Samuel Butler

De weg van alle vlees

vertaald en van aantekeningen voorzien door Nele Ysebaert

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaling kwam mede tot stand dankzij een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

De uitgever ontving voor deze uitgave een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds.

==

Oorspronkelijke uitgave: The Way of All Flesh, Grant Richards, Londen 1903

==

© Copyright 2013 vertaling en aantekeningen: NELE YSEBAERT en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8072 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

1

Uit de tijd dat ik een klein jongetje was, aan het begin van deze eeuw, herinner ik me een oude man in een kniebroek met kamgaren kousen die leunend op een stok door onze dorpsstraat schuifelde. In het jaar 1807 zal hij tegen de tachtig zijn gelopen, en van daarvoor kan ik me hem denk ik moeilijk herinneren, want ik ben in 1802 geboren. Rond zijn oren hingen nog wat witte lokken, zijn rug was krom, zijn knieën waren zwak, maar hij was nog pittig en genoot veel aanzien in onze kleine gemeenschap van Paleham. Hij heette Pontifex.

Zijn vrouw was hem de baas, werd gezegd; naar verluidt had ze wat geld meegebracht, maar veel zal het niet zijn geweest. Ze was een rijzige vrouw met brede schouders (mijn vader heb ik haar weleens monumentaal horen noemen) die het op een huwelijk met meneer Pontifex had aangestuurd toen hij jong was en te goedhartig om nee te zeggen tegen de eerste de beste vrouw die naar zijn hand dong. Het paar was niet ongelukkig geweest samen, want meneer Pontifex had een inschikkelijk karakter en leerde al snel zich te plooien naar de stormachtige buien van zijn vrouw.

Meneer Pontifex was timmerman van beroep; hij was ook een poosje koster geweest; maar in de tijd waaruit ik hem ken was hij zover opgeklommen dat hij niet meer met zijn handen hoefde te werken. In zijn jonge jaren had hij zichzelf leren tekenen. Ik beweer niet dat hij goed kon tekenen, maar toch was het nog verbazend hoe goed hij het kon. Mijn vader, die rond 1797 tot priester werd beroepen in de gemeente van Paleham, kreeg heel wat tekeningen van de oude heer Pontifex in bezit, allemaal dorpsgezichten, en zo pretentieloos secuur dat ze hadden kunnen doorgaan voor het werk van een vroege meester. Ik zie ze nog hangen, ingelijst achter glas in de studeerkamer van de pastorie en, zoals alles in dat vertrek, getint door de groene weerschijn van de rand klimop rond de vensters. Ik vraag me af hoe ze zullen ophouden te bestaan als tekeningen, en in welke zijnstoestanden ze daarna zullen overgaan.

In plaats van genoeg te hebben aan het kunstenaarschap, moest meneer Pontifex zo nodig ook nog musicus worden. Hij bouwde eigenhandig het kerkorgel en vervaardigde een kleiner exemplaar dat hij bij hem thuis neerzette. Hij speelde zoals hij tekende, naar professionele maatstaven niet bijster goed, maar veel beter dan je zou verwachten. Zelf toonde ik al op jonge leeftijd belangstelling voor muziek, en toen hij dat merkte, wat al snel gebeurde, kreeg meneer Pontifex een zwak voor mij.

Men zou kunnen denken dat hij met zo veel ijzers in het vuur niet erg welvarend kon zijn, maar dat was hij wel degelijk. Zijn vader was dagloner geweest, en hijzelf was zijn loopbaan begonnen met als enig kapitaal een goed verstand en een sterk gestel; maar inmiddels lag er een forse uitstalling hout op zijn erf en bood zijn bezit een aanblik van degelijke welstand. Tegen het einde van de achttiende eeuw, niet lang voordat mijn vader in Paleham kwam wonen, had hij een boerenbedrijf van ruim zesendertig bunder gekocht, wat voor hem een flinke stap voorwaarts betekende. Bij het bedrijf hoorde een ouderwetse maar gerieflijke woning met een alleraardigste tuin en een boomgaard. De timmerman zette zijn nering nu voort in een van de bijgebouwen dat vroeger bij een klooster had gehoord waarvan nog overblijfselen te zien waren in wat de abdijhof werd genoemd. Het huis zelf, omsloten door kamperfoelie en klimrozen, was een sieraad voor het dorp en de inrichting was al even voorbeeldig als de buitenkant pittoresk was. Het gerucht ging dat mevrouw Pontifex gesteven lakens op haar gastenbed had liggen, en dat geloof ik onmiddellijk.

Haar zitkamer, voor de helft gevuld met het door haar echtgenoot gebouwde orgel en geparfumeerd met enkele verschrompelde appels van de pyrus japonica buiten, herinner ik me nog heel goed: het schilderij van de prijsos boven de schoorsteenmantel, door Pontifex zelf gemaakt, het diorama van de man die in een besneeuwde nacht een koets bijlicht, ook door Pontifex geschilderd, het oude mannetje en vrouwtje die het weer voorspelden, de porseleinen herder en herderin, de potten met grote graspluimen waartussen ter verfraaiing één of twee pauweveren waren gestoken, de porseleinen kommen vol rozeblaadjes, gedroogd met grof zout. Dat alles is allang tot een herinnering vervaagd, maar voor mij nog steeds een geurige.

Nee, dan haar keuken – en de doorkijkjes naar een spelonkachtige kelder daarachter, waar de glans van het bleke oppervlak van melkbussen oplichtte, of het kon ook zijn van de armen en het gezicht van een melkmeisje dat de room eraf schepte; of haar voorraadkamer, waar ze naast andere schatten de befaamde lippenpommade bewaarde, een van haar specialiteiten, waarvan ze jaarlijks een staafje schonk aan wie het haar behaagde ermee te vereren. Een jaar of twee voor haar dood schreef ze het hele recept uit en gaf dat aan mijn moeder, maar we hebben de pommade nooit zo kunnen bereiden als zij. Toen we klein waren, bracht ze soms de groeten over aan mijn moeder met het verzoek ons op de thee te mogen ontvangen. En reken maar dat ze ons dan verwende. Wat haar buien betreft: we hebben in ons leven nooit zo’n verrukkelijke oude dame ontmoet; wat meneer Pontifex ook met haar te stellen mag hebben gehad, wij hadden geen reden tot klagen; en meneer Pontifex speelde ook altijd voor ons op het orgel, waarbij we met open mond om hem heen kwamen staan en hem de knapste man vonden die ooit had geleefd, behalve onze eigen vader natuurlijk.

Mevrouw Pontifex had geen gevoel voor humor, er staat me tenminste niets bij wat daarop wijst, maar haar echtgenoot zat vol grappen, al zouden weinigen dat op het eerste gezicht hebben vermoed. Ik weet nog dat mijn vader me een keer naar zijn werkplaats stuurde om wat lijm te halen, en ik toevallig binnenkwam toen de oude heer Pontifex juist zijn leerjongen een uitbrander gaf. Hij had de knaap – een grote sufferd – bij zijn ene oor beet en zei: ‘Wat? Alweer de weg kwijt – halve gare!’ (het hulpje werd geloof ik voor een dolende ziel gehouden, vandaar ‘de weg kwijt’). ‘Luister jij eens goed, knaap,’ vervolgde hij, ‘sommige jongens worden dom geboren, en daar hoor jij bij; sommigen halen domheid aan – dat doe jij ook, Jim, je bent dom geboren en hebt je geboorteschat ook nog eens flink vergroot – en sommigen’ (hier kwam het hoogtepunt, waarbij hoofd en oor van de jongen heen en weer werden geschud) ‘krijgen domheid opgedrongen, wat bij jou, als het God behaagt, niet zal gebeuren, beste jongen, want ik zal de domheid met kracht uitdrijven, al zal ik je ervoor om de oren moeten slaan,’ maar ik zag hem Jim niet echt een draai om zijn oren geven, of verder gaan dan veinzen, om hem bang te maken, want die twee begrepen elkaar uitstekend. Een andere keer hoorde ik hem de dorpsrattenvanger roepen met de woorden: ‘Kom eens hier, jij van de drie dagen en drie nachten,’ zinspelend, naar ik later hoorde, op diens episoden van dronkenschap; maar laat ik ophouden over dergelijke futiliteiten. Mijn vaders gezicht klaarde altijd op wanneer de naam van de oude Pontifex viel. ‘Ik verzeker je, Edward,’ zei hij vaak tegen me, ‘die Pontifex was niet zomaar bekwaam, hij was een van de bekwaamste mensen die ik heb gekend.’

Als jongeman ging me dat te ver. ‘Maar beste vader,’ antwoordde ik, ‘wat heeft hij dan gepresteerd? Hij kon een beetje tekenen, maar had hij ooit van zijn leven met een schilderij bij de Royal Academy Exhibition kunnen aankomen? Hij heeft twee orgels gebouwd en kon op het ene het Menuet uit Samson1 spelen en op het andere de Mars uit Scipione;2 hij was een goede timmerman en nogal een grappenmaker; hij was heus een prima vent, maar waarom beweren dat hij zoveel bekwamer was dan hij was?’

‘Lieve jongen,’ antwoordde mijn vader, ‘je moet niet afgaan op het werk, maar op het werk in samenhang met de omgeving. Had Giotto of Filippo Lippi bij de Exhibition mogen hangen? Zou ook maar één van de fresco’s die we samen in Padua hebben gezien een schijn van kans maken daar te mogen hangen als die nu zou worden ingezonden? Sterker nog, die lui van de Academy zouden zo verontwaardigd zijn dat ze de arme Giotto niet eens zouden schrijven dat hij zijn fresco moest komen ophalen. Pfoe!’ ging hij door, op dreef rakend, ‘als Pontifex dezelfde kansen als Cromwell had gekregen, dan had hij volbracht wat Cromwell heeft volbracht, en beter ook; als hij de kansen van Giotto had gehad, dan had hij alles volbracht wat Giotto heeft volbracht, en geen haar slechter; het geval wilde dat hij dorpstimmerman was, en ik durf te beweren dat hij in zijn hele leven nog nooit een karwei heeft afgeraffeld.’

‘Maar met zoveel “alsen”,’ zei ik, ‘kunnen we mensen niet beoordelen. Als de oude Pontifex in Giotto’s tijd had geleefd, was hij misschien wel een tweede Giotto geweest, maar hij leefde niet toen.’

‘Ik verzeker je, Edward,’ zei mijn vader een beetje streng, ‘we moeten de mensen niet zozeer beoordelen op wat ze presteren, als wel op wat ze naar ons idee in aanleg zouden kunnen presteren. Als iemand in de schilderkunst, de muziek of de zaken des levens genoeg heeft gepresteerd om mij het gevoel te geven dat ik hem in een noodgeval kan vertrouwen, is dat genoeg. Zo iemand zal ik niet beoordelen naar wat hij feitelijk op zijn doek heeft gekregen, en al evenmin naar de daden die hij zogezegd op het doek van zijn leven heeft gezet, maar naar wat hij in mijn beleving heeft gevoeld en nagestreefd. Als hij mij het gevoel heeft gegeven dezelfde dingen in zijn hart te sluiten als ik, dan vraag ik niet meer; misschien was zijn techniek onvolkomen, maar ik heb hem begrepen. Hij en ik hebben een verstandhouding; en ik zeg het je nogmaals, Edward, die oude Pontifex was niet zomaar bekwaam, maar een van de bekwaamste mensen die ik heb gekend.’

Hiertegen viel niets meer in te brengen, en mijn zusters maanden me met hun blik tot stilte. Om de een of andere reden maanden mijn zusters me altijd met een blik tot stilte als ik het oneens was met mijn vader.

‘Neem dan zijn geslaagde zoon,’ snoof mijn vader, die ik werkelijk kwaad had gekregen. ‘Die is het nog niet waard om zijn vaders schoenen te poetsen. Hij vangt zijn duizenden ponden per jaar, terwijl zijn vader tegen het eind van zijn leven per jaar zo’n driehonderd shilling verdiende. Hij ís ook geslaagd; maar zijn vader, die met zijn grijze kamgaren kousen, zijn breedgerande hoed en zijn bruine pandjesjas door Paleham Street schuifelde, was honderd George Pontifexen waard, ondanks al zijn rijtuigen en paarden en dikdoenerij.

Maar toch,’ liet hij erop volgen, ‘is George Pontifex ook niet van gisteren.’ En dat brengt ons bij de tweede generatie van de familie Pontifex waarover we ons moeten buigen.

1. Samson – oratorium uit 1743 van Georg Friedrich Händel op het leesdrama Samson Agonistes (1671) van John Milton, geput uit de slotepisode van het bijbelverhaal over Samson (zie Richteren 13-16). Samson had een lange persoonlijke strijd achter de rug tegen het Filistijnse volk, gevestigd in het zuidwesten van Palestina, dat de Israëlieten overheerste. Door zijn bovennatuurlijke krachten had hij zonder hulp menigeen geveld. Toen had hij zijn hart verpand aan de Filistijnse Delila, die hem had ontfutseld dat zijn kracht in zijn haren school. Terwijl hij sliep had zij hem kaalgeschoren, waarop hij moeiteloos kon worden ingerekend en hem de ogen waren uitgestoken. In Miltons tekst biedt Samsons vader zich ten troost aan als begeleider van de blinde zoon.

