J.M.A. Biesheuvel

Reis door mijn kamer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1984, 2020 J.M.A. BIESHEUVEL, LEIDEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8093 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2020-

Voor Eva

==

*

==

AN DIE MUSIK

==

Du holde Kunst, in wieviel grauen Stunden,

wo mich des Lebens wilder Kreis umstrickt,

hast du mein Herz zu warmer Lieb’ entzunden,

hast mich in eine bess’re Welt entrückt!

==

Oft hat ein Seufzer deinen Harf entflossen,

ein süsser heiliger Akkord von dir

den Himmel bess’rer Zeiten mir erschlossen,

du holde Kunst, ich danke dir dafür,

==

du holde Kunst, ich danke dir!

==

Franz von Schober

Reis door mijn kamer

Ik zou in een vliegtuig kunnen stappen en naar Sjanghai vliegen, ik zou scheep kunnen gaan en naar Port Churchill in de Hudsonbaai varen, ik zou in een auto kunnen stappen en naar Parijs rijden. Geld heb ik immers genoeg? Ik zou mijn hele leven kunnen reizen en altijd in hotels slapen en in restaurants eten. Ik zou duizenden mij nu nog onbekende mensen de hand kunnen schudden en zeggen: ‘Goedemiddag, hier ben ik, Maarten Biesheuvel’, of: ‘Bonjour, me voilà, Maarten Biesheuvel.’ Ja, ik zou het allemaal makkelijk kunnen doen en ik vraag me af waarom ik er niet toe overga. Hier op mijn kamer zijn ladenkasten vol met hangmappen, ja ik weet precies hoeveel hangmappen ik heb: twaalfhonderd! In iedere hangmap hangt een verhaal, soms is het verhaal vier, soms zeventig bladzijden lang (mijn uitgever heeft me aangeraden om de markt niet te overvoeren). Ik verdien veel geld, genoeg om ervan te reizen. Vanuit Sevilla zal ik mijn vrouw de opdracht geven om een aardig boek samen te stellen van ongeveer tweehonderd pagina’s, een jaar later zal ik haar vanaf een der Falkland Eilanden dezelfde vraag stellen en ga zo maar door. Eva immers zal niet met me mee kunnen reizen omdat ze de geit heeft, de hond, de katten, de konijnen en de egels om voor te zorgen. Ik zou aprepee zeggen: ‘Moesten er geen dieren zijn, mijn vrouw zou met me meevoyageren!’ Ik ga niet reizen. Ik blijf rustig thuis op mijn studeerkamer. Voor de grap schrijf ik dit verhaal er nog bij, omdat ik niet weet wat ik anders zou moeten doen. Ik zal u door mijn kamer laten reizen tot het u duizelt! Ik zal u mijn kamer beschrijven precies zoals hij is, opdat mensen over duizend jaar weten hoe een kamer anno 1983 in Leiden, Nederland, eruitzag. Ik geloof dat iedereen graag wil weten hoe mijn kamer eruitziet, omdat hij of zij dan het arrangement van voorwerpen vergelijken kan met dat in de eigen kamer: ‘Dus daar heeft hij de schemerlamp staan?’ Ik heb trouwens gemerkt dat mensen die mijn huis bezoeken altijd het liefst mijn kamer willen zien. ‘Dus hier zit je nou altijd?’ vragen ze verbaasd alsof het eigenlijk niet mogelijk is. Wat doet het ertoe hoe groot het heelal is als mijn kamer voor mij al zo belangwekkend is?

