Konstantin Paustovski

Verhaal van een leven 3

Sprong naar het zuiden

Boek der omzwervingen

Vertaald door Wim Hartog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Sprong naar het zuiden: Brosok na joeg

Oorspronkelijke titel Boek der omzwervingen: Kniga skitani

==

© Copyright GALINA ARBOEZOVA

© Copyright 2018 Vertaling WIM HARTOG en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8079 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Een kort woord vooraf

Dit is het vijfde boek in mijn autobiografische cyclus ‘Verhaal van een leven’. De ‘gang van het stuk’ dwingt mij de plaats van handeling van Rusland over te brengen naar het uiterste zuiden, naar de Kaukasus en Trans-Kaukasië.

Opnieuw belandde ik in een gebied waar het Sovjetbewind pas gevestigd was. De omstandigheden wilden dus dat ik steeds meer de revolutie in haar opmars naar het zuiden achterna snelde, maar met flinke tussenpozen. Daarom ook verliep deze voor mij niet in een rechte lijn, maar volgens grillige lussen en lange wegen terug. Wat ik het vorig jaar beleefd had, maakte ik opnieuw mee, alleen in een andere vorm en met allerlei extra gebeurtenissen.

Ik verbrak bijna twee jaar lang de band met Rusland. Maar ik heb er geen spijt van, want ik heb heel veel geleerd in die tijd.

Er komen in dit boek heel veel mensen en gebeurtenissen voor, maar in werkelijkheid waren het er nog veel meer.

Volgens de vrij rationele wetten van de dramaturgie worden toneelstukken in een aantal nauwkeurig omschreven aktes onderverdeeld.

Eerst krijg je de uiteenzetting, dat wil zeggen, de invoering van de lezer of de toeschouwer in het geheel van mensen, gebeurtenissen en landschappen.

Daarna volgt de ontwikkeling van de handeling, waarna de climax komt – het hoogtepunt, de explosie, het spannendste deel van het stuk. Het moment dus waarop de toeschouwers van opwinding op hun stoel zitten te wippen en af en toe zelfs een kreet slaken.

In de bioscoop is de achtervolging het meest typische voorbeeld van de climax. Al veel mensen hebben het zwaar te verduren gehad met die wild voorbijgalopperende ruiters (om de vijand te doden of een geliefde te bevrijden), vooral de vreedzame lieden en speciaal de jongeren onder hen heeft dit flink op de zenuwen gewerkt. Helaas valt de aan het zenuwstelsel toegebrachte schade niet te meten. In ons nerveuze tijdperk is de wetenschap er nog niet in geslaagd daar een methode voor te vinden.

Hoe vreemd het ook mag klinken, het werkelijke leven, zoals het door mij beschreven wordt, verliep in die jaren helemaal vanzelf volgens de wetten van de dramaturgie.

Mijn eerste boek, Verre jaren, zou je de uiteenzetting kunnen noemen, een rustige inleiding tot het verhaal. Het tweede, Onrustige jeugd, geeft de ontwikkeling van de handeling; het derde en het vierde, Begin van een onbekend tijdperk en Tijd van de grote verwachtingen, zijn de delen met de grootste spanning, terwijl het vijfde, Sprong naar het zuiden, een zekere ontspanning met zich meebrengt. Dat gebeurt in toneelstukken ook altijd. De dramaturg zorgt voor een zekere ontspanning om de kijker wat rust te gunnen. Daarna volgt het wetmatige einde.

Hier zorgt het leven zelf voor ontspanning, voor een zeker afwijken van het hoofdthema. Het voert de auteur naar de Kaukasus met zijn bontgekleurde gebeurtenissen, mensen en natuur, en vervult zijn leven met zuidelijke levensvreugde en humor. In het zuiden verschraalt de humor onder geen enkele omstandigheid en deinst hij nergens voor terug.

==

==

De belangrijkste steden en dorpen die Paustovski in dit deel bezocht.

==

SPRONG NAAR HET ZUIDEN

DANK AAN EEN LEZER

Ik zou dit boek willen beginnen met een woord van dank aan een van mijn lezers, de gepensioneerde kapitein-ter-zee Malov, die in Sebastopol woont.

Kapitein Malov heeft in het vorige deel van deze autobiografie, Tijd van de grote verwachtingen, alles gecontroleerd wat ook maar enigszins met de zee te maken had en heeft mij daar wat korte aantekeningen over gestuurd.

De uitgebreide en levendige kennis van de kapitein op maritiem gebied verleent deze aantekeningen het karakter van korte zeemansverhalen. Zijn brieven bevatten ook een soort korte onderzoekingen naar de kleur van de kusten van de noordwestelijke Krim, over de zogeheten Kovalevskitoren bij Odessa, die de stuurlui tot oriëntatiepunt diende en over heel veel andere bijzonderheden van het zeemansvak die zo interessant zijn dat er vanzelf iets als van zeemansromantiek door ontstaat.

Ik geef zonder verdere voorkeur drie passages uit de brieven.

Het zal er ieder duidelijk uit worden hoe deze man tegenover zijn vak staat. Het valt vooral op dat hij het heel hoog schat en niet kan uitstaan dat er lichtzinnig mee wordt omgesprongen.

Ergens in een hoofdstuk van Tijd van de grote verwachtingen heb ik het woord ‘loodswezen’ tussen aanhalingstekens geplaatst. Dit heeft meteen, en terecht, protest opgewekt bij de oude zeerot, die opmerkt: ‘Men moet het loodswezen niet omlaaghalen door het tussen aanhalingstekens te zetten.’

Op een andere plaats heb ik heel onbezonnen geschreven dat Kaap Tarchankoet en zijn vuurtoren al sinds lang een slechte roep bij de zeelui hadden. Mijn kapitein merkt hierover het volgende op: ‘Dit klopt. Maar waarom noemt u de vuurtoren ook? De kaap, ja! Die reddende, waarschuwende, oriënterende vuurtoren mag dan wel de bij zeelui niet geliefde naam Tarchankoet dragen, maar wekt bij niemand boze herinneringen. Zeelui zijn zeer gesteld op vuurtorens, maar zijn niet bepaald gelukkig met kapen, geulen en meer van dat soort navigatiegevaren.’

En dan houdt de kapitein nog een werkelijk ontroerend pleidooi voor het door mij gekleineerde stoomschip de Pestel.

Ik ben een paar maal met de Pestel meegevaren en ben aan hem gewend en zelfs gehecht geraakt. Gedurende de eerste jaren van het Sovjetbewind onderhield hij in zijn eentje de verbinding tussen de Kaukasische kust en Rusland.

In Tijd van de grote verwachtingen schreef ik over de Pestel als een lekke schuit en ouderwetse stoomboot, net als over het oude schip de Dimitri (ofschoon een dood voorwerp is deze ‘ouwe schuit’ een van mijn helden in dat boek geworden), waarop de kapitein als volgt reageert: ‘U maakt de Pestel veel te oud. Hij was heel anders dan de Dimitri, veel jonger, zeewaardiger en van een andere bouw. De Pestel stond bij alle zeelieden van de handelsvloot en van de marine in hoog aanzien door zijn uiterlijk, zijn verbazend mooie romplijn, masten en bovenbouw en wekte sympathie en zelfs een soort verliefdheid.

De Pestel ging ten onder in 1943. Hij werd in de buurt van de Anatolische kust getorpedeerd. Hij had tot 1941 op de lijn Odessa-Batoem gevaren en was bij het uitbreken van de oorlog transportschip geworden. De herinnering aan hem leeft bij oude zeelieden nog altijd voort.’

Tot slot van deze kleine inleiding bij mijn boek zou ik iedere schrijver zulke veeleisende lezers willen toewensen als kapitein Malov.

Tegelijk moet het mij nog even van het hart dat ik hem erom benijd in Sebastopol te wonen, en ik kan mij niet ervan weerhouden nog eens over deze betoverende stad te schrijven.

==

Ik schrijf dit in Jalta. Ik schrijf langzaam, leg mijn pen vaak neer en denk eraan dat ik op een dag beslist in Sebastopol terug zal keren.

In Sebastopol zal een hete herfst op mij wachten. In de smalle schaduw van de steunmuren zal het stoffige gras nog groen zijn. Ik weet niet eens hoe dat omgekrulde verkommerde gras heet. Het heeft genoeg aan dauw en doorstaat dapper de verzengende Sebastopolse zomer. Bovendien geeft het een aangename zwakke geur af die doet denken aan de door de zon verdroogde zwarte algen waarmee verlaten stranden bezaaid liggen. Deze algen zijn bedekt met heel kleine zoutkorreltjes. Als je er een takje van fijnwrijft, valt het in roodbruin poeder uiteen.

Momenteel hangt ook boven Sebastopol de hitte, als door een onzichtbare hand voorzichtig uitgegoten over alle straten en binnenplaatsen, tot aan de rand van de pannendaken. Onder deze zwaarwegende hitte tsjirpen opdringerig de krekels in hun ondergrondse schuilplaatsen. In Sebastopol kan je uren op de Istoritsjeskiboulevard zitten happen naar lucht, tot je plotseling diep ademhaalt, wanneer een onverwachte windvlaag die zich langs een onzichtbare vaargeul een weg tussen muren, omheiningen, gedenktekens, overblijfselen van bastions en acaciastruiken door heeft weten te banen, plotseling je gezicht raakt.

Dit redt je uit je toestand van halve bewusteloosheid en herinnert eraan dat vlakbij, achter de Scheepswijk en het Bratskojekerkhof, de Zwarte Zee zijn golven laat opspatten.

De baaien van Sebastopol liggen in de poreuze kusten uitgesneden als in een versteende spons. Uit de spleten in deze sponzige zandsteen reiken zwakke halmpjes omhoog en soms ook verschoten bloemen ter grootte van een luciferskopje. In de plantenwereld zullen ze wel voor dwergen doorgaan. Of misschien voor kinderen.

Ik heb een lang leven achter mij. Bijna alles heb ik beleefd wat op deze wereld een man beleven kon voor wie, om met Jesenin te spreken, ‘de tijd reeds gekomen is om zijn vergankelijke boeltje voor de grote reis klaar te maken’.* En toch benijd ik die halmpjes, omdat ze dagen, weken en maanden als stille getuigen van het leven aan zee staan. En niemand verlangt van hen dat ze, koste wat het kost, hun gevoelens tot uitdrukking brengen.

Het lijkt mij zelfs dat de tijd voor hen langzamer verstrijkt dan voor ons en dat zij in hun onbeweeglijkheid de wereld rustiger en beter zien dan wij.

Ikzelf ben mijn hele leven heen en weer geslingerd tussen rusteloze activiteit en het verlangen naar die toestand waarin ‘de koude beek dartelend door het dal komt stromen en mijn leven onderdompelt in vage dromen, een geheimzinnige saga klinkt door zijn klaterend geluid, over een vreedzaam oord waar hij ontspruit’.*

Ja, ik heb menigmaal die toestand willen bereiken, hoe onvolledig ook, waarin je wordt ondergedompeld in een vage droom. Maar ik wist maar al te goed dat zo’n toestand dan wel droom genoemd wordt, maar in feite van vruchtbare inspanning vervuld is.

Ik benijdde die kleine halmpjes. Zij zagen een langzame opeenvolging van dageraad, middag en avondrood, witte wiegende schepen op het weidse ruisende water, tussen de wolken doorborende zonnestralen, kleine dauwdruppels die op fonkelend manna en sterren die grote dauwdruppels leken.

Aan deze grassprietjes trokken de verschillendste momenten van het leven voortdurend voorbij in hun oorspronkelijke pracht. En dat alles herhaalde zich met het aanbreken van elke nieuwe dag.

Maar mijn afgunst verdween algauw toen aan de overkant van de Zuidbaai de lichten van een sneltrein voorbijgleden en in de tunnel verdwenen. Deze lichten ontrukten mij aan de archaïsche schemer van Cherson en Inkerman, de woeste hellingen van Kaap Aja en Kaap Fiolent en voerden mij naar Noord-Rusland, waar de gele berkenbladeren vermoedelijk al neerdwarrelden en de lucht met bitterheid vervulden.

Maar ik zie dat het thema Sebastopol mij te ver begint te voeren. Ik breek het dan ook af en begin met mijn verhaal.

Kenners van de literatuur, diegenen die geen boeken schrijven, beweren dat een vertelling behoefte heeft aan een ijzeren logica. Degenen die boeken schrijven, kunnen deze wet alleen maar voor lief nemen en proberen zich eraan te houden.

