijn leven

##

Vaak hoor ik vragen als: man, hoe is het mogelijk, dat je nog leeft? Waar heb je in vredesnaam de kracht en de moed vandaan gehaald om verder te willen leven?

Ja, het is voor velen blijkbaar een raadsel, waarom ik nog aan dit aardse bestaan hang en aan de knop van een radiotoestel kan draaien of ongeduldig zit te wachten op de dokter, die alles doet om na een hartinfarct mijn leven te verlengen.

Wat moet ik antwoorden? Het probleem, dat anderen zien, heeft mij immers nooit beziggehouden?

Nu ja, ik heb wel eens gedacht, dat de dood heerlijk rustig is. Geen herinneringen meer, geen nachtelijke visioenen, eenvoudig niets. Weer in vrede samen met mijn vrouw en vijftien kinderen, die door de Duitsers in de gaskamers vermoord werden.

Maar eerlijk gezegd: het is bij gedachten gebleven, want ik heb nooit een echt verlangen naar de dood in mij gevoeld. Anderen kunnen dit gek vinden, maar het is zo. Ik voel er ook niet voor, mij erin te verdiepen, waarom dit zo is, want ik ben over het algemeen maar matig in mijn eigen persoon geïnteresseerd. Het zijn vooral de doden die mij bezighouden, situaties van vroeger, hun gezichten, die ik steeds weer voor mij zie.

Ik ben maar een heel gewone man. En ik heb nooit iets meer willen zijn. Ik geloof ook, dat ik altijd recht door zee ben gegaan en nooit iemand iets tekortdeed.

==

Van huis uit ben ik een ongeschoold joods arbeider, die nooit tijd gehad heeft een vak te leren. Ik heb het dagelijks brood voor de mijnen met sjouwerswerk moeten verdienen.

Strikt gezien is er niets merkwaardigs aan mijn persoon. Of het zou dan het voor veel mensen zo op het eerste gezicht onverklaarbare feit moeten zijn, dat ik er nog steeds ben.

Voordat we gedeporteerd werden, heb ik samen met mijn gezin de diepste armoede beleefd, die menselijkerwijs gesproken maar mogelijk is. Daar kan ik staaltjes van vertellen, waarvan je de haren rechtovereind gaan staan. In de beruchte crisisjaren voor de oorlog zagen we letterlijk zwart van de honger. Maar ’t is vreemd, als ik eraan terugdenk moet ik vaststellen dat we er eigenlijk nooit wezenlijk onder geleden hebben. Nee, nooit.

Ze zeggen altijd dat de liefde het raam uit vliegt, wanneer de armoede binnenkomt. Maar bij ons is het precies andersom geweest: de nood bond ons slechts meer aan elkaar. We hebben met het hele gezin geleefd van 23 cent per persoon per dag. Later zelfs van 15½ cent. Maar daarbij hadden we één zegen: niemand werd er ziek.

Kort gezegd: ik had een gelukkig huwelijk. Ondanks alles. Wij hielden van elkaar, we kenden kameraadschap en liefde. Dat betekent heel veel, ik vind het zo’n beetje het hoogste dat voor een mens hier op aarde te halen is. Er wordt veel over gepraat, maar wie bezitten het werkelijk?

Mijn vrouw heeft alles zeer moedig gedragen en is altijd een ware moeder geweest. Ze was vaak zwanger onder zeer moeilijke omstandigheden. Rusten was er niet bij, ze bleef in de weer tot het laatste ogenblik.

Ik had onder mijn kinderen twee tweelingen. De twee meisjes zijn zeventien jaar geworden en de twee jongens – het was de laatste geboorte, toen ons land al bezet was – acht maanden.

Ze zijn, zoals ik al zei, alle zestien gegaan. Ik heb dit, terwijl ik in de oorlog jarenlang slavenwerk moest doen in een kolenmijn in Polen, nooit geweten, hoogstens kunnen vermoeden.

Maar hoe is een mens? Hij blijft hopen, hopen tegen beter weten in. Hij blijft denken, almaar denken: ze leven misschien nog, ze zijn misschien de dans ontsprongen, zestien tegelijk.

Stel je voor, zo schofterig zullen ze toch niet zijn.

