Hans Boland

VADERINSTINCT

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 HANS BOLAND

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8076 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Grootvaders brief

==

##

In het holst van de nacht kwam ik los uit een droom die beheerst werd door hem. Ik lag als verlamd, starend in het duister, tot het ‘Allahu akbar’ van heinde en ver aanstormde en het nachtspook verjoeg. De dag begon te grauwen.

Meer dan vijf jaar al zie ik hem alleen nog maar in mijn dromen. Elke week, soms nachten achter elkaar. Meestal is hij nog klein, acht, of veertien, hoewel ik nooit vergeet, ook niet in slaap, dat hij welhaast een man op leeftijd moet zijn, vierenveertig, een vader, als ik. Wie is het die me zoekt maar steeds terugwijkt in mijn dromen? Is hij mijn of zijn zoon? Zoekt mijn kleinzoon me in de zoon die me ontvlucht?

Overdag is het verdriet een zwaar, zwart gat waarin geen lichtstraal binnendringt; met het vallen van de nacht dijt het uit en vult het alle hoeken en kieren van de ruimte. Dan verlaat de slaap mijn lichaam omdat hij de rouw om een levende niet kan dragen. Roerloos blijf ik liggen, wakker maar dood, een eilandrots in een kleurloze zee zonder horizon, waar geen leven beweegt.

Het verdriet is drie-enig, een verbond van verlatenheid, onrecht en machteloosheid. Weerloos óndergaan weiger ik: wapenen zal ik mij met het woord, want wie schrijft voelt zich minder verlaten, en geboekstaafd onrecht geeft je de macht over jezelf terug.

==

‘Hallo dankjewel groetjes T.’ De drie woorden, geparafeerd met slechts één letter, dwarrelden een paar maanden na de nacht die ik hierboven beschreef mijn bestaan binnen terwijl ik lag te slapen in de armen van mijn jongen, me niet bewust van de vreugde die me wachtte zodra de hanen en moskeeën tot rust zouden zijn gekomen.

Na het mandiën, bij een glas thee, opende ik de laptop. De letters sprongen op het scherm alsof niets ter wereld natuurlijker, vanzelfsprekender kon zijn dan dat. In werkelijkheid was het bericht als een teken van een andere planeet. Zo wipte ooit Roes op een late zomeravond mijn leven binnen toen ik het raam openschoof en wilde gaan slapen. Vanuit het niets kwam ze met een donzig plofje op mijn slaapkamervloer terecht, breekbaar en dapper: een klein rood poesje op de drempel van de volwassenheid, vol vertrouwen in de wereld die ze betrad en waaraan ze glans en schoonheid zou schenken in de jaren die ze met me deelde. Kwam jij, mijn Trampie, terug in mijn leven nu Roes het verlaten had?

Twee dagen eerder was je zestien geworden, in het verre Italië. Vanaf mijn halfrond had ik je terwijl je nog lag te slapen – de laatsten zullen de eersten zijn – gelukgewenst met je verjaardag. Dat deed ik ieder jaar, al hoorde ik nooit iets terug. Alsof ik het onuitgesprokene dat ons van elkaar scheidde wilde respecteren en tegelijkertijd neutraliseren gebruikte ik het Italiaans: ‘Tanti auguri! Sedici, bravo! Bacio dal tuo sconosciuto ma caro nonno Tram.’ Bravo roepen omdat iemand de leeftijd van zestien heeft bereikt leek me grappig genoeg om je een glimlach te ontlokken. Met de kus van je ‘onbekende maar lieve opa’ gaf ik je een vleugje van mijn weemoed mee, want je was meer waard dan alleen een kale felicitatie. Je moeder zou zich aan de formulering kunnen ergeren, maar aan haar wilde ik niet denken. Voor jou was de boodschap duidelijk, en je reageerde met de drie woorden die precies waren wat ik nodig had – en jij kennelijk ook. Je begroef wat achter ons lag. Je deed open voor opa Tram, zoals je me was gaan noemen toen je leerde praten.

Half zwevend liep ik de tuin in. Het had de hele nacht geregend en bij zonsopgang waren aan de Chinese roos tientallen bloemknoppen opengegaan, gloeiende rode vlammen tussen het donkere groen. De bloemkransen van het pagodeboompje waren wit en zacht als wolken aan een Hollandse zomerhemel. Aan de ranken van de gouden trompet die van het afdak boven de veranda naar de vijver afhingen nipten kanariegele kelken van het water in een poging de happende roze vissenmondjes onder zich te kussen. Uit de stam van het vredespalmpje – cycas revoluta – dat twee keer op sterven na dood was geweest, ontsproten nieuwe jonge blaadjes, die zich uitrolden als veertjes van een miniatuurstruisvogel. Ik moest schrijven.