==

1
DE TABAKSREPUBLIEK

Toen de Pestel in Novorossiisk voor anker lag, was er noordoosterstorm op til. De eerste voorbode van deze woedende wind verscheen in de vorm van een wolk die langs de bergen sliertte en eruitzag als een prop watten. De bergen zelf deden denken aan dode kamelen met ribben die uitstaken onder hun stoffige vel.

De sliert watten kringelde uiteen, gleed naar de voet van de bergen en nam de wind mee. Men moest zien uit te varen voordat de noordooster de haven binnenviel. De wind floot al vol leedvermaak in het want en veegde het wittige water uit de plassen.

De Pestel lichtte het anker en voer op volle kracht naar het zuiden, de zee op. Naar wat zeelieden beweerden, zou de noordooster, naarmate je verder van Novorossiisk kwam, beginnen te luwen en daarmee snel zijn vernietigende kracht kwijtraken.

Gelukkig slaagden wij erin aan de noordooster te ontkomen.

’s Nachts werd ik wakker, zag door de patrijspoort in het aardedonker de kleumende lichten van Toeapse en viel meteen weer in slaap.

Net voor ik insliep, ging nog door mij heen dat je na zo’n begin niet veel bijzonders hoefde te verwachten van de Kaukasische kust. Maar de volgende morgen waande ik mij haast in een sprookje. Eenmaal wakker bleef ik nog een hele poos liggen met een gevoel alsof er warme handen om mijn gezicht sloten. Zij roken naar bloeiende mimosa.

Dit was natuurlijk de ochtendbries. Deze vervulde de hut, streek er loom in rond en beroerde alles wat op zijn weg lag, waaronder ook mijn wangen.

Nog half in slaap dacht ik eraan dat ik mij al in vier dagen niet meer geschoren had en dat die lieve handen zich aan mijn stoppelbaard zouden bezeren. Beschaamd besloot ik mij te gaan scheren en werd blijkbaar juist daardoor pas echt wakker.

Ergens rammelde een ankerketting. Van dek drong het soort geroep tot mij door dat je altijd in een haven hoort: ‘Laat maar vieren, flapdrol! Los dat vrachtje nou maar!’

Eindelijk deed ik mijn ogen open. Achter de patrijspoort schitterde de zon, die de helft van de lucht en de helft van de zee in beslag nam en dichter bij de aarde leek te zijn gekomen. In dit triomfantelijke licht rees een wuivende wal van weelderige planten op.

Hierover waren her en der vermiljoenrode, spierwitte en okerkleurige penseelstreken gegeven. Ik sloot mijn ogen, schudde mijn hoofd en keek weer op om mij ervan te overtuigen dat het geen verfvegen waren, maar over het groen uitgestrooide bloemen.

‘Wat is dat?’ vroeg ik mij af terwijl ik me op mijn kooi oprichtte. Een luchtspiegeling? Of Tahiti? Of misschien wel de paradijselijke Samoaeilanden?

Nee, het was noch een luchtspiegeling, noch het eiland Tahiti, noch een hallucinatie na een sombere nacht. Buiten, achter de patrijspoort, hoorde ik de wat schorre stem van de tweede officier. ‘Niemand!’ zei hij gedecideerd. ‘Er gaat niemand aan wal! Is dat duidelijk? Al was het Sjolem Aleichem* in eigen persoon! Bevel van de regering van de Abchazische Republiek! Punt uit! U bewondert Soechoem maar lekker vanaf het dek zonder u druk te maken. Verdraaid, u zult nog lang genoeg op dit ondermaanse verkeren om alles te zien wat u moet zien en zelfs wat u niet moet zien.’

Ik kleedde me snel aan en ging aan dek. De koperen strips waarmee de traptreden beslagen waren, schitterden oogverblindend. Een lichte duizeling deed mij even naar de leuning grijpen.

Van de oever kwamen wrange geuren overwaaien die de ongrijpbare, zijdeachtige ademtocht van rozen met zich meevoerden.

Deze geuren raakten tot een dichte kluwen vervlochten en maakten de lucht dik als siroop, tot ze weer uiteenvielen in losse draden waardoor ik de afzonderlijke geuren kon opvangen van azalea’s, laurierbomen, eucalyptussen en oleanders, blauweregens en nog een heleboel bloemen van ongelooflijke vormen en kleuren.

Ik besloot om hoe dan ook in Soechoem aan wal te gaan. En niet alleen te gaan, maar er ook te blijven.

Het leek mij dat daarmee een kinderdroom in vervulling zou gaan. De droom om de harige stammen van kokospalmen, de glanzende smaragdgroene bast van de altijd koele bamboestelen en de door koraalzand roze gekleurde bodem tenminste eenmaal in mijn leven aan te mogen raken.

Als klein jongetje was ik gewend om in navolging van mijn moeder zulke dromen als ‘onvervulbaar’ te beschouwen. Zij gebruikte dit woord vaak als ze zich kwaad maakte op mijn vader. Ze schreeuwde dan zelfs weleens tegen hem. Maar verliet hij daarop gedwee en met gebogen rug het huis om aan de voortdurende verwijten te ontkomen, dan brak mijn moeder uit medelijden met hem in tranen uit en liet zij mij beloven dat ik mijn hele leven van hem zou blijven houden en hem als een kind zou hoeden. ‘Ik kan niet tegen die gebogen rug van hem,’ zei ze wanhopig.

Maar zij noch ik, noch iemand anders van zijn naasten hebben hem weten te beschermen. Dat heeft mijn moeder tot aan haar dood dwarsgezeten.

Natuurlijk bezorgde het ‘onvervulbare’ mij als kind geen enkele bitterheid. Dat kon ook niet. Ik vermoedde slechts dat het een uitgesproken droevig gevoel was waardoor, zoals mijn vader het eens uitdrukte, een onschuldig mensenhart volledig verteerd wordt.

Ik zat al in de hoogste klas van het gymnasium toen ik in de la van mijn vaders bureau door hem volgekrabbelde, smalle stroken papier ontdekte. Ik kon slechts één zin ontcijferen, namelijk dat het veel lastiger was verder te leven met het onvervulde dan met het onvervulbare.

Vanaf toen liet een lichte droefheid om het onvervulde mij niet meer los, ondanks mijn zo op het oog vrolijke karakter. Van dan af werd ik in het leven vooral aangetrokken door gebeurtenissen, omstandigheden en mensen die een sprookjesachtig gevoel bij je achterlieten.

Ik begreep de zin van de woorden van mijn vader en begon nog meer van hem te houden, maar wij waren zo vreselijk ver van elkaar. Hij rustte in de van droogte gebarsten aarde, te midden van stekelige distels, op het dorpskerkhof bij Belaja Tserkov, terwijl ik in mijn eentje door de wereld zwierf.

Wij waren elkaar voor altijd kwijtgeraakt. Maar ik kon tenminste nog af en toe aan hem denken, terwijl hij zelfs dat niet meer kon.

Ik was vastbesloten in Soechoem te blijven. Maar hoe moest ik dat voor elkaar krijgen?

De Pestel lag ver uit de kust voor anker, met alleen twee brede Turkse boten (deze werden ‘magoen’ genoemd) langszij gemeerd. Met behulp van een lier werden in paklinnen genaaide balen tabak overgeladen op de Pestel. Vanwege een geheimzinnige, door de Abchazische autoriteiten afgekondigde quarantaine mocht niemand van boord.

Ik ging naar de kapitein met de boodschap dat ik als medewerker van de Morjak aan wal moest, al was het maar voor een uurtje. De kapitein keek moeilijk.

‘Dat moeten we met de havenmeester bespreken,’ zei hij. ‘En die is lang niet makkelijk. Maar dat kan me niet schelen. Komt u maar mee!’

De havenmeester, een man met wenkbrauwen net zo rossig als zijn snor vol nicotinevlekken, weigerde nors en vastbesloten mij aan wal te laten.

‘Krediet,’ zei hij dreigend, ‘bederft de relatie.’

Wat krediet ermee te maken had, ontging me.

De kapitein bleef net zo lang aanhouden tot de havenmeester toegaf.

‘Vooruit, hoepelt u dan maar op,’ zei hij tegen mij, ‘maar dan wel zoals u hier voor me staat. Zonder koffer of wat voor spullen dan ook, zelfs zonder pet. En linea recta van hier naar de wal, zonder eerst langs uw hut te gaan.’

‘Waar is dat goed voor?’ vroeg ik, al begreep ik best dat hij bang was dat ik uit mijn hut geld mee zou nemen om in Soechoem te blijven.

‘Overbodige vragen schieten mij meestal in het verkeerde keelgat,’ antwoordde hij. ‘Gaat u akkoord, stap dan maar snel in de magoen. Die vertrekt zo. En zorg dat u met de eerstvolgende weer terugkomt. Duidelijker kan ik het niet zeggen.’

Ik daalde langs de valreep in de magoen af. Vooralsnog had ik er geen idee van hoe ik mij er verder uit zou redden. Het enige geruststellende was dat ik al mijn geld op mijn lijf droeg. De koffer besloot ik op te offeren. Behalve drie schone overhemden zat er toch niets van waarde in. Het manuscript van mijn eerste roman, De romantici, had ik in Odessa gelaten.

In de magoen kreeg ik de kriebels in mijn keel van het tabaksstof. De malachietgroene deining gluurde in trage cadans over het boord van de boot. De Abchazische sjouwers met hun roofvogelgezichten schreeuwden woest door elkaar heen, een stoffige zak om hun trotse hoofd geknoopt.

Ik dacht even dat ze van plan waren mij in zee te gooien. Maar de havenmeester schreeuwde hun iets toe in het Abchazisch. Ze kalmeerden onmiddellijk en boden mij zelfs samsuntabak aan.

De tabak deed mij enkele seconden naar adem happen. De zon begon voor mijn ogen te tollen. De Abchaziërs schudden medelijdend hun hoofd en grepen met tegenzin de zware roeispanen beet. Wiegelend gleed de magoen op de geheimzinnige oever af.

==

Om duidelijk te maken wat er in die tijd in Soechoem gebeurde, moet ik eerst wat vertellen over de algemene situatie op dat stukje Kaukasische kust waar aan de voet van de bergen het snikhete kleine Abchazië ligt.

Het Sovjetbewind was in Abchazië nog maar pas gevestigd. Oud en nieuw raakten door elkaar als dingen in een mand die flink dooreen geschud is.

Natuurlijk kon slechts de onvolwassenheid van het Sovjetbewind de verklaring zijn voor al die gekke situaties en vreemde gebeurtenissen die zich in het toenmalige Abchazië voordeden en die herinnerden aan de zeden en gewoonten in de kleine Zuid-Amerikaanse republiek, door O’Henry zo vrolijk beschreven in zijn boek Kolen en koningen.

In het begin van mijn verblijf in Soechoem geloofde ik iedere dag minder in de realiteit van wat er om mij heen gebeurde. Mijn besef van tijd en omgeving lag min of meer overhoop.

Als ik aan een ra van de schoener De Drie Gebroeders in een goed geteerde strop een smokkelaar had zien bengelen, dan zou dit mij waarschijnlijk nauwelijks verbaasd hebben. Evenmin zou het mij veel gedaan hebben als een ronde gepantserde monitor uit de tijd van de Secessieoorlog de baai binnengelopen was die Soechoem met kanonskogels niet groter dan kanteloepen onder vuur genomen had.

Zelfs wanneer degene bij wie ik een kamer huurde, de zeventigjarige ex-gouvernante mademoiselle Henriëtta Jalut, zich ontpopt had als de gewezen minnares van de voormalige heerser over Abchazië, de doorluchtige vorst Sjervasjidze, zou ik dit niets bijzonders gevonden hebben. Onbewogen zou ik zijn voortgegaan thee met kornoeljejam te drinken, de zuiverste ter wereld, een geschenk van de bejaarde mademoiselle. De siroop van deze jam deed denken aan een bloedrode zonsondergang in de bergen.

Maar wat gebeurde er nu eigenlijk precies in Abchazië?

Dit kleine land, aan drie kanten ingesloten door gebieden waar de mensen omkwamen van de vlektyfus en de honger, had besloten zich op een allereenvoudigste en handige manier in bescherming te nemen, namelijk door zich van de rest van de wereld af te snijden en ervoor te zorgen dat geen levende ziel de grens over kwam.

Daar was betrekkelijk weinig voor nodig.