Soms wist ik het echter zeker. Ik voelde het gewoon. Ze zijn er niet meer, er zal nooit meer een weerzien zijn. Kijk, ik heb tenminste de hoop gehad dat mijn oudste zoon, Israël – op die jongen was ik zeer gesteld en hij op mij –, na de bevrijding, als ik die tenminste zou mogen beleven, er nog zijn zou. Want hij bleef in eerste instantie alleen achter, hij had een kans om onder te duiken. Ik zal u dit nog precies vertellen. Maar het bleek ijdele hoop, want hij had achteraf gezegd: Wat zal ik alleen in Amsterdam blijven, nu al mijn broers en zusters samen met mijn ouders weggevoerd zijn?

Wat heb ik dan nu nog over? Een handjevol oude foto’s, waarvan ikzelf niet goed begrijp, hoe ik eraan kom. Maar ik kan er in elk geval dertien van de vijftien bij elkaar brengen, twee ben ik er kwijt. Och, ik hecht niet zoveel waarde aan foto’s. Wanneer ik de ogen sluit, kan ik ze allemaal duidelijk voor de geest halen, stuk voor stuk. Hoe ze praatten, hoe ze lachten, wat ze wilden. Ik zie ze, alsof ik ze kan pakken.

Hoe ik ondertussen zelf aan de dood ontkomen ben? Achteraf lijkt het mij een beetje een wonder. Maar ik dank dit slechts aan mijn vroeger sterke gestel en grote lichamelijke kracht – ja, er is nu niet veel meer van over – waardoor het mij mogelijk was om ondanks wrede ontberingen zwaar werk te doen. Het komt erop neer, dat ik tot de bruikbaren behoorde, de sterke dommekrachten, wier vergassing steeds uitgesteld werd. Dit neemt niet weg dat ik heel dikwijls dicht bij de liquidatie geweest ben, maar dan gebeurde er steeds iets onverwachts.

Nog dikwijls droom ik ’s nachts dat ik weer naar de mijnen moet. En dan vraag ik mij verbaasd af: hoe kan dat nou? Het is toch al zoveel jaren vrede, hebben de Duitsers dan nog steeds zo’n macht?

Ik geloof, dat ik bepaalde beelden nooit meer kwijtraak. Als ik u mijn hele levensverhaal in logisch verband verteld heb, zult u dat kunnen begrijpen. Ik geef eerst zomaar wat gedachten ter inleiding.

Zeker is, dat er haast geen nacht voorbij gaat, waarin ik niet mijn vrouw zie. Altijd herhaalt zich hetzelfde visioen: ik zie vele ramen en deuren, waarvan er zich plots een opent en dan roept zij mij. Soms hoor ik slechts haar stem, maar vaak zie ik ook haar gezicht of haar gestalte geheel ten voeten uit – zo wezenlijk, alsof ze er echt is – en dan begin ik te rennen, steeds weer schreeuwend: Waar ben je? Hier ben ik, antwoordt ze en ik ren huizen binnen, storm trappen op en als ik dan het raam bereikt heb, waar ik haar meen gezien te hebben, verschijnt ze weer aan een venster aan de overkant.

Zo gaat dit spookachtig spel verder, zich steeds herhalend, totdat ik ten slotte badend in het zweet wakker schrik.

Het enige goede is, dat je de vrouw, van wie je zoveel gehouden hebt, steeds weer ziet als toen zij 37 jaar was. En wel zo scherp, alsof ze mij eerst gisteren voorgoed verlaten heeft.

Ik geloof, dat zoiets veel kracht kost. Maar als platensnijder op een kauwgomfabriek – het werk, dat ik na de bevrijding ben gaan doen; vooraf ben ik echter eerst twee jaar bij de toenmalige matsesfabriek aan de Valkenburgerstraat geweest – heeft men jarenlang op mijn prestaties niets aan te merken gehad.

Totdat ik op een dag niet meer kon. Ik werd met gloeiende messen in de rug en de borst gestoken. Als een wrak kwam ik na het werk met een hartinfarct thuis.

Nu ik dit alles vertel, ligt het misschien voor menigeen voor de hand, dat dit leven met het verleden, bij al het menselijk begrip dat men voor mijn lot zou kunnen hebben, toch ergens de vrouw pijn zou kunnen doen, met wie ik hertrouwd ben.