Hoe vaak heb ik me dat niet voorgenomen: mijn verhaal op te schrijven voor je vader en hem te vertellen over zijn kinderjaren, over zijn moeder en mij? De eerste pogingen dateren van lang voordat jij er was, en de recentste is het trieste fragment waarmee ik deze brief begon en waarvoor ik vanuit de diepste krochten, de profundis, naar woorden had gezocht. Hoeveel mijlpalen zijn er niet geweest, feestelijke en treurige, die ik had kunnen aangrijpen om verantwoording af te leggen over het leven dat ik je vader heb geschonken – en waarmee ik hem heb belast. Ik had het kunnen laten beginnen in het jaar waarin zijn moeder, jouw grootmoeder, alles op alles zette om hem van mij te scheiden, gedreven door wraakzucht, want mijn vrijheidsdrang zag zij als verraad en bedrog; je vader was elf. Of op de dag dat hijzelf mij verried, nadat ik had voorkomen dat hij als een gesjochten marktkoopman zou eindigen; of anders op de dag dat hij spijt had van zijn verraad en bij me terugkwam. Ik had kunnen beginnen bij zijn kennismaking met jouw moeder, of bij jouw geboorte. Nu eens goot ik mijn verhaal in romanvorm, waardoor ik hoopte meer afstand te kunnen nemen, dan weer leek juist de directheid van een brief een betere garantie voor de waarachtigheid van onze geschiedenis.

Elke poging strandde. Toch weet ik dat nu het uur U is gekomen, zoals ik tientallen keren met roken was gestopt maar toen ik in de nacht voor jouw tweede verjaardag mijn laatste sigaret doofde zeker wist dat het ook werkelijk de laatste was. Het signaal is onmiskenbaar: jouw drie woorden. Ze zijn mijn leven binnengekomen op een moment dat ik er volstrekt niet op verdacht was. Ik voel – want is hoop niet de bron van elk blij voorgevoel? – dat ze een mijlpaal en misschien een keerpunt zullen betekenen in mijn verhouding met jouw vader, geen dieptepunt zoals de eerdere mijlpalen vaak waren, misschien evenmin een hoogtepunt, waarvan we er ook enkele hebben gekend, maar een rustpunt, niet meer dan dat: adem.

Zo dient de oplossing voor de vorm waarom het verhaal vraagt zich als vanzelf aan: jij bent het aan wie ik de brief wil richten. Dat zal me minder moeilijk vallen dan een rechtstreeks appèl aan je vader, al zullen de gevaren en obstakels onderweg er niet minder om zijn. Dat kan ook niet anders, in een geschiedenis waarin hoofdrollen zijn weggelegd voor twee vrouwen die met hart en ziel van jou en van je vader houden maar in mij de belichaming van het Kwaad schijnen te zien: twee moeders, de jouwe – met wie hij voor zover ik weet een gelukkig huwelijk heeft – en de zijne. Ik zal voorzichtig moeten zijn bij het formuleren van de waarheid. Dat is niet gemakkelijk voor iemand met mijn temperament, die als koopman of als diplomaat geen dag zou overleven. Ik wil maar één ding: de waarheid recht doen. Wat heb ik anders aan mijn getuigenis? Schrijf ik het niet in de eerste plaats voor mezelf? En als de waarheid pijn doet, is het dan niet in de eerste plaats mijn pijn? Net zo goed als het mijn waarheid is? Mijn woord is voor jouw vader noch voor jou noch voor wie dan ook heilig, maar voor mijzelf wél.

Tegenover jou zal ik me vrijer voelen dan tegenover je vader, simpelweg omdat ik je nauwelijks ken, terwijl je toch net zozeer tot de kern van mijn bestaan hoort als hij en je me niet minder dierbaar bent dan hij. En zoals een grootvader zijn kleinkind ongelimiteerd mag verwennen – herinner je je dat je op een dag in het Vondelpark ze-ven-tien ijsjes van me mocht? – zo kan hij zich ook meer veroorloven tegenover zijn kleinzoon dan tegenover zijn zoon zonder bang te hoeven zijn dat hij de kinderziel kwetst. Opa is opa, en mijn taak in jouw leven is meer verwant met die van de herdershonden van je vader – hebben jullie ze nog? – dan met die van je vader zelf: ze kunnen je omverlopen maar bij hen ben je veilig voor elk mens of dier dat je kwaad zou kunnen berokkenen. Je kunt ze zelfs bijten zonder dat ze terugbijten.

