Kerim Göçmen

Kroniek van mijn schoolvakanties

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 KERIM GÖÇMEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8082 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Proloog

Dit verhaal is niet alleen de kroniek van de schoolvakanties die mijn broertje en ik met onze moeder bij mijn opa in Bozkaya doorbrachten. Het is ook de kroniek van een van mijn jongensdromen, die nooit is uitgekomen, en het verhaal van mijn oom en Bozkaya, waar hij zich gevangen voelde.

Mijn oom was bepaald niet knap te noemen met zijn kleine, zwarte ogen die voortdurend glinsterden, en vlezige lippen die werden omfloerst door een zorgvuldig bijgehouden snor met spitse uiteinden, waaraan hij draaide wanneer hij een mooie vrouw zag. In de kringen van onbehouwen chauffeurs, kleine middenstanders van enig aanzien, automonteurs en obers bewoog hij zich vrijelijk en was hij op zijn gemak. Zijn zelfverzekerdheid verdween wanneer hij met mensen te doen had die gestudeerd hadden of een hoge positie bekleedden; op zulke momenten verscheen er een schuchtere glimlach op zijn gezicht en een verlegen glans in zijn ogen. Zijn woordenschat telde weinig woorden, die tot korte, niet altijd correcte zinnen werden gevormd (hij had de middelbare school niet afgemaakt) – meer had hij niet nodig in het milieu waarin hij vertoefde. Hij was geliefd om zijn vrijgevigheid en eerlijke inborst, werd verfoeid om zijn losbandige leven en zijn excessieve drankgebruik.

Ik droomde ervan het hulpje van mijn oom te worden. Die droom nestelde zich in me op achtjarige leeftijd, toen hij in een gloednieuwe witte bus voor personenvervoer kwam aanrijden. Ik was de eerste die de bus zag en het hek opende. Ik herinner me op de zijflank van de bus de vleugel van een arend in blauw, waarvan de uiteinden met lichte strepen in de witte onderlaag oplosten. Die strepen moesten een warpsnelheid voorstellen, zoals in Star Trek. De bus was het nieuwste model van MAN, dat in tegenstelling tot de oudere modellen met de neus als van een beer, een platte voor- en achterkant had. De motor bevond zich achterin en maakte een zacht, aangenaam geluid. Zodra ik het hek had dichtgedaan, sprong ik, zoals ik de hulpjes van andere chauffeurs zag doen, de bus in via de achterdeur die door een hydraulisch mechanisme met een sissend geluid werd geopend. De binnenkant van de bus oogde als van een vliegtuig: de stoelen hadden hoge, verstelbare rugleuningen en verwisselbare hoesjes; op de achterkant van de stoelen hingen netjes voor afval en eventuele benodigdheden tijdens een busrit, de bagagerekken boven de stoelen hadden verlichting, en er lag een rode loper in het gangpad. Ik nam plaats in de stoel naast mijn oom, keek hem gelukzalig aan en hoorde hem zeggen: ‘De volgende schoolvakantie word je mijn hulpje.’

==

1

==

##

Het vertrek

==

Klokslag vier uur werd ik midden in een droom, waarin ik mij heel gelukkig had gevoeld, gewekt door de hand van mijn vader. Ik had gedroomd dat mijn broer en ik niet meer in P. woonden maar ergens anders, zonder mijn vader; mijn moeder maakte ons wakker, dekte de ontbijttafel en hielp ons met ons huiswerk. Op dat ogenblik wenste ik dat ik een andere vader had, een vader die mij niet voortdurend om de oren sloeg met: ‘Toen ik een internaatleerling in het leger was, kregen we vijf minuten de tijd om ons te wassen, aan te kleden en ons bij de sergeant te melden.’ Nu vervolgde hij deze zin met: ‘De jeep arriveert over een halfuur.’ Hij had me gemakkelijk eerder wakker kunnen maken als er haast bij was, dacht ik. Hij wil van ons gedisciplineerde soldaten maken, dat is het!

Tegelijkertijd hoorde ik de lieve, zachte stem van mijn moeder die mijn broer in het bed naast de mijne wekte. Wanneer mijn moeder ons wakker maakte, mochten we het opstaan zo lang rekken als we wilden. Waarom maakt mijn vader Tümer niet wakker? dacht ik. Tümer mag dan een jaar jonger zijn, dat is geen reden om steeds mij te kiezen.

Terwijl ik me inwendig over mijn vader opwond, liep hij naar het bed van Tümer en zei tegen mijn moeder. ‘Als hij nog langer treuzelt, missen jullie de trein. Wil jij dat soms?’ En tegen Tümer: ‘Maak voort, het ontbijt staat al klaar.’