Dat is echter niet waar. Haar begrip betekent meer, dan men zo over het algemeen met een woord als ‘menselijk’ bedoelt. Is zij tenslotte ook niet zelf jodin, die evenals ik een schier bovenmenselijke tol moest betalen?

Haar man werd ook vergast en haar enige zoon stierf twee dagen na de geboorte in Westerbork. Zelf overleefde ze het ‘experimentenblok’ van Auschwitz. Ik hoef u niet te vertellen, wat deze experimenten geweest zijn, iedereen weet dat ze van een duivelse gemeenheid waren.

En u kunt zich voorstellen, wat het betekent, zoiets te overleven.

We praten samen weinig over het verleden, waarom ook? Maar het is er steeds en het bindt ons. Op het dressoir – kijkt u maar – staat aan de ene zijde een foto van mijn laatste tweeling en aan de andere zijde het bruidsportret van haar eerste huwelijk. Dat is het, wat achter ons ligt. Dat is het, waarvoor we, samen in de stilte van de kamer, geen woorden hebben. Overigens, die foto van de tweeling is op haar verzoek neergezet. Ik zei u al, dat foto’s voor mij niet zoveel waarde hebben.

Maar we weten beiden – en we hoeven dit helemaal niet uit te spreken – dat noch ik, noch zij kan of hoeft te vergeten om de weg tot elkaar te vinden. Omdat onze levens in feite zoveel met elkaar gemeen hebben, kunnen we elkaar steun geven; en we snappen elk zonder meer, hoe dit moet gebeuren.

Ik zeg altijd: mijn eerste vrouw was de liefste vrouw ter wereld en deze is op één na de liefste.

Het valt mij niet makkelijk om het verhaal van mijn leven te vertellen. ’t Is me alsof ik over een muur heen moet, ik heb nog nooit iemand samenhangend het hele verhaal van mijn leven verteld.

Maar toch, ik geloof dat het niet juist is te zwijgen. En ik wil in dit verband geen grote woorden gebruiken als ‘aanklacht’ en ‘wereldgeweten’, een dergelijk betoog gaat me ook niet goed af.

Het schijnt mij voldoende om het verhaal over de onbarmhartige vernietiging van een groot arm joods gezin simpelweg te vertellen volgens de feiten, die mij helder voor de geest staan. En ik hoop, dat mijn verhaal ertoe zal bijdragen, dat dit nooit meer kan gebeuren.

Ik heb altijd een goed geheugen gehad, gelukkig wel. Ik hoef dus niet te zoeken naar een datum of naar bepaalde details, want de dag van de eerste ontmoeting met het meisje, dat ik trouwen zou, kan ik nog even duidelijk terug halen als het uur, toen de met joden volgepropte trein onder schijnwerperbelichting ergens in Duitsland stopte.

==

Ik vraag mij ondertussen af, of het vertellen van mijn levensverhaal mij zal kunnen helpen de last der zestien doden, die ik voortdurend meetors, wat makkelijker te dragen. Men zegt wel eens, dat het meedelen van gruwelijke feiten, die men altijd – tenminste zoveel mogelijk – in zijn hart besloten heeft gehouden, een obsessie kan doen verminderen. Ik weet het niet, voor mijn gevoel is er voor mijn kwaal geen enkele remedie.

Op het ogenblik weet ik slechts, dat het mij inspanning kost, bepaalde weerstanden te overwinnen, weerstanden om het verleden vanaf het begin met alle goede en slechte momenten weer op te roepen.

Ik zal immers weer in gedachten de wiegjes van sinaasappelkisten voor mij zien – Spaans ameublement noemden we dat – waarin onze babies lagen. Ik zal weer de planken over de stoelen leggen, teneinde voldoende plaats te hebben om het hele gezin rond de eettafel te krijgen. Ik zal opnieuw met geraapt kolengruis en groenteafval thuiskomen. Ik zal opnieuw ’t gezicht van de ambtenaar van het geboorteregister voor mij zien, dat bij het inschrijven van iedere nieuwe naam beduidde: komt er nu nooit eens een eind aan?

De uitzettingen wegens huurschuld, het doorbijten van halve centen, het stempellokaal, de werkverschaffing en al deze dingen meer zullen mij weer tastbaar voor de geest komen te staan, evenals de smoelwerken der sadisten, voor wie het martelen van mensen een dagelijks spelletje was.