==

Mijn gevoelens voor je grootmoeder zijn heel anders dan die voor je moeder. Met de eerste deel ik een geschiedenis van vijftig jaar, waarin ik haar heb bewonderd en heb gehaat, terwijl het enige wat resteert medelijden is. Met je moeder was mijn verhouding vanaf het eerste begin gespannen, en ik heb haar nooit werkelijk leren kennen. Als ik aan haar denk vult mijn hart zich met wrok. De gedachte dat zij een slechte vrouw zou kunnen zijn heb ik nooit serieus bij mezelf toegelaten, omdat ze de vrouw is van mijn zoon. Maar ook de liefste moeder of echtgenote kan in een furie veranderen als zij vreest dat haar nest wordt bedreigd. Dat jouw moeder in mij een bedreiging zag was irrationeel, want haar nest is ook het mijne, met mijn kind en mijn kleinkind, waarin ik haar met liefde had opgenomen mits ze mij dat had toegestaan. Ze kon het me niet toestaan, vermoed ik, omdat het nest waaruit zij zelf kwam niet veilig was geweest, met een vader die ze haatte en verachtte en een stiefvader die haar seksueel misbruikte – en met een moeder die niet onschuldig kan zijn geweest, maar het enige, relatieve houvast was voor het kind dat jouw moeder zou worden.

De minder plezierige kanten van je moeder kent jouw vader ongetwijfeld net zo goed als en nog veel beter dan ik, maar behalve dat hij onvoorwaardelijk solidair is met haar – waarvoor ik hem altijd heb geprezen en zal blijven prijzen – steekt hij liever zijn kop in het zand wanneer de waarheid hem niet bevalt of afschrikt. Daar is hij een kei in. Hij heeft liever migraine dan een persoonlijk probleem. Vraag het hem zelf maar, hij weet het beter dan wie ook.

Zijn probleem met mij en zijn vrouw heeft hij als onder een dikke laag Groningse klei begraven onder doodzwijgen. Maar ik wil worden gehoord.

==

Jouw drie woorden betekenen dat ik je opa Tram ben gebleven, en jij mijn kleinzoon Trampie. Allengs, door de tijd die alles slijt en mogelijk ook door de koppigheid waarmee ik contact met jou bleef zoeken, ben je er kennelijk aan gaan twijfelen of ik wel het monster was waarvoor je moeder me uitgaf.

Het gebeurde toen ik je feliciteerde – per mail, want dat was ook toen al ons enige communicatiemiddel – met de veertigste verjaardag van je vader; jij was elf. Aan de gelukwens had ik toegevoegd dat het me speet al tweeënhalf jaar taal noch teken van je te hebben vernomen, geen bedankjes voor mijn altijd royale cadeaus, geen felicitaties met mijn eigen verjaardagen, geen nieuwjaarswensen of vakantiekaartjes, geen telefoontje, he-le-maal niks, zodat je bij wijze van spreken wel dood zou kunnen zijn zonder dat ik het wist. Toen je dat las barstte je in tranen uit – wat ik weet dankzij jouw moeder.

In 1970 had mijn toenmalige Amerikaanse vriendin Helen – met wie ik zelfs neukte, zo jong was ik – voor mijn ogen datzelfde gedaan bij een brief die haar door haar Joodse moeder in Amsterdam werd aangereikt en van haar zwarte vader uit New York kwam. (Het ‘Joods’ en ‘zwart’ is niet ter zake doende informatie, maar in het huidige neoracistische tijdsgewricht is het goed wanneer we ons af en toe realiseren dat er altijd mensen zijn geweest die geen slaaf waren van ras en geloof.) Daddy vroeg zich af waarom zijn dochter al vier maanden lang niets van zich had laten horen. Helen barstte onder ogen van haar moeder en mij in snikken uit. Zodra Mom begreep wat er aan de hand was trok ze onomwonden partij voor haar ex-man. Ze liet haar dochter beloven diezelfde dag nog een lange brief te zullen schrijven aan pa.

