Miek Zwamborn

De duimsprong

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Voor dit boek ontving de schrijver een werkbeurs en een reisbeurs van het Letterenfonds. Met steun van het Mondriaanfonds werd het mogelijk het beeldmateriaal bijeen te brengen.

==

© Copyright 2013 MIEK ZWAMBORN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8071 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014

Wie op zijn kop loopt, heeft de hemel als afgrond onder zich.

==

Georg Büchner in Lenz

1

Drie jaar geleden reisde ik per trein naar de Glarner Alpen. Het was een reis van ruim anderhalve dag die ik voor een groot deel slapend maakte. Ik was op weg naar de Tödi, een zadelberg die te midden van een van de meest onontsloten gebieden van Zwitserland lag. Mijn eerste poging om erbovenop te geraken was faliekant mislukt, omdat ik tijdens de klim vanuit Trun door noodweer overvallen werd en voortijdig terug moest naar het dal. Terwijl ik getergd door slagregens het Puntegliasdal in rende, nam ik me voor niet te lang te wachten met een tweede poging. Ik bestudeerde de route vanuit het noorden en prentte me Blatt 1193 in, een mozaïek van gletsjers, rolgesteente, morenen en stuwmeren, alleen in het midden van de kaart langs de bovenrand waren wat losse bomen ingetekend. Ik polste Jens, die geen moment aarzelde en we prikten een datum om de Tödi te beklimmen.

De hele nacht door stapten er mensen in en uit de wagon, zwijgend en zonder haast. Op elk station bleef de trein tenminste een half uur op passagiers wachten. Een verdwaalde stem galmde over het perron. Ik luisterde naar het knarsende geluid van de trein die weer in beweging kwam. Af en toe schoof ik het gordijntje van de coupé even naar de zijkant in de hoop een glimp van de Rijn te zien. Ik geloof niet dat ik ooit eerder zo naar een tocht had uitgekeken. Het hoogste vergletsjerde bergmassief van Oost-Zwitserland en in het verlengde ervan Piz Russein, Glarner Tödi en Sandgipfel, westpiek, oostpiek en noordpiek, Jens en ik zouden ze alle drie beklimmen.

==

Tegen de ochtend kwam de trein in Zürich aan. Wachtend op mijn aansluiting ontbeet ik aan de Sihl, die dwars door de stad stroomt. Ver boven het Zürichmeer glommen de besneeuwde Alpen. Zilver leken ze in dit licht, geciseleerd uit metaal, na verhitting in de plooi gedreven. Hoe groot zou Europa zijn als iemand die bergen gladstreek of terug naar beneden duwde? Ik keek voor de zoveelste keer op de kaart, een vliesdunne huid waarop de aarde wordt geprojecteerd. Door het gebied daadwerkelijk te betreden, een stap op het driedimensionale grondvlak te zetten, zouden we een wak slaan, door het landschap heen zakken. Het landschap zou een kwartslag draaien, over een paar uur al was de rechtop gezette kaart overal om ons heen.

De trein naar Pfäffikon vertrok klokslag tien uur. Voorbij het eiland Ufenau, waar die ochtend een dunne zon het dak van de kerktoren aantipte en de bomen in een vreemd groengeel schijnsel zette, boog de trein zuidwaarts over de berijpte velden steeds verder weg van het water. Ik keek naar de gebreide trui van de oude dame tegenover me die uit verschillende tinten grijs bestond. De kabels leken zich binnenstebuiten te keren, kronkelden over haar magere lichaam heen. Ze deden me denken aan het gebied waarnaar ik onderweg was. Tijdens de vorming van de Glarner Alpen zijn de Helvetische dekbladen over het Aarmassief en het Infrahelveticum naar het noorden geschoven. Daarbij werden de oude Permo-Triassische gesteenten van de Verrucanogroep over jonge kalksteen uit het Jura, het Krijt en het Paleogene flysch heen geduwd. Boven op de 250 tot 300 miljoen jaar oude, rode Verrucano ligt weer gesteente dat bij de grote verschuiving als een blinde passagier meereisde. Oorspronkelijk lag de kap van de Glarnerverschuiving ver boven de pieken van de Tödi en de Bifertenstock. ‘Jeder Berg wird einmal flach sein.’ Ik hoorde het Jens weer zeggen. De gedaante van de aarde verandert onophoudelijk. In de zee van tijd komt aan alles een eind. Ooit brak er een dag aan waarop de Alpen omhoog stuwden. Ooit zullen de Alpen verdwenen zijn. Volgens Jens heft de opstuwing van het gebergte, die nog steeds voortduurt, de krimp op. Met gemiddeld een centimeter aangroei en een centimeter erosie per jaar blijven ze voorlopig nog wel even staan.