En ik zal me weer realiseren, dat ik reeds vroeg getraind werd op grote lichamelijke inspanningen en ontberingen. Maar naast deze training heb ik tijdig nóg iets belangrijks geleerd en wel het zwijgen op moeilijke, zeer moeilijke ogenblikken.

==

Zo heeft de harde school van de armoede mij een bepaalde geschiktheid gegeven voor het zware lot dat ik dragen moest, een vermogen om iets meer te incasseren dan menig ander. In dit opzicht heb ik dus een bepaalde voorsprong op mijn medegevangenen gehad, maar dit neemt niet weg dat er veel situaties geweest zijn, waarvan ik achteraf nog niet kan begrijpen, hoe ik deze doorstond.

==

Ik heb al met andere woorden gezegd dat ik nog steeds aan het leven hang en hierbij speelt ook het feit een rol, dat mijn geestelijke vermogens mij niet in de steek gelaten hebben. Dat had makkelijk gekund. Hoewel, ik ben er nooit bang voor geweest.

Wel geloof ik dat mijn karakter, mijn hele aard, veranderd is. Ik weet niet goed in welk opzicht, maar het is te begrijpen, dat ik ook geestelijk in de verdediging moest gaan om mij staande te houden.

Van huis uit kom ik uit een der grote jodenwijken die Amsterdam eens bezat. Uit de Rode Leeuwengang, waar 36 families woonden, die ik nog allemaal kan opnoemen en waar haast niemand meer van over is. Daar had je Visraper, Papegaai, Haringman, Soep, Van der Bijl, Zwart, Van der Kar, enz.

Ze brachten mij reeds vroeg in aanraking met de jiddische volksgein der kleine kooplui en arbeiders, ze hadden het allemaal erg beroerd en bezaten misschien hierdoor meer spot en galgehumor dan andere joden.

Nou, dit soort humor heb ik later bar hard nodig gehad, en indien bepaalde uitspraken van mij ineens mochten choqueren, moet u maar denken, dat ik deze gedachten in bepaalde afschuwelijke situaties bij wijze van spreken als wapen gebruikte. Ze waren van node om niet tenonder te gaan.

==

Er is misschien één schamel lichtpuntje in mijn wreed uiteengescheurd leven te ontdekken. Ik kan het zelf niet zien en ik hecht er ook maar weinig waarde aan, maar andere mensen vinden dat ik zo’n nuchtere en gerijpte kijk op het leven heb – en ze schrijven dit toe aan alles, dat ik heb moeten verwerken.

Ik ben er niet zeker van, maar het kan zo wel zijn. Voor mijn eigen gevoel was ik precies dezelfde man geweest zonder deze beestachtige kastijding, maar ik kan mij vergissen.

Maar goed, ik heb dan een behoorlijk verstand. Haal uit je winst. Wanneer je nooit wat geleerd hebt en altijd duvelstoejager geweest bent, kan een dergelijk compliment je niets schelen. Ze mogen mij ook gerust een sufferd noemen. Ik geloof, dat ik hieronder evenzeer mijn gemoedsrust bewaar.

Het enige wat echter belangrijk is, is het feit, dat ik dit verhaal kan voordragen, zoals het werkelijk was – zó kan voordragen, dat een ander mijn gesproken woorden in geschreven vorm kan overbrengen.

Hoewel ikzelf niet kan schrijven, is dit een van de weinige keren in mijn leven, dat ik profijt kan trekken van mijn verstand, hoewel de eerlijkheid mij gebiedt op te merken, dat ik zonder wat raffinement (en de geestelijke verdediging, waarover ik het had) ook tenslotte nergens terechtgekomen zou zijn.

==

Het ligt mij niet, te gaan schelden of in bittere klachten te vervallen. Dat heb ik genoeg voor mijzelf gedaan en ik ben er nu moe van.

Ook ga ik niets afgrijselijker maken, dan het geweest is of momenten van eigen zwakte verzwijgen. Ik heb er geen behoefte aan om mijzelf als een gewone man na dit alles met wat heldhaftigheid te tooien, daarvoor ben ik ook te vaak bang geweest.

En bovendien, ik ken niets meer, dat ook maar in de verste verte op ijdelheid lijkt.