In het noorden werd Abchazië door het Hoofdgebergte van de buitenwereld afgesloten. De enige overgang, de Kloechorskipas, was toentertijd onbegaanbaar: het muilezelpad was op sommige plaatsen volledig weggeslagen. Zonder ophouden stortten dag en nacht rokende lawines langs de hellingen naar beneden.

In het noorden, aan de kant van Sotsji, en in het zuiden, richting Adzjarië, waren wegen en bruggen tijdens de burgeroorlog opgeblazen en op tal van plaatsen door grondverschuivingen en steenslag versperd.

Er bleef maar één weg over: de zee. Maar daar voeren, op de Pestel na, geen schepen op.

Het lag dus voor de hand een quarantaine wegens vlektyfus af te kondigen en niemand aan wal te laten. Aldus werd door de lokale overheid besloten.

Ondertussen verbreidde zich overal langs de Zwarte Zee en in naburige gebieden het gerucht dat er aan de Kaukasische kust een klein paradijs lag met een ongelooflijke overvloed aan levensmiddelen en een fantastisch klimaat. Iedereen popelde om ernaartoe te gaan.

Dat paradijs heette Abchazië. Er was toen nog maar weinig over bekend. Er waren nauwelijks krantenartikelen of boeken over en afgezien van ‘Het duel’ van Tsjechov was er nooit een verhaal verschenen waarvan de handeling in Soechoem plaatsvond.

Voor mij was toentertijd alles – de bergen, de rivieren, de plantengroei, de mensen – vreemd in Abchazië.

De reusachtige bergtoppen, waarvan ik de namen nog niet kende, tekenden zich het scherpst af tijdens de zonsondergang. In het licht van de ondergaande zon gloeiden hun ijzige tanden als kolen.

In het begin, toen alles nog nieuw was voor mij, leek het of deze gigantische bergruggen langzaam van het noordwesten naar het zuidoosten schoven, als een eindeloos voorbijtrekkend panorama.

Om dit gevoel kwijt te raken, richtte ik mijn blik op iets in mijn omgeving – op huizen, op de stenen aan mijn voeten – en dan stonden de bergen plotseling stil.

Deze eerste, enigszins onheilspellende indruk van de bergen veranderde pas in de lente, toen ik diep in Abchazië doordrong en de bergen met hun beukenbossen, schuimende rivieren en wild woekerende begroeiing in hun volle schoonheid aanschouwde.

Ik kende niemand in Soechoem en zwierf vaak in mijn eentje in de omgeving van de stad rond. Ik durfde niet ver weg te gaan.

Mensen die er geboren en getogen waren, zeiden dat nog geen tien kilometer verderop de door oorlog en interne conflicten in rep en roer gebrachte Kaukasus al begon. In iedere bocht van een bergpad kon je een kogel in je rug verwachten of onder een hoop puin en stenen bedolven raken.

Pas toen het Sovjetbewind zich er gevestigd had, kwam de Kaukasus stukje bij beetje tot rust.

Veel verder dan de rivier de Kelasoera, die vijf kilometer voorbij de stad in zee uitkwam, waagde ik mij dan ook niet. Maar ook de rivier was al mysterieus genoeg.

In de bochten van de Kelasoera vormden zich kleine zandbanken. Zij glinsterden in de zon alsof ze van goudzand waren.

Toen ik voor de eerste keer bij de Kelasoera kwam, waste ik uit dit oeverzand een handjevol donkergouden flintertjes, die niets wogen en vrolijk flonkerden. Maar na een uur werden ze al zwart en begonnen ze op ijzervijlsel te lijken. In Soechoem legde men mij uit dat dit geen goud maar pyriet was. Toch gooide ik het niet weg, maar strooide het in een hoopje op de vensterbank. In mijn naïviteit hoopte ik dat het pyriet in de zonnestralen zijn gouden glans weer terug zou krijgen. Dat was echter niet het geval.

Ook de plantenwereld in Abchazië was mysterieus, de oude die er sinds duizenden jaren was, zowel als de nieuwe die uit Japan, Italië, Indië, Polynesië en andere landen overgebracht was. Botanici en plaatselijke planters en tuinders hadden als eersten deze exotische gewassen op de kust van Soechoem aangeplant. Deze begroeiing viel op door haar bedwelmende geuren, grillige vormen en overdadige weelderigheid.

Achter mademoiselle Jaluts huis – het laatste huis van de stad, op de Tsjernjavskiberg – vormden geurige azalea’s een dicht struikgewas waarin jakhalzen verscholen zaten. Van de zware azaleageur kreeg je hoofdpijn.

Achter deze azaleaveldjes rees een gladgelakte bamboehaag als een donkere muur op. Anders dan bij gebladerte in het noorden ruisten de bladeren van de bamboe niet, maar fluisterden ze bij het minste zuchtje wind. Stak de wind op, dan kronkelden ze als kleine slangetjes en sisten zacht, als boze reptielen.

De Abchaziërs deden ook mysterieus aan. Het waren voor het merendeel magere mannen die een soort adelaarsgekrijs uitstootten. Zij kwamen zelden uit het zadel. Zij werden gedragen door fijnbenige paarden, even mager als hun berijders.

Bijna alle Abchaziërs hadden een profiel dat de moeite waard was om in brons gegoten te worden.

De mannen muntten uit in trots, opvliegendheid en ridderlijke eerlijkheid, maar waren somber en verzetten geen stap. Het werk werd door de vrouwen gedaan. Op hun dertigste zagen deze er al uit als oude vrouwen.

Ik kwam hen vaak tegen, vanuit een van de bergdorpen op weg naar Soechoem. Met één hand steun zoekend op de grond sleepten zij zich voort, dubbelgebogen en buiten adem onder de last van zakken maïs of bundels rijshout. Voor hen uit reden op glanzend gepoetste paarden, vuist op de heup, hun echtgenoten, soms ook zoons of zelfs kleinzoons. De met zilver beslagen gordels blonken op hun fijngeweven Tsjerkessenjassen.

Zij reden mij voorbij met het onbewogen uiterlijk van mannen die bekendstaan als knap. Toch voelden zij zich niet helemaal op hun gemak. Ik leidde dat tenminste af uit het feit dat ze mijn veroordelende blik niet doorstonden, maar een andere kant op keken en hun paard de sporen gaven.

Ik probeerde deze vrouwen, soms nog echt kleine meisjes, te helpen, maar zij deinsden zo voor mij terug en hun ogen keken mij zo angstig smekend aan dat ik het opgaf; ik begreep dat het er voor hen alleen maar erger door werd.

Ongetwijfeld waren vele van deze vrouwen eens mooi geweest. Je kon dat nog aan hun ogen en handen zien. Onder het lopen raakten ze met hun vingers de grond als om zich af te zetten; vermoedelijk was de loodzware last zo iets makkelijker te tillen.

Soms viel mij bij zo’n oude vrouw het fijngevoelige van de mond op of de jeugdige glans in de ogen, en dan besefte ik dat zij helemaal nog zo oud niet was. Dit leek alleen maar zo omdat zij het leven van een lastdier leidde.

Af en toe bleven er vrouwen staan om met de rug van hun hand de tranen uit hun ogen te vegen. Het waren echter geen tranen van verdriet of vernedering, maar van eindeloze moeheid.

Wat in het ratjetoe van nieuw en oud in die dagen op het eerste oog het meest verbaasde, was dat prins Sjervasjidze, gewezen adjudant-generaal van de tsaar en voormalig leenheer van Abchazië, nog steeds in Soechoem woonde. Naar beweerd werd, was hij de morganatische echtgenoot van de oude vorstin Maria Fjodorovna.

Hij werd volledig ongemoeid gelaten, waarschijnlijk omdat de oude prins al heel lang aan de drank en kinds was.

Hij woonde in een klein huisje aan de rand van Soechoem. Tijdens de eerste herfst onder het nieuwe regime gaven sommige boeren hem uit gewoonte nog schatting: ze brachten hem maïs, tabak, geitenkaas en kerspruimen.

Op de dag van de levering schalde door heel Soechoem een schril gekrijs dat door merg en been ging, alsof er op de bazaar honderden biggen gilden, spartelend in hun zakken.

Het krijsende geluid werd veroorzaakt door de ongesmeerde wielen van de ossenwagens. Zij werden voortgetrokken door buffels, zo onverstoorbaar dat ze zelfs geen blik overhadden voor de schedels van hun lotgenoten, de paarden. Deze schedels waren aangebracht op de schuttingen rond de Abchazische hoven, als bescherming tegen het boze oog.

Ik werd wakker van het krijsende geluid en keek naar buiten. De indigoblauwe lucht voorspelde niets dan goeds. Hij flonkerde vrolijk. Maar het geluid naderde onherroepelijk en sloot de stad van alle zijden in.

Henriëtta Frantsevna riep tegen mij dat dit bewoners uit Tsebelda, Mercheoeli en nog een aantal gehuchten waren die Sjervasjidze schatting kwamen brengen. Zij verzekerde mij dat het krijsende geluid weldra zou ophouden, maar dat het tegen de avond weer zou beginnen in de herberg De Snelle Hap, zo’n typisch Kaukasische doechan, waar de voerlui zich met jonge madzjarkawijn een stuk in de kraag drinken, drinkliederen aanheffen ter ere van familie en kennissen, en met hun piepende en knarsende karren huiswaarts keren.

In het jaar dat ik er was, werd er voor het laatst cijns geheven.

Voorzichtigheidshalve zag Sjervasjidze maar van deze goede gaven af, en hield hij alleen wat maïs.

De oude prins beschouwde zichzelf als een ridder. Hij sprak een zo verheven Russisch dat het zelfs Russen in verlegenheid bracht. Ik heb hem gesprekken in het Russisch horen voeren. Iedere zin begon met de gezwollen aanhef: ‘Gelieve te...’

Het was een oude man met een weldoorvoed, paars dronkenmansgezicht, maar met iets majesteitelijks in zijn houding. Hij liep rond in een Tsjerkessenjas van fijne lakense stof waar geen epauletten maar wel nestels op zaten, droeg patroongordels, en als hij te veel gedronken had, sliep hij zijn roes het liefst uit op een bank aan de boulevard.

==

2
DE DUBBELE BETEKENIS VAN
HET WOORD LEGENDE

Het woord legende heeft twee betekenissen.

Het kan zowel een dichterlijke, pseudopopulaire overlevering zijn als de verklaring van de verschillende symbolen op een landkaart.

Als kind al hield ik van landkaarten en plattegronden, en als kind stond ik al wantrouwig tegenover legendarische verhalen. Vooral tegenover oosterse. Zij leken mij niet meer dan klatergoud.

Misschien is deze aversie ontstaan door het lezen van reisgidsen waarin over iedere grot, rots, bron of tombe wel een langdradig en onwaarschijnlijk verhaal staat.

Over het algemeen echter zijn reisgidsen, wanneer men deze afstotende kant buiten beschouwing laat, boeiende boeken. Er zijn nauwelijks mensen die ze niet graag lezen. Reeds in mijn jeugd was voor mij en voor de jongeren van mijn leeftijd elke reisgids een soort gratis reis naar interessante landen. Elke keer weer prikkelden ze enorm de verbeelding.

Je kon natuurlijk van tevoren nooit zeggen in welke avonturen je verzeilen zou door de droge mededeling in een reisgids over hoeveel je voor een ritje per koets door Lissabon moest betalen en of je op de markt in Brindisi afdingen moest. Je hoefde bijvoorbeeld maar te weten hoeveel de koetsier vroeg, of meteen maakte het verlangen zich al van je meester om in te stappen en door de oude, fris gesproeide straten naar schitterende kathedralen en de haven te rijden. Daar zie je dan toevallig hoe de oceaanwind een mooie vrouw, slank als een lelie – ik laat de vergelijking maar voor wat ze is – van haar groene hoofddoek berooft en die meevoert. Maar de vrouw drukt haar zwarte glanzende haren, ten prooi aan de wind, met beide handen tegen haar slapen.

Zo te reizen was een opwindend en tegelijk moeilijk spel dat volledig van je verbeelding afhing. Eerst bracht het vreugde en toen teleurstelling. Dat kwam doordat je naar het onmogelijke verlangde.

Maar toon wel begrip voor de verbeelding! Ontvlucht deze niet. Laat deze de vrije loop, mopper er niet op en behandel haar niet als een armoedzaaier! Het is de bedelaar uit Golkonda die onschatbare kleinoden verborgen houdt.