2. Scipione – opera uit 1726 van Georg Friedrich Händel.

2

De oude Pontifex was in het jaar 1750 getrouwd, maar zijn vrouw had vijftien jaar lang geen kind ter wereld gebracht. Aan het einde van die periode deed mevrouw Pontifex het hele dorp versteld staan door blijk te geven van onmiskenbare aanstalten haar man een erfgenaam of erfgename te schenken. Haar geval was al lang geleden beoordeeld als kansloos, en toen ze bij een bezoek aan de dokter in verband met bepaalde symptomen werd geïnformeerd over de betekenis daarvan, was ze diep ontstemd en wreef ze hem onder de neus dat hij onzin kletste. Ze weigerde zelfs maar een draad in een naald te steken met het uitzicht op haar bevalling en zou volstrekt onvoorbereid zijn gebleven, als haar buren niet een dieper inzicht in haar toestand hadden gehad dan zijzelf en zonder haar een woord te zeggen alles in gereedheid hadden gebracht. Misschien vreesde ze de godin Nemesis, die overmoed wreekt, al wist ze bepaald niet wie of wat Nemesis was; misschien vreesde ze dat de dokter zich had vergist en ze zou worden uitgelachen; maar waar haar weigering te erkennen wat zonneklaar was ook op stoelde, ze weigerde het categorisch, totdat op een besneeuwde avond in januari in allerijl over de hobbelige landwegen de dokter werd gehaald. Toen die arriveerde, trof hij niet één maar twee patiënten aan die zijn hulp nodig hadden, want er was een jongen geboren die te rechter tijd George werd gedoopt, ter ere van zijne destijds regerende koninklijke hoogheid.

Zijn karakter had George Pontifex naar mijn stellige overtuiging voornamelijk van de koppige dame op leeftijd die zijn moeder was – een moeder die, hoewel ze niemand anders dan haar echtgenoot liefhad (en dan nog op haar manier), zeer aan dit onverwachte late kind gehecht was; alleen liet ze daar weinig van merken.

De zoon ontwikkelde zich tot een robuust, alert kereltje met verstand voor twee en een wellicht iets te grote hang naar boekenwijsheid. Omdat hij thuis goed werd behandeld, hield hij zoveel van zijn ouders als hij bij machte was van iemand te houden, maar hij hield van niemand anders. Hij had een goed ontwikkeld gevoel voor mijn, en zo weinig als hij kon voor dijn. Doordat hij veelal in de buitenlucht opgroeide in een van de mooist gelegen en gezondste dorpen van Engeland, kregen zijn armpjes en beentjes alle ruimte, en destijds werden kinderhersenen nog niet zo overbelast als vandaag de dag; misschien toonde de jongen zich juist daarom zo leergierig. Op zijn zevende of achtste kon hij beter lezen, schrijven en rekenen dan enige andere dorpsjongen van zijn leeftijd. Mijn vader was destijds nog geen priester in Paleham en had dus geen herinneringen aan de kindertijd van George, maar ik heb wel gehoord dat buren aan hem vertelden hoe ongewoon schrander en voorlijk hij werd gevonden. Uiteraard waren zijn vader en moeder trots op hun nakomeling en zijn moeder was vastbesloten dat hij ooit tot de groten der aarde zou behoren.

Besluiten dat je zoon het ver zal schoppen in het leven is één ding, maar om daarover tot een vergelijk met de fortuin te komen is een andere zaak. George Pontifex had kunnen worden opgeleid tot timmerman met als enig goed gevolg de opvolging van zijn vader als een van de kleinere notabelen van Paleham, en als mens toch succesvoller kunnen zijn dan hij is geweest – want naar ik aanneem bestaat er in deze wereld weinig tastbaarder succes dan dat de oude Pontifex en zijn vrouw te beurt was gevallen; maar toevallig kwam zo rond 1780, toen George een jongen van vijftien was, een zuster van moeder Pontifex, getrouwd met een zekere meneer Fairlie, een paar dagen in Paleham logeren. Meneer Fairlie was uitgever, voornamelijk van godsdienstige lectuur, en had een zaak aan de prestigieuze uitgeversstraat Paternoster Row in Londen; hij was opgeklommen in de wereld, en zijn vrouw met hem. De zussen onderhielden al een aantal jaren geen nauwe betrekkingen, en hoe het precies kwam dat meneer en mevrouw Fairlie te gast waren in het rustige maar buitengewoon gerieflijke huis van hun zus en zwager ben ik vergeten; maar om welke reden dan ook werd het bezoek afgelegd en de kleine George wist vlot bij zijn oom en tante in de gratie te raken. Een kwieke, intelligente knaap met goede manieren, een gezond gestel en gerespecteerde ouders heeft een potentiële waarde die een ervaren zakenman met een nijpend personeelsgebrek moeilijk kan ontgaan. Nog voor het bezoek ten einde was, bood meneer Fairlie de ouders van de jongen aan hem in de zaak te nemen, waarbij hij meteen toezegde dat het hem, mocht hij zijn werk goed verrichten, niet aan promotie zou ontbreken. Het belang van haar zoon ging mevrouw Pontifex te zeer aan het hart om zo’n aanbod af te slaan, dus de zaak was alras in kannen en kruiken en ongeveer twee weken na het vertrek van het echtpaar Fairlie werd George per koets naar Londen gestuurd, waar zijn oom en tante hem opwachtten, bij wie hij zoals afgesproken zou intrekken.

Een beter begin had George zich niet kunnen wensen. Hij kleedde zich nu modieuzer dan hij tot dusverre gewend was geweest, en iedere zweem van de uit Paleham meegebrachte boersheid in zijn tred en zijn tongval verdween zo snel en zo volledig dat weldra niet meer te merken viel dat hij niet was geboren en getogen in een zogeheten ontwikkeld milieu. De jongen besteedde veel zorg aan zijn werk en maakte de goede dunk die Fairlie zich van hem had gevormd meer dan waar. Zo nu en dan werd hij naar huis gestuurd voor een paar dagen vakantie en zijn ouders zagen weldra dat hij zich een manier van doen en spreken eigen had gemaakt die verschilde van alles wat hij uit Paleham had meegenomen. Ze waren trots op hem en namen zonder aarzeling hun bijpassende rol aan, die iedere schijn van ouderlijk gezag liet varen, waartoe dan ook geen enkele noodzaak meer was. Op zijn beurt was hij altijd aardig voor hen en toen zijn leven ten einde liep bewaarde hij een grotere genegenheid voor zijn ouders dan hij denk ik verder ooit voor een medemens heeft gekoesterd.

De bezoekjes van George aan Paleham duurden nooit lang, want de afstand vanuit Londen was nog geen tachtig kilometer en er bestond een directe postkoetsverbinding, zodat de reis gemakkelijk was; daardoor kreeg de glans van het nieuwe noch voor de jongeman noch voor zijn ouders ooit de tijd om te verbleken. George hield van de zuivere buitenlucht en de groene weilanden na de schemering van Paternoster Row, die, zoals nog steeds, meer een smalle, donkere steeg was dan een straat. Afgezien van het aangename weerzien met de vertrouwde gezichten van boeren en dorpelingen, vond hij het ook prettig zelf te worden gezien, en te worden gefeliciteerd dat hij was uitgegroeid tot zo’n knappe, geslaagde vent, want hij was niet het soort jongeman dat zijn licht onder de korenmaat zet. Zijn oom had hem in de avonduren Grieks en Latijn laten bijbrengen; die talen hadden hem goed gelegen en hij had snel en zonder moeite onder de knie gekregen wat menige jongen jaren kost. Zijn kennis zal hem wel een zelfvertrouwen hebben gegeven dat zich meedeelde, bedoeld of onbedoeld; in ieder geval begon hij zich al snel voor te doen als een literatuurkenner, waarmee de weg naar deskundigheid in de beeldende kunst, bouwkunst, muziek en al het andere gebaand was. Net als zijn vader kende hij de waarde van geld, maar hij was tegelijk pronklustiger en zuiniger; hoewel nog maar een jongen, was hij al op en top een mannetje van de wereld, en hij gedijde eerder op principes die getoetst waren aan zijn eigen ervaring en als principes erkend, dan op de diepere overtuigingen die bij zijn vader zo instinctief waren ontstaan dat hij ze niet nader kon verklaren.

Zijn vader stond verbaasd van George, zoals gezegd, en liet hem met rust. De jongen had hem ver achter zich gelaten en zonder het onder woorden te brengen besefte de vader dat terdege. Na een paar jaar nam hij de gewoonte aan zijn beste kleren te dragen wanneer zijn zoon kwam logeren en ze niet voor zijn daagse terug te verruilen eer die jongeman weer naar Londen was afgereisd. Naast trots en genegenheid voelde de oude Pontifex, denk ik, ook een zekere vrees voor zijn zoon, als voor een wezen dat hij niet goed begreep, en wiens manier van leven, ondanks hun schijnbare overeenstemming, toch niet de zijne was. Mevrouw Pontifex merkte daar niets van; voor haar was George de perfectie zelve en tot haar genoegen zag ze, of meende ze te zien, dat hij zowel in zijn gezicht als in zijn karakter meer gelijkenis vertoonde met haar en haar familie dan met haar echtgenoot en die van hem.

Toen George ongeveer vijfentwintig jaar was, maakte zijn oom hem medevennoot op uiterst genereuze voorwaarden. Hij had weinig reden om de stap te betreuren. De jongeman bracht nieuw leven in een al levenskrachtige onderneming en op zijn dertigste ontving hij al een jaarinkomen van maar liefst 1500 pond als zijn aandeel in de winst. Twee jaar later huwde hij een dame van zo’n zeven jaar jonger dan hijzelf, die een forse bruidsschat meebracht. Ze overleed in 1805, bij de geboorte van haar jongste kind Alethea, en haar echtgenoot zou nooit hertrouwen.

3

In de beginjaren van deze eeuw begonnen vijf kleine kinderen en een tweetal kindermeisjes met vaste tussenpozen in Paleham op bezoek te komen. U begrijpt dat het hier om een aankomende generatie Pontifexen ging, die door het bejaarde echtpaar, hun grootouders, met een liefhebbende eerbied werden bejegend als waren ze de kinderen van de Commissaris des Konings in het graafschap. Ze heetten Eliza, Maria, John, Theobald (net als ik geboren in 1802) en Alethea. Grootvader Pontifex liet hun namen altijd voorafgaan door jongeheer of juffrouw, behalve bij Alethea, die zijn lieveling was. Weerstand bieden aan zijn kleinkinderen zou voor hem even ondoenlijk zijn geweest als weerstand bieden aan zijn vrouw; zelfs de oude mevrouw Pontifex zwichtte voor de kinderen van haar zoon en vergunde hun allerlei vrijheden die ze mijn zuster en mij, voor wie ze daarna de meeste achting had, nooit zou hebben toegestaan. Aan twee voorschriften hoefden ze zich maar te houden; ze moesten bij binnenkomst in het huis goed hun voeten vegen en ze mochten niet te veel lucht in het orgel van meneer Pontifex pompen, en ook geen pijpen verwijderen.

Bij ons in de predikantswoning was er geen tijdstip waarnaar zo verlangend werd uitgekeken als het jaarlijkse bezoek aan Paleham van de kleinkinderen Pontifex. Iets van de heersende vrijheid viel ook ons ten deel; we gingen theedrinken bij mevrouw Pontifex om haar kleinkinderen te zien en daarna werden onze jonge vrienden bij ons in de predikantswoning op de thee gevraagd en we hadden het in onze ogen enorm naar ons zin. Ik werd hopeloos verliefd op Alethea; eigenlijk werd iedereen verliefd op iedereen, waarbij zelfs doodleuk in het bijzijn van onze kindermeisjes openlijk polygamie en de uitwisseling van echtgenotes of echtgenoten werd verdedigd. We hadden pret voor tien, maar het is zo lang geleden dat ik haast alles ben vergeten behalve dat we zoveel pret hadden. Een van de weinige dingen die me als een onuitwisbare indruk zijn bijgebleven, is dat Theobald op een dag zijn kindermeisje sloeg en treiterde, en op haar woorden dat ze zou weggaan riep: ‘Jij blijft hier – ik zal je expres laten blijven om je te kwellen.’

Maar op een wintermorgen in het jaar 1811, terwijl we ons in de kinderkamer achter aan het aankleden waren, hoorden we de kerkklok luiden en werd ons verteld dat het voor mevrouw Pontifex was. Onze knecht John bracht ons op de hoogte en voegde er met macabere humor aan toe dat de klok werd geluid omdat ze haar kwamen halen. Ze had een beroerte gekregen waaraan ze op slag was overleden. Het was heel schokkend, temeer daar ons kindermeisje ons bezwoer dat wij, als God het wilde, nog diezelfde dag allemaal ook een beroerte zouden kunnen krijgen en regelrecht zouden worden weggevoerd naar de dag des oordeels. Volgens mensen die het konden weten, zou de dag des oordeels in geen geval nog langer dan een paar jaar op zich laten wachten, en dan zou de hele wereld in vlammen opgaan, en ons zouden eeuwige martelingen worden opgelegd, tenzij we ons leven meer beterden dan we op dit moment van plan leken te zijn. Dat alles was dermate alarmerend dat we begonnen te gillen en zo’n misbaar maakten dat het kindermeisje ons voor haar eigen gemoedsrust wel moest geruststellen. Daarna huilden we, maar beheerster, in het besef dat er voor ons geen thee met taart bij mevrouw Pontifex meer zou zijn.

