Casper van der Veen

De Kim-dynastie

Geschiedenis van Noord-Korea

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 CASPER VAN DER VEEN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

.==

ISBN 978 90 282 8081 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Inleiding

‘Noord-Korea is een echt land, waar echte mensen wonen, wier levens niet draaien om het kernwapenprogramma van het land of andere internationale kwesties, maar om hun families, hun collega’s en de duizenden dagelijkse zorgen die levens overal ter wereld behelzen.’

John Everard, Brits ambassadeur in Noord-Korea van 2006–2008

==

==

De woorden in bovenstaand citaat zijn zo evident dat het vreemd lijkt dat ze nog opgeschreven moeten worden. De 25 miljoen inwoners van Noord-Korea houden zich in eerste instantie bezig met hun directe omgeving: hun werk, het vinden van een partner en het zorgen voor hun gezin. De toekomst van hun kinderen is belangrijker dan die van enig kernwapenprogramma. En of er eten op tafel staat is van groter belang dan wat de Grote Leider de afgelopen weken voor wijsheden over de bevolking heeft uitgestort.

En toch, wanneer je kijkt naar de berichtgeving van de meeste media als het om Noord-Korea gaat, lijkt het alsof men in het land met weinig anders bezig is dan kernproeven, raketlanceringen en het onderhouden van een bizarre propagandacultus rondom leider Kim Jong-un. Wat ook niet helpt is dat Noord-Koreanen worden neergezet als gehersenspoelde en willoze robots, die blind de wil van het regime volgen en geen idee hebben dat ze überhaupt mensenrechten hebben die geschonden zouden worden. Hierdoor wordt het leed van de Noord-Koreanen indirect gebagatelliseerd, omdat wij hen dikwijls niet als volwaardige mensen zien. We kijken naar Noord-Korea als een dierentuin en naar Noord-Koreanen als gekooide dieren.

Behalve omineuze stukken over atoombommen en langeafstandsraketten komen er ook een hoop sensationele fantasieverhalen uit Noord-Korea, die bijdragen aan het beeld van een land vol gekke fenomenen. Het regime zou hebben beweerd een eenhoorngraf te hebben gevonden, een verkeersregelaar zou geëxecuteerd zijn omdat zij moest niezen, en Kim Jong-un zou in 2012 tot meest sexy man ter wereld zijn verkozen. Ook is sarcasme verboden, liet Kim zijn ex-vriendin executeren toen zij in een pornofilm opdook en steunde het Noord-Koreaanse bewind de Schotse onafhankelijkheid vanwege hun voorliefde voor Schotse whisky. Geen van deze berichten berustte op waarheid.

Meerdere keren werden zelfs berichten van satirische websites door onoplettende redacteuren overgenomen als nieuws. Zo meldden onder meer AD, De Morgen, De Tijd en websites van de Volkskrant, Elsevier en Fox News dat Kim Jong-un zijn oom Jang Song-thaek zou hebben laten verscheuren door 120 hongerige honden. De bron van het verhaal bleek een komiek te zijn op Weibo, het Chinese Twitter, die de bombastische stijl van Noord-Koreaanse staatsmedia imiteerde. Een Chinese verslaggever begreep niet dat het om een persiflage ging en nam de bewering over, waarna het bericht zich als een lopend vuurtje verspreidde en de hele wereld over ging.

Met dit soort verhalen kreeg Noord-Korea lange tijd bredere aandacht. Het zijn ook vaak de eerste anekdotes waarmee mensen op de proppen komen wanneer het land ter sprake komt. Een enkele keer werd een kernproef of rakettest genoemd, maar vaker ging het over het curieuze kapsel van Kim Jong-un dat voor alle mannen verplicht zou zijn. De mensenrechtenschendingen en strafkampen kwamen al helemaal niet aan de orde.

Kim Jong-un was lange tijd in de ogen van het westerse publiek geen wrede tiran die zijn bevolking onderdrukt, maar een grappige, zwaarlijvige clown met een rare coupe. Grappen over de bizarre persoonlijkheidscultus rondom de Kim-dynastie lieten onderbelicht dat die cultus voor Noord-Koreanen helemaal niet lachwekkend is. Niet alleen worden burgers gehersenspoeld opdat zij geen kennis verwerven over hoe het er werkelijk aan toegaat in en buiten Noord-Korea, ook is de cultus een repressief machtsinstrument, bedoeld om de burgers in het gareel te houden en te intimideren. Veel zichzelf kritisch achtende westerse nieuwsconsumenten lieten zich leugens van de Noord-Koreaanse propaganda op de mouw spelden. Dat Kim Jong-un alles bepaalt en bestuurt in het land, dat de hele bevolking hem verafgoodt en dat het bewind uiteindelijk slechts naar vrede streeft.

Dat er zo lang zulke onzinnige verhalen de ronde konden doen over Noord-Korea kwam mede door het gesloten en mysterieuze imago van het land. Er was nagenoeg niets bekend over wat zich in deze in nevelen gehulde natie afspeelde. Als vervolgens een ‘anonieme bron’ iets meldt wordt dit zeldzame snippertje informatie vaak direct tot nieuws gemaakt. Kritiek hierop resulteert vaak in het omkeren van de bewijslast. In plaats van dat een medium moet aantonen waar zijn informatie vandaan komt, wordt gezegd: ‘Het is Noord-Korea, je weet het niet, het zou waar kúnnen zijn.’

Dergelijke journalistieke of academische standaarden zouden voor ieder ander land onacceptabel zijn. Maar als het om Noord-Korea gaat, mag iedere zichzelf verklaarde expert van alles beweren. Bij doorvragen blijkt dat veel van deze ‘deskundigen’ slechts een oppervlakkige kennis van Noord-Korea hebben – en zelf ook maar moeilijk feit van fictie kunnen scheiden. ‘Het ironische is dat zo sterk de nadruk wordt gelegd op dat feiten lastig te checken zijn, dat niemand dat ook doet,’ verzucht Remco Breuker, hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit Leiden. ‘Zo’n verhaal over dat alle mannen hetzelfde kapsel zouden moeten dragen – je kunt toch gewoon op televisiebeelden zien dat dat niet klopt?’

Noord-Korea heeft zelf gretig bijgedragen aan zijn mysterieuze reputatie. Het land is inderdaad allesbehalve transparant, buitenlandse journalisten kunnen er niet vrij opereren. Daarnaast stuurt het bewust desinformatie de wereld in: niet alleen propaganda over hoe geweldig het land en zijn leider zouden zijn, maar ook voorstellen, dreigementen of opmerkingen die de aandacht moeten afleiden van martelingen, executies en onderdrukkingen. ‘We moeten onze omgeving in een dichte mist hullen, om zo te voorkomen dat onze vijanden iets over ons leren,’ zei Kim Jong-il, die het land leidde van 1994 tot zijn dood in december 2011. Verhalen over eenhoorns of gedode exen worden nooit weersproken door Pyongyang, omdat het bewind baat heeft bij dergelijke verwarring. Pas als het gaat over zaken die dichter bij de werkelijkheid komen, zoals de strafkampen en mensenrechtenschendingen, komen de Noord-Koreaanse propagandisten in actie met ontkenningen en gefabriceerde informatie.

Hierdoor wordt weleens vergeten dat er met name de afgelopen jaren ontzettend veel informatie uit Noord-Korea is gekomen. In Zuid-Korea wonen meer dan dertigduizend Noord-Koreaanse ballingen, die vaak nog contact hebben met achtergebleven familieleden. Sinds 2014 verschijnen er meer boeken van Noord-Koreaanse vluchtelingen dan in alle jaren ervoor. Veel vluchtelingen smokkelen informatie en overheidsdocumenten het land uit, maar ook smokkelaars die tussen China en Noord-Korea pendelen doen veel informatie op. Daarnaast zijn de afgelopen jaren meerdere leden van het Noord-Koreaanse regime overgelopen naar het Zuiden. Een groot deel van dit boek is gebaseerd op de unieke informatie van deze mensen.