Ik voer u eerst naar een grote foto achter glas in een zwarte lijst die boven mijn bed hangt. Daarop ziet u de kop van Nabokov die zelf door de leegte van het heelal reist. Hij kan niet meer schrijven, omdat hij dood is. Vladimir Nabokov is mijn grote voorbeeld, iedere dag denk ik aan hem. Een geniale grappenmaker. De foto is geknipt uit het Amerikaanse tijdschrift Life. Het moet in 1965 geweest zijn dat ik het blad met de foto van Nabokov vond en op de foto moet hij dus ongeveer zesenzestig jaar zijn. Hij heeft een kleine glimlach om zijn mond, draagt een gewoon jasje, een gewone das en overhemd. Maar op zijn neus zit de lorgnet van zijn grootmoeder geklemd en daardoor lijkt hij een beetje op een kip. Die foto is misschien het liefste ding dat ik in huis heb. Natuurlijk heb ik van mijn vader en moeder gehouden, maar hun portretten heb ik niet in mijn kamer hangen, ze hangen in de slaapkamer. Van het portret van Nabokov reizen wij met gezwinde spoed (een lunch zal worden gebruikt ter hoogte van de boekenkast en na de middag bent u vrij) naar mijn schrijfmachine. Die machine is een Remington uit 1912 en hij zal wat uiterlijk betreft niet veel verschillen van de Remington uit de ‘Remingtonnaja komnata’ (De Remington-kamer) van Lev Tolstoj die, zoals u weet, Kreutzersonate, Anna Karenina en Vojna i mir heeft geschreven. Ik zou wel eens willen weten wat hij precies heeft gedicteerd aan zijn secretaresse die typen kon, welke verhalen zijn op de Remington geschreven en hoe oud was Tolstoj toen? In ieder geval moet de oude graaf hetzelfde geratel in zijn oren hebben gekend als ik nu hoor. Ik heb geen secretaresse en schrijf alles onmiddellijk op de machine uit: verhalen, brieven, novellen. De vriend die mij de machine in bruikleen heeft gegeven heet Paul Briët. Ik weet niet zoveel van hem, in ieder geval heeft hij in Leiden gestudeerd en in de volgende anekdote komt zijn naam voor: Professor doctor Linnaeus las de lijst van namen voor van studenten die in de zaal moesten zitten bij een bepaald college: ‘Aafjes, Astafjev, Baasdonk, Biesheuvel, Briet...’ Een stem uit de zaal klonk luid: ‘Niet Briet professor, maar Briët (Briejet)’, waarop de hooggeleerde snedig antwoordde: ‘Maar dat kan ik aan uw neejus (neüs) toch niet zien?’ Paul Briët is tegenwoordig dokter te Leiden en hij gaat af en toe met mij naar het Concertgebouw in Amsterdam waar we samen van muziek genieten. Toen hij nog in de leer was om medicijnman te worden, hielp hij eens bij het opereren van een kapotte knieschijf. Briët is heel groot, ongeveer twee meter lang, maar de twee dokters die het belangrijkste werk moesten doen, die Briët voor zouden doen hoe men een kapotte knieschijf weer heelt, waren toevallig zeer klein van stuk zodat Paul helemaal gebogen stond en af en toe nog door zijn knieën moest zakken ook, wat heel vermoeiend was. In de operatiekamer is eigenlijk niemand te herkennen, omdat men er een lichtgroene pet draagt die het hele hoofd bedekt en alleen de ogen vrijlaat – een malle gewoonte – zitten alle artsen dan onder de aangezichtszweren waar het vocht uitloopt, onder de vlooien en neten?, wassen van het gezicht lijkt mij een afdoende middel, was u! heren artsen en laat de patiënt niet schrikken, u wordt toch ook niet graag door een spook behandeld? Op een gegeven moment ging de deur van de operatiekamer open en er kwam nog iemand, eveneens erg klein van stuk, binnen. Hij beende regelrecht op de snijtafel af. ‘Daar heb je nog zo’n kabouter,’ zei de kribbige Briët hardop. ‘Uw examen is morgen niet om halfelf, maar om elf uur en doet u het maar bij mij thuis, dat is makkelijker,’ zei de professor. De machine waar ik op schrijf heeft een paar kleine mankementen, dat is echter niet erg, niets is zonder fouten in deze wereld, op het verhaal ‘De overjas’ van Gogol na. Ik noem deze machine graag de zelfschrijver. Ze doet alles voor mij, vanzelf komen de woorden eruit rollen. Ik heb het wel eens op een composer geprobeerd, zo’n modern, gestroomlijnd geval, voorzien van een elektrische computer, er kwam echter alleen maar gebrabbel uit. Neen!, vroeger maakte men nog degelijk werk. Ik heb onlangs in een Citroën uit 1922 gezeten en hij reed veel prettiger dan de duurste auto van tegenwoordig: meer beenruimte en als je een kuil nam stootte je je hoofd niet tegen het dak. Ik zat op de achterbank en moest helemaal naar voren buigen om met mijn standaardparaplu de nek van de bestuurder te kunnen aanraken, hij schrok hevig en kon maar net een overstekend egeltje ontwijken. Nu ja, zo zit het dus. Die machine laat onbeschaamd de anatomie van zijn binnenwerk zien, alles is functioneel, deftig van snit en stevig uitgevoerd. Als de machine voorzichtig wordt behandeld kan men er over honderd jaar nog op schrijven. ‘Het is een wonder in onz’ ooghen, wij sien ut, maer doorghronden ’t nyt!’ Ik verplaats me nu naar de stoel waarop ik zit (eenvoudige klus, ik hoef niet in Rangoon over te stappen, maar mag blijven zitten, ‘leer hier zelf de omgeving kennen’, verdomd als het niet waar is, dat heb ik vandaag op straat ergens gelezen). Die stoel stond in het jaar 1928 al in de bibliotheek, in de grote studiezaal, van de Leidse Universiteit. In 1964 heeft de directeur van de bibliotheek in zijn grote voorzienigheid en alwijsheid echter (overigens, we hebben de foto van Nabokov en de Remington gehad en zijn nu bezig met de stoel waarop ik zit, ik ben in 1939 geboren en het is nu 1983, ik ben dus vierenveertig jaar, Nabokov moest op die leeftijd zijn enige slechte en bekendste boek, zo gaat het altijd, nog schrijven – Lolita –, hij woonde toen in Amerika, gaf, geloof ik, les aan de Cornell University, omdat hij in 1899 geboren is was het 1943 en las hij verbitterd de kranten na op de daden van Hitler, mijn vader en moeder en ik zaten in Schiedam midden in de honger en ’s nachts ging ik met haar die mij gebaard heeft naar de spoordijk, waarover nu een trein rijdt die linea recta Hoek van Holland met Moskou verbindt, om tussen de as, geworpen uit de ovens onder de ketels van de stoomlocomotieven, nog bruikbare kleine kooltjes te zoeken. Daartoe hadden wij een wan bij ons, een soort zeef, gemaakt van een stuk ijzeren hor gespannen om een vierkant houten raam van veertig bij veertig centimeter) gemeend om de oude stoelen te moeten vervangen door moderne plastic stoeltjes, in een zaal met een vloeroppervlak van achthonderd vierkante meter kwamen er op die manier drie studeerplaatsen bij, een hele vooruitgang. De stoel waar ik nu op zit draagt rugnummer 50 en ik heb hem in 1963 losgetroggeld van de beheerder van de bibliotheek, omdat hij anders verbrand zou worden. Gezeten op deze stoel heb ik nu tien boeken geschreven, als men Het nut van de wereld en Brommer op zee meetelt. Het is een stevige houten stoel en men heeft het zitvlak en de rug met zwart, onverslijtbaar zeildoek overspannen. Soms vraag ik me af wat voor mensen er op mijn stoel in de bibliotheek hebben gestudeerd al lang voordat ik geboren was, baronnen, patriciërs, burgers, wie zou er van al die advocaten, heelmeesters en theologen nog in leven zijn? Ik ben van mening dat alles in ere moet worden gehouden. Het is schunnig en ongeoorloofd om nog goed bruikbare voorwerpen weg te gooien. (Gisteren vond ik het handtasje terug dat mijn moeder tot aan haar laatste snik heeft begeleid. In een zijvakje zat een blauw plastic envelopje waarin een Towelette zat, een in eau de cologne gedrenkt vloeipapiertje. Ik zweette juist en voelde me vies, ik bette mijn handen en voorhoofd met het papiertje en was weer fris. Ook vond ik een rolletje zuurtjes, die men negen jaar geleden voor mijn moeder heeft moeten kopen daar ze in 1974 overleden is, het rolletje was half op, mijn moeder had vier zuurtjes gebruikt, een van de overgebleven zuurtjes heb ik aan de hond gegeven en die vond het smakelijk, over een jaar zal ik zelf eens zo’n zuurtje proberen. Ook vond ik een ontroerend document humain in een zijvakje van de tas: een klein velletje papier, dubbelgevouwen, waarop ik het volgende geschreven had – ik verkeerde nog half en half in een roes door de nog niet geheel overwonnen godsdienstcrisis die mij in het gekkenhuis had gebracht –: ‘Lieve moeder, als een dankbare zoon zal ik voortaan uw geloof in God, Jezus en de Hemel eerbiedigen, neem me niet kwalijk dat ik zo vaak met betrekking tot die zaken op u gescholden heb. Groeten. Uw Maarten.’)