Pas na Näfels klapten de wanden van het landschap daadwerkelijk omhoog. Van het ene op het andere moment waren er geen heuvels meer maar een door steile wanden begrensd U-vormig dal, uitgeslepen door de gletsjer.

We hadden om drie uur afgesproken op het station van Glarus. Toen ik kort voor drieën uitstapte en op het perron naar hem uitkeek, rook ik de sneeuw en voelde ik hoe diep ik ernaar verlangde met Jens naar boven te lopen en samen met hem in het niets te zijn.

==

Jens stond op het bord met de treintijden te kijken. Met stramme benen liep ik naar hem toe. Verstrooid keek hij op. Zijn blik veranderde. We omhelsden elkaar, bleven minutenlang zo staan. Hoe vaak nog zouden we elkaar zo terugzien?

‘De trein vertrekt over zevenendertig minuten.’ Het waren de eerste woorden die we wisselden. Ik weet nog dat Jens toen vroeg of ik het verhaal van de kalief kende.

‘Een kalief rijdt met zijn mensen door de woestijn. Plotseling stapt hij van zijn kameel af, gaat op de grond zitten en zegt: “We moeten hier lang wachten, we zijn te snel gereisd, onze zielen zijn niet zo snel, we moeten hier blijven tot ze ons ingehaald hebben.” Elke keer als ik vlieg denk ik daaraan en ik vlieg niet eens zo ver, maar drie uur,’ zei Jens.

We tilden elkaars rugzakken op. Om de Spitzalpeligletsjer over te steken sleepten we een ijsbijl, stijgijzers en dertig meter touw mee. ‘Lichter materiaal bestaat er niet,’ zei Jens verontschuldigend. We verdeelden het gewicht, verstelden de dragers en de heupriemen en bonden de bagage weer op onze ruggen. In de trein zetten we de rugzakken op de stoelen tegenover ons. Als souffleurs stonden ze daar. We zwegen. Zij zwegen. Meewarig keken we naar het voorbijschietende dal. De laatste snelle kilometers raasden voorbij. We ademden al een andere tijd.

In Linthal stapten we uit, we waren te zwaar beladen en hesen de bagage hoog op.

‘Een keer vloeken mag,’ zei Jens, ‘godver.’ Maar wat wogen vijfentwintig kilo op tegen het vooruitzicht een week aan de haast van het leven te ontsnappen.

De chauffeur van de bus naar Urnerboden, een kleine gedrongen man met zware stem liet ons mopperend weten dat we hadden moeten reserveren. Niet omdat er zoveel mensen mee wilden, maar juist omdat er op dit uur niemand anders naar Urnerboden ging. Jens zette zijn berouwvolle ogen op. Voor deze keer dan. Het was zijn laatste rit deze week. In een wit busje met acht stoelen zigzagden we de Klausen Pass op. Boven ons staken de kammen uit, omhooggeborsteld door de wind. Het gesteente zag er broos uit, op elke top stond een kruis, glinsterend in de zon.

==

De buschauffeur zette ons af bij de kabelbaan. Een paar minuten later arriveerde er een jager, hij droeg eenzelfde groene vilten broek als Jens en vroeg waarheen we op weg waren. Hij wist niet waar de Heimstock lag, de Tödi kon je vanaf het punt waar we stonden nog niet zien, hij hoopte op een paar reeën en zei: ‘Er ligt veel sneeuw daarboven, je moet vroeg op om er niet doorheen te zakken. Als je vroeg bent kun je een paar toppen per dag doen.’ We knikten. We waren langzame lopers, maar zouden een poging wagen. Doodstil was het in de cabine. We schommelden over de toppen van de sparren, onze rugzakken, vastgebonden met een touwtje, stonden buitenboord op een plank. Het bos vlekte door de sneeuw. Onder ons kromp Urnerboden. Het landschap verloor aan kleur, opende zich. Dit was waarom we steeds weer weg wilden, ruimte om schaamteloos in over te stromen.