Noord-Korea is niet langer alleen een bron voor hilariteit. De grappen en onzinverhalen hebben plaatsgemaakt voor ernst en bezorgdheid, grotendeels veroorzaakt door de razendsnelle progressie die Noord-Korea geboekt heeft op militair-technologisch gebied.

Begin 2017 waren er al wel zorgen om ’s lands kernwapenprogramma, maar analisten namen aan dat de atoombommen nog relatief primitief van aard waren. Bovendien beschikte Pyongyang niet over de middelen om een kernwapen af te vuren op aartsvijand Amerika: de projectielen plonsden geregeld kort na het opstijgen in het water.

Aan het einde van datzelfde jaar was alles veranderd. Eerst bewees Noord-Korea dat het het Amerikaanse eiland Guam in de Stille Oceaan kon bereiken. Het land testte een waterstofbom, tientallen malen krachtiger dan eerder geteste kernwapens. En in november lanceerde Noord-Korea een raket die het gehele Amerikaanse vasteland kan treffen – en het grootste deel van de rest van de wereld. Pyongyang verklaarde hierop dat haar kernwapen- en raketprogramma’s compleet waren.

Voor de Noord-Koreanen staat de tijd niet stil. ‘Noord-Korea is een projectiescherm voor al onze raarste gedachten,’ zei Remco Breuker in 2017 terecht. Zoals ik in De Kim-dynastie hoop aan te tonen, was Noord-Korea in 1945 een totaal ander land dan het nu is.

Noord- en Zuid-Korea kwamen in 1945 op vrij banale wijze als afzonderlijke staten tot stand. Ruim een millennium lang was het hele schiereiland verenigd onder één bewind, tot Korea in 1910 door Japan werd gekoloniseerd. De Japanse bezetter deed een poging de Koreaanse cultuur uit te roeien, onder meer door mensen Japanse namen te laten aannemen, steden om te dopen en kinderen op scholen vooral Japans en geen Koreaans te leren. De gouverneur-generaal liet politieke partijen en de intellectuele Koreaanse elite hard de kop indrukken.

Toen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie in 1945 de Tweede Wereldoorlog wonnen, werd besloten dat Japan al zijn koloniën zou kwijtraken. Veel landen werden onafhankelijk, maar de Geallieerden vonden dat Korea nog niet klaar was om op eigen benen te staan. Het land werd onder curatele gesteld totdat het zichzelf zou kunnen besturen. Omdat Washington en Moskou er niet uitkwamen welke systeem er moest worden ingevoerd, deelden ze het land op in een noordelijk socialistisch en zuidelijk kapitalistisch deel. Na hooguit vijf jaar zouden er landelijke verkiezingen komen waarin de Koreanen zelf mochten bepalen of ze in de Eerste of Tweede Wereld wilden leven.

Nog voordat die vijf jaar goed en wel om waren, deed de Noord-Koreaanse leider Kim Il-sung een poging om het schiereiland te herenigen – door een militaire interventie. De Koreaanse Oorlog kostte miljoenen mensen het leven en was extra vernietigend omdat het front over vrijwel het gehele schiereiland liep. De VS en China grepen in en hoewel geen enkele partij bij het sluiten van de wapenstilstand in 1953 iets gewonnen had, was het duidelijk dat de splitsing van de Korea’s nog wel even zou voortduren.

Na deze oorlog trok Noord-Korea zich een tijdlang terug achter de 38ste breedtegraad. Met behulp van Russische en Chinese gelden bouwden ze hard aan een moderne staat. Vanaf de jaren zestig kwamen daar steeds exorbitantere defensie-uitgaven bij, die het land nimmer meer zou afbouwen. Toen er vanaf datzelfde decennium een rivaliteit ontstond tussen China en de Sovjet-Unie, wist Kim Il-sung zeer behendig de twee grootmachten tegen elkaar uit te spelen en zo de steun van beide landen te verzilveren en redelijk comfortabel de Koude Oorlog door te komen.

Toen met de Muur ook de steun uit de Sovjet-Unie wegviel, kreeg Noord-Korea met een ongeëvenaarde crisis te maken. Dat gold vooral voor de burgers, die na 1994 geen voedsel, drinken en andere levensmiddelen meer ontvingen, en ook nooit hadden geleerd voor hun eigen geld en goederen te zorgen. Honderdduizenden Noord-Koreanen lieten het leven in deze grote hongersnood, die bekend zou worden als de Zware Mars. Het regime van de inmiddels aangetreden Kim Jong-il gaf nauwelijks om de massale sterfte van zijn burgers. De noodlijdende Noord-Koreanen reisden naar China om eten en drinken te halen, die zij verhandelden in hun thuisland. Daarmee was de informele markteconomie van Noord-Korea geboren.

Pyongyang probeerde het wegvallen van de Sovjetsteun (niet alleen financieel, maar ook militair) te compenseren met een atoomwapenprogramma. In 2006 werd de eerste kernproef uitgevoerd, waarna er door de jaren heen nog vijf volgden. Het land kreeg hierop met flinke veroordelingen, wegvallende diplomatieke banden en pijnlijke VN-sancties te maken. Dat alles kon niet voorkomen dat Noord-Korea in 2017, inmiddels geleid door de derde generatie Kim, erin slaagde zijn doel te behalen: het ontwikkelen van een groot kernwapen én de mogelijkheid dit met een intercontinentale ballistische raket op de Verenigde Staten af te schieten.

Ruim zeventig jaar na de Koreaanse splitsing is van een hereniging nog steeds geen sprake. Door Noord-Korea te afficheren als ‘laatste stalinistisch bolwerk’ of ‘confuciaanse familiestaat’ wordt impliciet de indruk gewekt dat in Noord-Korea de tijd de afgelopen decennia grotendeels heeft stilgestaan. Niet alleen is dat niet het geval, ook is het juist een gebrek aan historische kennis van Noord-Korea dat ervoor zorgt dat het land al decennia zo slecht wordt begrepen. Dit onbegrip zorgt niet alleen voor onjuiste en warrige berichtgeving, maar ook voor foute of contraproductieve beleidskeuzes ten opzichte van Noord-Korea.

Waarom is juist kennis van de geschiedenis van Noord-Korea zo belangrijk om het land nu te begrijpen?

Noord-Korea wordt al ruim zeven decennia bestuurd door één dynastie. Dit familiebewind heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld en veranderd, maar is vanaf een vroege fase in de Noord-Koreaanse historie voornamelijk bezig met deze prioriteit: aan de macht blijven en mogelijke bedreigingen van die macht hardhandig uitroeien. Beschrijvingen van het Noord-Korea van nu als stalinistisch of socialistisch gaan voorbij aan de machiavellistische identiteit van het bewind. Door meer te kijken naar wat het regime daadwerkelijk dóét in plaats van wat het zégt en hoe het zich presenteert, krijg je een beter beeld van wat voor land Noord-Korea is.

De Kim-dynastie heeft in het verleden diverse tactieken toegepast om aan de macht te blijven. In dit boek zoom ik in op hoe het huidige bewind zich heeft ontwikkeld door de decennia heen en langs welk historisch pad het tot zijn huidige gedaante is gekomen. Er wordt besproken welke trucs en strategieën de Kims hebben gehanteerd, hoe die hebben uitgepakt en hoe hun aanpak door de jaren heen veranderd is.

De informatie, analyses en observaties in dit boek kunnen handvatten zijn voor analisten en beleidsmakers. In plaats van af te gaan op ongeïnformeerde clichés kan men beter gebruikmaken van informatie die gestoeld is op feiten, bronnen en jarenlang onderzoek – om zo tot zinnig, op feiten gebaseerd beleid te komen ten opzichte van de Noord-Koreaanse politiek, economie, maatschappij en krijgsmacht.

Die handvatten zijn geen overbodige luxe. Noord-Korea is voor een klein en relatief arm land internationaal gezien ontzettend belangrijk. Dat komt deels door de dreiging die van het land uitgaat. Ondanks herhaalde waarschuwing van analisten en tal van (halfbakken uitgevoerde) sancties is Pyongyang erin geslaagd om kernwapens en langeafstandsraketten te maken. Daarbij ligt de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul (dat inclusief het metropoolgebied 25 miljoen inwoners heeft) zo dicht bij de grens met het noorden, dat Noord-Korea zelfs met verouderde artillerie en oude Sovjetraketten een humanitaire tragedie kan aanrichten in deze moderne miljoenenstad.