Maar op de dag van de begrafenis wachtte ons een grote sensatie; de oude Pontifex had, volgens een gebruik dat aan het begin van de eeuw nog vrij gangbaar was, aan alle inwoners van het dorp een pennybroodje laten bezorgen; dat broodje werd een aalmoes genoemd. Wij hadden nog nooit van dit gebruik gehoord; bovendien hadden we vaak over pennybroodjes horen spreken, maar er nog nooit een gezien; daar kwam nog bij dat we dit geschenk als inwoners van het dorp kregen en als grote mensen werden bejegend, want onze vader en moeder en de bedienden ontvingen er ieder één, niet meer. We hadden nooit gedacht dat wij ook inwoners waren; en tot slot: de broodjes waren vers, en wij waren verzot op vers brood, dat we zelden of nooit mochten eten, omdat het geacht werd niet goed voor ons te zijn. Onze genegenheid voor onze oude vriendin moest het dus opnemen tegen de verenigde aanval van oeroude gebruiken, onze rechten als burgers en ingezetenen, de oogstrelendheid en smakelijkheid van de broodjes zelf en het gewichtige gevoel dat het ons gaf op vertrouwde voet te hebben gestaan met iemand die was overleden. Toen nader onderzoek uitwees dat er weinig reden was om voor een van ons een vroegtijdige dood te verwachten, vonden we het best een prettige gedachte dat iemand anders zou worden weggeborgen op het kerkhof; binnen korte tijd stapten we dan ook van de opperste moedeloosheid over naar een even grote juichstemming; ons waren een nieuwe hemel en een nieuwe aarde geopenbaard met het inzicht dat we van de dood van onze naasten konden profiteren, en ik moet bekennen dat we een tijdje belangstelling opvatten voor de gezondheid van iedereen in het dorp wiens rang ook maar enig uitzicht bood op een herhaling van de aalmoes.

Het was een tijd waarin al het grootse ver weg leek te zijn, en we waren verbluft bij de ontdekking dat Napoleon Bonaparte een persoon was die toen leefde. We hadden gedacht dat zo’n man van formaat alleen maar heel lang geleden kon hebben geleefd, en nu bleek hij als het ware haast bij ons op de stoep te staan. Dat maakte het geloofwaardiger dat de dag des oordeels wel eens dichterbij zou kunnen zijn dan we hadden gedacht, maar daar hoefden we nu niet over in te zitten, zei het kindermeisje, en zij wist ervan. De sneeuw bleef langer liggen in die tijd en op de landwegen woei ze hoger op dan tegenwoordig, en de melk werd in de winter soms bevroren bezorgd en dan werden we naar de bijkeuken gehaald om dat te bekijken. Vermoedelijk zijn er nog steeds overal in het land predikantswoningen waar de melk in de winter soms bevroren arriveert en de kinderen zich erover komen verbazen, maar in Londen zie ik nooit bevroren melk, dus neem ik aan dat de winters zachter zijn dan ze vroeger waren.

Ongeveer een jaar na de dood van zijn vrouw werd ook meneer Pontifex tot de vaderen vergaderd. Mijn vader zag hem nog op de dag voordat hij overleed. De oude man had een theorie over de zonsondergang en had twee traptreden tegen een muur van de moestuin laten maken, die hij bij helder weer beklom om de zon te zien ondergaan. Mijn vader trof hem aan in de namiddag, toen juist de zon onderging, en zag hem met zijn handen rustend op de muur naar de zon staan kijken over een akker die werd doorkruist door een pad waarop mijn vader zich bevond. Mijn vader hoorde hem zeggen: ‘Dag zon; dag zon,’ terwijl de zon daalde, en aan zijn toon en zijn houding was te merken dat hij zich heel zwak voelde. Voor de volgende zonsondergang was hij dood.

Er kwam geen aalmoes. Een paar kleinkinderen kwamen naar de begrafenis en bij hen deden we ons beklag, maar dat leverde ons weinig op. John, een jaar ouder dan ik, bespotte de pennybroodjes en zei dat ik er zeker een wou omdat mijn pappa en mamma niet genoeg geld hadden om er een voor me te kopen, waarop meen ik een soort gevecht ontstond, en ik dacht eerlijk gezegd dat John Pontifex het onderspit delfde, maar het kan ook andersom zijn geweest. Ik weet nog dat het kindermeisje van mijn zus, want ikzelf was de kindermeisjes net ontgroeid, de zaak rapporteerde in de hogere regionen en dat we allemaal de wind van voren kregen; we waren grondig uit de droom geholpen, en het duurde een hele tijd voordat we het woord pennybroodje konden horen zonder dat het schaamrood ons naar de kaken steeg. Ook al was ons nadien een dozijn aalmoezen voorgezet, we hadden ons niet verwaardigd ze aan te raken.

George Pontifex richtte een monument op voor zijn ouders, een eenvoudige zerk in de kerk van Paleham met de volgende inscriptie:

==

GEWIJD AAN DE NAGEDACHTENIS

VAN

JOHN PONTIFEX

GEBOREN 16 AUGUSTUS 1727, GESTORVEN

8 FEBRUARI 1812, IN DE LEEFTIJD VAN 84 JAAR,

EN

RUTH PONTIFEX, ZIJN ECHTGENOTE,

GEBOREN 13 OKTOBER 1727, GESTORVEN

10 JANUARI 1811, IN DE LEEFTIJD VAN 83 JAAR.

ZIJ WAREN BESCHEIDEN MAAR VOORBEELDIG

IN DE VERVULLING VAN HUN

GODSDIENSTIGE, MORELE EN SOCIALE PLICHTEN.

DIT GEDENKTEKEN IS GEPLAATST

DOOR HUN ENIGE ZOON.

==

4

Een jaar of twee later volgde Waterloo en de Europese vrede. Daarna maakte George Pontifex meer dan eens een buitenlandse reis. Ik herinner me jaren later in Battersby het dagboek te hebben gelezen dat hij op de eerste reis had bijgehouden. Het was een typerend document. Terwijl ik het doorlas, kreeg ik de indruk dat de schrijver van tevoren had besloten alleen te bewonderen waarvan hij meende dat de bewondering hem tot eer zou strekken, de natuur en de kunst louter te bekijken door de bril die generatie op generatie van pedante kwasten en poseurs hem had aangereikt. De eerste aanblik van de Mont Blanc bracht hem tot een conventionele extase. ‘Mijn gevoelens zijn niet uit te drukken. Ik snakte naar adem, maar durfde amper te ademen, toen ik voor het eerst de vorst der bergen aanschouwde. Ik leek de genius voor me te zien, gezeten op zijn schitterende troon ver boven zijn reikhalzende broeders, het uitspansel tartend met zijn eenzame majesteit. Ik werd zo door emotie overweldigd dat ik haast mijn verstand verloor, en na mijn eerste uitroep zou ik voor geen prijs iets hebben uitgebracht voordat ik enige verlichting vond in een tranenvloed. Met moeite scheurde ik me los van de eerste aanblik, “vaag in een ver verschiet”3 (hoewel ik me voelde alsof ik mijn ziel en ogen erheen had gezonden), van dit sublieme schouwspel.’ Na een blik op de Alpen van dichterbij, boven Genève, legde hij driekwart van de bijna twintig kilometer lange afdaling te voet af: ‘Mijn hoofd en gemoed waren te zeer vervuld om stil te zitten en ik vond enige verlichting door mijn gevoelens te laten wegstromen in lichaamsbeweging.’ Mettertijd bereikte hij Chamonix en op een zondag reisde hij naar Montenvers om het Mer de Glace te bekijken. Daar schreef hij voor het gastenboek de volgende dichtregels, die hij naar eigen zeggen ‘passend voor het moment en het landschap’ achtte:

==

In vrome verering juicht, o Heer, mijn ziel:

Bij ’t zien van deez’ wonderwerken van uw stiel!

Die barre retraite, dat machtige zwijgen,

Een sublieme piramide van smetteloos neigen

De zo spitse pieken, de zo stralende velden,

Deze zee waar zich eeuwige winter doet gelden,

Uw werken, Heer, en toen ik ze hier trof,

Hoord’ ik een stille tong die sprak uw lof.

==

Sommige dichters beginnen bij regel zeven à acht altijd onvast op de benen te worden. De laatste twee regels gaven George Pontifex een boel kopzorgen, bijna elk woord is minimaal één keer uitgegomd en herschreven. Maar in het gastenboek van Montenvers zal hij toch volmondig voor één bepaalde versie hebben moeten kiezen. Alles welbeschouwd had Pontifex dunkt mij gelijk deze dichtregels passend voor het moment te vinden; ik ben niet graag te streng, ook tegen het Mer de Glace niet, dus hoe passend ze voor het landschap waren, daarover zal ik geen oordeel vellen.

Pontifex reisde verder naar de Grote Sint-Bernhardpas, waar hij nog enkele dichtregels meer schreef, dit keer helaas in het Latijn. Ook zorgde hij terdege dat hij onder de indruk kwam van het Hospitium en de ligging daarvan. ‘Deze zeer bijzondere tocht leek in zijn geheel wel een droom, en vooral de afloop, in beschaafd gezelschap, van alle gemakken voorzien, te midden van barre rotsen in het gebied der eeuwige sneeuw. De gedachte dat ik in een klooster overnachtte en het bed van niemand minder dan Napoleon besliep, dat ik me op het hoogste bewoonde punt van de oude wereld bevond, op een alom gevierde plek, hield me wel een poosje uit de slaap.’ Als tegenhanger kan ik een fragment citeren uit een brief die me vorig jaar door zijn kleinzoon Ernest werd gestuurd, over wie de lezer aanstonds meer zal vernemen. De passage luidt: ‘Ik ging naar de Grote Sint-Bernardpas en zag de honden.’ Te zijner tijd vond Pontifex zijn weg naar Italië, waar de schilderijen en andere kunstwerken – althans wat daarvan toen en vogue was – hem verfijnde stuipen van bewondering bezorgden. Over de Galleria degli Uffizi in Florence schrijft hij: ‘Ik heb vanmorgen drie uur in de Galleria doorgebracht en heb besloten dat als ik uit alle schatten van Italië één zaal zou moeten uitkiezen, het de Tribuna4 in dit museum zou zijn. Daar bevinden zich de Venus van Medici, de Spion5, de Worstelaars, de Dansende Faun en een fraaie Apollo. Beelden die de Laocoöngroep en de Apollo Belvedère in Rome verre overtreffen. Bovendien hangt er de Heilige Johannes van Raphaël, en nog tal van andere chefs-d’œuvre van de grootste meesters op aarde.’ Het is boeiend de gemoedsuitstortingen van Pontifex met de lyrische uitweidingen van onze huidige critici te vergelijken. Onlangs maakte een zeer gewaardeerd schrijver gewag van ‘de neiging het uit te schreeuwen van verrukking’ bij een beeld van Michelangelo. Ik vraag me af of hij die neiging ook zou hebben bij een echte Michelangelo waarvan de critici hadden besloten dat die niet echt was, of bij een vermeende Michelangelo die in werkelijkheid van iemand anders was. Maar een pedante kwast met meer geld dan hersens zal zestig à zeventig jaar geleden ongeveer dezelfde zijn geweest als tegenwoordig.

Neem bijvoorbeeld wat Mendelssohn te berde brengt over diezelfde Tribuna waarvoor Pontifex zijn goede naam van een man met smaak en ontwikkeling zo gerust op het spel durfde te zetten. Die is er al even gerust op, en schrijft: ‘Toen ging ik naar de Tribuna. Die zaal is zo heerlijk klein dat je er in vijftien passen doorheen bent, maar bevat zo oneindig veel. Ik zocht weer mijn favoriete armstoel op, recht onder het beeld van De Slijper, ging zitten en nam het er twee uur goed van; daar beschikt iemand in één oogopslag over de Madonna del Cardellino, Paus Julius II, een vrouwenportret van Raphaël en daarboven een prachtige Sacra Famiglia van Perugino; vlak naast me (ik had haar kunnen aanraken) de Venus van Medici; daarachter die van Titiaan, [...] De ruimte daartussen is gevuld met andere doeken van Raphaël, een portret van Titiaan, een Domenichino, en zo verder, en dat alles binnen het bestek van een halve cirkel, niet groter dan een van de kamers bij jullie thuis. Een mens voelt zich er uitzonderlijk klein, wordt er nederig.’6 De Tribuna is voor lieden zoals Mendelssohn een verraderlijk oord om hun nederigheid te scholen. Per stap in de goede richting zetten ze meestal twee stappen ervandaan. Ik ben benieuwd hoeveel punten Mendelssohn zichzelf heeft gegeven voor die twee uur in die stoel. Ik ben benieuwd hoe vaak hij op zijn horloge heeft gekeken om te zien of zijn twee uren al om waren. Ik ben benieuwd hoe vaak hij zich heeft voorgehouden dat hij, op de keper beschouwd, een even grote jongen was als al die mensen wier werken hij hier zag, hoe vaak hij zich heeft afgevraagd of er bezoekers waren die hem herkenden en hem erom bewonderden dat hij zo lang in dezelfde stoel bleef zitten, en hoe vaak hij verongelijkt was wanneer hij hen zag langslopen zonder acht op hem te slaan. Maar op de keper beschouwd waren zijn twee uur misschien wel niet de volle twee uur.

Om terug te keren naar George Pontifex, of die nu waardeerde of niet wat hij voor de meesterwerken van de Griekse en Italiaanse kunst aanzag, hij bracht enkele kopieën van Italiaanse kunstenaars mee naar huis, ongetwijfeld na zich ervan te hebben verzekerd dat deze de strengste vergelijking met het origineel zouden doorstaan. Twee ervan vielen Theobald toe bij de verdeling van zijn vaders boedel, en heb ik dikwijls te zien gekregen bij mijn bezoekjes aan Theobald en zijn vrouw in Battersby. De ene was een Madonna van Sassoferrato met een blauwe hoofddoek die haar gezicht half in schaduw dompelde. De andere was een Maria Magdalena van Carlo Dolci met een prachtige haartooi en een marmeren vaasje in haar handen. Als jongeman vond ik dat mooie schilderijen, maar met ieder bezoek aan Battersby kreeg ik er een diepere afkeer van en zag ik er steeds duidelijker ‘George Pontifex’ overheen geschreven staan. Uiteindelijk waagde ik het aarzelend ze enigszins te relativeren, maar Theobald en zijn vrouw kwamen onmiddellijk in het geweer. Ze waren niet dol op hun vader en schoonvader, maar er kon geen twijfel bestaan over zijn gezag en zijn algemene bekwaamheid, net zomin als het over feit dat hij op het gebied van kunst en literatuur een voortreffelijke smaak had gehad – het dagboek dat hij tijdens zijn buitenlandse reis had bijgehouden leverde daarvan immers voldoende bewijs. Dat dagboek zal ik na nog één citaat laten voor wat het is om mijn verhaal te hervatten. Tijdens zijn verblijf in Florence schreef Pontifex: ‘Zojuist heb ik de groothertog met zijn familie zien langskomen in twee zesspannige equipages, maar daar wordt niet veel meer aandacht aan besteed dan wanneer ik, die hier een volstrekte onbekende ben, zou voorbijkomen.’ Volgens mij geloofde hij er weinig van dat hij in Florence of waar dan ook een volstrekte onbekende was!