Legendes (het rijk der folklore) zijn voor mij sinds lang verbonden met reisgidsen. Soms lijkt het mij dat ze speciaal voor de gidsen uitgevonden zijn, om de toeristen met kletspraatjes te vermaken. Deze lopen allemaal met precies dezelfde witte vilten hoed, een lint met kleine pompons eromheen en met dezelfde kornoeljehouten stok waar opschriften zoals ‘Souvenir uit Sotsji’ of ‘Groeten uit Simeiz’ ingebrand zijn, op stoffige sportschoenen te midden van bezienswaardigheden in hordes rond en proberen zo veel mogelijk van die verhalen te onthouden. Hun rugzakken zitten propvol met souvenirs, vooral ansichtkaarten en met schelpen beplakte fotolijstjes.

In plaats van met schelpen komen de toeristen dan thuis met parelmoerkleurig gruis en schilfers en vage indrukken. Dat ze niets echt zien en niets echt tot hen doordringt, doet aan hun koppig streven om alles volgens de ‘reisbeschrijving’ te zien geen afbreuk.

Ik ben voor toerisme, maar dan wel zonder de vulgariteit die er zo vaak bij schijnt te horen.

Maar nu heb ik alweer inbreuk gepleegd op de logische lijn van mijn vertelling. Schuld daaraan is mijn ongebreidelde geheugen. Ik vraag dan ook om pardon en doe een stap terug, om vandaar weer een sprong voorwaarts te maken. Ik keer dus terug naar de landkaarten met hun summiere uitleg: de ‘legendes’. Of exacter gezegd: naar de ‘legende’, zijnde de topografische beschrijving van Soechoem. Daarbij zal ik alleen die plekken vermelden die op de een of andere manier nog een rol zullen spelen in het verdere verloop van het verhaal.

Als uitgangspunt van mijn topografische beschrijving neem ik het huis en de tuin van mademoiselle Henriëtta Frantsevna Jalut, bij wie ik toen woonde.

Ik deel mijn beschrijving in volgens een straal rond dit lage huis en de kleine tuin, waar een goedige bananenboom met teergroene olifantsoren voor mijn raam stond.

Voordat ik echter tot deze beschrijving overga, zou ik nog even kort willen zeggen hoe ik het klaarspeelde in Soechoem te blijven.

==

Zolang de Pestel nog niet naar Poti uitgevaren was, bleef ik voorzichtigheidshalve zo ver mogelijk uit de buurt van de haven. De gedachte dat men mij oppakken en de stad uitzetten zou, liet mij niet los.

Zo kwam ik dus bij de Tsjernjavskiberg terecht en bij het laatste, wat apart staande huis erop, dat van mademoiselle Jalut.

Ofschoon ik geen enkele bagage bij me had, verhuurde het oude vrouwtje mij graag een kamer. Harige duizendpoten snelden er langs de muren. ’s Avonds, toen het gevaar geweken was, besloot ik om beneden in de stad in een doechan het avondmaal te gebruiken. Een mager, oud baasje met dikke brillenglazen en een veel te lange grijze Tsjerkessenjas danste er met veel bravoure een Kaukasische dans op de van de paarse wijn kleverige vloer.

Zijn kameraden, die aan een van de tafeltjes zaten, klapten welwillend de maat met hun handen, terwijl de waard zijn telraampje liet rikketikken, zonder zich ook maar iets aan te trekken van de zich duidelijk amuserende oude man.

Toen het baasje klaar was met dansen, noodde hij mij aan zijn tafeltje. Hij had onmiddellijk gezien dat ik hier vreemd was. Tegen mijn veronderstelling in bleek hij volkomen nuchter te zijn en noch met de Abchaziërs, noch met enig ander bergvolk iets gemeen te hebben. Hij was een Jood uit Tiflis en luisterde naar de naam Ryvkin. In Soechoem was hij werkzaam bij de Unie van Coöperaties van Abchazië, de Absojoez, en in zijn vrije tijd danste hij gewoon graag de lezginka.*

Hij bood mij meteen aan bij hem in de Absojoez de handelscorrespondentie te verzorgen. Ik moet eerlijk zeggen dat het mij in Soechoem enorm meezat.

Maar laten wij tot de topografie terugkeren.

Midden in Henriëtta Frantsevna’s tuin was een cementen put in de grond gemaakt. Met het regenwater dat er in de lente in opgevangen werd, deed Henriëtta bijna tot de herfst. Rondom de put groeiden palmen met machtige waaiers.

Naast de hoeve lag een kleine weide, bezaaid met gele en lila immortellen. Er kropen daar nogal eens slangen rond.

Aan de andere kant van de weide stond een Mingrelisch huis op palen, met een lang houten terras. De deuren en de ramen waren met kruiselings over elkaar geslagen planken dichtgespijkerd. Rondom was het zo’n warreling van laurierkersen en sleedoornen dat je slechts met grote moeite het huis kon bereiken.

Achter het huis kreeg je dan het dichte struikgewas van de azalea’s. De hele dag door schalmeiden daar ontevreden hommels als een orkest Kaukasische fluiten.

Achter deze bosjes begon een streek, gehuld in een bont waas en snel verspringend zonlicht dat samen met de schaduwen van de wolken over bergtoppen en bodemloze afgronden joeg, in de gebroken glans van gletsjers en in het ritselen van het gebladerte, en gelegen onder de wervelende explosies van de witte wolkenreuzen boven de toppen van de Grote Kaukasus, deze raadselachtige, lokkende en barre streek waarin Odojevski was omgekomen, Shamil onder het groene vaandel van de Profeet had gestreden, Bestoezjev-Marlinski de dood had gevonden en Lermontov* spottend zijn smart beschreven had.

Soms was het of ik de Kaukasus uit de tijd van de verovering voor mij zag: de verschoten uniformjassen en petbanden, de bruine gezichten en zwartgeblakerde pijpjes, de bronzen gevesten, de versperringen van doornige takken, de vluchtige kruitdampwolkjes – heel die door de oorlog in rep en roer gebrachte ‘driemaal vermaledijde’ Kaukasus.

Ik zag de ‘zilveren krans’ van de ontoegankelijke bergen, deze ‘altaren der natuur waar purperen wolken als rook overheen waaien’.* Dat alles had Lermontov gezegd als weerklank van zijn kwellende liefde en smart. En zeventig jaar later schreef een andere dichter over Lermontov deze versregels die als een snik klinken:

==

Van jou gaat wanhopig verlangen uit

Als van een lente die op zich laat wachten

Van de klank van een Kaukasische fluit

Van een ver licht in donkere nachten...*

==

Daar op de Tsjernjavskiberg was het soms of ik de opstandige Kaukasus van Lermontov om mij heen voelde. Of liever gezegd, ik wilde het zo voelen. En het leven, met zijn slechte gewoonte om te veel tegemoet te komen aan dromers, beloonde mij gul met belevenissen die de oude Kaukasus opriepen.

Niet ver achter Henriëtta’s huis stuitte ik op een gladgehouwen, langwerpige steen. Deze was zo dicht met gele korstmossen begroeid dat het opschrift dat er eens in gebeiteld was niet meer te ontcijferen viel... Wie weet lag Odojevski hier begraven. Of was dit het graf van een onbekende infanterist? Wie kon het zeggen?

Het was voor mij in ieder geval een mooie aanleiding om bloemen naar dit graf te brengen (ze werden door vogels uit elkaar gepikt en meegenomen) en er met mijn ellebogen op de steen leunend op de grond te zitten en naar het snelle, angstige ademhalen van een pas gevangen hagedisje in mijn handpalm te kijken.

Meer dan eens kwam er vanuit het gebergte onweer opzetten. Met genadeloos geknetter doorkliefden bliksemschichten de zwarte hemel, en een wal van reusachtige gele wolken kwam als een vloedgolf aanrollen.

Windhozen wervelden als enorme draaitollen boven zee, wankelden en stortten plotseling, alsof ze omsloegen, met hun volle gewicht op het wateroppervlak neer. De zee schuimde.

Brullende watervallen stormden door valleien en dalen, rotsblokken van hun plaats schuivend. Boven zee werd de einder zwart, vuilzwart. Stortregens werden door de wind voortgestriemd, bijna zonder de grond te raken. En plotseling vlamde er nat, heet zonlicht als een explosie op. Regenbogen, bestaande uit myriaden minuscule watervonken, verrezen gestaag op de flanken van de bergen. Het onweer was over.

Na zo’n onweer hing er over Soechoem een benauwende damp. Henriëtta Frantsevna sloot dan alle vensters. Zij beweerde dat zich in deze damp onzichtbare miasma’s vermenigvuldigden, en wel in zo groten getale dat je bijna geen adem meer kon halen.

Volgens Henriëtta kreeg je er malaria, hartkwalen en pijnlijke gewrichten van.

Het weer was zo drukkend dat ieder plekje waar het vocht vat op had in zweet leek te baden. Alles – het gebladerte, de schuttingen, de rotsen, de pannendaken – was nat en glom, alsof het pas uit het water kwam. Het zweet liep in straaltjes van je haar in je nek en stroomde van de palmbladeren als uit kleine gootjes.

Na zo’n onweer kreeg ik voor het eerst van mijn leven een vreselijke aanval van benauwdheid, alsof je longen vol lood gegoten worden. Dit waren de eerste voortekenen van astma, die onbarmhartige ziekte die een mens dwingt met een vierde van zijn adem te ademen, met een kwart van zijn stem te praten, met een kwart van zijn kracht te lopen, met een kwart van zijn verstand te denken en hem slechts één ding helemaal laat doen: stikken.

Nu ik na zo veel jaren mijn eerste indrukken van de Kaukasus en Soechoem exact tracht weer te geven, valt het mij bij het doorlezen op dat ze vluchtig en niet erg samenhangend zijn, al kan een zeker gevoel voor eenheid van plaats en tijd er niet aan ontzegd worden.

Waarschijnlijk valt dit te verklaren door een verminderde realiteitszin, een kortstondig en merkwaardig gevoel dat zich in het begin van mijn leven in Soechoem van mij meester had gemaakt.

Het verschil tussen de uitgehongerde, met ijs bedekte noordkust van de Zwarte Zee en deze naar mimosa’s geurende streek met zijn gulle natuur was te groot.

Deze streek was gul en onbegrijpelijk. Door de eeuwen heen waren hier hoogst eigenaardige zeden en gewoonten ontstaan. Deze streek zat in zijn gewoonten vast als in een maliënkolder.

Alles hier leek vreemd.

Wanneer prins Sjervasjidze een doechan binnenkwam, stonden alle klanten ouder gewoonte op.

De leraar en schrijver Dmitri Goelia, die veel voor de verlichting van Abchazië heeft gedaan, stichtte de Abchazische literatuur en het eerste rondreizende theater, dat met buffelwagens door het land trok.

Sovjetgeld bestond nog niet. Er waren groezelige Turkse ponden in omloop.

Er liep een Schotse vrachtboot binnen om Soechoemse tabak te halen, in ruil waarvoor vaatjes met haring uit de Atlantische Oceaan gelost werden. Vervolgens kwam een Japanse boot aan die een heleboel rijst en rietsuiker aanvoerde. Het personeel kreeg bij wijze van loon dan maar levensmiddelen. Bovendien kreeg ieder om de twee dagen een emmer uitstekende wijn en een pakje kostbare Trebizond-tabak. Onversneden kon je die niet roken, daar was hij veel te zwaar en te duur voor. Voor de smaak moest je er een beetje gewone tabak bij doen.

Op de bazaar kon je jonge beertjes uit de bergen voor een roebel per stuk kopen en ook aan snoeren geregen, keiharde Moskouse boebliks,* die vermoedelijk nog uit de tijd van voor de revolutie dateerden. Deze boebliks waren onbetaalbaar.

Bamboescheuten groeiden dwars door de bestrating heen. Ze konden in één nacht wel een meter hoog worden, of nog meer. De bloedwraak leefde er voort. In de dorpen werd nog rechtgesproken door de dorpsoudsten.

Je wist er niet goed meer in welke eeuw je leefde. Voor het eerste Sovjetcongres kozen de inwoners van Samoerzakan – het opstandigste gebied van Abchazië – als hun waardigste vertegenwoordigers diegenen die ongezien het vurigste paard wisten te stelen. Daaraan herkenden de oude Samoerzakaners echte heldenmoed, en niet aan het feit of je je op de maïsvelden of op de tabaksplantages krom werkte.

In Soechoem viel uiterlijk niets te bespeuren van de recente wereldoorlog. Het land lag er nog even intact bij als een halve eeuw geleden.

Een voor deze streek verrassend signaal van die oorlog was het boek Le Feu van Henri Barbusse, dat als door een wonder in Soechoem beland was.