Zo niet jouw moeder. Zij meende jou te kunnen troosten door je wijs te maken dat je opa je ‘afwees’ en ‘veronachtzaamde’. Dat liet ze me enkele dagen na dato weten, in de enige mail waarmee ze me ooit heeft verwaardigd. Een kind van elf kun je alles wijsmaken, zeker als het je eigen kind is. Ieder ander dan jij zou je moeder hebben gevraagd waar ze die onzin over een onverschillige, gevoelloze opa vandaan haalde. Ik denk dat je je vader, als hij erbij aanwezig was, hebt horen slikken.

Nu heb je karakter getoond. Een karakter dat ik herken.

==

*

==

In juni 1968 deed ik eindexamen van de middelbare school. Tien vakken, ’s morgens een en ’s middags een. Op een dag kwam ik thuis toen mijn ouders – jouw toekomstige overgrootvader, die je denk ik één keer hebt ‘ontmoet’, als zuigeling, en mijn moeder, die vier maanden voor jouw geboorte overleed – in de tuin thee zaten te drinken.

Ze hadden bezoek. Zij zaten op stoelen, maar in het gras zat, met haar voeten naast zich en steunend op haar rechterhand, precies als het beroemde standbeeldje van de kleine zeemeermin in de haven van Kopenhagen, een vrouw van hun eigen leeftijd of zelfs een paar jaar dieper in de vijftig. Ze had het grijze haar van iemand die blond is geweest; het hing los op haar schouders, wat in die tijd zeer ongewoon was voor vrouwen van haar generatie. Ook haar gezicht was bepaald niet alledaags, met zijn enorme haakneus en reusachtige, lichtblauwe ogen. Daarbij droeg ze een zwarte zomerjurk, en ook dat was exceptioneel: de existentialisten waren ouwe koek en de eerste punkers zaten nog op de kleuterschool. De zilveren gordel om haar middel en haar zilverberingde vingers completeerden het beeld van een excentrieke dame.

Naast haar, in een tuinstoel, zat haar zoon, een Hermes – later zou ik hem naakt zien, waardoor zijn gelijkenis met de Olympische boodschapper nog treffender uitkwam – met een roodbruine kroeskop. Ook mijn broer Al, van mijn vijf broers degene met wie ik het meeste omging, was aanwezig. De Griekse god bleek een klasgenoot van hem te zijn. Ze hadden het eerste jaar van de kunstacademie achter de rug, en Al was door zijn vriend en diens moeder uitgenodigd voor een vakantiereis naar het verre, vreemde Joegoslavië. Met een camper, al geloof ik dat het woord nog niet bestond. Mijn ouders, die hun kinderen zelden iets weigerden, gaven mijn broer toestemming het aanbod te accepteren.

Het zal zo’n anderhalve maand later geweest zijn toen ik voor het eerst op bezoek ging bij Ma Love. Ze woonde in het Westland, op een steenworp van het strand, met haar zoon, twee honden en een half of zelfs heel dozijn katten. Ze had er een balletschooltje; ooit had ze in het corps de ballet met Margot Fonteyn op het podium gestaan. Die eerste keer dat ik bij haar was, en er ook meteen maar bleef logeren, moest ik aan de piano. Debussy was haar grote liefde en ik speelde de eerste arabeske, waarvoor ze me kuste en omhelsde terwijl de tranen haar over de wangen biggelden. ’s Morgens sneed ze in de achtertuin paardenbloem voor het ontbijt.

Die zomer was ik elk weekend – door de week verdiende ik geld op een fabriek – bij Ma te vinden. Het was er altijd volle bak, met vrienden en vrienden van vrienden, allemaal jonge mensen, die elkaar Gijsje, Willempje, Liesje en zelfs Hannaatje noemden. We dronken lapsang souchong, luisterden naar Leonard Cohen en gingen op het strand naar de zonsondergang kijken met bloemen in ons haar.

In september kreeg ik een ander leven. Ik was jong van het lyceum gekomen, een elitaire school onder de rook van Leiden. Van meer dan de helft van mijn klasgenoten was de vader hoogleraar, de anderen moesten het doen met medisch specialisten en hoge ambtenaren; er zat wat adel bij en ik geloof één zoon van een grote ondernemer. Vier of vijf exemplaren van deze spes patriae mochten een jaar naar een Amerikaanse high school alvorens door te stromen naar de universiteit. Vanwege mijn tedere leeftijd leek mijn vader zo’n Amerikaans brugjaar ook voor mij een geschikte optie. Hij had een zuster in Californië die me met open armen zou ontvangen. Maar ik was tegen Amerika.