3. ‘vaag in een ver verschiet’ – ‘at distance dimly seen’, citaat van de Amerikaanse satirische dichter John Trumbull, uit het gedicht ‘The Prophecy of Balaam’ (1773).

4. Tribuna – achthoekige zaal in de Galleria degli Uffizi waar het beste uit de kunstverzameling van de familie de’Medici is bijeengebracht. Deze zaal heeft vanaf de bouw van de Uffizi – toen bestemd voor justitie en ambtenarij – de functie van museum gehad.

5. Spion – bedoeld wordt de Messenslijper. In de zeventiende en achttiende eeuw zagen de Medici in dit beeld een hofkapper of -bediende die de beraming van een complot tegen de staat afluisterde.

6. ‘Toen ging ik [...] wordt er nederig.’ – Felix Mendelssohn Bartholdy in een brief van 25 juni 1831 aan zijn zuster, Briefe einer Reise durch Deutschland, Italien und die Schweitz, Niehans, Zürich 1858, p. 166.

5

Vrouwe Fortuna, zo wordt ons verteld, is een blinde, wispelturige min die haar giften in het wilde weg over haar zoogkinderen uitstort. Maar we doen haar ernstig tekort als we zo’n beschuldiging geloven. Ga iemands loopbaan van de wieg tot het graf na en beoordeel hoe Fortuna deze mens heeft behandeld. Wanneer diegene eenmaal is overleden, zult u tot de conclusie komen dat zij grotendeels is vrij te pleiten van de tenlastelegging van meer dan zeer vluchtige wispelturigheid. Dat ze blind zou zijn is een fabeltje; ze kan haar lievelingen allang voor hun geboorte ontwaren. Wij zijn als dagen die onze ouders als dagen van gisteren hebben gehad, maar achter het mooie weer van een blauwe ouderlijke hemel kan Fortuna’s oog een naderende storm bespeuren, en ze lacht wanneer ze haar lievelingen bijvoorbeeld in een Londense slop onderbrengt, of diegenen die ze te gronde wil richten in koninklijke paleizen. Zelden betoont ze genade jegens hen die ze onwelwillend heeft gezoogd en zelden laat ze een begunstigd zoogkind helemaal vallen.

Was George Pontifex een van Fortuna’s gunstelingen of niet? Over het geheel genomen zou ik zeggen van niet, omdat hij zichzelf niet zo beschouwde; hij was om te beginnen al te godsdienstig om Fortuna als een godheid te beschouwen; wat ze hem schonk, nam hij aan zonder haar ooit te bedanken, in de vaste overtuiging dat al wat hem aan voordeel toeviel door hemzelf was binnengehaald. En zo was het ook, nadat Fortuna hem het vermogen had geschonken het binnen te halen.

‘Nos te, nos facimus, Fortuna, deam,’7 riep de dichter. ‘Wij mensen zijn het, Fortuna, die van u een godheid in de hemel maken’; en zo is het ook, nadat Fortuna ons het vermogen schonk haar te maken. De dichter vermeldt niet hoe de ‘nos’ worden gemaakt. Misschien bestaan er mensen die onafhankelijk zijn van afkomst en omstandigheden en ter wereld komen met een innerlijke kracht waarvoor geen enkele oorzaak valt aan te wijzen; maar dit gaat door voor een lastig vraagstuk dat we misschien beter uit de weg kunnen gaan. Laat het volstaan dat George Pontifex zichzelf niet als fortuinlijk beschouwde en wie zichzelf niet als fortuinlijk beschouwt, is onfortuinlijk.

Zeker, hij was rijk en alom gerespecteerd en had een uitstekend gestel meegekregen. Als hij minder had gegeten en gedronken was hij nooit een dag ziek geweest. Misschien lag zijn voornaamste kracht wel in het feit dat zijn vermogens weliswaar een beetje maar niet te veel boven het gemiddelde uitstaken. Dat is de rots waarop zoveel slimme mensen te pletter slaan. De geslaagde mens overziet precies zoveel meer dan zijn naasten als zij, wanneer het hun duidelijk wordt gemaakt, ook nog kunnen overzien, maar niet genoeg om hun voor raadsels te stellen. Te weinig weten is veel veiliger dan te veel. Het eerste wordt veroordeeld, maar wanneer mensen zich moeten inspannen om het laatste te volgen, zijn ze verontwaardigd.

Het beste voorbeeld dat ik op dit moment kan bedenken van het gezonde verstand van Pontifex in aan zijn werk gelieerde zaken, is de omwenteling die hij teweegbracht in de stijl waarin reclame werd gemaakt voor de werken die zijn firma uitgaf. Toen hij begon als medevennoot luidde een van de advertenties als volgt:

==

De juiste boeken om dezer dagen weg te schenken.

De Vrome Dorpsparochiaan, behelzende aanwijzingen hoe een christen gedurende zijn hele leven iedere dag veilig tot een goed einde kan brengen, hoe de dag des Heren door te brengen, welke boeken van de Heilige Schrift vooral te lezen, de complete opvoedingsmethode, gebeden voor de belangrijkste deugden die de ziel sieren, een verhandeling over de Eucharistie, regels om bij ziekte de ziel te genezen, zodat in dit naslagwerk alle vereiste richtlijnen voor verlossing zijn vervat. Achtste, vermeerderde druk. Prijs 10 penny.

==

¶ Aan diegenen die het boek wegschenken, zal een korting worden verleend.

==

Na slechts enkele jaren als vennoot, zag de advertentie er zo uit:

==

De Vrome Dorpsparochiaan. Een compleet handboek voor christelijke godsvrucht. Prijs 10 penny.

Op aankopen voor kosteloze verspreiding wordt een reductie verleend.

==

Wat een stap voorwaarts naar moderne maatstaven wordt hier gezet en wat een intelligentie vergt het om de potsierlijkheid van de oude stijl op te merken terwijl anderen die niet zagen!

Waar zat dan de zwakke plek in het harnas van George Pontifex? Ik vermoed in het feit dat hij te snel was opgeklommen. Het lijkt haast alsof er enkele generaties overgedragen opvoeding nodig zijn wil iemand naar behoren van grote rijkdom kunnen genieten. Tegenslag, mits men er geleidelijk aan wordt blootgesteld, valt voor de meeste mensen beter gelijkmoedig te dragen dan grote weelde die binnen één leven wordt verworven. Niettemin wordt de selfmade man meestal tot op het laatst door een zeker geluk vergezeld. Het zijn de kinderen, van de eerste of van de eerste en tweede generatie, die in groter gevaar verkeren, want net zomin als het individu kan de familie haar meest geslaagde prestaties zomaar overdoen, zonder de eb en vloed in haar welslagen, en hoe stralender het succes in een bepaalde generatie, hoe groter over het algemeen het krachtsverlies dat erop volgt totdat een periode van herstel is verstreken. Daarom slaagt de kleinzoon van een geslaagd man vaak beter dan de zoon – doordat de moed die de grootvader tot daden bracht bij de zoon braak heeft gelegen en door rust is verkwikt, en bij de kleinzoon klaar is voor een nieuwe betrachting. Daarbij heeft de zeer geslaagde man iets van een hybride; hij is een nieuwe diersoort, ontstaan uit het samengaan van allerlei onderling niet verwante componenten en het is algemeen bekend dat bij abnormale organismen, dierlijke zowel als plantaardige, de voortplanting grillig en niet erg betrouwbaar is, al zijn ze dan niet geheel onvruchtbaar.

En het succes van George Pontifex kwam beslist buitensporig snel. Hij was nog maar een paar jaar medevennoot toen zijn oom en tante een paar maanden na elkaar overleden. Toen trad aan het licht dat ze hem tot erfgenaam hadden gemaakt. Bijgevolg was hij niet alleen de enig resterende vennoot in de zaak, maar bezat hij ineens op de koop toe een vermogen van zo’n 30.000 pond en dat was in die tijd een heel bedrag. Het geld stroomde binnen en hoe sneller het binnenstroomde, hoe meer hij erop gesteld raakte, hoewel hij het niet als doel op zich waardeerde, zoals hij dikwijls placht te zeggen, maar louter uit voorzorg voor zijn dierbare kinderen.

Maar wanneer een man zeer gesteld is op zijn geld, valt het hem niet altijd gemakkelijk ook zeer gesteld te zijn op zijn kinderen. Die twee zijn als God en de Mammon.8 Het werk van Lord Macaulay bevat een passage waarin hij de genoegens die een mens uit boeken kan putten afzet tegen het ongerief dat zijn kennissen hem kunnen bezorgen. ‘Plato,’ zegt hij, ‘is nooit humeurig.Cervantes is nooit prikkelbaar. Demosthenes komt nooit ongelegen. Dante blijft nooit te lang. Geen politieke twist kan Cicero doen verkoelen. Geen dwaalleer kan Bossuet doen gruwen.’9 Misschien verschil ik van mening met Lord Macauley over sommige van de genoemde schrijvers, maar zijn hoofdbewering valt niet te betwisten, namelijk dat we van hen niet meer hinder hoeven te ondervinden dan ons uitkomt, terwijl men van zijn vrienden niet altijd zo gemakkelijk afkomt. Zo was het George Pontifex te moede wat betreft zijn kinderen en zijn geld. Zijn geld was nooit ondeugend; zijn geld maakte nooit lawaai of rommel en morste onder het eten niets op het tafelkleed, en liet ook de deur niet achter zich openstaan. Zijn dividenden maakten geen ruzie met elkaar en hij zat ook niet in de zorgen dat zijn hypotheken na verloop van tijd uit de band zouden springen en zich in de schulden zouden steken die hij vroeg of laat moest aflossen. John vertoonde neigingen waarover hij zich erg ongerust maakte en Theobald, zijn tweede zoon, was laks en af en toe bepaald niet waarheidlievend. Hadden ze geweten wat er in hem omging, dan hadden ze misschien geantwoord dat hij zijn geld geen slaag gaf zoals hij regelmatig met zijn kinderen deed. Met zijn geld sprong hij nooit gejaagd of opvliegend om, misschien kon hij er daarom zo goed mee overweg.

Bedenk wel dat de betrekkingen tussen ouders en kinderen aan het begin van de negentiende eeuw nog veel te wensen overlieten. Het gewelddadige type vader, zoals beschreven door Henry Fielding, Samuel Richardson, Tobias Smollett en Richard Sheridan, zal vandaag de dag even weinig kans hebben op een plaats in de literatuur als de aanvankelijke advertentie voor De Vrome Dorpsparochiaan van de heren Fairlie & Pontifex; en het type was zo dik gezaaid dat het wel van nabij naar de natuur moest zijn geschetst. In de romans van Jane Austen lijken de ouders minder op wrede roofdieren dan in die van haar voorgangers, maar zij beziet hen duidelijk vol argwaan, en in het grootste deel van haar werk maakt de onprettige gewaarwording dat de vader des huizes tot alles in staat is zich voldoende kenbaar. In de elizabethaanse periode lijken de betrekkingen tussen ouders en kinderen over het geheel genomen vriendelijker te zijn geweest. Bij Shakespeare zijn vaders en zonen meestal vrienden van elkaar en het kwaad lijkt ook pas zijn volle gruwel te hebben bereikt nadat een lange leerschool in het puritanisme de menselijke geest vertrouwd had gemaakt met oudtestamentische idealen als zijnde wat we in ons dagelijks leven zouden moeten nastreven. Wat voor precedenten hebben Abraham, Jefta en Jonadab de zoon van Rechab niet geschapen? Die waren gemakkelijk te citeren en na te volgen in een tijd waarin nauwelijks een redelijk mens eraan twijfelde dat ieder woord van het Oude Testament letterlijk uit de mond van God was opgetekend. Daarbij legde het puritanisme de natuurlijke geneugten aan banden en verving het de jammerklacht door de lofzang, vergetend dat de bedroevende misstanden van alle tijden erkenning behoeven.