Bij Ryvkin zag ik voor het eerst een exemplaar van dit boek. Ik maakte het meteen buit. Ryvkin bood niet de minste tegenstand.

Ik las dit werk, dapper en menselijk, stevig als de stap van een soldaat, in mijn tuin in de schaduw van de bananenboom. Zo nu en dan keek ik op. Het duurde even voor het tot mij doordrong dat ik niet op de velden van de Champagne of in de Ardennen was waar de twee legers, het Duitse en het Franse, elkaar in de ondergeregende loopgraven vlak op de huid zaten en de soldaten in de modder wegzakten. Ik had even tijd nodig om mij van de velden in Frankrijk te verplaatsen naar deze streek, uitgedost in een vrolijk licht en vol bedwelmende geuren.

Op zulke momenten stond dit land heel ver van mij af, met zijn laagje vernis waaronder zo veel smartelijks schuilging.

Ik had al een poosje het gevoel dat deze streek iets dreigends voor mij inhield. Vooral ’s avonds als de zon onderging, werd ik mij daarvan bewust. Dan scheurde een ijzige lucht de lome hitte als met scherpe klauwen aan stukken en kropen er lichte rillingen langs mijn rug.

Ik was helemaal weg van het boek van Barbusse, vooral van de laatste bladzijde, waar de met de bodem vergroeide soldaten het over de grote gerechtigheid hebben. Onverwachts valt tijdens het gesprek de naam Liebknecht als een reële hoop op het aanbreken van nieuwe tijden.

Telkens bij deze passage werd ik door een dof gevoel van opwinding overvallen en begon ik om een of andere reden over mezelf na te denken. Bewoog ik nog voorwaarts of raakte ik al verstard? Het feit dat ik mij deze vraag stelde, bewees dat ik nog leefde. Dat stelde mij gerust.

==

3
HET DICHTGESPIJKERDE HUIS

Er lag toentertijd langs de kustweg van Soechoem een aantal lage, wat duistere herbergen met verrassende namen zoals De Groene Makreel, De Snelle Hap, De Welverdiende Rust, Keizerin Tamara, Houd Halt Beste Man.

In iedere herberg hing in grote drukletters de mededeling ‘Krediet krijgt u niet’ aan de muur. Slechts één ervan was wat beleefder geformuleerd: ‘Krediet bederft de relatie’.

In het winkelraam van de kapper hing een heel aparte versie: ‘Op krediet wordt niet geknipt’.

Dit soort bekendmakingen kwam je overal tegen, zelfs bij de sjasliekverkopers op straat. Zij maakten de sjaslieks klaar op heel speciale installaties. Aan een staaf zaten boven elkaar braadpannen van geperforeerd blik gesoldeerd waar stukjes schapenvlees, hele tomaten en plakken ui in gelegd werden. Boven de hoop gloeiende kolen werd de staaf dan langzaam rondgedraaid. De sjaslieks draaiden mee, lagen te sudderen in hun vet en in het hete sap van de uien en opengebarsten tomaten, en verspreidden door heel Soechoem een verschrikkelijke walm. Af en toe rook je het zelfs tot op de rede. Je kreeg er de kriebels van in je keel.

Deze bekendmakingen over de kredietverlening waren slechts een van de vele schilderachtige details van het leven in Soechoem. In werkelijkheid aten en dronken de klanten sinds keizerin Tamara* in alle herbergen op de pof. Een verzoek om meteen af te rekenen wekte bij de herbergiers dan ook onmiddellijk grote bevreemding op. Daarom bleef het totaal onbegrijpelijk wie de bedenker van deze leus was en waarom heel Soechoem ermee vol hing.

Schreeuwerige, baardige waterdragers slenterden met tonnetjes koud water langs de kustweg. Ook aan zo’n met klimop omwonden vaatje hing weer een bordje dat over krediet ging. Zelfs de schoenpoetsers hingen zo’n bordje naast hun prachtige poetsdoos.

Iedere schoenpoetser had zijn doos versierd met ansichtkaarten, belletjes en, al naargelang zijn nationaliteit, een portret van Venizelos of van de katholikos* van Armenië.

De schoenpoetsers waren of oude mannen of jochies. Ertussenin had je niets.

’s Morgens werden de inwoners van Soechoem gewekt door een verwoed getrommel op de poetsdozen. De schoenpoetsjongens betrokken hun post in en trommelden vrolijk met hun borstels op de maat van het toen populaire liedje ‘Langs de straten zwierf een krokodil, die beet een dame in haar bil...’

De oude schoenpoetsers schudden verwijtend hun hoofd.

Onder hen was een grijze Koerd, een soort patriarch van de schoenpoetsers. Men zei dat hij al dertig jaar op hetzelfde plekje bij de aanlegsteiger zat. De enorme borstels werden soepel door hem gehanteerd. Nadat hij er met een achteloze beweging nog een keer een fluwelen lap over had gehaald, glommen de schoenen als bikkels.

Deze Koerd werd door iedereen met groot respect tegemoet getreden. Zelfs de kapitein van de Pestel gaf hem in het voorbijgaan altijd een hand.

Deze oude man zou een gruwelijke rol gaan spelen in de geschiedenis van het dichtgespijkerde huis dat gelegen was in de onmiddellijke nabijheid van Henriëtta Frantsevna’s hoeve.

De oude mademoiselle vertelde mij wat er met dit huis aan de hand was. Twee clans in Soechoem stonden met elkaar op vijandige voet. Het resultaat van deze vijandschap was dat in een van beide clans slechts één man in leven was gebleven, de buurman van Henriëtta Frantsevna. In het jaar 1900 was deze persoon met zijn vrouw naar Turkije gevlucht om aan een gewisse dood te ontkomen.

Maar zoiets betekende lang niet altijd redding. Henriëtta Frantsevna herinnerde zich nog heel goed het geval van een man die naar Amerika gevlucht was, maar zelfs daar opgespoord en neergeschoten werd.

De familie die in onmin leefde met de buurman van Henriëtta Frantsevna was na diens vlucht naar Turkije al vrij snel verhuisd naar Tsebelda, een dorp in de bergen, en bij gebrek aan voedingsbodem hield de vendetta op te bestaan.

Volgens Abchazisch volksgeloof rustte er een vloek op ieder huis waar de vendetta toegeslagen had. Normaal werd zo’n huis dichtgespijkerd en wilde niemand er meer in wonen.

Zo’n ‘vervloekt’ huis viel geleidelijk uit elkaar van ouderdom. Uiteindelijk werd het dan met de grond gelijkgemaakt.

Na dit verhaal van Henriëtta Frantsevna begon ik het dichtgespijkerde huis met andere ogen te zien. Er begonnen mij allerlei onheilspellende dingen aan op te vallen.

Op de vliering leefden, of liever gezegd, sliepen met hun kop omlaag, talloze vleermuizen. ’s Avonds werden zij wakker en schoten tuimelend en zachtjes piepend rakelings langs je gezicht. Op de houten muren van het huis verspreidden vermolmde knoesten een fosforescerend licht. Ze deden denken aan gluiperige groene ogen. Dag en nacht knaagden houtwormen ijverig aan het gebinte. Het huis stond duidelijk op instorten.

Op een keer bleef ik wat langer dan normaal in de stad. Vanuit de Absojoez was ik langsgegaan bij de redactie van een kleine plaatselijke krant om daar een kort, fel stukje te schrijven tegen de vendetta. De redacteur klakte bij het lezen ervan alleen maar met zijn tong.

‘Dat kunnen we niet publiceren,’ zei hij ten slotte terwijl hij een klap op het manuscript gaf. ‘Kijk eens vrindje, je kan de mensen niet van vandaag op morgen van hun gewoonten afbrengen. Dat moet je diplomatiek aanpakken. Ze slachten elkaar al sinds duizenden jaren af en dat zou nu plotseling verboden zijn! Je hoeft me niet te geloven, vrindje, maar ik zweer je op het hoofd van mijn dochter dat de auteur van dit artikel niet verder komt dan de drempel hier. Je zult begrijpen dat ik als redacteur daar een stokje voor moet steken.’

Hij bleef onvermurwbaar en ik liet hem achter, ten prooi aan sombere overpeinzingen. In zijn voorhoofd zaten diepe rimpels en hij krabde met zijn anilinepotlood voortdurend achter zijn oor.

Voor de ramen ruisten laurierstruiken in de wind.

Ik ging naar huis. Zoals gewoonlijk kwam ik langzaam en moeilijk ademhalend vooruit. Ik kon maar niet wennen aan de zware geuren van de avond in Soechoem.

In de laatste bocht voor het huis bleef ik staan.

De rotswand waar ik in het donker altijd met mijn hand langs liep om niet van de weg af te raken en in de afgrond te vallen, werd door het licht van een petroleumlamp beschenen.

Ik keek omhoog.

Het dichtgespijkerde huis stond open, alle planken waren van de ramen en de deuren gerukt, de kamers baadden in licht. Zeker een of andere vreemdeling die zich niets had aangetrokken van het Abchazisch bijgeloof en dapper het huis nieuw leven had ingeblazen.

Henriëtta Frantsevna stond bij het poortje. Ze greep mijn arm en hijgde: ‘Vlug! Plus vite! Plus vite! Alstublieft!’

Zij beefde en haar stem begaf het.

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg ik geschrokken.

‘Snel!’ herhaalde zij luid fluisterend, wankelde en greep zich aan het hek vast. ‘Mijn god, wat een ongeluk! Ik smeek u onmiddellijk weg te gaan!’

‘Waarheen?’ vroeg ik, volledig van mijn stuk gebracht.

‘Hij is teruggekomen uit Turkije,’ zei Henriëtta Frantsevna, plotseling weer met een normale stem. Zij begon nu zo te beven dat ik er bang van werd. Ik dacht dat ze een toeval kreeg.

‘Hij is vandaag, op klaarlichte dag, uit Turkije teruggekomen,’ herhaalde zij met luide stem. ‘Rent u naar de politie en zeg daar dat hij terug is. Hij heet Tsjatsjba. Mijn god, wat een ongeluk!’

Onthutst en zonder te begrijpen wat er aan de hand was, rende ik bijna de Tsjernjavskiberg af.

Op de binnenplaats van het politiebureau zaten drie agenten bij het schijnsel van een carbidlantaarn rond een laag tafeltje nardy te spelen. Aan palmbomen naast de omheining stonden magere gezadelde paarden vastgebonden die luidruchtig op hun bit kauwden.

De agenten waren zo in hun spel verdiept dat ze niet eens opkeken. Ik liep op hen af en zei dat een zekere Tsjatsjba vandaag uit Turkije was teruggekomen en zijn intrek had genomen in het dichtgespijkerde huis op de Tsjernjavskiberg.

De agenten lieten mij zelfs niet uitspreken. Ze sprongen op en stormden op de gezadelde paarden af. Met diepe keelklanken schreeuwden ze iets naar de wacht die zijn hoofd uit het raam stak en bonden snel de paarden los. Toen sprongen ze in het zadel en galoppeerden onder wild hoefgetrappel de berg op. Vonkenregens spatten op onder de hoeven van de paarden. De nacht begon plotseling naar bloed en kruitdamp te ruiken.

Ik rende achter de agenten aan. Maar halverwege de Tsjernjavskiberg kwamen ze mij alweer in volle galop tegemoet, ditmaal richting stad. Ik wist nog net een goed heenkomen te vinden in een greppel.

Het vervloekte huis was nog steeds even helder verlicht. De lampen loefden.

Op het terras, bovenaan de trap, lag met gespreide armen een man met grijs haar en een goedig gezicht. Uit de kogelwond in zijn borst vloeide nog bloed. Het drupte langs de treden naar beneden.

Op de grond naast de dode man zat een al niet meer zo jonge, mooie vrouw. Ze drukte een jongetje van een jaar of vijf tegen haar borst en keek strak voor zich uit. Toen ik dichterbij kwam en mijn blik de hare kruiste, huiverde ik even. Zo’n razende haat had ik nog nooit in de ogen van een mens gezien.

Het was duidelijk dat deze vrouw dit kleine jongetje, zodra hij volwassen was, eropuit zou sturen om zijn vader te wreken. Niets op de wereld zou haar kunnen vermurwen en van gedachten doen veranderen.

Henriëtta Frantsevna had gelijk gehad mij tot spoed te manen. De agenten waren te laat gekomen.

Enige dagen later, toen de vrouw en het jongetje weer verdwenen waren (men zei dat ze uit angst dat haar zoontje ook zou worden gedood naar Rostov aan de Don gevlucht was), werd eindelijk alles duidelijk.