De afgelopen kwarteeuw is naarstig gezocht naar een oplossing voor het ‘Noord-Koreaanse probleem’, dat vaak synoniem was aan het Noord-Koreaanse kernwapenprogramma. Hoewel niet moet onderschat worden hoe ernstig de nucleaire dreiging is, blijven andere problemen onderbelicht. Bijvoorbeeld de mensenrechtenschendingen, maar ook de niet-nucleaire militaire én politieke gevaren die Pyongyang vormt voor Zuid-Korea.

Maar meer nog dan voor de buitenwereld is Noord-Korea een bedreiging voor zijn eigen 25 miljoen burgers. Zij hebben het meest te lijden onder het wrede Kim-regime. Dat geldt niet alleen voor de tachtig- tot honderdtwintigduizend Noord-Koreanen die momenteel in strafkampen verblijven, waar zij twaalf tot zestien uur per dag werken, nauwelijks eten krijgen en worden gemarteld en mishandeld. Dat geldt voor iedere burger die de pech heeft om geboren te worden in de ‘Democratische Volksrepubliek Korea’, de wrange, haast ironische officiële naam van het land. Vrijwel elke burger krijgt vanaf jonge leeftijd te maken met onvrijheid, intimidatie, repressie en vaak ook nog tekorten aan voedsel en andere levensmiddelen.

Aan deze burgers draag ik dit boek graag op. Opdat het leed van de miljoenen mensen die leven onder het meest mensenrechtenschendende regime op aarde niet onzichtbaar blijft. En opdat bewustzijn van deze verwerpelijke praktijken zal leiden tot positieve verandering.

==

1

Voorgeschiedenis: Korea als
koninkrijk en kolonie

Voordat het land in 1945 bruut in twee elkaar vijandig gezinde delen werd gehakt, was Korea ruim een millennium lang één natie. Nog veel eerder, volgens de mythologische overlevering sinds 2333 voor Christus, bestond er een Koreaanse staat op het schiereiland. Welke weg legde het Koreaanse volk af van de oudheid tot de opsplitsing in Noord- en Zuid-Korea?

De eerste Koreaanse staat, die later Gojoseon (‘oud Joseon’) genoemd zou worden, werd gesticht door niemand minder dan de kleinzoon van hemelheerser Hwanin. Dat beweert althans de Samguk Yusa, een verzameling mythologische, historische en biografische teksten die een boeddhistische monnik eind dertiende eeuw verzamelde en opschreef. Gojoseon besloeg het noordelijke deel van Korea en een flink stuk van Mantsjoerije, dat tegenwoordig in noordoostelijk China ligt. Het huidige Noord-Korea herbergt dus de oudste Koreaanse staat op zijn grondgebied.

In de ontstaansmythe stuurde Hwanin zijn zoon Hwanung met drieduizend volgelingen naar de aarde om het Koreaanse volk te stichten. Hwanung daalde neer op de Paektusan, de hoogste berg van het schiereiland, en stichtte daar de stad Shinsi, waar hij de mensen wetten en morele conventies oplegde en hen onderwees in geneeskunde, landbouw en andere vaardigheden. De hemelzoon werd later benaderd door een beer en een tijger, die beide mens wilden worden.

Hwanung gaf de twee vrouwelijke beesten de opdracht honderd dagen in een grot te blijven en uitsluitend planten te eten. De tijger hield dit niet vol, maar de beer volhardde en veranderde na honderd dagen in een vrouw. Hwanung nam haar tot zijn echtgenote en kreeg met haar een kind: Tangun Wanggeom. Deze kleinzoon van de hemelheerser maakte van Pyongyang de hoofdstad van een koninkrijk dat hij Gojoseon noemde.

Interessant aan deze scheppingsmythe is dat hij in de twintigste eeuw deels overgedaan zou worden. Toen beweerde de Noord-Koreaanse leider Kim Il-sung namelijk dat zijn zoon en latere troonopvolger Kim Jong-il geboren was tijdens een guerrillamissie op de Paektusan, hoewel de tweede Kim in werkelijkheid in een Siberisch legerkamp het levenslicht zag. Door deze bewering werd de geboorte van Kim Jong-il direct gekoppeld aan de scheppingsmythe van het Koreaanse volk en werd Kim Il-sung de stamvader van een ‘nieuw’ Korea. De top van de Paektusan, een met water gevulde krater die ook wel ‘hemelmeer’ wordt genoemd, is dan ook te zien op de achtergrond van vrijwel ieder schilderij waar de twee Kims op staan.

In de jaren negentig beweerde Kim Il-sung dat in Noord-Korea het stoffelijk overschot van stamvader Tangun was gevonden. Bewijzen werden zoals vaker bij dergelijke beweringen niet geleverd. Logisch ook, aangezien Tangun waarschijnlijk nooit als historisch persoon bestaan heeft.

Bovenstaande voorbeelden tonen echter aan dat de mythe wel een grote invloed heeft gehad op de vorming van de identiteit van de Koreaanse staat en cultuur. In de vierde eeuw voor Christus werd Pyongyang de hoofdstad van Gojoseon. In diezelfde periode ontstond in het zuiden van het schiereiland een confederatie van staatjes, die Jin werd genoemd.

Het zou tot de tiende eeuw na Christus duren totdat het hele Koreaanse schiereiland onder het gezag stond van één staat. Aan het begin van die eeuw waren er nog drie koninkrijken: Silla, Hubaekje en Hugoguryeo. Naast onderlinge rivaliteit kenden de rijken veel interne onrust. In Hugoguryeo was na een rebellie de vorst Gung Ye aan de macht gekomen, die het land in 911 omdoopte tot Taebong. Hij begon al snel aan krankzinnigheid te lijden, noemde zichzelf de Maitreya Boeddha (de toekomstige Boeddha) en vervolgde iedereen die hem niet zinde, inclusief een echtgenote en twee van zijn zoons.

==

==

Paektusan, de heilige berg waar Kim Jong-il geboren zou zijn en waar Tangun, de stamvader van het Koreaanse volk, zou zijn neergedaald.

==

Hierop smeedden vier generaals een complot tegen de tiran, die in 918 werd afgezet en gedood. De legertop verving hem door Wang Geon, die onder meer premier onder Gung Ye was geweest. Deze koning doopte zich nog datzelfde jaar om tot Taejo van Koryo. Hij veroverde de andere Koreaanse koninkrijken Silla en Hubaekje, waarmee vanaf 936 het hele schiereiland voor het eerst onder het gezag stond van één staat. De Koryo-dynastie was geboren.

Bijna een millennium lang zou heel Korea één staat zijn, bestuurd door alleenheersers. Toch vonden er na de zege van Taejo nog tal van machtsstrubbelingen plaats op het schiereiland. Korea werd de eeuwen hierop binnengevallen door onder meer de Kitan (een voorloper van het Mongoolse rijk), Japan en China. In 1170 nam een militair regime de macht over na een coup. Honderd jaar later dwong de Mongoolse veroveraar en heerser Koeblai Khan de Koryo-dynastie op de knieën. In de veertiende eeuw kwam er een einde aan de Mongoolse overheersing, maar Koryo zou niet meer de oude worden. Generaal Yi Seong-gye greep de macht en riep in 1392 een nieuwe dynastie uit: Joseon.

Yi veranderde zijn naam in Taejo van Joseon en verplaatste de hoofdstad van Kaesong (gelegen in het huidige zuiden van Noord-Korea) naar Hanseong, het tegenwoordige Seoul. Ook hierna bleef het schiereiland een populair doelwit van invasies van buitenlandse mogendheden. Terwijl een Japanse aanval eind zestiende eeuw nog werd afgeslagen, leed Joseon veertig jaar later een nederlaag tegen de Chinese Qing-dynastie, waarna het rijk onder het Chinese tribuutsysteem kwam te staan.