‘Voorzichtig,’ de jager groette ons. Even later zagen we zijn silhouet boven op de kam, heroïsch uitkijkend over het dal.

‘Een verrekijker en de loop van een geweer brengen de beesten naar je toe,’ zei Jens. ‘We lijken op hem, zijn op een zelfde manier op zoek, de jager met zijn geladen geweer, wij met ons geslepen potlood.’

Als je lang op zee bent en je aan de horizon land op ziet doemen lijkt het alsof het land naar je toevalt. We keken naar de top van de Gemsfairenstock.

‘Als je goed kijkt,’ zei Jens, ‘is het net alsof de top beweegt.’ Wij waren hoogstwaarschijnlijk de laatste wandelaars van het seizoen en stelden ons aan het landschap voor. Over ruim een maand zouden de hellingen worden belaagd door fräsers, snelheidsduivels. Ze arriveren in de nacht, hun ski’s op de schouder, lopen in het donker tegen de sneeuw op om bij zonsopkomst over de gletsjertongen naar beneden te suizen.

Na een uur lopen gingen we scherper zien. We probeerden het landschap te lezen. We herkenden iets maar konden het nog niet benoemen. Het pad volgde de kromming van het dal, bleef op één hoogte, het was niet meer dan een kras van twee voetzolen breed. We liepen achter elkaar, nog even en dan zou het donker worden. Voorlopig zagen we geen vlakke grond om de tent op te zetten. De eerste sneeuwvlek verscheen, vier huiverige voeten, onzeker in hun grip, maar bij elke stap gingen we meer bij het dal horen. Boven ons hingen aureolen van wolken, niet één maar minstens drie op elkaar gewaaide ringen, lenswolken volgens Jens. Een merkwaardig fenomeen, wolken waar de inhoud uit was weggegevallen. De avond viel, het was te ver tot de kam, tevergeefs speurden we naar een veld voor de nacht en daalden ten slotte af naar een klein zadel waar precies genoeg ruimte was voor de tent. Binnen tien minuten stond het kampement. Jens roerde met een lichtgewicht vork met gaten in de steel in de soep. In het laatste licht maakten we ons klaar voor de nacht, die nu pijlsnel op ons af kwam.

‘Ik vergeet altijd weer hoe donker het in de bergen kan zijn,’ zei Jens. ‘Waarom is er eigenlijk geen synoniem voor het woord nacht?’ De nacht was te groot en sloot ons in. We ritsten de tent dicht. Het dunne tentdoek hield de wereld buiten. Onzin. De donkere wereld kwam er dwars door naar binnen.

==

==

Langzaam wenden we aan de duisternis. Zo vlak als we dachten bleek de ondergrond niet te zijn. De tent stond verre van waterpas. We rolden naar beneden waardoor het doek slap ging hangen en onze neuzen raakte.

‘Van liggen rust je ook uit,’ fluisterde Jens. ‘Steken jouw botten ook zo door het matje heen? Waarom willen we ook al weer buiten slapen? Wie het weet mag het zeggen.’

Jens rolde tegen me aan in zijn slaap. Halverwege de nacht gingen we dwars in de voortent liggen met onze hoofden buiten de tent, kijkend naar de miljoenen sterren boven ons. Elke stip had een eigen kleur, we werden erdoor opgeslokt, duizelig door de immense diepte ervan, duizelig ook van het besef zelf zo nietig te zijn. Toen we een paar uur later wakker werden wisten we waarom we dit deden, de rode lucht, een eerste top die zon ving, twee gemzen op de kam, het licht op Jens gezicht. We stonden op en smolten sneeuw, aten wat gedroogde vruchten en braken op. Na een korte klim stonden we weer op het pad en keken we naar de plek waar we geslapen hadden. Niets wees nog op onze aanwezigheid, alleen wij onthielden dit zadel, deze nacht. Over de kam heen leidde het pad boven een alp langs. Er vloog een dagpauwoog met ons mee. De vlinder achtervolgde ons tot we stopten bij een zoutplaats om wat water te drinken.