George Pontifex was misschien wat strenger tegen zijn kinderen dan sommige van zijn naasten, maar niet veel strenger. Hij sloeg zijn zoons twee à drie keer per week en in sommige weken nog heel wat vaker, maar destijds sloegen vaders hun zonen voortdurend. Het is niet moeilijk rechtvaardiger opvattingen te hebben wanneer iedereen die heeft, maar gelukkig, of helaas, hebben gevolgen niets uit te staan met de morele schuld of onschuld van degene die ze teweegbrengt; ze hangen louter af van de daad zelve, wat die ook moge zijn. En andersom heeft de morele schuld of onschuld niets uit te staan met het gevolg; die draait om de vraag of een voldoende aantal redelijke mensen in de situatie van de dader hetzelfde zou hebben gedaan. Destijds was het algemeen aanvaard dat wie zijn kind liefhad de roede niet spaarde, en de apostel Paulus had ongehoorzaamheid jegens ouders als zonde in heel slecht gezelschap geplaatst.10 Wanneer de kinderen van George Pontifex iets deden wat hem niet beviel, waren ze kennelijk ongehoorzaam tegen hun vader. In dat geval viel er voor een zinnig mens duidelijk maar één weg in te slaan. Die bestond erin de eerste tekenen van eigenwijsheid een halt toe te roepen zolang zijn kinderen nog te jong waren om serieus verzet te bieden. Als hun wil in hun prille jaren ‘goed werd gebroken’, om een destijds gewilde uitdrukking te bezigen, zouden ze aan gehoorzaamheid wennen waar ze tot hun eenentwintigste niet doorheen zouden durven breken. Daarna mochten ze hun gang gaan, en zou hij zich wel weten te beschermen; daarvóór waren hij en zijn geld meer in hun macht dan hem beviel.

We weten zo weinig over onze bedoelingen – over onze fysieke reflexen weten we alles, maar over onze mentale reflexen! En de mens is nog wel zo trots op zijn bewustzijn. We gaan er prat op te verschillen van wind en golven en vallende stenen en planten, die groeien zonder te weten waarom, en van de dolende dieren die her en der hun prooi najagen, zonder hulp van de rede, zoals wij graag beweren. Wijzelf weten toch zo goed wat we doen en waarom? Er schuilt vermoed ik wel enige waarheid in de tegenwoordig geopperde zienswijze dat ons leven en dat van onze nazaten vooral door onze minst bewuste bedoelingen en daden wordt gevormd.

7. ‘Nos te, nos facimus, Fortuna, deam’ – Juvenalis, Satiren, Satire X:365 (90-110), naar de vertaling van M. d’Hane-Scheltema, 1984.

8. God en de Mammon – naar het citaat ‘Gij kunt niet God dienen en den Mammon’, Mattheüs 6:24.

9. ‘Plato is nooit humeurig’ [...] van Bossuet’ – Thomas B. Macaulay, Critical and Historical Essays, Part II (1867).

10. In heel slecht gezelschap – met hoererij, kwaadwilligheid, hebzucht, boosheid, haat, moord, twist, bedrog, opruiing, laster, haat jegens God, overmoed, hovaardij, roemzucht, vindingrijkheid in het kwaad, onverstand, trouweloosheid, onverzoenlijkheid en onbarmhartigheid (zie Romeinen 1:28-31).

6

George Pontifex was niet iemand die zich bekommerde om zijn motieven. Men was toen nog niet zo met zelfonderzoek bezig als we heden ten dage zijn; men leefde meer naar een praktisch richtsnoer. De onderwijsvernieuwer Thomas Arnold had nog niet de oprechte denkers gezaaid die we nu oogsten en mensen zagen niet in waarom ze hun gang niet zouden gaan mits daar geen kwalijke gevolgen voor henzelf aan verbonden leken te zijn. Maar net als nu haalden ze zich soms meer kwalijke gevolgen op de hals dan ze hadden verwacht.

Zoals veel rijke mensen aan het begin van deze eeuw, at en dronk hij heel wat meer dan nodig was om gezond te blijven. Ook zijn uitstekende gestel was niet bestand tegen een langdurig regime van overdadig eten en wat tegenwoordig als overdadig drinken zou gelden. Zijn lever raakte regelmatig van streek, en dan verscheen hij met een gelig gelaat aan het ontbijt. De spruiten wisten dan dat ze op hun tellen moesten passen. Het zijn doorgaans niet onrijpe druiven waarvan kinderen stroeve tanden krijgen.11 Welgestelde ouders eten zelden veel onrijpe druiven; het gevaar voor de kinderen ligt in de rijpe druiven waarvan de ouders er te veel tot zich nemen.

Op het eerste gezicht doet het heel onrechtvaardig aan, geef ik toe, dat de ouders de pret hebben en de kinderen ervoor moeten boeten, maar de spruiten mogen niet vergeten dat ze lange tijd één met hun ouders zijn geweest en bijgevolg heel wat van die pret hebben meegekregen in de persoon van hun ouders. Dat ze die pret inmiddels zijn vergeten, is precies wat mensen overkomt die hoofdpijn hebben na de vorige avond een slokje te veel te hebben gehad. Degene die hoofdpijn heeft, pretendeert niet een ander te zijn dan de persoon die dronken is geworden, beweert niet dat zijn ik van de avond tevoren in plaats van zijn ik van vanochtend moet worden gestraft; zomin mag het kroost klagen over de hoofdpijn die het heeft verdiend toen het in de persoon van de ouders bestond, want in het laatste geval is de voortzetting van de identiteit, zij het niet zo direct zichtbaar, even reëel als in het eerste. Het is pas werkelijk een hard gelag als ouders de pret hebben nadat de kinderen zijn geboren en de kinderen ervoor worden gestraft.

Op deze boze dagen had George Pontifex een uiterst sombere kijk op de wereld en hield hij zich voor dat zijn kinderen, ondanks al zijn goedheid, niet van hem hielden. Maar wie kan er ook houden van een man wiens lever van streek is? Wat gemeen, schreeuwde hij inwendig uit, om zo ondankbaar te zijn! En helemaal hardvochtig jegens hem, die zelf zo’n voorbeeldige zoon was geweest en zijn ouders altijd had geëerd en gehoorzaamd, hoewel ze nog niet een honderdste aan hem hadden uitgegeven van het geld waarmee híj zijn kinderen had overstelpt. ‘Het is altijd hetzelfde liedje,’ zo sprak hij dikwijls tot zichzelf, ‘hoe meer kinderen hebben, hoe meer ze willen en hoe minder er wordt bedankt; ik heb een grote fout gemaakt; ik ben veel te meegaand geweest tegenover mijn kinderen; ach wat zou het, ik heb mijn plicht tegenover hen vervuld, en ruimschoots ook; als zij tekortschieten in de hunne tegenover mij, dan is dat een zaak tussen God en hen, mij treft in elk geval geen blaam. Allemachtig, ik had ook kunnen hertrouwen en hoofd kunnen worden van een tweede, misschien meer toegenegen gezin, enz, enz.’ Hij beklaagde zich over de dure scholing die hij zijn kinderen gaf; hij zag niet dat die scholing de kinderen veel meer kostte dan hem, aangezien die hun de kans om gemakkelijk aan de kost te komen eerder ontnam dan aanreikte, en hen nog jaren nadat ze een leeftijd hadden waarop ze onafhankelijk hadden moeten zijn, in hun vaders macht hield. De opleiding aan een particuliere kostschool blokkeert voor jongens de aftocht; ze kunnen geen arbeider of technicus meer worden en dat zijn de enigen voor wie onafhankelijkheid geen onzeker bezit is – afgezien natuurlijk van hen die geboren worden als erfgenamen van geld, of die al jong een veilig heenkomen vinden in deze of gene beproefde praktijk. Dat alles zag George Pontifex niet; hij zag alleen maar dat hij veel meer geld aan zijn kinderen uitgaf dan hij volgens de wet zou hoeven doen en wat konden ze nog meer willen? Hij had zijn beide zoons toch ook bij een groenteboer in de leer kunnen doen? Dat zou hij immers morgen alsnog kunnen doen als zijn pet ernaar stond? De mogelijkheid om die weg in te slaan was een geliefd onderwerp wanneer hij boos was; natuurlijk deed hij geen van beide zoons ooit in de leer bij een groenteboer, maar in gezamenlijk beraad waren de jongens weleens tot de slotsom gekomen dat hij dat maar moest doen.

Andere keren, wanneer hij zich niet zo best voelde, liet hij hen komen om het plezier dat het hem deed met zijn testament te kunnen zwaaien. In zijn verbeelding onterfde hij hen allemaal, de een na de ander, en liet hij zijn geld na voor de oprichting van armenhuizen, totdat hij zich op het laatst weer genoodzaakt zag hen erin op te nemen, om de volgende keer dat hij in drift ontstak weer het genoegen te kunnen smaken hen te onterven.

Als kinderen zich in hun gedrag ook maar enigszins door de testamenten van levende personen laten leiden, doen ze daar natuurlijk heel verkeerd aan en moeten ze niet verbaasd zijn uiteindelijk aan het kortste eind te trekken, maar desondanks leent de macht van lonken en dreigen met testamenten zich zo goed voor misbruik en wordt daar bij voortduring zo’n vreselijk martelwerktuig van gemaakt dat ik als ik kon een wet zou invoeren die iedereen vanaf de datum van een vergrijp in een van de twee bovenstaande opzichten drie maanden lang zou verbieden een testament op te maken, en mocht de overtreder komen te overlijden in de periode dat de testamentaire macht is ingetrokken, laat dan het Openbaar Ministerie of de rechter door wie hij is veroordeeld maar over zijn bezittingen beschikken naar wat juist en redelijk lijkt.

George Pontifex liet zijn zoons naar de eetkamer komen. ‘Beste John, beste Theobald,’ zei hij, ‘kijk naar mij. Ik ben mijn loopbaan begonnen met als enig bezit de kleren waarmee mijn ouders me naar Londen hebben gestuurd. Mijn vader gaf me tien shilling als zakgeld mee en mijn moeder vijf en ik vond dat gul. Ik heb van mijn vader mijn leven lang geen shilling gevraagd en ook niets van hem aangenomen buiten de kleine maandelijkse toelage zolang ik nog geen salaris ontving. Ik heb zelf mijn weg gevonden en verwacht van mijn zoons hetzelfde. Krijg alsjeblieft niet het idee dat ik mijn dagen wil slijten met geld verdienen opdat mijn zoons dat voor me zouden kunnen uitgeven. Als jullie geld nodig hebben, moeten jullie het zelf verdienen, zoals ik dat heb gedaan, want ik laat jullie geen van tweeën een penny na tenzij jullie tonen het waard te zijn, neem dat van me aan. Kinderen schijnen tegenwoordig op allerlei luxeartikelen en genoegens te rekenen waar toen ik jong was nog nooit iemand van had gehoord. Let wel, mijn vader was maar een gewone timmerman en jullie gaan allebei naar kostschool en kosten me ettelijke honderdjes per jaar, terwijl ik op jullie leeftijd zat te ploeteren aan een bureau op de boekhouding van mijn oom Fairlie. Wat denk je dat ik niet voor elkaar had gekregen als ik al de helft had gehad van alle voordelen die jullie genieten? Jullie zouden hertogen moeten worden of in onontdekte landen nieuwe rijken moeten stichten, en dan nog betwijfel ik of jullie naar verhouding net zoveel zouden hebben volbracht als ik. Nee hoor, ik zal jullie door je school en je beroepsopleiding heen helpen en als ik zo vrij mag zijn mogen jullie daarna zelf je weg zoeken in de wereld.’

Zo zweepte hij zich op tot zo’n staat van deugdzame verbolgenheid dat hij de jongens soms op staande voet een pak slaag gaf onder een ter plekke verzonnen voorwendsel.

En toch waren de kinderen Pontifex nog relatief goed af; tegen tien gezinnen met kinderen die het minder troffen, was er maar één te vinden dat het beter trof; ze kregen goed en gezond te eten en te drinken, sliepen in een heerlijk bed, werden verzorgd door de beste dokters wanneer ze ziek waren en hadden de beste scholing die voor geld te koop was. Het gebrek aan zuivere lucht schijnt het geluk van kinderen uit een Londense steeg niet erg aan te tasten: de meesten zingen en spelen als waren ze op de Schotse hei. Zo wordt ook de afwezigheid van een hartelijke sfeer door kinderen die deze nooit hebben ervaren meestal niet herkend. Kinderen hebben een wonderbaarlijk vermogen om hetzij te sterven, hetzij zich in de omstandigheden te schikken. Zelfs wanneer ze ongelukkig zijn – diep ongelukkig – is het verbluffend hoe moeiteloos valt te voorkomen dat ze dat ontdekken, of het althans aan iets anders dan hun eigen zondigheid wijten.

Tegen ouders die het rustig willen hebben zou ik zeggen: vertel uw kinderen dat ze heel ondeugend zijn – veel ondeugender dan de meeste kinderen. Wijs naar de spruiten van kennissen als toonbeelden van perfectie en doordring de uwe van een diep minderwaardigheidsgevoel. U bent zoveel beter bewapend dan zij, dat ze u niet kunnen bestrijden. Dat heet moreel overwicht en daarmee kunt u hen zo veel u wilt overbluffen. Ze denken dat u het weet, en zullen u nog niet vaak genoeg op een leugen hebben betrapt om te vermoeden dat u niet die verheven, strikt waarheidlievende persoon bent die u pretendeert te zijn; ook zullen ze niet beseffen wat een grote lafaard u bent, en hoe snel u het hazenpad zou kiezen als ze u met volharding en inzicht zouden bestrijden. U beheert de dobbelstenen en werpt ze zowel voor uw kinderen als voor uzelf. Verzwaar ze dus, want u kunt moeiteloos voorkomen dat uw kinderen ze inspecteren. Vertel hun hoe buitengewoon inschikkelijk u bent; benadruk het onnoemelijke voordeel dat u hun hebt geschonken, om te beginnen door hen ter wereld te laten komen, maar meer in het bijzonder door hen ter wereld te laten komen als uw kinderen en niet als die van iemand anders. Zeg dat u de beste bedoelingen met hen hebt wanneer u zich kwaad maakt en bij wijze van balsem voor uw ziel lelijk wilt doen. Hamer met kracht op die beste bedoelingen. Voed hun geest met verdoemenis en zoete stroop zoals de zondagse kinderverhalen van de huidige bisschop van Winchester.12 U hebt alle troeven in handen, en zo niet dan kunt u die wel gappen; als u ze met enig inzicht uitspeelt, zult u een gelukkig, eendrachtig, godvrezend gezin hebben, zoals mijn oude vriend George Pontifex. Weliswaar zullen uw kinderen er vast ooit wel achter komen, maar pas te laat om er zelf nog veel baat bij te hebben of u nog ongemak te bezorgen.