Tsjatsjba was met een Turks vrachtschip uit Trabzon teruggekomen. Op de kade werd hij meteen door de oude Koerd, de schoenpoetser, herkend. Hij keek Tsjatsjba aandachtig aan en bracht langzaam zijn hand naar zijn voorhoofd.

Tsjatsjba liet zijn schoenen door hem poetsen. Opgetogen nu hij na meer dan twintig jaar weer in zijn vaderland terug was, kletste hij aan één stuk door tegen de schoenpoetser. Hij zei dat nu de oorlog en de revolutie voorbij waren alles in Abchazië natuurlijk anders was geworden. Dat de mensen elkaar vast niet meer uit wraak zouden doden, maar verstandiger waren geworden en in vreugde en vriendschap samenleefden.

De schoenpoetser beaamde dit zuinigjes en loerde steeds om zich heen. Maar Tsjatsjba merkte in zijn gelukzaligheid noch het sombere gezicht van de oude man op, noch zijn spiedende blikken.

Zodra Tsjatsjba zijn hebben en houden op een buffelkar had geladen en naar de Tsjernjavskiberg vertrokken was, liep de schoenpoetser op zijn gemak naar de bazaar. Daar had je in die tijd allerlei in elkaar overlopende binnenplaatsjes, ware doolhoven waar je op enkele passen van de straat hopeloos kon verdwalen.

Het was er een dichte opeenhoping van houten hokken en ontelbare kleine keetjes waar primussen fluitend sisten, schoenmakers hun hamers hanteerden en soldeerbranders bulderend een blauwe vlam uitstootten, waar sterke, stroperige Turkse koffie werd gezet en speelkaarten, zo vettig dat ze aan de tafel bleven vastkleven, werden neergepetst, waar vrouwen met piekerig haar gillend hun luie, schouderophalende mannen van alle doodzonden beschuldigden en waar grijsaards met beenwikkels en soldatenschoenen als oude adelaars door elkaar krijsten. En plotseling verscheen te midden van deze kermis van lawaai een rijzige, knappe jongeman. Hij liep iets wiegend in de heupen, droeg nauwe beenkappen van soepel leer en een Tsjerkessenjas met mouwpanden, en had een smachtende, dronken makende blik in zijn ogen.

De Koerd, die duidelijk op zo’n soort persoon had zitten wachten, mompelde hem iets toe.

‘Komt voor elkaar, vadertje!’ antwoordde de mooie jongen op gedempte toon. ‘Morgen krijg je je honderd ponden!’

Hij keek met geloken blik om zich heen, sloot zijn pezige bruine vingers om zijn dolk en glipte geruisloos als een wilde kat met soepele tred de straat op.

Tien minuten later al joeg hij voorovergebogen in het zadel naar Tsebelda om de bewoners van een van de huizen daar de verbluffende tijding te brengen dat de ongewroken vijand Tsjatsjba naar Abchazië teruggekeerd was.

Onmiddellijk stormden twee ruiters van Tsebelda naar het dichtgespijkerde huis op de Tsjernjavskiberg in Soechoem.

Op hun trappelende paarden riepen ze, het geweer in de aanslag, Tsjatsjba naar buiten. Hij kwam onbewapend het terras op, stak beide armen uit naar zijn vroegere vijanden en stortte, zijn goede oude handen verzoenend uitgestrekt, dodelijk getroffen neer.

Natuurlijk werden de moordenaars niet gepakt. Zij galoppeerden in één ruk door naar Svanetië,* waar zich in die tijd alleen gewapende detachementen konden wagen.

Enige dagen daarna werd het ‘vervloekte huis’ in brand gestoken. Dit gebeurde ’s morgens en tegen de middag was het hele huis afgebrand. Er was die dag geen wind. De vlammen stegen loodrecht omhoog, zonder uit te waaieren. Nog een paar dagen hing er bij ons in de buurt een brandlucht, maar deze stank werd algauw verdrongen door de vertrouwde geur van de azalea’s.

==

4
DE JANPLEZIER

Dit eerste geval van bloedwraak, dat ik met eigen ogen aanschouwde, werd spoedig gevolgd door een tweede. Beide gevallen zaten in hetzelfde vakje in mijn geheugen en vloeiden als het ware in elkaar over. Daarom schrijf ik erover zonder rekening te houden met de tijd die ertussen lag.

Tussen Soechoem en Novy Afon reden toen zogeheten janpleziers. Ze vormden de enige verbinding met het klooster dat daar lag.

Voor de oorlog hadden er ook diligences gereden langs de kust van de Kaukasus.

Zo’n diligence was een soort plompe koets of eigenlijk meer een rammelkast. Er liepen vier paarden voor. De reizigers zaten dicht op elkaar gepakt, zowel binnenin als boven op de ‘imperiaal’.

Bovendien waren er van achteren aan de buitenkant nog twee zitplaatsen. Het waren ijzeren zitjes zonder voetsteun. Wel waren ijzeren handvatten bevestigd waaraan de reizigers zich vast konden houden, wilden ze er niet af gehotst worden.

Zulke diligences heb ik als kind in Kiev nog gezien. Ze reden tussen Kiev en Zjitomir, waren geel geverfd en op de deuren ervan blonk in geelkoper het embleem van de posterijen: twee gekruiste posthoorns en twee bliksemschichten die haaks op elkaar stonden. De bliksemschichten wezen blijkbaar op het aandeel dat elektriciteit heeft bij het telegraferen.

Uit die jaren, waar het waas van de tijd over ligt, zijn mij de ongelukkige gestalten bijgebleven van de op hun harde stoeltjes door elkaar geschudde reizigers achterop. Met hun ene hand klampten ze zich vast aan het handvat terwijl ze in hun andere hand een stoffige bolhoed of pet hielden. In hun ogen stond doffe wanhoop te lezen.

Door het hossen en bossen over de kinderhoofdjes sprongen alle knopen en sluitingen van hun kleding los. Ik heb hen nooit anders gezien dan met de veters van hun lange onderbroek uit hun broekspijpen bungelend en hun colbertje in een bult op hun rug.

Als jongens waren wij ervan overtuigd dat er op de achterplaatsen alleen valsspelers en sjacheraars meereden. Maar ondanks alle onvoorstelbare kwellingen die wij deze passagiers zagen doormaken, benijdden wij hen toch.

Ik droomde er bijvoorbeeld van om voor de vijfkopekenstukken, overgehouden van het geld dat mijn moeder mij meegaf voor de maaltijd op school, een kaartje te bemachtigen voor de diligence naar Zjitomir en door de dennenbossen te denderen, over wankelige bruggen boven moerassige riviertjes te daveren en de bezeten dorpshonden met beide benen van mij af te houden.

De reizigers op de noodstoeltjes lieten hun benen bij gebrek aan steun bungelen, hetgeen de honden ongelooflijk opwond.

Tot zover de brede, ruime, in al zijn plompheid toch niet onelegante diligence.

Naast de diligence leek de janplezier (een soort wagen voor zes personen waarin de passagiers rug aan rug zaten) echt een broos voertuig, dat rammelde uit louter gebrek aan zelfvertrouwen maar wel een zekere chic pretendeerde. Hoe gehavend hij er ook uitzag, er zat altijd wel een zeil over tegen de zon, afgezet met rode pompons en gespannen tussen twee stangen.

Met zo’n janplezier reisden Babel en ik op een keer van Soechoem naar Novy Afon. Babel was toen al van Odessa naar Batoem verhuisd, waar hij aan de Groene Kaap woonde, verzonken in een waar tropisch oerwoud.

Hoe Babel een paar dagen in Soechoem verzeild was geraakt, herinner ik me niet meer. Ik weet alleen dat zijn nieuwsgierigheid alle hinderpalen uit de weg ruimde.

Zo reden wij dus met enkele reisgenoten naar Novy Afon. Een van hen, een dikke man met een wipneus en een jockeypetje, hoopte daar een plaatsje te vinden als boekhouder.

Behalve de man met de wipneus reisde er een zwaarlijvig meisje met koeienogen en gekleed in een krappe zwarte jurk met ons mee. Bij iedere kuil kraakten alle naden van haar jurk onheilspellend. Het meisje riep dan steeds geschrokken ‘o jee! o jee!’ en trok de jurk over haar knieën, die zo groot waren als een paar flinke kalebassen.

Naast haar zat een bijziende jongeman van intellectuele komaf die een gouden lorgnet op zijn neus had. Wanneer het voertuig in de bochten overhelde, gleden zijn lange benen van de treeplank af en sleepten over de grond, een dichte stofwolk opwervelend.

Zonder enige aanleiding legde de jongeman uit dat hij het lorgnet van zijn grootvader, de enige tandarts in Soechoem, geërfd had en dat hij zelf naar het klooster ging in de hoop daar als koorzanger aangenomen te worden. Hij scheen een heel hoge tenor te hebben en voor zover hij wist, kreeg je in het klooster prima te eten. Af en toe was er daar zelfs vis in gelei.

De laatste reisgenoot was een man van onbestemde leeftijd met een grauw gezicht. Hij had een verschoten tuniek aan. Op onze vragen gaf hij met tegenzin onverstaanbare antwoorden, zodat wij besloten hem met rust te laten.

Als de lezer denkt dat ik mijn medereizigers zo uitvoerig beschrijf omdat zij de helden van de nu volgende gebeurtenissen zullen zijn, dan heeft hij het bij het verkeerde eind. Niet een van hen zal een heldenrol gaan spelen. Ik doe dit alleen maar zo uitgebreid omdat Babel hen een paar keer zo goed nadeed. Ik heb me tranen gelachen. Daarom herinner ik me deze medereizigers ook nog zo goed.

Zo reden we kalm verder en genoten van de warmte en de moerbeibomen met hun rijpe vruchten. De weg lag ermee bezaaid.

Af en toe haalden wij buffels in, die moeizaam hun kar voorttrokken. Steeds weer had ik de indruk dat de buffels niet vooruit- maar achteruitliepen, zo traag en lusteloos verzetten ze hun poten.

Iedere keer als wij buffels tegenkwamen, herhaalde de jongeman met het lorgnet dezelfde zin, waarschijnlijk Fenimore Cooper of Mayne Reid citerend: ‘Zwiept een kudde buffels met de staart om de vliegen te verjagen, dan steekt een sterke wind boven de prairie op.’

En de koetsier, een oude Mingreliër, smakte enthousiast met zijn lippen: ‘Ai, wat zeg je dat mooi, ventje. ’t Lijkt wel een gedicht!’

Wij reden voort in de bezwangering van de zomerdag, verblind door de witte glans van de zee, zonder ergens op bedacht te zijn. Maar juist dan gebeurt er altijd iets onverwachts.

Het begon met snel hoefgeroffel van paarden die ons inhaalden. Wij keken om. Achter ons reed een buitengewoon mooie, jonge ruiter, bruin, slank en smachtend als een bajadère.

Hij zat als ingesnoerd in een bordeauxrode Tsjerkessenjas met witte benen patroongordels. Zijn kleine astrakan muts stond diep in zijn ogen. Behalve een dolk hing er ook nog een zwaar mausergeweer aan zijn heup.

Zijn bruine paard haalde ons in gestrekte draf en met trillende flanken snel in. Een ordonnans, die onder het stof zat, galoppeerde achter de ruiter aan.

Toen de ruiter op onze hoogte kwam, zagen wij zijn verstarde gezicht en zijn bezeten ogen, strak op één punt gericht als van een blinde.

‘Inal-Ipa!’ zei de koetsier zachtjes. ‘Een hele hoge piet! Een commissaris.’

‘Commissaris van wat?’ vroeg Babel.

‘Van de buitengewone commissie,’ zei de koetsier met een geheimzinnig knipoogje naar ons. ‘De Tsjeka!’

‘O jee!’ riep het meisje eerbiedig en trok haar jurk over haar machtige knieën.

Iedereen wond zich op over deze ontmoeting, alleen de man in de tuniek niet. Hij rolde een sigaret, maakte vuur met een vuurslag, nam een trekje en zei met tegenzin: ‘’k Heb meer van die vogels gezien...’

Hij stopte en hield zijn mond. Wij naderden het dorpje Esjera. Het lag precies halverwege Soechoem en Novy Afon.

Plotseling drong uit dit dorp het droge geknetter van pistoolschoten tot ons door. Dan steeg een veelstemmige wanhoopskreet ten hemel. Meteen daarop hoorden we weer haastige schoten knallen en vlak bij ons op de weg sloeg een kogel in. Hij ketste af, floot over de grond, deed een stofwolkje opdwarrelen en verdween.