Bij de volgende stop deden we allebei onze gamaschen aan. We hadden de laatste alpenweiden ver onder ons gelaten en naderden de sneeuw. Naast de steen waarop we zaten lag een half vergane paraplu met een houten handvat uit een tijd dat wandelaars nog met een paraplu de bergen introkken. Onze groene en rode onderbenen zakten weg in de sneeuw. Met allebei een stok ploeterden we door het zachte witte landschap.

Een paar uur later, toen we voor het eerst zicht hadden op de noordzijde van de Tödi, raakte Jens even mijn arm aan.

‘En?’ vroeg hij. ‘Wat vind je ervan?’

Ik wist het niet. Het was net alsof mijn ogen geen gegevens meer naar mijn hersenen stuurden. Ik zag een afgeplatte berg met zwierige wanden als een harmonica uitgetrokken, maar ik raakte bij de aanblik ervan in een vreemde lauwe stemming. Ik weet nog dat me te binnen schoot hoe Heim, een Zwitserse geoloog die zich specialiseerde in het maken van alpmodellen zittend in de mand van de luchtballon Wega, waarmee hij over de Diablerets vloog, verzuimde zijn notitieboek tevoorschijn te halen om de kleur blauw op te tekenen waarvoor hij toch juist deze luchtreis ondernam. Heim schrijft in Die Fahrt der Wega dat het gebergte uit de lucht gezien precies zo blauw was als hij het zich voorstelde en dat een groot verdriet hem overviel.

Jens grinnikte. ‘Kijk niet zo sip,’ zei hij. ‘Morgen kietelen we zijn voeten en klimmen we langs zijn kuiten tot aan zijn knieholtes.’ Hij stoof naar beneden. Aan de andere kant van de helling was de sneeuw al weggesmolten. Veel belangrijker dan het zien van de Tödi leek me nu een slaapplaats te vinden. Ik volgde Jens, probeerde even steenbokachtig af te dalen, maar kleine losse stenen deden mijn voeten zwikken. Voorlopig was de helling nog te steil. Ik boog mijn knieën, die door het afdalen verkrampten, en keek naar de kam waar we vandaan kwamen. Hoe kort we hier ook waren en het landschap aanraakten, ik voelde dat ik deel uitmaakte van een opstapeling van miljoenen jaren geschiedenis. Het verschil tussen mijn lichaam, dat zich bewoog, en een steen die op de helling lag, was te verwaarlozen. Wie wij waren deed er niet toe. Jens’ stem weerkaatste tegen de roestbruine wanden. Boven op de Tödi waaide een wolk poedersneeuw op. Iets lager perste de zon zich tussen de rotsen door.

Die nacht klapperde het tentdoek door de föhn. Tot twee keer toe spande ik de scheerlijnen strak, maar het hielp niet, de wind rukte aan de lijnen, dook onder het doek door en kolkte om ons heen. Ik deed geen oog dicht. Jens wel. Jens kon overal slapen.

Aarzelend zei Jens de volgende morgen dat hij die nacht op vijf uilen moest passen. De uilen zaten gevangen in een kast. Om het uur opende hij de schuifdeur om de uilen te voederen en te zien of alles in orde was. Opeens waren de uilen in katten veranderd die bij het opendoen van de deur uit de kast ontsnapten. Jens dacht na en staarde omhoog.

‘Het waren ransuilen,’ zei hij, ‘ze hadden pluimen op hun oren.’

‘En toen?’ vroeg ik.

‘Toen werd ik opgevreten,’ zei Jens heel rustig terwijl hij de tent openritste.

We kleedden ons aan op het okergele veld met uitgebloeide zilverdistels en pakten in. Niet alles, de tent lieten we staan. Als we de top van de Piz Cazarauls haalden, zouden we onszelf op een nacht in de Planurahütte trakteren. Met een paar crackers in onze jaszak daalden we af langs de poelen van de koeien die de helling in de loop der eeuwen vertrapt hadden. De lucht was rood. Jens liep voorop met de rugzak, alle overtollige grammen bleven bij de tent. Als we zo eens een hele week onderweg zouden kunnen zijn. We aten met de lichtste vorken ter wereld en onze handdoeken pasten opgerold in een zeepdoos en nog sleepten we ons een bult.