Sommige satirici hebben hun beklag gedaan over het leven, in die zin dat alle genoegens tot het eerste deel behoren en we vervolgens moeten toezien hoe ze afnemen totdat ons, eventueel, alleen nog de ellende van een vervallen oude dag resteert.

Mij lijkt de jeugd, net als de lente, een overschatte tijd – zalig wanneer het toevallig een gezegende is, maar in de praktijk heel zelden gezegend en over het algemeen meer gekenmerkt door de bijtende oostenwind dan door weldadige briesjes. De herfst is een milder jaargetijde en wat we aan bloemen verliezen winnen we ruimschoots terug in vruchten. De schrijver Fontenelle, aan wie op negentigjarige leeftijd werd gevraagd wat de gelukkigste tijd van zijn leven was geweest, antwoordde dat hij bij zijn weten nooit zo gelukkig was geweest als op dat moment, maar dat zijn beste jaren misschien tussen zijn vijfenvijftigste en zijn vijfenzeventigste waren geweest. En Samuel Johnson verkoos de genoegens van de oude dag verre boven die van de jeugd. Weliswaar leven we op onze oude dag onder de dreiging van de dood, die als een zwaard van Damocles ieder moment kan neerdalen, maar we merken al zo lang dat het leven meer een zaak is van gevreesd dan van werkelijk lijden,13 dat we zijn geworden zoals de mensen die aan de voet van de Vesuvius leven en het er tamelijk zorgeloos op wagen.

Ik heb eens een boek gelezen waarin werd verkondigd dat embryo’s de geboorte ongeveer zo bekijken als wij de dood. Uiteraard kan niemand beweren dat dat niet waar is, niemand kan ontkennen dat wij wellicht uiterst sombere voorgevoelens hebben gehad die we zijn vergeten. Embryo’s, zo werd in het boek gesteld, zien de geboorte als een catastrofe – de beëindiging van hun huidige leven, en de toetreding tot een wereld buiten de baarmoeder waarbij ze zich zo weinig kunnen voorstellen, dat ze die aanduiden als dood zijn. Gesteld werd dat onder embryo’s ongeveer dezelfde twisten als bij ons plaatsvinden over de mogelijkheid van een toekomstig leven, waarbij sommige volhouden na de geboorte aan een nieuw leven te zullen beginnen, waarvoor ze beter of slechter toegerust zullen zijn naargelang ze hun plicht tijdens hun embryonale proeftijd beter of slechter hebben vervuld, terwijl anderen stellen dat er, behalve in de baarmoeder, geen leven in enige reële betekenis bestaat, en ook al zou het er zijn, dat het leven daarbuiten waarschijnlijk zo’n grote persoonsverandering zal inhouden dat het embryo zichzelf niet meer zal herkennen en zich het voormalige bestaan niet meer zal kunnen herinneren, en in alle opzichten iemand anders zal zijn. Anderen daarentegen beweren dat de analogie van wat een embryo uit eigen ervaring met zekerheid weet tot het inzicht zou moeten strekken dat het leven niet anders is dan een opeenvolging van stervensmomenten en alle sterven niet anders dan een opeenvolging van wedergeboortes, en dat we strikt genomen nooit helemaal leven of helemaal dood zijn, al zijn we soms beslist levender en doder dan op andere momenten; want het embryo is al zo vaak van gedaante gewisseld dat het vele malen is gestorven en opnieuw geboren alvorens tot volle wasdom te komen – en iedere fase heeft het waarschijnlijk als de ultieme beschouwd, zodat niet alleen geldt dat we midden in het leven in de dood zijn, maar ook dat we midden in de dood in het leven zijn.

De dood wordt zowaar verzwolgen in het leven.14 Als de dood de laatste vijand is die teniet zal worden gedaan,15 is onze Verlossing inderdaad nabijer dan we dachten want dan wordt de dood geheel en al overwonnen. Weliswaar weten we niet meer over het einde van ons leven dan over het begin, komen we onwetend tevoorschijn en gaan we onwetend ten onder, maar het leven heeft als pre dat we aan de weet komen dat we zijn geboren, maar nooit beseffen dat we zijn gestorven. Eenmaal dood weten we ofwel niets meer, ofwel we zijn helemaal niet dood.

Maar terugkerend naar het gangbare woordgebruik, waarin leven en dood betekenen wat we er doorgaans onder verstaan: hoe zou het zijn als we ons leven bij de dood begonnen en het achterwaarts zouden doorlopen, beginnend als bejaarden en stervend door te worden gebaard en terug te keren in de moederschoot? Zou ons dat beter bevallen? Bestaat er een gruwelijker dood dan de geboorte? Of een schrikwekkender levensavond dan een kindertijd in een gelukkig, eendrachtig, godvrezend gezin?16

11. Het zijn doorgaans niet onrijpe druiven waarvan kinderen stroeve tanden krijgen – naar Ezechiël 18:2, GNB: ‘De ouders hebben zure druiven gegeten, maar de kinderen krijgen stroeve tanden.’

12. Winchester, bisschop van: een van de vijf bisschoppen in Engeland die als deel van hun ambt een vaste zetel hebben in het Hogerhuis. Bedoeld is hier: Samuel Wilberforce (1805–1873), Engels geestelijke, politiek liberaal redenaar en publicist, de laatste vier jaar van zijn leven bisschop van Winchester, schreef o.a. de veelgelezen stichtelijke verhalenbundel voor de jeugd Agathos and other Sunday Stories (1839).

13. meer een zaak is van gevreesd dan van werkelijk lijden – naar Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, brief 13.4.1–2 (62–64): ‘Plura sunt, Lucili, quae nos tenent quam quae premunt’, / Shakespeare Henry V, I–2:160 (1599): ‘She [Engeland] hath been then more fear’d than harm’d’, / D.W. Jerrold, More Frightened than Hurt (1821), een klucht.

14. De dood wordt zowaar verzwolgen in het leven – vrij naar 1 Korinthiërs 15:54, NBG51: ‘De dood is verzwolgen in de overwinning.’

15. Als de dood de laatste vijand is die teniet zal worden gedaan – naar 1 Korinthiërs 15:26.

16. Ik heb eens een boek gelezen [...] godvrezend gezin? – hier is een passage gerehabiliteerd die in de gebruikte Penguin Classics-uitgave alleen in het notenregister is opgenomen.

7

Voor de meeste van de in het vorige hoofdstuk opgevoerde spruiten kunnen enkele woorden volstaan. Eliza en Maria, de oudste twee dochters, waren niet echt mooi en ook niet echt lelijk, en in alle opzichten voorbeeldige jongedames, maar Alethea was bijzonder mooi en had een levenslustig, hartelijk karakter, in schril contrast met haar broers en zussen. Ze had iets van haar grootvader, niet alleen in haar gezicht, maar ook in haar voorliefde voor grapjes, waarvan haar vader niets had meegekregen, hoewel die er een bepaalde luidruchtige, nogal grove pseudo-humor op na hield die menigeen voor gevatheid aanzag.

John ontwikkelde zich tot een knap heertje met iets te fijne en regelmatige trekken. Hij kleedde zich zo goed, was zo welgemanierd en zat zo trouw boven zijn boeken dat hij een gunsteling van zijn leraren werd. Maar hij had een diplomatiek instinct, wat hem minder geliefd maakte bij de andere jongens. Ondanks de preken die zijn vader soms tegen hem afstak, was die in zekere zin trots op hem toen hij groter werd; bovendien zag hij in hem iemand die vermoedelijk zou uitgroeien tot een goed zakenman, onder wiens handen de perspectieven van zijn firma niet snel zouden verslechteren. John wist hem te paaien en won relatief jong zoveel van zijn vaders vertrouwen als het in diens aard lag iemand te schenken.

Zijn broer Theobald kon niet aan hem tippen, besefte dat en aanvaardde zijn lot. Hij was minder knap en bezat ook minder tact; als jonger kind was hij een grote driftkop geweest; maar tegenwoordig was hij terughoudend en verlegen en, zou ik zeggen, lusteloos in lichaam en geest. Hij was minder netjes dan John, kon zich minder goed handhaven en plooide zich minder bedreven naar zijn vaders nukken. Ik denk niet dat hij in staat was geweest oprecht om wie ook dan te geven, maar in de familiekring werd zijn genegenheid door iedereen eerder ingetoomd dan aangemoedigd, behalve door zijn zuster Alethea, en die was te spits en te levenslustig voor zijn ietwat stuurse temperament. Hij was altijd de zondebok en ik heb wel eens gedacht dat hij tegen twee vaders moest opboksen – zijn vader en zijn broer John; en in de personen van zijn zusters Eliza en Maria zouden daar haast nog een derde en een vierde aan kunnen worden toegevoegd. Misschien had hij zijn onderworpenheid niet geaccepteerd als hij die heel duidelijk had ervaren, maar hij was schuchter van aard en zijn vaders straffe hand plooide hem in een zeer innige uiterlijke harmonie met zijn broers en zussen.

In één opzicht kwamen de zoons hun vader van pas. Hij speelde hen namelijk tegen elkaar uit. Hij voorzag hen maar karig van zakgeld en vertelde Theobald steeds dat de aanspraken van zijn broer natuurlijk voorgingen, terwijl hij tegenover John volhield dat hij een talrijk gezin had en plechtig verklaarde voor zulke hoge uitgaven te staan dat er bij zijn dood heel weinig meer te verdelen zou zijn. Het kon hem niet schelen of ze hun ervaringen onderling uitwisselden, als ze het maar niet deden waar hij bij was. Theobald klaagde zelfs niet achter zijn vaders rug om. Ik heb hem als kind, op kostschool, en ook in Cambridge zo goed gekend als iemand hem zou kunnen kennen, maar hij had het uiterst zelden over zijn vader toen die nog leefde en nadien nooit meer in mijn bijzijn. Op school was men minder actief tegen hem gekant dan tegen zijn broer, maar hij was te saai en te zeer verstoken van levenslust om populair te zijn.

Nog voordat hij de jongenskiel goed en wel was ontgroeid, was al besloten dat hij geestelijke zou worden. Voor meneer Pontifex, de bekende uitgever van godsdienstige lectuur, paste het om minimaal één kind aan de Kerk te wijden; het zou meer klandizie kunnen brengen, of in elk geval kunnen helpen die op peil te houden; bovendien genoot Pontifex enig aanzien onder bisschoppen en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders en viel wellicht te hopen dat zijn zoon door zijn tussenkomst enige voorrang zou worden verleend. De lotsbestemming van Theobald werd hem vanaf zijn prilste jeugd goed voor ogen gehouden en behandeld als iets wat hij door zijn stilzwijgende instemming feitelijk al had besloten. Niettemin werd hem een zekere schijn van vrijheid vergund. Vader Pontifex placht te stellen dat het niet meer dan billijk was zijn zoon de keuze te laten en dat hij veel te schappelijk was om de jongen ieder voordeel dat hij daaruit kon trekken te misgunnen. Hij had er een grote afschuw van, zo placht hij te declameren, een jongeman een beroep in te jagen dat hem niet aanstond. Hij zou nooit een van zijn zoons onder druk zetten wat betreft zijn beroepskeuze, en helemaal als het ging om zo’n heilige roeping als het geestelijk ambt. Zo praatte hij als er mensen op bezoek waren en zijn zoon in de kamer was. Hij sprak zo verstandig en zo vaardig dat zijn gasten hem als een baken van weldenkendheid zagen. Hij sprak ook met zo veel nadruk en zijn blozende onderkin en zijn kale kop deden zo goeiig aan, dat het moeilijk was zich niet door zijn betoog te laten meeslepen. Een paar gezinshoofden uit de buurt hebben hun zoons geloof ik volledig vrijgelaten in de keuze van hun beroep – en het zou wel eens kunnen dat ze achteraf nogal wat redenen hadden om dat te betreuren. Wanneer de gasten Theobald bedeesd zagen kijken, en zo onaangedaan onder de tentoonspreiding van zo veel consideratie voor zijn wensen, zeiden ze bij zichzelf dat de jongen hoogstwaarschijnlijk niet zijn vaders gelijke was, en deden ze hem af als een lauwe knaap, die wel wat pittiger mocht zijn en wat bewuster van zijn voorrechten dan hij blijkbaar was.

Niemand geloofde stelliger in de rechtvaardigheid van de schikking dan de jongen zelf; een onbehaaglijk gevoel maakte hem zwijgzaam, maar het zat te diep en was te aanhoudend dan dat hij er zich echt rekenschap van gaf en het met zichzelf eens werd. Hij vreesde de dreigende frons die bij de geringste weerstand over zijn vaders gezicht trok. Zijn vaders felle dreigementen en grove hatelijkheden waren door een sterker persoon niet au sérieux genomen, maar Theobald was niet sterk en nam van zijn vader aan, terecht of onterecht, dat die klaarstond om zijn dreigementen ten uitvoer te brengen. Hij had nog nooit iets voor elkaar gekregen door zijn vader te weerstaan, en trouwens ook niet door aan hem toe te geven, tenzij hij toevallig precies datgene wilde wat zijn vader met hem voorhad. Als hij al ooit gedachten aan verzet had gekoesterd, dan had hij die nu niet meer, en het vermogen zich te verzetten was bij gebrek aan oefening zo volledig teloorgegaan, dat de wens amper nog bestond; er was alleen nog doffe berusting, als van een ezel die gebukt gaat onder een dubbele vracht. Hij mag dan een onbestemd besef hebben gehad van andere idealen dan zijn huidige – wie weet droomde hij weleens over zichzelf als militair of zeeman, ver weg in vreemde landen, of zelfs als een boerenzoon te midden van glooiende weiden – maar er zat niet genoeg pit in hem om uitzicht te bieden op een verwezenlijking van zijn dromen, en hij dobberde voort op zijn stroom, die traag was en, helaas, troebel.