Ik wou naar Engeland.

Een of twee keer was ik met de fiets een paar honderd meter Duitsland in geweest. Jouw overgrootouders kwamen van de Duitse grens in de Achterhoek, en wij brachten daar als kind de zomervakanties door. Het was een groot avontuur om je in het lugubere land aan de overkant van de grens te wagen en gezichten te beloeren waarachter mogelijk ex-nazi’s scholen. Afgezien van mijn eerste acht levensjaren in Indonesië en een weekje Rome met vijf gym was Engeland het enige andere buitenland waar ik was geweest, dankzij Bonne, je overgrootvader, die gematigd anglofiel was. In 1962 trakteerde hij zichzelf op een zomercursus Engels in Londen, en het jaar erna organiseerde hij voor Al en mij een fietsvakantie in Engeland. Nu, vijf jaar later, wou ik niet naar Amerika maar naar Engeland. Het mocht.

Het Masterman Smith’s Institute, waar vader me had ingeschreven voor een taalcursus, was gehuisvest in een pand vanwaar je met een beetje goede wil in de tuin van Buckingham Palace kon spugen; de Guard marcheerde dagelijks langs de schoolramen. Het merendeel van mijn klasgenoten vloog voor de weekends naar huis, in Zürich, Milaan, Strasbourg of Bonn. Er was ook een Japanse leerlinge, maar zij was onverstaanbaar.

Ik kwam in de kost bij een landlady in Wandsworth. Zij deelde het huis met haar broer en een Joodse vriend. Ze was zeer jodofiel en anti-Duits, maar Yoko Ono, die nogal eens in het nieuws was, noemde ze standaard ‘as ugly as a nigger only bigger’. Haar broer bracht me op een keer een smoezelig vooroorlogs boekje met plaatjes van dames in potsierlijk geile outfit; nadat ik het uit beleefdheid had doorgebladerd voelde hij tussen mijn benen of het daar wel stijf was geworden.

Maar ik was weinig ‘thuis’. ’s Morgens om negen uur begonnen de klassen, die tot twaalf uur duurden. Daarna mocht ik een uurtje aan de schoolpiano. Dan ging ik naar huis om te eten, te slapen en met de hond te wandelen. In de avond nam ik de ondergrondse terug naar de stad, om er de nacht stuk te slaan. ’s Morgens zorgde ik dat ik, hoewel ongewassen en zonder ontbijt, op tijd op school was.

Piccadilly Circus werd mijn uitvalsbasis. Drie maanden lang verkeerde ik tussen junks, dieven en ander tuig van de richel. Zelf jatte ik alleen goedkope ringetjes, die ik niet voor mezelf hield maar uitdeelde. Ik was er erg bedreven in en haalde ze weg onder de neus van de verkopers, ook als die mijn bewegingen met argusogen volgden. Alleen toen ik op een nacht in Covent Garden een komkommer achter het gaas van een groenteopslag vandaan had gepeuterd werd ik aangehouden en moest ik een nacht in de cel doorbrengen. Ik liep mee in politieke demonstraties en op de zaterdagen verkocht ik op King’s Road het poptijdschrift International Times; met de opbrengst vervoegde ik me in de Marquee, waar zes jaar eerder de Rolling Stones waren gedebuteerd en de herrie infernaal was, hoewel honderd maal draaglijker dan in een eenentwintigste-eeuwse disco.

Mijn landlady schreef een brief aan vader Bonne, om hem te waarschuwen dat ik het verkeerde pad op dreigde te gaan. Daar was geen sprake van, al zal hij daar allicht minder van overtuigd zijn geweest dan ikzelf. Hoe dat ook zij, hij antwoordde dat ik nu volwassen was – ik was zeventien! – en zelf de verantwoordelijkheid voor mijn eigen leven droeg. Je overgrootvader was tof.

==

*

==

In de International Times las ik onder de kennismakingsrubriek: ‘Jonathan seeks David.’ Ik reageerde. Het klikte, en Jonathan en ik deelden een hele rij hartstochtelijke nachten met elkaar.

In de vijfde klas van de lagere school en in de tweede en derde van het gymnasium was ik zoet en hopeloos verliefd geweest op een meisje, maar toen ik geslachtsrijp werd merkte ik dat ik jongens opwindender vond. Kort voor ik van school kwam werd ik seksueel ingewijd door een man.