‘Pumpernickel mag niet meer,’ zei Jens, ‘of alleen de eerste dag roggebrood, lust jij nog wat vogelzaad?’ en hij diepte wat pitten op uit zijn jaszak. We volgden de beek. Voorbij de rivier boog het pad naar rechts, daarna zouden we alleen nog maar rechtdoor gaan, langs de rand van de gletsjer omhoog over de kam naar de top.

In de schaduw van een grote kei vonden we de afdruk van een schoen, niet meer dan een dag oud. We volgden de onbekende voeten. De dag daarvoor waren we dezelfde profielzolen achterna gegaan. We hadden gezien hoe onze voorganger net als wij om de Fridolinshütte gelopen was en de deur van de winterstock had willen openen, die vreemd genoeg op slot had gezeten. We moesten er maar op gokken dat het winterverblijf van de Planurahütte open was.

==

Het eerste uur, terwijl we steeds verder het dal uitliepen, vonden we alleen sporadisch een afdruk in de sneeuw, maar hoe groter de sneeuwvelden werden, hoe meer stappen er voor ons uitgestanst waren. Het spoor vergemakkelijkte de klim. De aangestampte sneeuw was nog hard genoeg om ons gewicht te dragen en voerde ons recht omhoog. De sneeuwvelden werden dieper en groter. Jens zag bleek toen ik achterom keek. Hij was ver achterop geraakt.

‘We moeten onze ritmes meer op elkaar afstemmen,’ riep hij. ‘Bij elkaar in de buurt blijven.’

Ik nam de rugzak van hem over. Niets voor Jens om zo snel moe te zijn.

‘Het komt wel, wind je niet op,’ riep ik, maar tegelijkertijd dacht ik: hij houdt me niet bij, er is iets, we moeten omdraaien.

‘Rustig aan,’ Jens ontweek mijn blik, zei ‘laat me met rust’ met zijn ogen. Ik draaide mijn rug naar hem toe en ging voorop, mijn oren gespitst op zijn trage passen.

Na de lastige eerste etappe bereikten we de morene. Jens was buiten adem, keek twijfelend omhoog, zijn ogen stonden diep in de kassen. Hij zuchtte en ging zitten.

‘Wat tocht het hier,’ mokte hij, ‘kan die wind niet gaan liggen, hoe ver is het nog?’

We keken naar de overkant van het dal. Het zadel van de Tödi was niet langer zichtbaar. Met de duimsprong probeerden we de afstand tussen de toppen in te schatten. Jens richtte zijn omhooggestoken duim op en kneep zijn rechteroog toe en daarna zijn linker. Honderdtachtig meter, beweerde hij. Ik keek op de kaart en mat het na.

‘Vijftig ernaast.’

‘Hoe kan dat nou?’ vroeg Jens.

‘Vijftig is toch niet zo veel op een afstand van driehonderd,’ riep ik, wetende dat zo’n grote misrekening ons onder andere omstandigheden fataal zou kunnen worden. Jens stond op en zei: ‘We hebben vier benen en vier ogen, allemaal extra tentakels om meer vat op het landschap te hebben en we maken er een puinhoop van.’ Nu denk ik: ik had het tóen moeten vragen, waarom deed ik niets? Misschien was Jens dan nog hier. Er zijn dagen dat ik alleen maar daar aan denk. Als, galmt het dan in mijn hoofd, als als als.

Maar er is geen als.

Ik vroeg Jens of wij echt de klim naar de top zouden wagen. Hij antwoordde door op te staan. We trokken verder. Boven ons puilden de toppen van de witroodwitte stokken uit de steenmannetjes. Ik keek achterom naar het spoor dat we gevolgd waren. Onze voeten over de voeten voor ons. Aan het spoor kon je niet zien dat we met zijn tweeën klommen.

Ik lag een paar stappen voor en hield Jens in de gaten. Af en toe vroeg ik ‘gaat het’ of ‘zullen we bij de volgende stok rusten’, en dan zei Jens met een doffe stem ‘ja, laten we dat doen’. Met maar een paar stappen tussen ons in vroegen we ons hardop af wie er voor ons liep.