De dikke met de wipneus sprong van de wagen en stormde het struikgewas in. De koetsier begon in een opwelling aan de teugels te rukken en koerste naar de greppel langs de weg. De janplezier zakte schuin weg, één wiel in de lucht.

‘O jee!’ riep het meisje, trok haar benen op en drukte zich tegen de uit zijn krachten gegroeide jongeman aan.

Kogels floten vrolijk over ons hoofd. Toen hoorden wij opnieuw het getrappel van paardenhoeven. Dit keer klonk het adembenemend en razendsnel. Het leek wel of de ijzers tijdens deze wilde galop losschoten van de hoeven en gierend langs de weg vlogen.

‘Ze lijken wel te schieten,’ merkte de man in de tuniek mistroostig op. ‘Je zou eigenlijk achter een steen moeten gaan liggen.’

Maar hij bleef waar hij was.

Babel zette zijn bril af en begon te lachen. In zijn gezicht kwamen allemaal kleine rimpeltjes, vooral rond zijn ogen.

‘Wat is er met u?’ vroeg ik.

‘Net een hoofdstuk,’ zei hij en begon te hoesten, ‘uit Nemirovitsj-Dantsjenko’s* roman Kruitlegendes en grijze rook. Of anders uit zijn roman...’

Maar Babel kreeg geen tijd om uit te leggen uit welke roman van Nemirovitsj-Dantsjenko dit hoofdstuk kon komen, al was zijn verhaal duidelijk nog niet uit. Hij zweeg omdat hij, net als wij allemaal, zag dat Inal-Ipa ons in woeste galop tegemoetreed. Hij kwam nu echter uit de richting van Esjera en zag er wel even anders uit dan vijf minuten geleden.

Hij was zijn muts kwijt. Zijn haren zaten in de war en hingen in zijn ogen. Hij beukte met de kolf van zijn pistool op de natte, pezige nek van zijn paard. Het dier joeg in woeste rengalop met hem voort, iets schuin gesteld, als met de blik naar achteren.

Dezelfde stoffige ordonnans als zo straks vuurde, achter Inal-Ipa aan galopperend, in volle vaart terug.

Als schimmen zo snel gingen de ruiters voorbij. Het schieten hield op. De koetsier kwam omhoog van de grond en sloeg een kruis.

‘Je zou zeggen dat er in Esjera een opstand is uitgebroken,’ merkte de man in de tuniek op. ‘Voor de bergbewoners niks nieuws.’

Niemand die er iets van begreep. Wij moesten besluiten wat ons verder te doen stond: of via Esjera naar Novy Afon verdergaan, of terug naar Soechoem.

Zonder de algemene beslissing af te wachten, kroop de man met de wipneus uit het struikgewas tevoorschijn en vertrok richting Soechoem.

‘O jee!’ riep het dikke meisje nijdig en spoog in zijn richting.

Dit gaf de doorslag. We besloten verder te reizen. Iedereen wilde weten wat er in Esjera gebeurd was. De koetsier slaakte een zucht en de janplezier reed met zijn loszittende moeren rammelend een onzekere toekomst tegemoet.

Na een bocht in de weg kwamen wij langs gewapende bewoners van Esjera. Ze hielden ons niet aan en vroegen ook niets. Waarschijnlijk waren ze te opgewonden om ons te zien.

In Esjera was de hele bevolking op straat te hoop gelopen. Vrouwen stonden jammerend op de drempel van hun huizen, krabden hun gezicht open, rukten zich de haren uit het hoofd. Kinderen renden naar het dorpsplein. In het midden van het plein stond een reusachtige olm. Ook de mannen haastten zich woest gesticulerend naar deze boom, onder het lopen hun buksen en karabijnen afvurend.

Onder de olm lag een jongen van ongeveer vijftien jaar, niet ouder. Zijn hoofd leunde tegen een zadel aan.

Zijn hemd was op zijn borst gescheurd, in de holte boven zijn ingevallen buik had zich een plasje bloed gevormd.

Hij was dood. De dorpsoudsten, op hun knoestige staf geleund, stonden om hem heen. Zij keken zwijgend naar de dode. Ook degenen die erbij kwamen staan, werden stil. Alleen ging af en toe een gebalde vuist omhoog en klonk er een diepe, onheilspellende keelklank. Vast verwensingen aan het adres van de moordenaar.

Naast de dode zat een klein meisje in een zwarte rok dat, zonder haar ogen van hem af te wenden, met een afgebroken tak de vliegen bij zijn gezicht wegjoeg.

De koetsier knoopte een gesprek aan met de dorpsbewoners. Terwijl hij naar de antwoorden luisterde, gaf hij op overdreven wijze uiting aan zijn verdriet, sloeg op zijn stoffige rijbroek en stond op een gemaakte manier met zijn ogen te draaien. Daarbij werd het gelige wit van zijn ogen zichtbaar.

Er bestond toen in Abchazië nog niet overal een Sovjetgerecht van eerste instantie. In de meeste dorpen werd nog rechtgesproken door de dorpsoudsten. De zeden en gewoonten en het eigen oordeel waren er de enige wetten.

De rechtbank van de dorpsoudsten kwam altijd bijeen onder een oude heilige boom, een eik of een olm.

Die ochtend waren de dorpsoudsten bij elkaar gekomen om recht te spreken over de jongen, die een zadel had gestolen.

Wij liepen naar de dode jongen toe. Hij had het tedere profiel van een Italiaan. Het meisje zwaaide mechanisch met de tak boven zijn hoofd. Af en toe raakte de tak de brede stijgbeugel aan het zadel en dan klonk een zacht geklingel. Het deed denken aan het langzame, afgemeten luiden van een doodsklok.

Inal-Ipa had van de diefstal gehoord en was spoorslags van Soechoem naar Esjera gereden om de zitting bij te wonen.

Maar daar, op de plaats van het gerecht, had hij zijn aartsvijanden ontmoet, de prinsen Emoechvari.

Wat er verder gebeurd was, wist niemand precies uit te leggen. Er was tussen de gebroeders Emoechvari en Inal-Ipa een schietpartij begonnen waarbij de jongen die het zadel gestolen had gedood werd, zonder dat men wist door wie.

De broers begonnen te roepen dat Inal-Ipa het had gedaan, daarmee de wet overtreden had en het gerecht te schande had gemaakt. Hij zou de jongen neergeschoten hebben, zogenaamd omdat zijn clan en die van de jongen op voet van oorlog met elkaar stonden.

De mannen hadden naar hun wapen gegrepen. Maar Inal-Ipa wist te ontkomen.

==

Na Esjera was de weg volledig in elkaar gereden. We stapten uit de janplezier en gingen lopend verder.

De dag lag als in stilte ondergedompeld. Zelfs de krekels zwegen en ook de hitte hing geluidloos. Normaal hoor je een zacht suizend geluid alsof water door een smalle rotsspleet sijpelt.

Ook de zee zweeg, oververhit door de zon. Er trok geleidelijk aan een licht waas over.

In het klooster viel geen mens te bekennen. In de kleine cementen tuinbassins, waar water uit een bergbeek heen werd geleid om te kunnen sproeien, zwommen goudvissen. Zij hadden duidelijk honger, want ze zwermden naar de randen van de bassins zodra daar iemand bleef staan. Rondom hing een geur van oververhitte cipressen. Ook de kerk rook ernaar.

In de kerk werden nog wel diensten gehouden, al waren er nog maar een paar monniken in het klooster over. Aan het hoofd stond de keldermeester, een roodharige, sproetige man met een weerzinwekkende stem.

Hij bracht ons naar de lege, hol klinkende slaapafdeling en wees ons een kamer toe. Het zwaarlijvige meisje nam afscheid en ging naar haar broer in een of ander bergdorp, en ook de jongeman met het lorgnet en de man in de tuniek verdwenen.

‘Ik verwacht van u, als beschaafde mensen,’ zei de keldermeester, nadat hij onze papieren had bekeken, ‘dat u zich aan de fatsoensnormen zult houden. In de kamer hiernaast woont mevrouw Nelidovna. Voor de rest staat de slaapafdeling leeg. Mevrouw Nelidovna is hier om bij te komen van de bandeloosheid en het verval van deze wereld. Een mondaine dame met de instelling van een non. Zij is uit Soechoem lopend hierheen gekomen. Dat had zij zichzelf opgelegd. Zij leeft volgens de regels en is zeer streng van zeden. Gaat altijd in het zwart gekleed. Als een echte non.’

‘Tjonge,’ zei Babel. ‘Dat moet me een ouwe taaie zijn...’

De keldermeester glimlachte.

‘Maar heren!’ antwoordde hij verwijtend. ‘Als zij dertig is, is het veel. Een zeer aantrekkelijke vrouw. Maar u bent gewaarschuwd, zij is heel streng van zeden.’

Hij wendde zijn blik even af en zei op zakelijke toon: ‘Jongelui, in de refter kunnen jullie brood en zult krijgen en bij mij in de provisiekamer madzjarkawijn. Jullie zijn hier van harte welkom. Ik ben schenker en wijnbereider tegelijk, dus ik sta in voor de madzjarka. In verband met de gebeurtenissen doen we hier momenteel niet in andere wijnen.’

Er bestaan allerlei soorten wijn op deze wereld. Ik heb er vele geproefd, maar zo’n koppige wijn als de madzjarka ben ik nooit tegengekomen.

Dat wij in Novy Afon door allerlei waanvoorstellingen overvallen werden, was natuurlijk enkel en alleen te wijten aan deze iets troebele wijn. En misschien ook wel omdat we onszelf wijsmaakten dat geen enkele aardse beslommering ons hier bereiken kon, zelfs niet met die ellendige janplezier.

Babel en ik begonnen op de slaapafdeling een lang gesprek met als uitkomst dat de mensen vaak veel te zwaar op de hand zijn. Die gedachte stond ons best aan, jong en zorgeloos als we toen waren.

Als je wat luchthartiger bent, ligt al het mooie zo voor het grijpen: schaterend lachen en stil peinzen, een parelende kwinkslag, een teder woord dat een vrouwenmond doet beven, verzen en vermetelheid, stukken uit lievelingsboeken, liedjes en nog veel meer dan ik hier kan opnoemen, samenvloeiend in één fonkelende, schuimende stroom van schoonheid.

Wij besloten onze jeugdige overmoed en neiging tot fantaseren nog een extra stimulans te geven met deze jonge wijn. Het was wijn voor de armen, spotgoedkoop. Deze madzjarka is zo koppig dat hij de hele dag blijft doorwerken. Je hoeft de volgende ochtend bij het wakker worden maar een glas koud water te drinken (bij voorkeur bronwater) en de roes begint opnieuw en duurt bijna nog een hele dag. Dat geeft dan een heerlijk licht gevoel.

Dus ging ik naar de keldermeester en keerde met vijf flessen madzjarka terug naar onze kamer, waar een sterke zuurkoollucht hing. Onderweg kwam ik in de schemerige gang een jonge non tegen. Van verrassing liet ik een van de flessen vallen.

De jonge non vertrok geen spier. In het voorbijgaan hield zij haar onwaarschijnlijk lange wimpers neergeslagen en haar zwarte kasjmier jurk, die warm en geurig rook, streek langs mijn hand.

Zij had lange benen en liep enigszins heupwiegend. In het schemerdonker kon ik haar gelaatstrekken niet onderscheiden. Alleen de matte bleekheid ervan viel me op. Deze wordt altijd beschouwd als een absolute voorwaarde voor vrouwelijk schoon (waarschijnlijk is zelfs het blanketsel hiertoe uitgevonden). Haar haren kon ik al evenmin zien, want zij waren onder een zwarte hoofddoek verscholen.

Toen de jonge non mij gepasseerd was, dacht ik even dat ik haar kort, ingehouden hoorde lachen.

Ik moet eerlijk toegeven dat de keldermeester mij in de provisiekamer al van de madzjarka had laten proeven. We hadden beiden een flink glas op en mijn verwarring bij de ontmoeting met de non – natuurlijk was het Nelidovna – viel zonder meer te verklaren door de snelle uitwerking van deze wijn.

Bij het geluid van de vallende en wegrollende fles opende Babel de deur van onze kamer en wierp een blik op de gang.

‘Zie je wel!’ zei hij triomfantelijk. ‘Ik wist wel dat er één kapot zou...’

Hij maakte zijn zin niet af, maar staarde met open mond naar het eind van de gang. Daar, in de weerschijn van de ondergaande zon met zijn rokerige licht, verwijderde zich wiegend de jonge vrouw.