Misschien is het overbodig om dit te zeggen, omdat ik immers al opgemerkt heb, dat ik mijzelf als onbelangrijk beschouw, maar het misverstand zou om de hoek kunnen kijken, dat ik met dit verhaal iets voor mijzelf nastreef.

Ik geloof reeds gezegd te hebben, voldoende duidelijk gezegd te hebben, wat in de eerste plaats de bedoeling is van mijn vertellen. Maar daarnaast vergat ik bij nader inzien nog iets op te merken. Het verschaft mij namelijk een kleine troost, mijn vermoorde vrouw en kinderen op deze wijze een klein beetje verder te laten leven.

Ja, het is maar een heel klein en armzalig beetje, want ze hebben er tenslotte zelf niets meer aan. En op een gegeven moment moet ik hen zelfs loslaten, omdat er over de doden niets meer te vertellen valt en ik verder moest leven.

Zo wordt dit verhaal dan feitelijk wat tegen mijn zin een beschrijving van hoe ik hen zag en hoe mijn eigen leven met en zonder hen verlopen is, maar hieraan valt nu eenmaal niet te ontkomen.

==

Ik hoop, voordat ik mijn ogen sluit, nog eens Israël te mogen zien. En ik heb laatst tegen mijn vrouw gezegd: Als ik jou mocht overleven, wil ik in die oude bodem begraven worden, want hier is dan niemand meer om voor mijn steen te staan.

Ik heb trouwens – ik wil dat in dit verband zeggen – altijd gewenst, dat ik eerder zou sterven dan vele anderen van mijn familie, opdat ik nooit meer treurdagen zou hoeven te zitten.

Want ik heb vroeger nog wel eens onoprechte droefheid en vrolijkheid op treurdagen gezien en toen zei ik tot mijzelf: misschien vergunt het lot me, dat ik dit nooit meer hoef mee te maken.

Maar ja, het is precies alles andersom gegaan. Ik ben blijven leven en alle anderen zijn dood.

##

Toen ik kennis aan haar kreeg, was zij zestien en ik zeventien jaar. Omdat een neef van mij iets te maken had met een voetbalclub, waarvan ik ook lid geworden was, kwam ik nogal veel in de Batavierdwarsstraat, de buurt, waar zij woonde.

Ik zag haar dikwijls lopen en ik geloof dat het van ons beiden zo’n beetje liefde op het eerste gezicht was. De kennismaking ging dan ook zo vanzelf, dat ik me niet meer goed kan herinneren, hoe het ging. Ze zal me echter wel wat aangemoedigd hebben, want ik ben altijd een beetje bleu geweest; dat ben ik trouwens in veel opzichten nog.

Ze heette Henriëtte Turfreijer – Jetje Turfreijer – en werkte eerst als fabrieksmeisje op een suiker- en later matsesfabriek aan de Valkenburgerstraat. Hier werden de matses machinaal gemaakt, de oude handfabriek stond in de Jodenhouttuinen en die heeft in ’42 opgehouden te bestaan.

Jetje kwam uit een gezin met acht meisjes, waarvan er na de oorlog nog drie in leven waren. Twee waren gemengd gehuwd en één dook onder.

Het merkwaardige is dat ik na de bevrijding nog twee jaar – tot aan de opheffing in ’48 – bij dezelfde fabriek aan de Valkenburgerstraat in dienst geweest ben en daar dezelfde chef aantrof, die nog met mijn vrouw heeft samengewerkt.

En een nog merkwaardiger feit is, dat ik hier mijn tweede vrouw ontmoet heb. Ze trad ook als jong meisje bij deze fabriek in dienst en keerde na de oorlog naar haar vroegere werkkring terug.

Ik heb nog een oude, vooroorlogse foto, waar het hele fabriekspersoneel op staat. Daar staat mijn huidige vrouw ook op en zij is van alle joodse werknemers, die verder op deze plaat te zien zijn, de enige die nog leeft. Haar vader werkte daar ook, haar ooms, broers en zusters eveneens, kortom: een groot gedeelte van haar familie.

Eens kijken. Ik ben op 25 juli 1923 met Jetje getrouwd en het moet dus in 1921 geweest zijn, dat ik haar voor het eerst op straat aansprak. Ik werkte toen bij de Vami aan de Prinsengracht als flessenvuller. Ik deed 15.000 flessen per dag.