Een jager? Een bioloog? Een geoloog? Ik dacht aan Heims ongelijke benen. Hoe duizenden van zijn sneeuwstappen door de zon waren weggesmolten. Over een paar dagen, weken of maanden zou de zon dat ook met onze passen doen, maar voorlopig stempelden we omhoog, in het spoor van de onbekende loper. De klim werd zwaarder. We vorderden ultiem traag. Jens verontschuldigde zich voor zijn slechte conditie. Links van ons lag het uiteinde van de ruige Sandfirn, we kwamen er maar niet voorbij, alsof de ijsvlakte steeds weer voor ons uitschoof. In werkelijkheid deed het ijs dat ook. Professor Hugi bouwde in 1827 op de Unteraargletsjer een hut en ontdekte dat deze in 1830 circa honderd meter was verschoven. IJs bleek zich als een zeer taaie vloeistof te gedragen onder invloed van de zwaartekracht. Met het blote oog niet zichtbaar, maar toch in beweging. Tussen 1874 en 1882 voerde Heim in opdracht van de Schweizer Alpen Club metingen uit op de Rhônegletsjer. Hij beschilderde een groot aantal stenen en plaatste deze op verschillende hoogtes in een horizontale lijn op de gletsjertong. In opeenvolgende jaren ging hij de ligging van iedere steen na. Sommige bleven op nagenoeg dezelfde plek liggen, andere schoven over het ijs naar beneden, een rode steen haalde een gele steen in, een groene steen verstoorde de lijn zwarte stenen. Uit zijn waarnemingen bleek dat de ijssnelheid aan de zijkanten van de gletsjers gering is en in het midden het grootst. Daar kon de snelheid tot meer dan tweehonderd meter per jaar oplopen.

==

==

We werden door de Tödi beschaduwd. Ik wist niet waarom we verder gingen. Wat wilden we bewijzen? De Piz Cazarauls was nog zo ver weg. We woelden door de sneeuw, die nu tot onze heupen kwam, en verwoestten het spoor. Af en toe keek ik om naar Jens, die achter me aan ploegde. Allebei buiten adem rustten we even op een steen. Jens zei dat we niets anders meer konden doen dan verder ploeteren, dat we onze krachten verspilden als we zouden omkeren. Naar beneden in deze zachte sneeuw was te gevaarlijk. Omhoog dus, omhoog, ook al schreeuwde alles om ons heen: ‘Naar beneden, maak dat jullie hier wegkomen!’

Hoeveel uur al waren we onderweg? Ik voelde nieuw bloed naar mijn hersenen stromen en kreeg de kracht in mijn benen terug. Ik concentreerde me op het spoor en op Jens’ onregelmatige stappen en merkte niet dat we afweken van de markeringen. De sneeuw werd nog zachter en we zakten steeds dieper weg, zetten een stap en strandden in de vorige stap, gleden terug naar beneden. We vielen en grepen om ons heen in de sneeuw, hesen onszelf terug in het spoor aan de zwarte punten van stenen die boven het sneeuwdek uitstaken. Pas boven aan de rand van de Windhölle waar een reusachtige hand de sneeuw om een top van de Hinter Spitzalpelistock opzij leek te hebben geschoven, ontdekte ik dat we aan de verkeerde kant van de gletsjer stonden. Jens geloofde het niet, verwisselde twee toppen, zei het dak van de hut te zien, maar er was geen dak en geen hut. Teruggaan kon allang niet meer. Over dik een uur zou het donker zijn.

Jens vervloekte ons. ‘Idioten die we zijn,’ schreeuwde hij, ‘en nu, wat doen we nu?’ Hij probeerde een paar stappen op de gletsjer te zetten. Ik zag aan zijn schouders hoe bang hij was. Langzaam bracht hij de ene voet voor de andere. De toplaag hield zijn gewicht. We knikten. Jens wierp me het uiteinde van het prusiktouw toe. Hij was het lange touw vergeten in te pakken. We wisten dat het uiterst riskant was wat we deden, maar we konden niet anders. Na vijftig afschuwelijke stappen stonden we aan de overkant.