Ondanks deze vele militaire slagen en invasies wist het Koreaanse koninkrijk zich tot het einde van de negentiende eeuw relatief goed te handhaven. Door schade en schande wijs geworden stelde het land zich isolationistisch op. Dat was niet alleen een les die getrokken werd na de vele regionale aanvallen, maar ook na de Opiumoorlogen (1839–1842 en 1856–1860) die halverwege de negentiende eeuw tot een vernedering hadden geleid van China, dat zichzelf zag als het hoogtepunt van de menselijke beschaving. Nadat China in 1839 weigerde nog langer Brits opium af te nemen – de Chinese bevolking was behoorlijk opiumverslaafd geworden – en een gigantische voorraad van het verdovende middel vernietigde, verklaarde Londen Beijing de oorlog. Hierbij verwierven de Britten Hong Kong en dwongen zij de Chinese keizer meer handel met hen te drijven. Toen dit niet naar behoren werd uitgevoerd door Beijing, volgde in 1856 met hulp van de Fransen een tweede oorlog.

Door deze zaken probeerde Joseon zich zo veel mogelijk af te sluiten van de buitenwereld. Om die reden is deze dynastie later wel het ‘kluizenaarskoninkrijk’ genoemd, een term die de afgelopen decennia vooral voor Noord-Korea wordt gebruikt. In werkelijkheid was het in deze periode niet ongebruikelijk voor landen als China, Japan en Korea om zich isolationistisch op te stellen. Toch zou ook Joseon ten prooi vallen aan de buitenlandse bemoeienissen uit deze periode.

==

Het General Sherman-incident

Deze buitenlandse inmenging werd ingeluid door twee gebeurtenissen: het zogeheten General Sherman-incident in 1866 en een Franse militaire strafexpeditie tegen de Koreanen later datzelfde jaar. In juli meerde de Amerikaanse stoomboot General Sherman aan in Korea, met aan boord een grote hoeveelheid katoen, glas en tin. De Amerikanen hoopten een handelsverdrag met Joseon te sluiten. Hoewel de bemanning hartelijk werd ontvangen, weigerden de Koreanen alle handelsvoorstellen. Hierop voer het schip door naar hoofdstad Pyongyang. Daar stuurde de gouverneur van de stad een adjudant om de bemanning voedsel te geven, maar liet hun weten dat ze niet zomaar naar de hoofdstad hadden mogen gaan.

De bemanning nam de adjudant gevangen en stuurde schepen naar de oevers van Pyongyang. Er braken gevechten uit, waarna de General Sherman probeerde te vluchten. Het schip strandde echter op de oever en werd in brand gestoken; de opvarenden die aan het vuur wisten te ontsnappen werden vermoord. Voorlopig geen buitenlandse handel in Joseon dus.

Ook wat betreft religieus-culturele ideeën bleef Korea hameren op zijn isolement. Vanaf de jaren veertig van de negentiende eeuw waren Franse missionarissen het land binnengekomen, en wisten vrij rap de lokale bevolking te bekeren. Toen enkele geestelijken zich met de Koreaanse politiek begonnen te bemoeien, liet de regent van Joseon uit angst voor westerse invloeden bijna alle aanwezige Franse missionarissen oppakken en executeren. Drie geestelijken die wisten naar China te ontsnappen, waarschuwden de Franse marine, die een strafexpeditie lanceerde. Daarbij werd het eiland Ganghwa bezet en goeddeels geplunderd. Er vonden ook enkele gevechten plaats, maar daarbij vielen nauwelijks doden of gewonden. Bij het invallen van de winter namen de Fransen weer de benen. Behalve deze plaagstootjes en wraak leverde de strafexpeditie niets op.

Hoewel dit incident begrijpelijkerwijs een slag toebracht aan het christendom in Korea, zouden christelijke zendelingen later zo veel bekeringssucces hebben in Pyongyang, dat de stad wel het ‘Jeruzalem van het Oosten’ werd genoemd. In retrospectief een wrange titel voor de latere hoofdstad van een land dat al zeventien jaar op rij de lijst van landen waar christenen het hardst worden vervolgd aanvoert.

Het Koreaanse succes om buitenlandse mogendheden af te slaan duurde echter niet eeuwig en in 1876 kwam het keerpunt. Japan zag met lede ogen aan hoe Europese staten, die al op vrijwel ieder continent hun koloniën gevestigd hadden, ook druk begonnen uit te oefenen op Azië. Japan had meer handel met het Westen moeten toestaan en ook in China was men gezwicht voor de westerse invloeden. De Japanners geloofden echter dat zij zo machtig waren dat zij zelf een koloniale mogendheid konden worden.

Toen Japan zag hoe de Amerikanen en Fransen zich toegang probeerden te verschaffen tot Joseon, wist Tokyo dat ze niet lang meer moest wachten. De Japanse marine voer naar exact hetzelfde eiland als waar eerder de aanvaring met Frankrijk en de VS had plaatsgevonden en lokte een confrontatie uit met de Koreanen. Japan toonde zijn vuurkracht en er gingen troepen aan land die moordden, plunderden en brandstichtten. Tot slot voer de marine weg, maar stelde een zeeblokkade in tot Joseon excuses aanbood.

Hierop hadden de Koreanen geen andere keus dan het Verdrag van Ganghwa te tekenen, genoemd naar het eiland waarop de confrontatie had plaatsgevonden. Joseon zou zijn deuren openen voor handel met de Japanners, die hiermee de tribuutrelatie tussen Korea en China verbraken. Later zou Tokyo een oorlog met China uitvechten waarmee Joseon volledig los werd geweekt van Chinese invloeden. Japanners waren op Koreaans grondgebied niet gebonden aan de daar geldende grondwet, waardoor zij straffeloos misdaden konden plegen die voor Koreanen verboden waren.

Het voor de Koreanen zeer ongunstige Verdrag van Ganghwa luidde niet alleen de economische opening van Joseon in, maar bleek ook een voorbode van meer ongelijke overeenkomsten, die uiteindelijk resulteerden in kolonisatie door de Japanners. In 1897 werd na een reeks boerenopstanden het Koreaanse Keizerrijk uitgeroepen, dat een modernere, meer westerse variant van het koninkrijk Joseon moest worden.

Hoewel er een begin werd gemaakt met serieuze hervormingen, zou het nooit zover komen. In november 1905 werd Korea tot protectoraat van Japan verklaard. Alle havens kwamen onder gezag te staan van Japan en Tokyo voerde voortaan de regie over alle buitenlandse betrekkingen van Korea. Hiermee was Korea feitelijk zijn onafhankelijkheid kwijt, hoewel de toenmalige keizer Gojong voorlopig op zijn troon mocht blijven zitten.

Het Protectoraatverdrag werd in de jaren erop gevolgd door meer ‘akkoorden’, die de Japanse invloed vergrootten. Keizer Gojong werd in 1907 door Tokyo gedwongen af te treden, nadat hij in het geheim afgezanten had gestuurd naar de Tweede Haagse Vredesconferentie, om daar te pleiten voor Koreaanse onafhankelijkheid. Twee jaar erna werd de onlangs afgetreden Japanse resident-generaal van Korea, Ito Hirobumi, in Mantsjoerije vermoord door een Koreaanse onafhankelijkheidsstrijder. Hiermee was de maat vol voor Japan en in 1910 werd Korea geannexeerd en onderdeel van het Japanse keizerrijk.

==

Einde van de onafhankelijkheid: de kolonisatieperiode (1910–1945)

Hoewel doorgaans van een kolonisatie gesproken wordt en er ook een Japanse gouverneur-generaal in Korea werd aangesteld, werd Korea feitelijk geannexeerd. De elite gaf zich snel gewonnen en legde zich bij de Japanse overheersing neer, hoe impopulair die ook was. Op het platteland verzetten boeren en strijders zich nog enige tijd tegen de onderwerping, maar zij werden genadeloos door de Japanners afgemaakt.