‘De apotheose van de vrouw!’ zei Babel opeens. ‘Apotheose is een banaal woord, maar als mijn hoofd er voldoende naar stond, zou ik een stuk ter verheerlijking van de vrouw schrijven, zó dat de Zwarte Zee van Novy Afon tot Otsjamtsjira met roze schuim bedekt zou raken en er een tweede Afrodite, een Russische Afrodite, uit op zou stijgen. En wij dwaze, armzalige, stoffige bedelaars, aangetast door de melaatsheid van de beschaving, zouden haar verschijning met tranen begroeten en al gelukkig zijn devoot de koude nagel van haar kleine teentje te mogen aanraken. Een klein, koud nageltje.’

‘Wartaal,’ zei ik tegen Babel. ‘Toch hebt u nog geen madzjarka op.’

‘Wartaal, ja natuurlijk!’ antwoordde hij, en gooide het raam wijd open. ‘Maar komt u maar eens hier staan!’

Verdroogde vliegen en nachtvlinders vielen met een ritselend geluid uit de gebarsten sponningen op de grond.

Onmiddellijk klonk van buiten de majestueuze stem van de zee, ontstaan uit duizenden aanrollende golven. Het was alsof ze de gouden gloed van de ondergaande zon zacht wiegden. Ze droegen over deze onmetelijke wateren de in honderden en duizenden jaren vergaarde geuren aan van marmer en olijven, van berghellingen met door de hitte verkoold gras, van eilanden waar de grote bladeren van de vijgenbomen ritselen.

Aan wie hebben wij dit wonder van het leven te danken, dat ons zo gul geschonken wordt? dacht ik.

Ik weet niet of ik het allemaal zo keurig gedacht heb als het hier staat, het is zelfs niet erg waarschijnlijk, maar het had heel goed gekund.

Ik zat op de vensterbank naar de ondergaande zon te kijken. En ik voelde mij de gelukkigste mens ter wereld.

Met Nelidovna maakten wij uiteindelijk toch geen kennis, want de dag daarop vertrok de motorboot Lev Tolstoj naar Soechoem, en uit angst in Novy Afon geblokkeerd te raken aanvaardden we zonder veel spijtgevoelens de terugtocht.

De bergen dreven het klooster in het nauw, drukten het tegen de oever aan, duwden het haast het water in. Op de slaapafdeling rook het naar ranzige olie en toiletten. De kerk was met zoete afbeeldingen uit het Oude en het Nieuwe Testament beschilderd. Alle personen droegen er hemelsblauwe of roze gewaden en blikten omhoog naar de koepel waar, op een wattige wolk gezeten, de god Zebaoth zweefde. Hij had een grijze baard en een sombere blik en onder de zoom van zijn chlamys staken plompe voeten in gewone sandalen. Blijkbaar had de schilder hem niet met blote voeten durven afbeelden.

Nelidovna waren we ’s morgens vroeg op de dag van ons vertrek nog een keer tegengekomen in de saaie gang. Zij had papillotten in haar haar en er hing een geur van verschroeid papier rond haar. Van de bekoorlijkheid van de vorige dag viel geen spoor meer te ontdekken. Het zien van haar iets gezwollen gezicht had bij mij een lichte irritatie gewekt, en Babel had met een giftige blik in zijn ogen gezegd: ‘Wat de madzjarka allemaal al niet doet, jongeman!’

Na vijf dagen in Soechoem ging Babel alweer terug naar Batoem. Opnieuw bleef ik achter in een drukkende eenzaamheid.

==

5
EEN MIDDEL TEGEN MALARIA

Buiten de grenzen van de kleine Abchazische Republiek met haar zware, vochtige lucht en haar ondoordringbare begroeiing van onbekende planten speelden zich allerlei luidruchtige en boeiende dingen af. Maar in ons blaadje, dat meer weg had van de affiche van een rondreizend goochelaar, spiegelden deze dingen zich slechts af in een stuk of twee, drie korte berichten.

Ik dacht verdoofd te zullen raken door de tropische jungle die voor mijn ogen opschoot en te worden verblind door de witte zon, die met zijn licht de uitgestrekte zee voor mijn raam voorgoed overspoelde.

Niet lang daarna kreeg ik malaria. Om de vijf dagen rilde ik van de koorts. Mijn lichaam rook naar azijn. Mijn hoofd gonsde van de kinine, mijn handen werden blauw, mijn nagels scheurden.

Na zo’n aanval, die met genadeloze kouwe rillingen en met een als in doodsnood bonzend hart gepaard ging, werd ik door zo’n lome zwakte bevangen dat ik moeite had zelfs mijn arm maar te strekken.

Ik werd gekweld door lange en monotone dromen. Ze braken steeds op hetzelfde moment af en begonnen dan met ijzeren regelmaat van voren af aan.

Ik wist van tevoren wat er te gebeuren stond. Ik wist dat mijn droom op het belangrijkste moment zou afbreken en dat ik heel lang zou liggen wachten tot hij weer terugkeerde, en dat dan precies dezelfde beelden voor mijn ogen voorbij zouden trekken, alleen wat minder scherp.

Soms lag ik ’s nachts te kreunen in mijn worstelingen deze boze dromen te verjagen, maar niemand merkte het. Mademoiselle Jalut woonde in de kleine, lage zijvleugel van het huis en kon mij niet horen. Zowel de ene als de andere kamer naast mij stond leeg.

Door mademoiselle Jalut werd malaria niet beschouwd als een ziekte maar als een vorm van waanzin. Ze zei dat malarialijders in hun eigen speciale wereld leven en er voor hen geen geheimen bestaan.

Ik probeerde mijn dromen te noteren, maar gaf dat algauw weer op. Een jaar of drie geleden trof ik echter bij het snuffelen in oude manuscripten toevallig wat stroken papier aan met bleekbruine regels, alsof ze niet met inkt maar met koffie geschreven waren.

Op deze stroken papier waren mijn dromen uit die tijd vastgelegd, stuk voor stuk onafgemaakt.

De aantekeningen bestonden uit allemaal afgehakte zinnen. Maar ze gaven toch wel een aardig beeld van zo’n droom. Hier volgen ze: ‘Ik ben op zoek naar iemand... een klein meisje, mijn dochter,* veronderstel ik... Ik krijg niet één keer haar gezicht te zien. Zij verdwijnt in de menigte. Ik zoek haar overal. Ik herinner mij een rivier in de nacht. Zijn onheilspellende glans verraadt dat hij geen water meevoert maar in plaats daarvan vloeibaar teer met een bijtende geur.

Het lijkt wel oorlog te zijn, en ergens achter het woud van fabrieksschoorstenen en de onvruchtbare heuvels rollen kanonschoten. Maar niemand die erop let.

Meestal zoek ik haar aan de rand van een vreemde, mij volledig onbekende stad. Daar groeien in de voortuintjes, in het lege schijnsel van de lantaarns, bloemen, zwart van het roet. De nacht, grauw als de huid van een slang, wordt daar nooit helemaal duister.

Ik loop de velden in waar kleine, slaperige, wegkwijnende bosjes ritselen. Maar ik zie haar nergens. Misschien bestaat ze wel helemaal niet op deze wereld.

Op een keer houd ik halt op een dorre vlakte, waar een nachtelijke wind langs strijkt. De verte draagt als een belofte van rust en vrede het nooit aflatende ruisen van de zee aan. Dan hoor ik door dit geruis heen het zachte snikken van een kind naast me. Ik storm die kant uit en zie bij het vage licht van een luchtaanval het bleke, magere gezicht van een klein meisje. Ik leg mijn vochtige handen om haar warme, tere hals met de uitstekende wervels.’

Op dat moment werd ik gewoonlijk met een schreeuw wakker, badend in het zweet.

Midden in de nacht moest ik mijn hemd uittrekken en uitwringen. In de vale duisternis zag ik mijn nagels als witte vlekjes oplichten, iets wat me altijd weer verbaasde.

Er was niemand in de buurt. In deze Soechoemse nachten voelde ik mij volledig verloren in de wereld en op sommige momenten overviel mij medelijden met mezelf.

Mijn hele leven leek mij tot nu toe één opeenvolging van kommer en vergissingen te zijn geweest. Ik moest denken aan mamma, Galja, Ljolja en de lange reeks sterfgevallen en rampen. Zelfs nu, zoveel jaar later, wilde ik maar niet geloven dat Ljolja dood was. Alleen het bestaan al kwam mij voor als een misplaatste grap. Ik vond dat alle levende wezens, als ze zich onsterfelijk voelen, niet moeten en niet mogen sterven.

Wie had ons zo’n gemene poets gebakken, ons mensen, in staat diep in onszelf zo’n prachtige wereld van gevoelens, gedachten en beelden te vormen dat de werkelijkheid soms niet meer dan een grof hersenspinsel leek.

Mijn gevoel van overwicht op de natuur bezorgde mij een eigenaardig soort vreugde, al wist ik dat de natuur over veel sterkere wapens beschikte dan ik als mens.

Ik geloofde in de onsterfelijkheid van de gedachte, duizenden voorbeelden daarvan drongen zich rondom aan mij op. En soms zag ik mezelf als meester en schepper van mijn eigen rijkgeschakeerde wereld.

Ik wist heel zeker dat deze wereld niet aan vergankelijkheid was blootgesteld zoals ik. Zolang de aarde bestond, zou ook deze wereld voortbestaan. Dit besef vervulde mij met gelatenheid. Natuurlijk zou ik sterven, mijn volledig verdwijnen was slechts een kwestie van tijd, meer niet. Maar Tristan en Isolde, Shakespeares sonnetten, Levitans Houtkap, waar een floers van regen over hing, en Tsjechovs De dame met het hondje zullen nooit sterven, net zomin als het oneindige nachtelijke ruisen van de oceaan, Boenins verzen en de tranen van Natasja Rostova voor de gestorven prins Andrej.

Onze nakomelingen zullen door dat alles net zo geroerd worden als wij nu. Wanneer dan ook, waar dan ook, eens zullen de lichte emotie, de lichte ademtocht van onze woorden zich weerspiegelen in de van geluk of verdriet glanzende ogen van hen die eeuwen na ons zullen leven.

Des te vaker ik zo dacht, des te sneller mijn verdriet verdween en des te meer ik begon te geloven dat ik, verdwenen van deze aardbol, toch in dit leven een weliswaar klein maar eeuwig spoor zou kunnen achterlaten.

Soms verloor ik alle gevoel voor realiteit. Soechoem met zijn schitterende ochtendschemeringen, met het zware goud en kleverig bloed van de zonsondergangen, met de scherpe geur van het gebladerte die mij overal volgde, kwam mij voor als een stad die hier toevallig terechtgekomen was uit een land dat geen naam had.

Ik ging niet langer naar de Absojoez maar bleef dagenlang bewegingloos liggen, overgeleverd aan het nu eens kalme, dan weer wilde, verwarde spel van mijn fantasie. Het eindigde er allemaal mee dat op een dag mijn ondernemende collega Ryvkin, in zijn grijze Tsjerkessenjas met patroonbanden, in gezelschap van een somber jongmens met broshaar mijn kamer binnenkwam.

De jongeman bleek arts te zijn, de enige neuroloog die Soechoem rijk was. Ryvkin had hem meegenomen om mij uit de toestand van onwerkelijkheid te halen, waar ik langzaam in wegzonk.

‘Malariadelirium, ijlkoortsen,’ zei de jongeman met het broshaar op vlakke toon. ‘Als men de patiënt verder weg laat zinken, dan loopt dat op een totale ineenstorting uit. Kom tot uw positieven!’

Hij pakte mij bij de schouders en schudde me zo stevig door elkaar dat mijn bloed uit mijn aderen weggulpte en zwaar weer terugstroomde. Ik voelde pijn en begon te kreunen. De jonge arts – hij heette Samojlin – goot een lepel met een of ander blauw goedje in mijn mond leeg en schreef mij er één per dag van voor. Mijn speeksel en het wit van mijn ogen werden er geleidelijk hemelsblauw door.

De malaria begon langzaam te wijken. Mijn werkelijkheidszin keerde terug maar vervulde mij vooralsnog niet met grote vreugde.

Op een goede dag vond dokter Samojlin dat ik in ieder geval maar eens een paar dagen naar de bergen moest, naar het Hoofdgebergte, waar de lucht zo zuiver was, en ’s nachts bovendien zo koud, dat hij bij de minste beweging klingelde alsof rondom vliesdun ijs knapte.