Het besluit om te trouwen namen we op 21 juni 1923, nadat op 17 juni de eerste bevalling had plaatsgehad. Denkt u hier maar over zoals u wilt, zoiets gebeurt wel meer. We waren misschien wel eerder getrouwd, als we ergens hadden kunnen wonen. Dat wil zeggen: als ik wat meer verdiend zou hebben.

We waren op die dag van de bevalling – het was op een zaterdag – bij een tante op bezoek. Het was omstreeks half elf in de avond, toen Jetje – die was toen dus achttien jaar – zich ineens onwel ging voelen.

Ik bracht haar direct naar het Wilhelmina Gasthuis, waar ik de mededeling kreeg, dat ik de volgende morgen maar moest terugkomen.

Toen ik terugkwam – het was half acht in de ochtend – kreeg ik te horen, dat mijn vrouw een welgeschapen zoon ter wereld had gebracht. We noemden hem Israël, en dat zou later Issie worden.

Nadat ik van mijn moeder een bed gekregen had, zijn we bij mijn schoonouders op een pietepeuterig kamertje gaan inwonen. Die mensen deden ’t maar, want we moesten toch ergens naartoe, maar ze hadden het zelf in die dagen met hun grote gezin ook al buitengewoon moeilijk.

Op 30 maart 1924 overleed mijn moeder. U ziet, ik weet alle data nog precies. Ze werd, na enige jaren verlamd te zijn geweest, 46 jaar oud. Mijn vader, die in het seizoen sinaasappelbewerker aan de Handelskade was – in de zomer hield hij zich bezig met de kuiperij en de inleggerij –, bleef toen met zes kinderen over, maar hertrouwde korte tijd later.

Hij ging toen bij die bewuste vrouw inwonen, zodat ik in het kleine ouderlijk huis aan de Valkenburgerstraat 175 mocht trekken. We waren dolgelukkig dat we ook al het huisraad kregen.

Het was een vreemde sensatie, op deze manier weer in een huis terug te keren, waarin we zoveel jaren lief en leed hadden gedeeld.

Het was een uitgewoond poppenhuisje, waarin feitelijk maar twee kamers waren. Hier, in een der ouderwetse bedsteden, schonk mijn moeder aan zestien kinderen het levenslicht, waarvan er in 1924 al zeven waren overleden. Naast mij is er op het ogenblik nog één zuster over, die gemengd gehuwd is.

Ik had toen een baan – als ik het zo mag noemen – als overkruier op de groentemarkt en verdiende zo bedroevend weinig, dat de huishuur van drie gulden per week mij te veel werd.

Mijn vader besloot toen, dat een broer en een zuster bij ons in huis zouden blijven slapen, opdat ze ons in de huur wat tegemoet konden komen.

We vonden dat een goede oplossing, want boven stond toch helemaal niets, en er was zelfs geen geld om een oude stoel in een uitdragerij te kopen.

Overigens, beneden stond ook niet zoveel. Een paar stoelen, een tafel, een fornuis en een bedstee, dan had je het gehad.

Mijn vrouw was na verloop van enige tijd weer in verwachting en op 11 december 1924 vertelde ze mij ’s middags om half drie, dat ze nog zoveel huishoudelijk werk te doen had, maar zich zo ziek voelde.

Ik zei haar dat ze zich wat overwerkt had. Als ze ging liggen, zou het wel weer overgaan. Er kondigden zich echter pijnen aan, die steeds erger werden, zodat ik haar voorstelde om mee naar het ziekenhuis te gaan.

Maar dat wilde ze niet. Ze ging ramen lappen en dit zou en moest eerst af. Ja, zo is zij steeds geweest, ze kon hard zijn voor zichzelf. Tenslotte kwam zij ook uit een arm gezin, waar ze dit reeds vroeg had moeten leren.

Terwijl ik mijn hart vasthield, kwam toevallig een van mijn schoonzusters op bezoek. Ik legde haar de situatie uit, waarop zij Jetje toeschreeuwde: Vooruit, uitscheiden, naar het ziekenhuis!

Met veel moeite namen we haar spons en zeemlap af, waarop de schoonzuster mijn vrouw snel hielp wat extra’s aan te trekken. Het was tenslotte een behoorlijk koude winterdag.