In 1910 woonden er zo’n 170.000 Japanners in Korea, dat de grootste Japanse gemeenschap was buiten het thuisland. Dat aantal zou de jaren erna toenemen en in 1939 woonden er bijna een miljoen Japanners op het schiereiland. Velen van hen kochten Koreaanse landbouwgrond op, waarop zij goedkope Koreaanse arbeiders lieten werken. Na de dekolonisatie ontstond er daardoor in Noord-Korea een krachtig beeld van de rijke, kapitalistische Japanse grootgrondbezitter die het arme Koreaanse proletariaat had uitgeknepen.

Vanuit het buitenland hoefden de Koreanen niet op hulp te rekenen. Afgezien van het feit dat de gemiddelde Europeaan of Amerikaan geen idee had waar Korea lag, accepteerden veel staten de annexatie vanwege de vermeende Koreaanse onderontwikkeldheid. Korea werd gezien als een rijk dat bleef hangen in oude gebruiken en dat niet meeging in belangrijke politieke en economische ontwikkelingen, wat Japan wel deed. Europese leiders beschouwden het als een natuurlijke gang van zaken dat een achtergesteld rijk werd ingelijfd bij een meer ontwikkeld land en onderworpen werd aan een superieure cultuur.

Het belangrijkste protest tijdens de kolonisatieperiode deed zich voor op 1 maart 1919. Die dag vond de uitvaart van de eerder dat jaar overleden oud-koning en -keizer Gojong plaats, de laatste vorst die over een onafhankelijk Korea had geregeerd. Een groep christelijke, boeddhistische en chondoïstische (een traditionele confucianistisch-sjamanistische religie) geestelijken las die dag een onafhankelijkheidsverklaring voor in Seoul. Zij zouden dat eigenlijk doen voor een menigte in een park, maar uit vrees voor geweld waren ze uitgeweken naar een restaurant. Hun verklaring was geïnspireerd op de Veertien Punten van de Amerikaanse president Woodrow Wilson, waarin het staatshoofd pleitte voor recht op zelfbeschikking en tegen kolonialisme.

De groep werd onmiddellijk gearresteerd en de duizenden mensen die op de geestelijken wachtten, waren nu hun leiders kwijt. Enkele aanwezigen lazen de verklaring alsnog voor. In de weken die volgden namen de demonstraties door het hele land toe, tot deze uiteindelijk bruut werden neergeslagen door de Japanse politie. Enkele honderden Koreanen werden hierbij gedood en duizenden anderen gearresteerd, mishandeld of het land uitgezet.

Ondanks de annexatie bleven tot de jaren dertig de traditionele Koreaanse familie- en clanstructuren redelijk intact. Nationalistische bewegingen in Korea kampten met hetzelfde euvel dat na de bevrijding van Japan de Zuid-Koreaanse politiek zou gaan typeren: factiezucht. Men was het erover eens dat de kolonisator verdreven moest worden en Korea zichzelf weer moest besturen, maar daar hield de overeenstemming op. Om die reden kon de Koreaanse onafhankelijkheidsbeweging, die grotendeels in het buitenland verkeerde en die binnen Korea met onderdrukking en vervolging te kampen had, geen vuist vormen. Dat geen van de organisaties bovendien hulp van een buitenlandse overheid kreeg, hielp uiteraard ook niet.

==

De Tweede Wereldoorlog en de ‘bevrijding’ van Korea

In 1931 viel Japan China binnen en veroverde een deel van Mantsjoerije, dat tot de vazalstaat Mantsjoekwo werd uitgeroepen. Toen Japan later bij de Tweede Wereldoorlog betrokken raakte, voerde het land de uitbuiting van Korea om zijn grondstoffen en voedsel flink op. Nu werden de industrie en de mijnen op het schiereiland primair ingezet om de Japanse oorlogsmachine te voeden. Korea werd ook gebruikt als afzetmarkt voor de uitdijende Japanse economie.

De ijzer- en staalproductie en mijnbouw bevonden zich vrijwel geheel in het noordelijke deel van Korea. Deze sectoren werden in de jaren dertig en veertig nog verder ontwikkeld. In het zuiden werd vooral voedsel verbouwd, dat grotendeels voor Japan bestemd was. De opdeling van Noord- en Zuid-Korea in 1945 langs de arbitraire 38ste breedtegraad leidde ertoe dat vrijwel alle industrie in het noorden lag, terwijl het zuiden over alle landbouwgrond beschikte.

In de jaren dertig en veertig nam de onderdrukking van de Koreaanse nationale sentimenten toe. Censuur en surveillance werden opgevoerd. Resterende Koreaanse organisaties die zich met burgerschap bezighielden werden de kop ingedrukt. Dat Japan zijn cultuur als verhevener zag (en vooral die van Korea als minderwaardig) lieten de nieuwe overheersers vanaf het begin weten aan de lokale bevolking.

Dat nam mettertijd steeds strengere vormen aan. Koreanen moesten Japanse namen aannemen en mochten geen Koreaans meer spreken of schrijven. Koreaanse kranten mochten niet meer verschijnen. De steden Pyongyang en Seoul werden omgedoopt tot Heijo en Keijo. Op scholen werd er een pro-Japans curriculum ingeramd. Tokyo wilde ervoor zorgen dat er geen nieuwe Koreaanse intellectuele elite kon opstaan op het schiereiland. Deze praktijken om de Koreaanse cultuur uit te roeien zijn naderhand door historici bestempeld als ‘culturele genocide’.

Doordat de Japanse mannelijke bevolking zich massaal moest melden voor dienst in het leger, was er eind jaren dertig een tekort aan arbeidskrachten in Japan. Veel Koreanen werden vrijwillig dan wel onvrijwillig overgebracht naar het eiland, waar zij onder meer in fabrieken en mijnen aan het werk werden gezet.

In augustus 1945 liep de Tweede Wereldoorlog op zijn einde. De VS, Frankrijk, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie hadden gezamenlijk nazi-Duitsland verslagen. Europa was bevrijd, maar in Azië piekerde Japan er niet over de strijd te staken. Onder meer Mantsjoerije, Korea, Indochina, Birma, Singapore en Nederlands-Indië waren nog in handen van Tokyo. Japan zwichtte niet onder de druk van aanhoudende bombardementen en dreigementen van de geallieerden.

Tijdens de oorlog maakten de geallieerden op drie bijeenkomsten afspraken over de toekomst van Korea. In 1943 kwamen de staatshoofden van de VS, Engeland en China in Caïro bijeen en spraken af van Korea weer ‘een vrije en onafhankelijke natie’ te maken. Dit werd in 1945 herhaald tijdens de conferentie van Potsdam, enkele maanden voor de bevrijding van Korea.

Een paar dagen na de Conferentie van Caïro sprak de Amerikaanse president Roosevelt met Sovjetleider Stalin. De Amerikaan was er na de Japanse aanval op Pearl Harbor van overtuigd dat Korea afhankelijk moest worden. Volgens Roosevelt sprak hij met Stalin af om Korea na de oorlog onder internationaal toezicht te plaatsen. Omdat Korea zo lang geen zelfbestuur had gehad, zou het land een overgangsperiode krijgen om hieraan te wennen. Of deze afspraak echt gemaakt is, weten we niet. Stalin zegde tijdens informele gesprekken wel vaker dingen toe, waar hij zich later officieel weer van distantieerde.

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog was Korea totaal aan Japan onderworpen, ontdaan van een intellectuele elite en van mensen met bestuurlijke ervaring. De VS hadden tegen het einde van de oorlog niet meteen soldaten beschikbaar om naar Korea te sturen, maar wilden ook niet dat het hele schiereiland onder Russische invloed zou komen. In het voorjaar van 1945 stelden de Amerikanen de Sovjet-Unie daarom voor om Korea in tweeën te delen; de 38ste breedtegraad zou daarbij als grens kunnen dienen. De Russische en Amerikaanse wereldmachten zouden beide een helft van Korea helpen bij de opbouw van een zelfstandige natie. Stalin maakte mondelinge afspraken met Roosevelt, maar ondertekende geen bindende documenten.