We bleven het touw vasthouden, rustten een paar minuten en klommen uitgeput het laatste stuk omhoog. Daar lag de hut, nog één keer moesten we dertig meter dalen en veertig meter stijgen, maar dat haalden we wel. De laatste meters trokken we onszelf op aan kettingen die in de rots waren vastgeslagen. We stonden op het terras onder aan de hut en keken op de gletsjers die ons aan drie zijdes omsingelden. Jens wees op het spoor van de schoenen die we gevolgd waren. Halverwege de Windhölle draaiden ze zich om. Onze wegwijzer leek na de klim onmiddellijk rechtsomkeert te hebben gemaakt.

==

==

Het zicht op de Claridenfirn en de Sandfirn, die ons omsloten, was angstaanjagend, zo uitgestrekt, zo leeg en vol barsten. De Planurahut bleek open. Uitgeput trokken we onze gamaschen en schoenen uit, liepen de trap op en ploften allebei neer op een bed. Jens sloot zijn ogen en zei: ‘Ik wil nu geen bergen meer zien, alleen maar slapen.’ Zijn woorden galmden na in mijn hoofd en verontrustten me. Ik dekte hem toe en vroeg me af hoe we de volgende dag zouden wegkomen. Ik wist niet wat ik moest doen en verbaasde me erover hoe ik als een vreemde tegenover hem stond. Jens sliep. Ik keek naar zijn gezicht, dat zich ontspande, en onderdrukte de neiging hem aan te raken.

Duizelig van de klim ging ik in de vensterbank zitten. Boven de gletsjer vlogen alpenkraaien, die tegen de witte achtergrond uitgeknipte vogels werden. Ik zette de lege waterflessen onder de ribbels van het golfplaten dak, fixeerde de flessen met sneeuw en luisterde naar de druppels die op de rand en in de fles uiteenspatten.

Toen Jens wakker werd, had ik de kachel in de hut aangemaakt en een blik ravioli uit een van de keukenkastjes opgewarmd. Ik zette de steelpan op tafel. Jens stond zwijgend in de deuropening.

‘Is er iets?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Ik weet het niet,’ zei Jens, ‘wat er is. Er is niets. Dat is het juist. Ik probeer me ertegen te verzetten, het weg te duwen, zodra ik merk dat het begint, maak ik me uit de voeten, maar waar moet ik heen? In mijn hoofd is er geen plek meer voor mij. Ik word voortdurend aan de kant geschoven, genegeerd, naar beneden getrokken. Ik weet niet waarom ik het je niet eerder heb verteld.’ Hij keek weg, naar zijn voeten. ‘Ik durfde de tocht niet af te zeggen. Ik keek ernaar uit om met jou buiten te zijn, maar ik ben helemaal niemand meer.’

Zijn mond was vertrokken tot een dunne streep, ik zag hem slikken en liep om de tafel heen. Daar, in de Planurahütte op 2947 meter boven de zeespiegel omgeven door louter sneeuw en ijs hielden we elkaar vast. Ik weet niet hoelang we daar stonden, ook niet hoe onze armen zich uit die onverwachte omhelzing losmaakten om langs de schouders omlaag te kruipen.

De volgende dag hadden we allebei prik in de benen, volmaakte beheersing over onze spieren, aan niets merkten we dat we door de reserves heen waren. We schreven onze namen in het hüttebuch, sloten af en begonnen aan de terugtocht. Jens’ sombere stemming leek verdreven, alle zwaarte leek uit hem weggeëbd, hij was de Jens van weleer, zoals hij zichzelf spottend noemde terwijl hij in een keks beet.

De sneeuw liet zich die ochtend gewillig tot treden stampen. Nog voordat de zon achter de top van de Cazarauls opkwam bereikten we de rand van de gletsjer. We staken nu dwars door, over de onaangeraakte sneeuw en liepen parallel aan het spoor dat ons in moeilijkheden had gebracht. Heel precies volgden we de witroodwitte palen, tikten elk topje even aan terwijl de zon steeds verder achter de Cazarauls tevoorschijn kwam. Waar stenen boven de sneeuw uitstaken gebruikten we onze handen om langs de wanden naar beneden te laveren. We maakten het onszelf iets moeilijker, daagden elkaar uit en oefenden sneeuwstops.