Mijns inziens hebben de noodlottige verhoudingen die ook nu nog vaak tussen ouders en kinderen bestaan, veel te maken met de anglicaanse catechismus.17 Die tekst is te exclusief vanuit het gezichtspunt van de ouder opgesteld; de schrijver18 heeft niet een paar kinderen te hulp geroepen; hij was klaarblijkelijk zelf niet jong, en het lijkt mij ook niet het werk geweest van iemand die van kinderen hield – ondanks de woorden ‘mijn lief kind’19 die de catecheet, als ik me niet vergis, eenmaal in de mond worden gelegd, en waar desondanks een strenge toon in doorklinkt. De algemene indruk die de catechismus bij kinderen achterlaat, is dat hun aangeboren slechtheid bij de doop maar zeer ten dele is uitgewist en dat jeugdigheid op zichzelf al iets aankleeft wat toch vrij onmiskenbaar naar zondigheid zweemt.

Mocht er ooit een nieuwe editie van deze tekst nodig zijn, dan zou ik graag een paar zinnetjes willen invoegen die hameren op de plicht om alle aanvaardbare genoegens na te streven en alle leed uit de weg te gaan dat op eerlijke wijze te vermijden valt. Ik zou kinderen graag bijgebracht zien dat ze niet behoren te zeggen dat iets hun aanstaat wat hen niet aanstaat, alleen omdat bepaalde andere mensen zeggen dat het hun aanstaat, en hoe dom het is om te zeggen dat ze iets geloven wanneer ze er niets vanaf weten. Mocht worden aangevoerd dat de catechismus door deze addenda te lang zou worden, dan zou ik zowel de passage over onze plicht jegens onze naaste als die over de sacramenten inkorten. In plaats van de alinea die opent met ‘Ik smeek mijne Here God onze hemelse Vader’ zou ik – maar misschien moet ik terugkeren naar Theobald en de revisie van de catechismus aan bekwamer handen overlaten.

17. de anglicaanse catechismus – ‘Een Catechismus’, een hoofdstuk uit Het Boek van het Algemeen Gebed bestaande uit hardop te lezen vragen en antwoorden, waarin de nog niet door de bisschop geconfirmeerde christen tegenover de godsdienstleraar de beginselen en voornaamste waarheden van de kerkleer opsomt.

18. de schrijver – Thomas Cranmer (1489–1556), de eerste anglicaanse aartsbisschop. Het kerkboek van de anglicanen, Het boek van het algemeen gebed, is gebaseerd op zijn teksten en zijn vertalingen van de Latijnse dienst. Ook de negenendertig geloofsartikelen van de anglicaanse kerk zijn door hem geformuleerd.

19. predikantsplaats garanderen – destijds hadden de universiteiten van Oxford en Cambridge zeggenschap over de benoeming van bepaalde predikantsplaatsen, en doorgaans werden de priesters uit eigen gelederen gerekruteerd.

8

George Pontifex wilde dolgraag dat zijn zoon lector bij een college zou worden voordat hij priester werd. Dat zou meteen in zijn onderhoud voorzien en hem een predikantsplaats garanderen,20 mocht geen van zijn vaders klerikale connecties hem er een bezorgen. De jongen had op school net genoeg gepresteerd om dat binnen bereik te brengen en werd dus op een van de kleinere universiteiten in Cambridge gedaan, waar hij onmiddellijk aan het studeren werd gezet bij de beste privé-mentoren die er te vinden waren. Ongeveer een jaar voordat Theobald afstudeerde, werd een nieuw examenregime ingevoerd dat zijn kans op een lectoraat vergrootte, want voorzover hij talent bezat, was hij eerder een alfa dan een bèta, en het nieuwe regime stimuleerde de studie der klassieken meer dan voorheen het geval was geweest.

Theobald was zo wijs om in te zien dat hij kans maakte op onafhankelijkheid mits hij hard werkte en het idee lector te worden beviel hem wel. Hij deed dus zijn best en haalde uiteindelijk een graad waarmee zijn lectoraat naar alle waarschijnlijkheid alleen nog een kwestie van tijd was. Een poosje was Pontifex senior werkelijk in zijn nopjes, en hij liet zijn zoon weten hem het verzameld werk van iedere gevestigde schrijver naar keuze te zullen schenken. De jongeman koos de werken van Francis Bacon, en bijgevolg maakte Bacon zijn opwachting in tien fraai gebonden banden. Een korte inspectie wees evenwel uit dat deze niet nieuw meer waren.

Nu hij was afgestudeerd, was het volgende om naar uit te kijken de wijding – waarover Theobald tot op dat moment weinig had nagedacht, buiten de berusting in het feit dat het daar ooit vanzelf van zou komen. Maar nu kwam het er dan van, deed het zich gelden als iets wat binnen enkele maanden zijn beslag moest krijgen en dat maakte hem behoorlijk bang, aangezien er geen uitweg meer zou zijn wanneer hij er eenmaal binnen was. Van nabij beviel de aanblik van de wijding hem minder dan vanuit de verte en hij deed zelfs een paar halfhartige pogingen te ontkomen, zoals te zien valt in de volgende briefwisseling die Theobalds zoon Ernest tussen zijn vaders paperassen aantrof, op goudgerand papier met verbleekte inkt, keurig bijeengehouden door een eindje lint, maar zonder een aantekening of commentaar. Ik heb niets gewijzigd. De brieven luiden als volgt:

==

Beste vader,

==

Ik heropen niet graag een zaak die als beklonken geldt, maar nu het moment nadert, begin ik me erg onzeker te voelen over mijn geschiktheid als priester. Niet dat ik enige twijfel koester over de anglicaanse kerk21 – elk van haar negenendertig geloofsartikelen, die mij werkelijk het summum van menselijke wijsheid toeschijnen, zou ik van harte kunnen onderschrijven, zeg ik met tevredenheid, en ook de natuurlijke theologie van William Paley laat de tegenstander geen terrein; maar ik weet zeker dat ik tegen uw wensen zou ingaan als ik u zou verhelen niet de innerlijke roeping als prediker van het evangelie te voelen die ik moet verklaren te voelen wanneer de bisschop mij zal wijden. Ik probeer het gevoel te omarmen, ik bid er vurig om en denk soms ook bijna dat ik het heb, maar het zakt altijd vrij snel weer weg, en hoewel het priesterschap me niet volkomen tegenstaat en ik erop vertrouw me als priester te zullen inspannen ter ere Gods te leven en zijn belangen op aarde te dienen, is er voor mijn gevoel toch meer dan dat nodig om met alle recht en reden in het ambt te treden. Ik besef wel dat ik u ondanks mijn beurzen veel geld heb gekost, maar u hebt me altijd geleerd mijn geweten te gehoorzamen, en mijn geweten zegt me dat ik er verkeerd aan zou doen priester te worden. Misschien dat God me alsnog de inspiratie geeft waarom ik onophoudelijk heb gebeden en nog steeds bid, dat verzeker ik u, maar misschien doet Hij dat ook wel niet, en zou het in dat geval niet beter zijn als ik naar iets anders omzie? Ik weet dat u noch John me in de zaak wil hebben, en ik begrijp ook niets van geldzaken, maar zou er niet iets anders zijn wat ik kan doen? Ik wil u niet vragen mij te onderhouden terwijl ik medicijnen of rechten ga studeren; maar wanneer ik eenmaal mijn lectoraat heb, wat nu niet lang meer zal duren, zal ik ernaar streven u niets meer te kosten, en zou ik misschien met schrijven of met privéles wat geld kunnen verdienen. Ik vertrouw erop dat u deze brief niet onbetamelijk zult vinden; het laatste wat ik wil is uw ongerustheid wekken. Hopelijk wilt u rekening houden met mijn huidige gevoelens, die waarachtig alleen maar voortkomen uit het respect voor mijn geweten dat me door niemand zo vaak is ingeprent als door u. Stuurt u me alstublieft gauw een kort antwoord. Ik hoop dat het beter gaat met uw verkoudheid. Eliza en Maria hartelijk groetend, verblijf ik, uw toegenegen zoon,

==

Theobald Pontifex

==

==

Theobald,

==

Ik kan me in je gevoelens verplaatsen en wil niet kritiseren dat je die hebt verwoord. Het is heel best en begrijpelijk dat je je voelt zoals je je voelt, behalve met betrekking tot één punt, waarvan je vast zelf bij nader inzien de ongepastheid wel zult beseffen, en waarover ik alleen wil melden dat het me heeft gekwetst. Je had niet ‘ondanks mijn beurzen’ moeten schrijven. Voorzover je mij kon helpen de zware last van je scholing te torsen, was het niet meer dan gepast dat het geld aan mij zou worden overgemaakt, zoals gebeurd is. Iedere regel in je brief overtuigt me ervan dat je ten prooi bent aan een ziekelijke overgevoeligheid, een van de geliefde middelen van de duivel om mensen naar hun ondergang te lokken. Ik heb, zoals je zelf al zegt, veel geld aan je scholing uitgegeven. Ik heb niets nagelaten om je de voorrechten te bieden die ik, als weldenkende Engelsman, mijn zoon volgaarne wilde vergunnen, maar ik ben niet bereid die uitgaven vergooid te zien en weer van voren af aan te moeten beginnen, alleen omdat jij dwaze scrupules in je bol krijgt die je zou moeten bestrijden als even oneerlijk tegenover jezelf als tegenover mij.

Geef niet toe aan dat rusteloze verlangen naar verandering dat vandaag de dag zo veel mensen, zowel mannen als vrouwen, vergiftigt.

Natuurlijk hoef je niet te worden gewijd: niemand zal je dwingen; je bent volkomen vrij; je bent nu drieëntwintig jaar en zou zelf moeten weten wat je wilt; maar had je dat dan niet wat eerder kunnen weten, in plaats van zonder een zuchtje protest te wachten totdat ik alle kosten van je universitaire studie heb gemaakt, wat ik nooit had gedaan als ik niet had gemeend dat jij je besluit had genomen over je wijding? Ik heb brieven van jou waarin je je volledige bereidheid tot de wijding uitspreekt, en je broer en je zussen zullen mijn uitspraak dat er nooit enige druk op je is uitgeoefend bevestigen. Je begrijpt jezelf verkeerd en lijdt aan een nerveuze schroom die misschien heel begrijpelijk is maar ook veel ernstige gevolgen voor jezelf kan hebben. Ik voel me niet erg goed en de zorg die je brief wekt, grijpt me uiteraard aan. Moge God je tot een beter inzicht leiden.

==

Je toegenegen vader,

G. Pontifex

==

Bij ontvangst van deze brief vatte Theobald moed. ‘Mijn vader,’ sprak hij tot zichzelf, ‘zegt me dat ik niet hoef te worden gewijd als me dat niet aanstaat. En het staat me niet aan, dus word ik niet gewijd.’ Maar wat bedoelde hij met ‘veel ernstige gevolgen voor jezelf’? Verschool zich een dreigement in die woorden – hoewel dat even ongrijpbaar was als de woorden zelf? Waren ze niet bedoeld om het volle effect van een dreigement te sorteren zonder er echt een te zijn?

Theobald kende zijn vader wel zo goed dat hij diens bedoeling niet licht zou misvatten, maar nu hij zich al zo ver op de weg van het verzet had gewaagd, en werkelijk popelde om als dat kon onder de priesterwijding uit te komen, besloot hij zich nog wat verder te wagen. Hij schreef dan ook het volgende:

==

Beste vader,

==

U schrijft me – en daarvoor dank ik u hartelijk – dat niemand me tot een priesterwijding zal dwingen. Ik wist dat u me die wijding niet kon opleggen als mijn geweten zich er ernstig tegen zou verzetten. Ik heb daarom besloten het plan te laten varen, en als u de huidige toelage wilt voortzetten totdat ik mijn lectoraat heb, wat niet lang meer zal duren, vertrouw ik erop u daarna geen verdere kosten meer te zullen bezorgen. Ik zal zo spoedig mogelijk besluiten welk beroep ik zal kiezen, en u daar onmiddellijk van in kennis stellen.

==

Uw toegenegen zoon,

Theobald Pontifex

==

En nu moet ik u de laatste brief weergeven, per kerende post geschreven. Hij heeft als verdienste dat hij kort is.

==

Theobald,

==

Ik heb je brief ontvangen. Ik tast in het duister omtrent het motief, maar de gevolgen staan me heel duidelijk voor ogen. Van mij zul je geen halve shilling meer ontvangen totdat je weer bij zinnen komt. Mocht je volharden in je verdwazing en boosaardigheid, dan is het een verheugende gedachte dat ik nog andere kinderen heb, bij wie ik ervan op aan kan dat hun handelwijze mij tot eer en geluk strekt.

==

Je toegenegen maar bezorgde vader,

G. Pontifex

==

Wat onmiddellijk op de voorgaande briefwisseling volgde weet ik niet, maar uiteindelijk kwam alles helemaal goed. Ofwel Theobald verloor de moed, ofwel hij interpreteerde de uiterlijke duw die zijn vader hem gaf als de innerlijke roeping waarom hij ongetwijfeld met grote ernst heeft gebeden – want hij had een rotsvast geloof in de kracht van het gebed. Net als ik trouwens, onder bepaalde omstandigheden. Alfred Tennyson heeft gezegd dat door het gebed meer wordt aangericht dan de wereld zich kan voorstellen,22 maar hij heeft wijselijk nagelaten te zeggen of dat goede of slechte dingen zijn. Misschien zou het beter zijn als de wereld zich sommige dingen die door het gebed worden aangericht zou voorstellen, of zich er zelfs terdege rekenschap van zou geven. Maar dit is een erkend netelige kwestie. Uiteindelijk kreeg Theobald door een buitenkansje vlak nadat hij afstudeerde zijn lectoraat, en in de herfst van datzelfde jaar, 1825, werd hij gewijd.