Op 8 augustus 1945, twee dagen nadat de VS de eerste atoombom op Hiroshima wierpen, verklaarde de Sovjet-Unie Japan de oorlog. De volgende dag viel het Russische Rode Leger één minuut na middernacht bezet Mantsjoerije binnen. Japan had hier een groot en goed bewapend leger gestationeerd en de Sovjet-Unie stuurde er dan ook meer dan anderhalf miljoen militairen op af. Omdat Stalin zich allereerst op het verslaan van deze taaie Japanse eenheden wilde concentreren, maakte hij nauwelijks plannen voor de inval en toekomst van Korea.

Nadat duidelijk was geworden dat het Japanse leger op instorten stond, maakte Stalin haast met het offensief in Korea. Hij wilde voldoende troepen in het land hebben voor de onvermijdelijke Japanse overgave. Op 14 augustus staken Russische soldaten de Yalu over en betraden Korea. Zij namen razendsnel het ene na het andere Koreaanse gebied in.

Op lokaal niveau vormen de Koreanen volkscomités, die dorpen, steden en provincies vertegenwoordigen na het vertrek van de Japanners. Deze volkscomités spelen een belangrijke politieke rol, hoewel Noord-Korea de eerste maanden na de bevrijding door de ‘Sovjet Civiele Autoriteit’ (SCA) wordt bestuurd. Op 15 augustus maakt keizer Hirohito de Japanse overgave bekend. In Korea blijven enkele Japanse eenheden doorvechten, maar op 20 augustus houdt ook daar de strijd op. De Russen stationeren grenswachten langs de 38ste breedtegraad; de Amerikanen zouden pas in september in het zuiden arriveren.

In het noorden zou gebouwd worden aan een communistische heilstaat naar Russisch model, in het zuiden moest een kapitalistische democratie verrijzen. De landen werden gescheiden door een zeer arbitraire en onhandige grens, wat leidde tot voedseltekorten in Noord-Korea en een gebrek aan industrie in het zuiden. Wederom was Korea een speelbal in de handen van buitenlandse mogendheden.

==

2
De splitsing van Korea en de klim van Kim
(1945–1950)

Op 22 augustus 1945 arriveert een schip met leden van de 88ste Internationale Brigade van het Russische Rode Leger in Pyongyang. Hoewel deze strijders bewust niet deel hadden mogen nemen aan het Russische offensief in Korea, heeft de bevrijding van Korea wel een bijzondere betekenis voor hen. Op het schip zitten namelijk Koreaanse guerrillastrijders, die in de jaren dertig tegen de Japanse overheersing in Mantsjoerije en Korea hadden gevochten. Onder hen is een man die gedurende een halve eeuw een hoofdrol zou vervullen in het communistische Noord-Korea: Kim Il-sung, de eerste Kim van de Kim-dynastie.

In 1945 wordt Korea opgedeeld in een communistisch noordelijk deel, geleid door guerrillastrijder Kim Il-sung (1912–1994), en een kapitalistisch zuidelijk deel, onder leiding van de nationalist Syngman Rhee (1875–1965). Deze tweedeling, die volgens afspraken tussen de geallieerden hooguit vijf jaar had moeten duren, is tot op de dag van vandaag een realiteit – met wrange gevolgen voor beide Korea’s en de omliggende regio.

Over het leven van Kim Il-sung voor 1945 zijn duizenden pagina’s aan informatie te vinden. Zijn autobiografie, die overigens vermoedelijk grotendeels door andere auteurs is samengesteld, telt al meer dan tweeduizend bladzijden. Het probleem hierbij is, zoals met alle uit Noord-Korea afkomstige informatie, het vinden van betrouwbare bronnen. Gelukkig kunnen Russische, Chinese, Japanse en Zuid-Koreaanse bronnen, alsook Noord-Koreaanse vluchtelingen een en ander verifiëren, waardoor er voldoende informatie met elkaar in overeenstemming is om een betrouwbaar overzicht te kunnen geven van de jeugdjaren van Kim Il-sung. Verder laten de Noord-Koreaanse staatsbronnen zien welk beeld Pyongyang van Kim neer wil zetten.

==

Kim Il-sung: jeugd van een toekomstig guerrillastrijder

Kim Il-sung werd op 15 april 1912 als Kim Song-ju geboren, als zoon van Kim Hyong-jik, een apotheker en leraar, en Kang Pan-sok. Dit was tevens de dag waarop de Titanic zonk, waardoor Noord-Koreaanse staatsmedia later zouden schrijven: ‘Toen de zon onderging in het westen kwam hij op in het oosten.’

Ondanks Kims latere campagne tegen iedere vorm van georganiseerde religie – en tegen het christendom in het bijzonder – waren zijn ouders trouwe protestants-christelijke kerkgangers. Het noorden van Korea was tijdens de late negentiende en vroege twintigste eeuw een vruchtbare bodem voor missionarissen en christelijke zendelingen. Dit in tegenstelling tot Seoul, waar men meer vasthield aan het confucianisme. De Japanse kolonisatoren zagen deze praktijken met lede ogen aan. Zij wantrouwden de christenen en niet altijd zonder reden. Christenen maakten namelijk een groot deel uit van de Koreaanse onafhankelijkheidsbeweging en waren zeer actief tijdens de rebellie van 1 maart 1919. Het is dan ook niet vreemd dat Kim Il-sung, door zijn christelijke achtergrond en ouders die beiden sympathiek tegenover de Koreaanse onafhankelijkheidbeweging stonden, een prominente rol zou spelen in de guerrilla tegen de Japanse overheersers.

Kim bracht zijn vroege jeugd door in Japans Korea, waar de brute Japanse kolonisatie verstrekkende gevolgen voor de Koreanen had. Iedereen die enige sympathie voor de Koreaanse onafhankelijkheid leek te koesteren liep het gevaar vervolgd te worden. Veel Koreanen vluchtten naar veilige oorden over de hele wereld, waardoor algauw van een Koreaanse diaspora gesproken werd. De meesten streken neer in China en de VS. In 1920, toen Kim Il-sung zeven jaar oud was, werd de grond ook zijn ouders te heet onder de voeten en vluchtten zij naar de Chinese provincie Mantsjoerije. Deze ervaringen zouden tekenend zijn voor Kim en zijn strijd voor Koreaanse onafhankelijkheid.

Er was (en is) een grote Koreaanse gemeenschap in Mantsjoerije en in veel gebieden woonden meer etnische Koreanen dan Chinezen. De motieven om te emigreren waren doorgaans economisch of politiek van aard. Kim leerde vloeiend Chinees spreken in Mantsjoerije, zijn vader runde er een dokterspraktijk. In zijn autobiografie beschrijft Kim een ervaring uit zijn jeugd die zijn leven ingrijpend zou veranderen: Kort voor zijn elfde verjaardag besloot Kims vader dat zijn zoon zijn vaderland moest leren kennen. Hierop stuurde hij de jongen in zijn eentje naar Korea, voor een reis die in de Noord-Koreaanse officiële geschiedenis bekend zou worden als de ‘tocht van duizend ri’ (ongeveer 400 kilometer). De enige bron voor deze tocht is de autobiografie van Kim, waardoor het precieze verloop en zelfs het überhaupt plaatsvinden ervan hoogst discutabel zijn. Deze vertelling geeft wel een goed beeld van hoe de latere Grote Leider wil dat de Noord-Koreaanse bevolking naar zijn jeugdjaren kijkt.

Twee jaar lang zou Kim deels per trein, maar vooral te voet door Korea trekken, met een kaart die zijn vader voor hem getekend had. Kim vertelt hoe hij tijdens zijn voettochten het leed van de Koreanen ervaart, hoe hij in aanraking komt met leden van de Koreaanse onafhankelijkheidsbeweging en hoe zijn revolutionaire passie wordt aangewakkerd. In zijn autobiografie, die tussen 1992 en 1998 in meerdere delen verscheen, trekt hij de Kim-dynastie ook verder door: Kim voert zijn vader, grootvader en overgrootvader op als prominente figuren binnen de Koreaanse onafhankelijkheidsbeweging, terwijl ze hierin in werkelijkheid hooguit een minieme rol hebben gespeeld.