‘Ah, gun hem een paar minuten,’ antwoordde mijn moeder. ‘De trein, dat weet je zelf ook, is altijd laat. De stationschef zal de trein heus niet laten gaan voordat wij arriveren.’

‘Ik wil geen misbruik maken van mijn bevoorrechte positie,’ klonk het antwoord van mijn vader. Hij verliet de kamer, maar trok de deur niet achter zich dicht. In de hal stond de radio aan. Ik hoorde de stem van de nieuwslezer, die berichtte dat de berechting van Deniz Gezmiş* en zijn strijdmakkers op 16 juli zou beginnen en dat de officier van justitie de doodstraf geëist had.

Mijn moeder ging op de rand van mijn bed zitten en streelde over mijn wang. ‘Kom,’ zei ze, ‘je kunt altijd nog in de trein slapen.’

Als ik de eerste treinreis met mijn moeder in mijn verbeelding probeer op te roepen, dan komt telkens die ene herinnering boven: de conducteur die tegen mijn moeder opmerkte hoe keurig mijn broer en ik eruitzagen. Ik moet toen acht en Tümer zeven jaar geweest zijn. Oprecht blij zei ze met een glimlach die haar hele gezicht deed oplichten: ‘Ze gaan naar hun opa.’ Mijn moeder had jaren geleden haar ouderlijk huis verlaten en haar verwachtingen waren goeddeels uitgekomen; ze keerde naar het oude nest terug, gevierd en wereldser dan haar meeste vriendinnen in Bozkaya. Bij elke reis dacht ik aan die glimlach en nam plaats op de bank tegenover haar, zodat ik gedurende de reis haar gezicht kon zien.

Ik was nu goed wakker. ‘Waarom gaat papa niet mee?’ vroeg ik. Ik dacht aan mijn droom en besefte dat ik werkelijk blij was dat hij thuisbleef en ik alleen met mijn moeder zou zijn gedurende de reis.

‘Het staatsziekenhuis waar hij werkt heeft geen internist en je vader is de enige arts van het militaire ziekenhuis die daar wil werken,’ was het antwoord.

Dit antwoord kenschetste mijn vader van top tot teen. Het militaire ziekenhuis waar hij drie dagen in de week werkte, was in tegenstelling tot het staatsziekenhuis in P. schoner, beter toegerust en had capabeler artsen. Tijdens zijn spreekuren in het staatsziekenhuis behandelde hij voornamelijk arme patiënten aan wie hij medicijnen voorschreef uit de voorraad van het militaire ziekenhuis. Hij bezocht hen thuis. Het comfort en de exclusieve voorzieningen van de kazerne waren hem een doorn in het oog: het personeel en hun gezinnen woonden op een met prikkeldraad omgeven terrein, in ruime, luxe flats, met een sporthal, zwembad en zelfs een supermarkt tot hun beschikking, waar je alleen met een personeelspasje werd toegelaten.

Hij behoorde tot de generatie die was opgegroeid met de idealen van de Verlichting, patriottisme en het gedachtegoed van de sociaaldemocratie. Voor mensen die studeerden om carrière te maken voelde hij niets dan minachting, die voortkwam uit zijn diepe overtuiging dat een mens slechts gelukkig kan zijn of voldoening in het leven kan vinden als hij verbondenheid voelt met minderbedeelden van de samenleving. De belangrijkste drijfveer in zijn leven was mensen genezen en strijden voor een stelsel waarin ook de allerarmsten toegang tot gezondheidszorg hadden.

In tegenstelling tot velen paste hij zijn gedrag niet aan de rang of de maatschappelijke positie van mensen aan. In de omgang met zijn superieuren nam hij de gedragscode in acht, maar werd niet kruiperig. Wanneer hij het nodig vond, verdedigde hij zijn mening met een oprechte felheid die vaak respect afdwong. In de contacten met zijn gelijken en ondergeschikten gedroeg hij zich hartelijk, wat voortkwam uit de morele superioriteit van zijn beroep en uit zijn maatschappelijke opvattingen. Dit besef gaf hem het gemak en het recht om ongedwongen met allerlei soorten mensen om te gaan.

Deze ongedwongenheid toonde hij niet aan zijn familieleden en streekgenoten in Bozkaya (hij was er, net als mijn moeder, geboren en getogen). In tegenstelling tot mijn moeder voelde hij weinig behoefte om hen en zijn geboortegrond te bezoeken. Zijn ouders waren voortijdig overleden, en hij ging er alleen heen wanneer er een gebeurtenis plaatsvond, zoals een bruiloft of een begrafenis, die hij niet kon negeren. Ik had de indruk dat hij zijn zwakke band met Bozkaya als een logisch en onontkoombaar gevolg van zijn levensloop beschouwde.