Hals over kop gingen we toen naar het ziekenhuis, dit lag in die dagen aan de Nieuwe Keizersgracht.

Mijn vrouw werd direct naar de verloskamer gebracht en na verloop van een half uur werd ons medegedeeld dat zij twee dochters ter wereld had gebracht. Het gewicht van een der kinderen was 4 pond, het andere woog 3½ pond.

Het was nodig, beide in de couveuse te leggen, want het leken precies twee heel kleine poppen. U begrijpt natuurlijk dat die hele medische behandeling gratis was, de stad betaalde dat.

Na elf dagen kwam mijn vrouw weer thuis, maar de tweeling – die we Mina en Rachel noemden – moest achterblijven, totdat hun gewicht iets was toegenomen. Om de drie uur moest zij echter twintig minuten naar het ziekenhuis lopen om de kinderen te voeden, en dit ging door van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, zodat u zich kunt voorstellen, dat zij vaak oververmoeid was.

Natuurlijk probeerde ik ondertussen van alles om beter werk te krijgen en hoewel ik een sterke knaap was van twintig jaar, had niemand mij nodig. Geen mens bleek geïmponeerd door mijn kracht en uithoudingsvermogen, en ze stuurden mij van het kastje naar de muur.

Ik bleef dus maar mijn heil zoeken op de oude groentemarkt aan de Marnixstraat, waar ik in de zomer aan allerlei klusjes een paar centen kon verdienen, maar bij het naderen van de winter de inkomsten danig zag tanen.

Maar ik zocht er hoofdzakelijk weggegooid fruit en groenten. Er werd in die dagen ontzaglijk veel weggegooid. Ik kwam soms met een hele zak rommel thuis en dan ging mijn vrouw dadelijk aan het sorteren.

Na ongeveer zes weken kregen we de tweeling thuis. Van nu af aan waren we met ons vijven. De eerste weken namen de twee meisjes nog iets in gewicht toe, maar weldra begonnen ze te vermageren en werden we ongerust.

Ik raadpleegde een dokter, die zei dat de oorzaak aan ondervoeding geweten moest worden. Hij zei: Het is nu de tijd voor babyvoeding, ze hebben melk nodig, suiker, griesmeel.

Maar daar was voor ons niet aan te komen. Mijn vrouw, de jongen en ik konden ons nog wel tevreden stellen met een stuk brood, maar daar konden we natuurlijk de babies niet mee voeden.

Ten einde raad ben ik toen gaan aankloppen bij het toenmalige Burgerlijk Armbestuur in de Reguliersdwarsstraat. Ik was daar niet helemaal een onbekende, want in de jaren, toen ik bij mijn schoonouders in huis kwam – ik vergat dit nog te vertellen – ging ik met de voddenkar de straat op en mocht toen via dat Armbestuur, dat later is uitgegroeid tot de dienst voor Sociale Zaken, een bedrag van 15 gulden handelsgeld in ontvangst nemen.

Ik vroeg om ondersteuning, maar ik werd nogal nors afgewezen. Mijn verhaal over de ondervoede kinderen was via de bewuste dokter reeds bij het B.A. terecht gekomen, en na lang heen en weer gepraat kwam het dan eindelijk zover dat ik dagelijks voor 30 centen fijne groenten mocht gaan halen bij een handelaar in de Houtkopersdwarsstraat.

Eigenlijk hadden we daar wel het minste behoefte aan, maar over vet, boter, suiker en wat daar zo verder bij hoort, werd niet nader gesproken. De deur werd beleefd voor mij opengedaan en ik mocht het gebouw weer verlaten.

Ik ging dagelijks naar de aangewezen handelaar, maar wat mijn vrouw ook verzon of aftobde, het werd voor de kleintjes na een paar dagen al te moeilijk om het eten van het B.A. naar binnen te krijgen. Mijn vrouw en ik zijn toen samen naar die groenteman gegaan om hem te vragen, of ik voor het toegewezen bedrag niet wat aardappels kon krijgen. Daar konden we er een paar van fijn maken en daar hadden we tenslotte dan alle vijf wat aan.

Uit een en ander blijkt wel, dat ik niet veel kwaliteit en zelden aardappels op de oude groentemarkt wist te vergaren.