Na twee jaar voegt Kim zich weer bij zijn ouders in het dorp Fusong. In 1926 overlijdt zijn vader op 33-jarige leeftijd en wordt Kim naar een nationalistische Koreaanse militaire school in het Oost-Chinese Jilin gestuurd. De eerste berichten van Kims revolutionaire activiteiten stammen uit datzelfde jaar, wanneer de veertienjarige Kim met zijn klasgenoten de ‘Weg-met-imperialisme-unie’ sticht.

Deze socialistische onafhankelijkheidsbeweging wordt niet alleen gevormd vanwege Kims revolutionaire passie, maar ook door zijn onvrede met het reactionaire bourgeoisgehalte van de nationalistische school, die hij al na zes maanden zou verlaten. Hij beschrijft deze unie als een onafhankelijkheidsbeweging met meerdere takken, verspreid over meerdere Chinese steden en dorpen. Later zal Kim actief proberen om de ‘Weg-met-imperialisme-unie’ als een voorloper van de Koreaanse communistische partij neer te zetten. Wederom zijn er geen bronnen behalve Kims autobiografie die deze unie noemen. Hoewel de ‘Weg-met-imperialisme-unie’ als organisatie waarschijnlijk niet bestaan heeft, is het wel aannemelijk dat Kim Il-sung in zijn late tienerjaren een steeds actievere rol begon te spelen in de Koreaanse onafhankelijkheidsbeweging.

Na zijn vertrek van de nationalistische militaire school gaat Kim naar de Yuwen middelbare school in Jilin, waar tot op de dag van vandaag een groot standbeeld van hem staat. Hier leest hij voor het eerst socialistische literatuur, wordt hij beïnvloed door een communistische leraar en begint hij zich naar eigen zeggen ‘bewust te worden van zijn klassepositie’. Desondanks is Kim nooit een boekenwurm geweest en heeft hij ondanks zijn communistische signatuur nooit een diep begrip getoond van het gedachtegoed van Marx, Engels en Lenin. Hij vervolgt zijn organisatorische activiteiten en belandt in de herfst van 1929 voor zijn rol binnen een communistische jeugdorganisatie voor het eerst in de gevangenis. De tijd die hij hier doorbrengt beschrijft hij als een periode waarin hij nadacht over de Koreaanse revolutie. Wanneer hij in mei 1930 wordt vrijgelaten, loopt hij naar eigen zeggen de poort uit met ‘een hart vol zelfvertrouwen en enthousiasme’. Zijn leven zou kort erna een beslissende wending nemen.

==

In de bergen van Mantsjoerije voor de Koreaanse zaak: Kim Il-sung als guerrillero

Begin jaren dertig – een exacte datum is, zoals bij de meeste gebeurtenissen uit het onbekende vroege leven van Kim, niet bekend – sluit Kim zich aan bij de guerrillastrijders die tegen de Japanse overheersing in Mantsjoerije vechten, nadat deze grote noordoostelijke provincie van China in 1931 met veel geweld door Japan werd gekoloniseerd. Kim moet zich redelijk vroeg bij deze strijd hebben aangesloten, leidt vanaf 1932 een eigen eenheid en is bij meerdere veldslagen betrokken. Hij wordt lid van de Chinese Communistische Partij (CCP) en vecht mee met hun guerrilla-eenheden. Vele andere communistische en nationalistische Chinezen en Koreanen sluiten zich aan bij de strijd. In veel gebieden in Mantsjoerije tellen de CCP-afdelingen meer Koreaanse dan Chinese strijders.

Kims heldendaden uit deze tijd worden in zijn autobiografie veelvuldig opgeblazen, om het zacht uit te drukken. Toch is zijn guerrillaverleden zeker indrukwekkend te noemen en komt zijn naam meerdere malen voor in Japanse en Russische bronnen. Waarschijnlijk heeft hij zich in 1931, toen Japan Mantsjoerije binnenviel, aangesloten bij de guerrillabeweging. Hij verandert zijn naam van Kim Song-ju in Kim Il-sung. ‘Il-sung’, Koreaans voor ‘wordt de zon’, wordt Kims strijdnaam. Het is een vernoeming naar en eerbetoon aan een overleden guerrillastrijder die zo had geheten en leidt ertoe dat het Zuid-Koreaanse ministerie van Onderwijs later zal beweren dat Kim Il-sung nooit een guerrillaheld is geweest, maar dat hij de identiteit van een andere strijder heeft gestolen. Hoewel deze aantijging onderdeel is van een lastercampagne van de Zuid-Koreaanse overheid om de Noord-Koreaanse leider in diskrediet te brengen, geeft het aan hoe hoog de gemoederen tussen de beide Korea’s soms kunnen oplopen.

De eenheid van Kim Il-sung maakt onderdeel uit van het Noordoostelijke Anti-Japanse Verenigde Leger. Tegen het einde van februari 1932 heeft Japan heel Mantsjoerije onder controle. Hoewel het Chinese leger de strijd staakt, gaan de vijandigheden door in de vorm van een chaotische guerrilla. Deze gevechten zijn intens, onoverzichtelijk en bloederig en naast de communisten zijn er meerdere partijen en strijdgroepen bij betrokken. Het conflict bestaat grotendeels uit korte, snelle en rücksichtslose invasies van door Japan bezette dorpen of gebieden, uitgevoerd door veelal kleine doch vastberaden guerrillaeenheden. Gewapende strijders bezetten deze plaatsjes, vermoorden en verjagen de Japanners en worden veelal met enthousiasme door de bewoners ontvangen – tot zij weer door nieuwe Japanse soldaten verdreven worden. Dit gruwelijke kat-en-muisspel zal zich voortslepen tot 1940. Tegen deze tijd hebben zo veel guerrillaleiders het leven gelaten en heeft het Japanse leger zo’n overmacht, dat de resterende rebellen geen andere optie zien dan zich terug te trekken uit Mantsjoerije.

Kim Il-sung leidt op twintigjarige leeftijd zijn eigen eenheid. Er is niet veel bekend over zijn guerrillatijd, maar enkele feiten verdienen de aandacht en zijn belangrijk voor zijn latere carrière.

In 1932 begint Japan een intense anti-guerrillacampagne in de provincie Jiandao, waar veel etnische Koreanen wonen en strijden. Er zullen tijdens deze campagne zo’n 25.000 doden vallen. Volgens Japan zijn het allemaal ‘communisten’, maar in de praktijk zijn het waarschijnlijk vooral burgerslachtoffers geweest. Het bloedbad zal later het onderwerp worden van de bekendste Noord-Koreaanse opera, die de toepasselijke titel Zee van bloed krijgt.

Het jaar erop verwerft Kim Il-sung brede bekendheid en een goede reputatie binnen de CCP. In september 1933 vallen Chinese guerrillastrijders het stadje Dongning binnen. Ze worden geholpen door twee Koreaanse eenheden, waaronder die van Kim Il-sung. De Koreaanse strijders worden door de CCP als vreemdelingen gezien en worden er regelmatig van verdacht met de Japanners te collaboreren. In Dongning stuiten de Chinese strijders op een sterke Japanse tegenaanval en zijn ze gedwongen zich terug te trekken. Kims guerrillaeenheid weet door de belegering heen te breken, te ontsnappen en de Chinese commandant Shi Zhongheng te redden. Vanaf dat moment is Kim een vertrouweling van de CCP-top, wat zijn reputatie en carrièremogelijkheden ten goede zal komen.

De komende jaren blijft Kim als guerrillastrijder vechten in verschillende dorpen en valleien. De strijd eist een zware tol van hem en Kims eenheid kampt, net als vele andere eenheden, met zware verliezen. Het aantal anti-Japanse strijders daalt tussen 1933 en 1934 van ongeveer twaalfduizend naar een luttele duizend. In januari 1935 komt Kim, zijn eenheid is intussen gedecimeerd tot slechts zeventien man, zelfs korte tijd in coma te liggen. Vele andere bekende guerrillaleiders komen om in de strijd. Kim zet door en focust zich op een sterkere samenwerking tussen de Chinese en Koreaanse strijders. Zijn goede banden met de CCP en het feit dat hij vloeiend Chinees spreekt, helpen hierbij.