Als enige in zijn dorp had hij een universitaire opleiding genoten. Wanneer hij het over zijn jeugd en studie had, ging het altijd over de ontberingen die hij had moeten ondergaan. Met overdrijving vertelde hij dat hij door geldgebrek maandenlang geen studieboeken kon kopen, dat hij weekends niet uitging, soms met één maaltijd per dag moest volstaan. Hij had een geromantiseerd beeld van het boerenvolk, dat onverdeeld eerlijk, hardwerkend, sober, arm maar gastvrij en vrijgevig was. Onderwijs gold in zijn ogen als het voornaamste instrument om aan armoede te ontkomen en genoot daarom bij hem een haast bovennatuurlijke status. Wanneer hij zich over dit onderwerp uitliet, kreeg ik de indruk dat hij het over zichzelf had als een rolmodel voor de rest.

==

Een halfuur later stonden we buiten. De flats waar het kazernepersoneel woonde, waren nog in duisternis gehuld. Het prikkeldraad dat de kazerne omringde tekende zich vaag af tussen de tanks en vrachtwagens die op een rechte lijn stonden geparkeerd. De koelte van de nacht was nog goed voelbaar, maar de rode gloed aan de horizon en de lucht zonder een zuchtje wind voorspelden een warme dag. Naast de jeep die ons naar het station zou brengen stond Furkan in zijn soldatenuniform, de chauffeur en ordonnans van mijn vader. Hij bracht een saluut toen hij mijn vader zag en snelde op hem af om de koffers over te nemen en achter in de jeep te zetten. Zijn vader was in 1950 uit Bulgarije naar Turkije gevlucht. Hij had de bijnaam Çakır vanwege zijn blonde haren en groene ogen. Bij het legeronderdeel logistiek had hij leren rijden. Sindsdien diende hij als ordonnans van mijn vader en dat zou hij blijven tot hij uit dienst zou worden ontslagen.

De trein arriveerde met een vertraging van een halfuur. Het was een dieseltrein met een rood-zwarte locomotief. Mijn vader lichtte de conducteur in over onze bestemming en bracht ons vervolgens naar een lege coupé.

De reis

We vertrokken na de bevestiging dat er geen trein uit de tegenovergestelde richting kwam – er was maar één spoor. Mijn vader stapte uit, wij gingen het gangpad op en hingen uit de ramen om naar hem te zwaaien.

De conducteur floot, mijn vader bracht zijn brede voorhoofd, dat aan de bovenkant kalend was en aan de onderkant omfloerst werd met zware wenkbrauwen, dichter bij het halfopen raam en wisselde nog enkele woorden met mijn moeder. Toen de trein zich in beweging zette, overviel mij het weldadige gevoel van geluk dat ik mijn moeder de komende uren alleen voor mezelf had. Meteen daarna voelde ik me schuldig omdat ik me mijn droom herinnerde en ik er niet verdrietig om was dat mijn vader alleen achterbleef. Terwijl ik naar zijn gestalte keek, die steeds kleiner werd, dacht ik: hij is zo streng omdat zijn beide ouders overleden zijn, en iets van medelijden welde in me op.

De rotswanden die het smalle dal omgaven waarin we reden, weerkaatsten het aanzwellende geluid van de locomotief, bochten gingen steeds sneller aan ons voorbij en onze wagon zwenkte scherp. Ik was gelukkig: hoe verder we van P. verwijderd raakten, hoe meer mijn schuldgevoel aan kracht verloor. Mijn moeder bleef een poosje naast ons staan en ging vervolgens de coupé binnen; ik volgde haar onmiddellijk. Tümer mocht in het gangpad blijven als hij maar niet uit het half openstaande raam leunde. Om een oogje in het zeil te kunnen houden liet mijn moeder de deur van de coupé open.

We bleven het eerste uur door een zeer bergachtig terrein rijden, waarbij de trein een tijdlang een zijarm van de Bozçay volgde. Een tunnel die uit het niets opdoemde, onttrok het riviertje aan het zicht, waarna het snelstromende, bruinkleurige water even zichtbaar werd tot de volgende tunnel. In totaal telde ik wel drieëntwintig tunnels!