20. Mijn lief kind / Ik smeek mijne Here God onze hemelse Vader – BAG p. 190.

21. anglicaanse kerk – in 1534, ongeveer duizend jaar nadat de Britse benedictijner monnik Augustinus van Kantelberg er in opdracht van paus Gregorius I het katholieke geloof had gevestigd, scheidde Engeland zich af van Rome omdat koning Hendrik VIII geen pauselijk fiat kreeg voor de nietigverklaring van zijn huwelijk met Catharina van Aragon, die hem in vijfentwintig jaar één dochter en geen zonen had geschonken. Hendrik VIII confisqueerde namens de nieuwe staatskerk de bezittingen van de katholieke kerk, maar bleef de geloofsleer van Rome volgen en bestreed iedere vorm van protestantisme fel. De definitieve gedaante van de anglicaanse kerk werd in 1563 onder Elizabeth I vastgelegd in de Negenendertig Geloofsartikelen en het anglicaans kerkboek The Book of Common Prayer, waarin het calvinistische gedachtegoed en de rooms-katholieke traditie zijn verweven.

22. dat door het gebed meer wordt aangericht dan de wereld zich kan voorstellen – naar de dichtregel ‘More things are wrought by prayer Than this world dreams of’, Alfred Tennyson, ‘Morte D’Arthur’ (1842).

9

Meneer Allaby was priester te Crampsford, een dorp op een uur gaans van Cambridge. Ook hij was mooi afgestudeerd, had een lectoraat gekregen en in de loop der tijd een predikantsplaats voor zo’n 400 pond per jaar met een huis, benoemd door het college. Zijn inkomen uit eigen middelen lag niet hoger dan 200 pond per jaar. Toen hij het lectoraat eraan gaf, huwde hij een vrouw die heel wat jonger was dan hij en hem elf kinderen schonk, van wie er negen – twee zoons en zeven dochters – in leven waren. In de tijd waarover ik nu schrijf waren de twee oudste dochters redelijk gunstig getrouwd, maar vijf nog ongehuwd, variërend in leeftijd van dertig tot tweeëntwintig jaar – en stond geen van de beide zoons nog financieel op eigen benen. Het was duidelijk dat het gezin slecht voorzien zou achterblijven wanneer meneer Allaby iets zou overkomen en daaronder waren meneer en mevrouw Allaby zo ongelukkig als het hun paste.

Lezer, hebt u weleens een op zijn gunstigst niet al te royaal inkomen gehad, dat op 200 pond per jaar na tegelijk met u zou ophouden? En had u daarbij ook twee zonen die nog op een of andere manier in het zadel moesten worden geholpen en vijf nog ongehuwde dochters voor wie u maar wat graag een echtgenoot had gevonden, als u maar wist waar? Als het deugdzaamheid is die een mens op zijn oude dag over het geheel genomen vrede brengt – als dat tenminste geen pure oplichterij is – kunt u zich onder deze omstandigheden dan vleien met de gedachte een deugdzaam leven te hebben geleid?

En dat terwijl uw echtgenote zo’n goede vrouw is dat u nog steeds niet genoeg van haar hebt en zij ook niet zo ziekelijk is geworden dat uw eigen gezondheid er uit puur medegevoel onder lijdt, en terwijl uw kinderen vitaal, gezeglijk en gezegend met gezond verstand zijn opgegroeid. Ik ken heel wat oude dames en heren die als deugdzaam gelden, maar met een wederhelft leven van wie ze al heel lang niet meer houden, of die lelijke, twistzieke ongehuwde dochters hebben voor wie ze nooit een partij hebben kunnen vinden – dochters die ze verfoeien en door wie ze in het geheim worden verfoeid – of zoons die met hun stommiteiten en hun verkwisting een eeuwige bron van leed en zorg zijn. Is het rechtschapen te noemen dat een mens dat over zichzelf uitroept? Iemand zou datgene voor de ethiek moeten doen waarvan die ouwe hypocriet Bacon de eer heeft gekregen het voor de natuurwetenschap te hebben gedaan.

Maar keren we terug naar meneer en mevrouw Allaby. Mevrouw Allaby sprak over de uithuwelijking van haar twee gehuwde dochters alsof het een peuleschil was geweest. Zo sprak ze erover omdat ze dat andere moeders hoorde doen, maar diep in haar hart wist ze niet hoe ze het had klaargespeeld en zelfs niet of ze er wel een aandeel in had gehad. Eerst was er een jongeman geweest in verband met wie ze had geprobeerd bepaalde slinkse kunstgrepen te bedrijven, die ze in gedachten vele malen had gerepeteerd, maar in de praktijk onuitvoerbaar had bevonden. Toen waren er weken voorbijgegaan in een ach en wee van hoop, vrees en listen die de helft van de tijd onverstandig bleken, en uiteindelijk lag daar toen op een of andere manier de jongeman gekneveld met een pijl door het hart aan de voeten van haar dochter. Haar leek het allemaal stom geluk en ze had weinig of geen hoop het te kunnen overdoen. Weliswaar hád ze het sindsdien al eens overgedaan en als het meezat zou het misschien nog een derde keer lukken – maar nog vijf keer... Het was vreselijk: voorwaar, ze had liever drie bevallingen dan zo’n slijtageslag als de uithuwelijking van één dochter te moeten meemaken.

En toch moest het gebeuren, en de arme mevrouw Allaby bekeek geen jongeman zonder hem als toekomstige schoonzoon te overwegen. Ouders vragen een jongeman soms of zijn bedoelingen jegens hun dochter eerbaar zijn. Volgens mij zouden jongemannen ook weleens aan ouders mogen vragen of hun bedoelingen eerbaar zijn voordat ze op uitnodigingen ingaan bij mensen die nog ongehuwde dochters in huis hebben.

‘Ik kan geen hulppriester betalen, schat,’ zei meneer Allaby tot zijn vrouw toen het paar besprak wat er nu moest gebeuren. ‘Het zou beter zijn een jongeman hierheen te halen die me een poosje op de zondag terzijde staat. Een gienje per zondag zal voor zoiets wel toereikend zijn en we kunnen steeds een andere nemen totdat we een geschikte partij vinden.’ En ze werden het eens dat de gezondheid van meneer Allaby niet meer zo sterk was als voorheen en hij bij zijn zondagse plichten assistentie nodig had.

Mevrouw Allaby had een grote vriendin – een zekere mevrouw Cowey, de echtgenote van de vermaarde professor Cowey. Zij was wat men een oprecht godsdienstige vrouw noemde, een tikje gezet, met een beginnende baard en een uitgebreid netwerk van studenten, en dan vooral van studenten die ervoor voelden betrokken te zijn bij de grote evangelische beweging23 die toen op haar hoogtepunt was. Eens in de veertien dagen hield ze een soiree waarbij gebed deel uitmaakte van het onthaal. Ze was niet alleen godsdienstig maar, zoals de enthousiaste mevrouw Allaby vaak zei, tegelijk op en top een vrouw van de wereld, rijk voorzien van kranig, mannelijk gezond verstand. Ook zij had dochters maar was, zoals ze mevrouw Allaby voorhield, minder fortuinlijk dan mevrouw Allaby, want ze waren een voor een getrouwd, zodat haar oude dag werkelijk eenzaam zou zijn ware haar professor niet voor haar bewaard gebleven.

Uiteraard kende mevrouw Cowey het hele scala aan ongehuwde geestelijken op de universiteit, en was zij precies de persoon om mevrouw Allaby aan een hun waardige assistent te helpen, dus op een morgen in november 1825 stapte laatstgenoemde in het rijtuig om op afspraak een vroege lunch bij mevrouw Cowey te gebruiken en de middag met haar door te brengen. Na de maaltijd trokken de dames zich samen terug en nam het dagprogramma een aanvang. Hoe ze zich afschermden, hoe ze elkaar doorzagen, hoe oprecht ze veinsden elkaar niet te doorzien, met welk een hoofse dartelheid ze het gesprek rekten om de geestelijke geschiktheid van deze of gene diaken, en wanneer dat was afgehandeld de andere aan hem verbonden voors en tegens te bespreken, moet allemaal aan de fantasie van de lezer worden overgelaten. Mevrouw Cowey was er zo aan gewend geraakt te konkelen in haar eigen belang, dat ze liever konkelde voor om het even wie dan niet konkelde. Tal van moeders wendden zich tot haar in hun uur van nood en mits ze godsdienstig waren, zette mevrouw Cowey zich altijd voor hen in; als het huwelijk van een jonge godgeleerde niet in de hemel was gesloten, dan was het waarschijnlijk gebeurd in de salon van mevrouw Cowey, of was dat in elk geval geprobeerd. Bij deze gelegenheid werden alle diakens in wie ook maar een sprankje van een belofte school uitvoerig besproken en de uitkomst was dat mevrouw Cowey onze vriend Theobald tot het beste verklaarde wat ze die middag te bieden had.

‘Ik weet niet of het een erg boeiend jongmens is,’ zei mevrouw Cowey, ‘en hij is maar een tweede zoon, maar hij heeft wel een lectoraat, en ook de tweede zoon van zo iemand als de uitgever Pontifex zou er al heel warmpjes bij moeten zitten.’

‘Ja, inderdaad,’ antwoordde mevrouw Allaby tevreden, ‘dat zou men haast wel denken.’

23. evangelische beweging – het grote religieuze reveil dat vanaf 1730 als een golf over Engeland en Noord-Amerika spoelde, aanvankelijk gerelateerd aan de preken van John Wesley (1703–1791) en George Whitefield (1714–1770), en een bepalende invloed had op de Victoriaanse maatschappelijke moraal.

10

Zoals aan alle goede dingen, moest ook aan dit onderhoud een einde komen; de dagen waren kort en mevrouw Allaby had nog een rit van tien kilometer naar Crampsford voor de boeg. Toen ze warm was ingepakt en had plaatsgenomen, kon James, het factotum van mevrouw Allaby, geen verandering in haar voorkomen bespeuren, en hij had geen flauw idee van de reeks verrukkelijke visioenen die hij met zijn mevrouw mee naar huis vervoerde.

Professor Cowey had bij Theobalds vader werken uitgegeven, vandaar dat Theobald vanaf het begin van zijn universitaire loopbaan mevrouw Coweys protectie had genoten. Ze hield hem al geruime tijd in het oog en de plicht om hem van haar lijst van jongemannen te krijgen voor wie een vrouw moest worden geleverd woog voor haar haast even zwaar als die van de arme mevrouw Allaby om haar dochters aan een echtgenoot te helpen. Thans schreef ze hem in bewoordingen die zijn nieuwsgierigheid wekten of hij bij haar op bezoek wilde komen. Toen hij kwam bracht ze het gesprek op de slechte gezondheid van meneer Allaby en toen de beletselen uit de weg waren geruimd die mevrouw Cowey gezien haar bemoeienis alleen maar toekwamen, mocht het er dan van komen dat Theobald zes zondagen achtereen naar Crampsford reisde om voor een halve gienje per keer de helft van de taak van meneer Allaby over te nemen, want mevrouw Cowey verlaagde het gangbare salaris genadeloos en Theobald was niet flink genoeg om zich te verzetten.

Onbekend met de intriges die voor zijn zielerust werden bekokstoofd en zonder andere voornemens dan zijn drie gienje te verdienen en de inwoners van Crampsford misschien met zijn geleerdheid te epateren, wandelde Theobald op een zondagochtend begin december naar de pastorie – nog maar enkele weken na zijn wijding. Hij had zich flink op zijn preek uitgesloofd, die handelde over geologie – een toen juist opdoemend struikelblok voor theologen. Hij legde uit dat voorzover de geologie enige waarde had – voor minachting was hij veel te ruimdenkend – deze het volstrekt historische karakter van de mozaïsche voorstelling van de schepping zoals weergegeven in het boek Genesis bevestigde. Alle verschijnselen die op het eerste gezicht tegen deze visie leken te pleiten, waren niet meer dan losstaande verschijnselen die bij nader onderzoek geen stand hielden. Smaakvoller had hij het niet kunnen bedenken, en toen Theobald zich naar de pastorie begaf, waar hij tussen de diensten door een maaltijd zou gebruiken, werd hij door meneer Allaby van harte gecomplimenteerd met zijn debuut, terwijl de dames in het gezin haast geen woorden vonden om hun bewondering mee uit te drukken.

Theobald wist niets van vrouwen. De enige vrouwen met wie hij te maken had gekregen waren zijn zusters, van wie twee hem voortdurend terechtwezen, en een paar schoolvriendinnen die de zussen door vader in Elmhurst hadden laten uitnodigen. Deze jongedames waren zo verlegen geweest dat er nooit een toenadering had plaatsgevonden, of waren doorgegaan voor slim, en hadden gevatte opmerkingen tegen hem gemaakt. Hijzelf maakte nooit een gevatte opmerking en hield er niet van als anderen dat deden. Daarbij hadden ze het over muziek – en hij moest niets hebben van muziek – of over schilderkunst – en hij moest niets hebben van schilderkunst – of over boeken – en buiten de klassieken moest hij niets hebben van boeken. En soms had hij ook met hen moeten dansen, en hij kon niet dansen en wilde het niet leren ook.