Tegen 1936 leidt Kim de Derde Divisie, hij heeft meerdere Chinese en Koreaanse commandanten onder zich. Zijn bekendheid groeit en hij wordt een soort robinhoodfiguur dat land jat van rijke heren om het aan arme boeren te geven. Hij wordt ‘de leider van Koreaanse communisten in oostelijk Mantsjoerije’ genoemd. Op enig moment is hij de meest gezochte guerrillastrijder en is er een speciale Japanse eenheid gewijd aan het opsporen en doden van Kim.

In september 1939 start het Japanse leger een grootschalige anti-guerrillaoperatie, die de strijd voor eens en altijd moet beëindigen. Deze operatie is agressief en succesvol: veel van de nog overgebleven guerrillaleiders worden vermoord of gevangengenomen. De resterende strijders zien weinig opties dan zich terug te trekken. Kim Il-sung, die inmiddels door zijn acties op het slagveld ook bekendheid in de Sovjet-Unie verworven heeft, vlucht de Russische grens over. Hier wordt hij gestationeerd in een trainingskamp in Vjatskoje, een vissersdorp net over de Chinese grens in Oost-Siberië. Zijn eenheid wordt opgenomen in de zogeheten 88ste Internationale Brigade van het Rode Leger, waarin veel Chinese en Koreaanse Russen dienen.

Kim Il-sung zou tot 1945 bij deze brigade blijven. Hier moet hij zijn Koreaanse agenda ondergeschikt maken aan de internationale ambities van de Sovjet-Unie. Hij wordt getraind in spionage, sabotage, radiocommunicatie en werkt daarnaast in de landbouw. Ook trouwt Kim met een medestrijder, Kim Jong-suk, die sinds 1935 als kokkin in Kims guerrillagroep dient. Volgens de Noord-Koreaanse staatsleer sloeg de vlam over nadat ze Kim Il-sungs leven redde. Toen de vervloekte Japanse imperialisten de Grote Generaal aanvielen, beschermde Kim Jong-suk de leider en schoten zij gezamenlijk heldhaftig de vijanden neer, zo luidt de overlevering.

==

Kim Il-sung in Noord-Korea: van Stalins pion tot Grote Leider

Twee dagen later arriveren Kim en zijn kompanen in Pyongyang, de nieuwe hoofdstad van het jonge Noord-Korea. Zij zijn waarschijnlijk bewust door Stalin buiten de strijd gehouden, want in 1945 zijn veel Koreanen nationalistisch ingesteld; ze verlangen zo snel mogelijk naar een volledig zelfbestuur. Korea laten bevrijden door de Koreanen in plaats van door de Russen zou de oprichting van een Russische satellietstaat bemoeilijken. Door de komst van het Rode Leger houden Sovjetadviseurs de toekomst van de nieuwe communistische staat in de hand. De Koreaanse communisten mogen de Russen wel helpen met het opzetten van een socialistisch bestuur door heel Noord-Korea.

Noord-Korea zou zowel politiek als economisch het Sovjetmodel volgen: een communistische eenpartijstaat met een planeconomie. Het kopiëren van het Russische staatsmodel, met een leider die loyaal is aan het Kremlin, is ruwweg het enige plan dat Moskou met Noord-Korea heeft. En hoewel de Russen snel en grondig hun macht in het land vergroten, bestaat het vormgeven van de Noord-Koreaanse staat aanvankelijk vooral uit improviseren. Daarnaast verloopt de communicatie stroef, doordat de Russen nauwelijks Koreaanse tolken hebben meegenomen. Het doel is een coalitie te smeden van verschillende politieke krachten onder communistische leiding, die stapsgewijs moet leiden tot een eensgezind socialistisch regime.

Het gaat gepaard met vele misstanden. Een Russische luitenant-kolonel beschrijft het ‘immorele gedrag van onze militairen’ later als ‘verschrikkelijk’. Hij vertelt hoe ‘het geluid van geweerschoten de hele nacht aanhoudt in gebieden waar onze troepen gestationeerd zijn’. Meerdere bronnen melden hoe de binnentrekkende Russen direct na het vertrek van de Japanners zich wekenlang door het hele land heen schuldig maken aan verkrachtingen, geweld en diefstal. Volgens een Noord-Koreaanse vluchteling jatten de Sovjetsoldaten vooral veel horloges en dragen ze er soms meerdere om iedere arm. Ook jagen ze op alles wat alcohol bevat en ziet hij ze soms antivries drinken.

Deze wantoestanden worden vaak op racistische wijze goedgepraat: de Koreanen zijn inferieur aan de Russen. Bovendien vinden de militairen, die vaak direct vanuit Duitsland naar Korea zijn overgebracht, dat zij wel een verzetje verdienen. Het geweld zendt ook een boodschap aan de bevolking: luister naar ons, of anders...

Datzelfde Rode Leger bouwt het Koreaanse Volksleger op, dat beter bewapend wordt dan de Zuid-Koreaanse krijgsmacht. Ironisch genoeg komt dat deels door de angst van de Amerikanen dat de Zuid-Koreaanse leider Syngman Rhee Noord-Korea zou binnenvallen als zijn leger te krachtig zou zijn. Het zou precies andersom verlopen. Als het Rode Leger eind jaren veertig vertrekt uit Noord-Korea, leveren de Russen nog veel tanks, wapens en training aan de Noord-Koreanen. In achttien maanden tijd is een geheel Koreaanse Volksleger ingewerkt om de vertrokken Russen vervangen.

In dit chaotische Noord-Korea, dat schreeuwt om een nieuwe en onafhankelijke politieke toekomst, komt Kim Il-sung in 1945 aan. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, wordt Kim niet direct na aankomst dictator van Noord-Korea. De Russen zijn nog op zoek naar een geschikte politieke leider en twijfelen of er een Koreaan of een Rus moet worden aangesteld. Er is discussie over het betrekken van niet-communisten bij het landbestuur en Kim Il-sung is aanvankelijk niet eens kandidaat voor het leiderschap.

In oktober 1945 richt de Sovjet Civiele Autoriteit het Noord-Koreaanse Bureau van de Communistische Partij van Korea op. Dit bureau is de Noord-Koreaanse afdeling van een partij die communisten in heel Korea moet vertegenwoordigen. Kim Il-sung wordt direct lid en de Russen zien hem al snel als een belangrijke toekomstige politicus.

Kim is een bekendheid in Noord-Korea. Verhalen over zijn heldhaftige guerrillaoperaties waren populair in koloniaal Korea en de Koreanen zijn dan ook verbaasd om na Kims aankomst in Pyongyang te zien dat de beroemde guerrillastrijder een jonge man van 33 is. Doordat hij ruim tien jaar anti-Japanse gevechtservaring heeft, verwachten ze een oudere, meer door het leven getekende bonk van een vent. Na een bijeenkomst in oktober waarop Kim het volk toesprak, denken veel Noord-Koreanen zelfs dat Kim een bedrieger is.

De eerste Noord-Koreaanse leider die de Russen op het oog hebben is de christelijke nationalist Cho Man-sik. Cho, geboren in 1883, had het vrije, prekoloniale Korea nog meegemaakt. Hij werd beïnvloed door Gandhi’s ideeën over nationale zelfbeschikking en geweldloos verzet. Na de Japanse kolonisatie werd Cho al vroeg actief in de Koreaanse onafhankelijkheidsbeweging, waar hij bekendstond als de ‘Gandhi van Korea’. Vanwege zijn ideologische standvastigheid en timide karakter genoot Cho respect in nationalistische kringen, maar ook daarbuiten.

Vlak voor de Japanners in augustus 1945 Korea verlieten, vroegen ze Cho om het gezag over Pyongyang en de omliggende gebieden over te nemen. Toen de Russen Pyongyang bereikten, troffen zij vervolgens een comité onder Cho’s leiding aan. Cho leek aanvankelijk een geschikte nationale leider en de Russen spraken met hem over een communistische Noord-Koreaanse staat naar Sovjetmodel. Maar het net gedekoloniseerde Korea onder internationaal toezicht te laten plaatsen was voor Cho onacceptabel. Korea was ruim dertig jaar een speeltje van Japan geweest en werd nú weer onafhankelijk – en niet later.