De opkomende zon zette eerst de bergtoppen, later de steile hellingen in een rode gloed, waarbij de paarsrode, grijsblauwe tinten op rotswanden steeds zichtbaarder werden. Even later dienden de eerste roofvogels zich aan, die zich gebruikmakend van de opstijgende lucht lieten zweven. Ik ontwaarde lager in het dal een kudde schapen met lammetjes. Als die roofvogels de lammetjes maar niet in hun klauwen krijgen, dacht ik met een ongerust hart, mij de volksverhalen herinnerend over baby’s die met wieg en al door arenden worden gepakt en weggevoerd. Toen zag ik de honden van de herder. Die zullen toeslaan als het nodig is, hield ik me voor. Deze gedachte luchtte me op.

Ik was zo verdiept in mijn waarnemingen dat ik niet merkte dat ik honger had gekregen. Mijn moeder haalde de puaças* en cake die ze de dag tevoren had gebakken tevoorschijn en riep Tümer binnen. Onder het eten bestudeerde ik het blije gezicht van mijn moeder, die onze eetlust met zichtbaar genoegen gadesloeg. Ik dacht onwillekeurig terug aan de uitdrukking gisteren op haar gezicht toen mijn broer en ik haar bijna tot wanhoop brachten door ons eindeloze gestoei – en ze uiteindelijk riep: ‘Had ik jullie maar niet gebaard!’ Ze was jong toen ze ons had gekregen en kon twee stoeilustige zoons niet altijd aan. Ik zwoer mezelf dat ik haar nooit meer verdriet zou doen.

Na anderhalf uur hielden we stil bij een station waar even verderop ijzererts werd gewonnen. Terwijl onze trein op een goederentrein wachtte, keek ik naar de met ijzererts beladen wagons die langs een strakgespannen kabel gleden. Ze legden vanaf de berg, waar ze plots tevoorschijn kwamen, op een hoogte van tweehonderd meter een afstand van een kilometer af naar een laadcentrum achter het station en verdwenen uit het zicht.

Na het fluitsignaal reden we weer. Langzaamaan veranderde het landschap in een dorre hoogvlakte. Er doemden boerengehuchten met platte, lemen daken op. Ik zag vier of vijf zwarte stippen in een rechte lijn: het waren maaiers die met hun zeisen zowat tegelijkertijd een zwaai naar links maakten. Even verderop waren boeren, met een door ossen getrokken döven,* graan aan het dorsen; ze stopten even met hun werk om naar de trein te kijken. Zullen ze genoeg voorraad voor de winter hebben? ging het door mijn hoofd. Wat doen ze als een van hen in de winter ziek wordt en het ziekenhuis niet kan bereiken vanwege de metershoge sneeuw die de wegen onbegaanbaar maakt? Dat waren gedachten zoals mijn vader ze ons dagelijks voorschotelde. Ik keek naar meisjes met vlechten en kaalgeschoren jongetjes die langs het spoor renden, in een poging om de trein zo lang mogelijk bij te houden, en dacht onwillekeurig: hebben ze een school in hun dorp? Kunnen ze doorleren, zoals mijn ouders dat voor ons willen?

Naarmate we dichter bij Bozkaya kwamen tekende zich op het gezicht van mijn moeder steeds duidelijker een zoete opwinding af. Ik werd juist weemoedig: niet alleen omdat er een einde kwam aan de reis; de komende dagen zou ik haar heel weinig zien omdat elke dag een familielid of een vriendin haar zou uitnodigen.

Toen er in de verte twee grote, zilverkleurige graansilo’s verschenen die in het zonlicht schitterden, wees ze ernaar en zei: ‘We zijn er, lieverd.’

Het station had één perron. De stationschef, die mijn vader per telegram van onze komst op de hoogte had gesteld, nodigde ons altijd uit op de thee. Terwijl we wachtten op een faëton informeerde hij naar mijn vader.

‘Ook deze zomer laat hij verstek gaan,’ begon hij, net als alle voorgaande jaren. ‘Is hij soms zijn geboortegrond ontgroeid?’

‘Nee, hij heeft het erg druk,’ antwoordde mijn moeder, ook dezelfde woorden als vorig jaar herhalend. ‘Hij is de enige internist en kan geen verlof krijgen.’

‘Jammer! Afijn, we zijn trots op hem en willen hem graag weer zien.’ Vervolgens informeerde hij naar de gezondheid van mijn opa en naar de schoolprestaties van mij en Tümer, klaagde over de hitte, vertelde wat plaatselijk nieuws. De komst van de faëton maakte een eind aan het gesprek. Hij bracht onze koffers naar buiten. ‘Doet u uw man groeten,’ vervolgde hij ten afscheid, toen we in de faëton stapten.