Fritz Zwicky, die op 7 september 1924 de top van de Tödi bereikte, vond een ijsklimtechniek uit waarbij hij met over elkaar geslagen benen traverseerde. Volgens hem zou je, als je de techniek aanwendde, zonder treden te slaan met stijgijzers veilig langs de rand van een gletsjer kunnen oversteken. Hij ontdekte de techniek, zoals hij beweerde, tijdens de beklimming van de Krumme Würmer, een spectaculaire plooiing in de gekloofde noordwand van de Glärnisch en schrijft in zijn boek Jeder ein Genie dat hij het liefst zestig graden steil of steiler klimt over hard, blauw ijs. Op de foto die we in de hut in een oud jaarboek van de SAC, de Schweizer Alpen Club, vonden ziet Zwicky er met zijn gecompliceerde gekruiste benen op het ijs twijfelachtig uit, maar toen Jens en ik het probeerden leek de techniek zo gek nog niet. We bleven dichter bij de helling, in een volkomen nieuw evenwicht, al was het moeilijk de benen op te schuiven.

==

==

‘Hoe meer je valt, hoe beter je erin wordt,’ hoorde ik Jens zeggen voor hij omgekeerd in de sneeuw plofte en grijnzend weer opstond.

Op de open vlaktes werd het louter beenwerk. We daalden af, bereikten de tweesprong, stapten in onze stappen van de dag daarvoor, maar het was zoveel lichter nu. We skieden korte stukjes over de steile hellingen naar beneden. We waren al halverwege. Het was onvoorstelbaar hoe we daar op de heenweg hadden geworsteld met de zachte sneeuw.

‘Merkwaardig,’ zei Jens, ‘hoe snel een hoofd ellende vergeet.’

Merkwaardig, dacht ik, hoe dichtbij we nu zijn, hoe daar ellende voor nodig was. We lieten het pad waar Jens zo bleek had gezien achter ons, trokken de gamaschen uit en liepen in de richting van de waterval om ons daar te wassen.

Nadat we waren opgedroogd en om het uiteinde van de morene heengelopen waren, vonden we in het dorre gras van alp Ober Sand een vergane ballon die ooit rood moest zijn geweest. Jens raapte het draderige vod op en stak het zonder iets te zeggen in zijn zak. We liepen verder, gefocust op de tent die halverwege de helling op ons wachtte.

Jens was bezig onze zwaar gehavende schoenen in het vet te zetten. In een van de gaten rond de tent stond groenblauw, gemarmerd water. Löcher heet de weide volgens de kaart. We durfden het water uit de poelen waar de koeien van alp Ober Sand zich zomers aan laafden niet te drinken en hadden wat we tapten uit de beek al op. Ik vertrok met de rode tas, op zoek naar sneeuw, maar de zon had alle velden van de afgelopen dagen al doen smelten. Ver weg van de tent vond ik in een holte nog een pluk sneeuw. Met twee armen schepte ik de buit in de rode tas. Springend over de pollen van de vertrapte weide, met rechts van mij de Tödi, rende ik met de smeltende tas terug naar de tent. Jens stond al op de uitkijk. We splitsten de sneeuw op in twee delen, alsof we dat altijd zo hadden gedaan. Jens boetseerde een deel van de sneeuw tot een hoge pegel in de pan en schoof er de zwarte zak van de brander overheen. ‘Ter bevordering van de smelt,’ glunderde hij. Er is niemand die ons had uitgelegd hoe we het moesten doen, maar we wisten het. De rest van de sneeuw, die tegen de ochtend helemaal gesmolten zou zijn, bewaarden we voor het ontbijt.

Luierend op de matjes ontdekten we waar het grommende geluid, dat ons de dag ervoor ook al was opgevallen, vandaan kwam. Het was vallende sneeuw. Een stuk van de Bifertengletsjer brokkelde langzaam af. Het geluid was traag, trager dan het vallen zelf. Als we het geluid hoorden lag de sneeuw al. Met de verrekijker bespiedden we het breukvlak, het was net een grote neus die op instorten stond.