De stoel zit prima en ik hoop hem tot mijn dood te bezitten. Misschien kan ik er nog tien of vijftien goede boeken op schrijven, als de oorzaakloze oorzaak van het heelal het mij vergunt, je moet toch ergens in geloven? De stoel kraakt aangenaam als je gaat verzitten. Ik moet er niet aan denken dat de hulp in de huishouding mijn kamer zou betreden en mijn bureau en de stoel zou natmaken met een doek, het zijn mijn heiligdommen. Ik heb een foto waarop je Karel van het Reve met kleine Kareltje, onze oudste kater, op die stoel ziet zitten. (Ik heb nu hoofdpijn en zou van mijn stoel op willen staan om me uit te kleden en naar bed te gaan. Morgen eet ik bij Albert Blankert en zijn vrouw Alice. Maar de dag daarop ga ik verder met de beschrijving van mijn kamer. Wilt u iets weten over het bureaublad waaraan ik werk? Goed, ik vertel het u. U kunt meteen doorlezen, maar voor mij gaan er twee hele dagen voorbij, twee dagen dichter bij mijn kist en kuil, ik ben me daar altijd terdege van bewust en vraag me voortdurend af: Waarom ben ik er eigenlijk? Hoe? En hoelang nog? Het is een wonder. Mijn hart heeft al miljoenen malen geslagen, mijn nieren hebben een gigantisch reservoir urine verwerkt, mijn voeten hebben al honderden kilometers afgelegd en nog altijd sterf ik niet. Hoe durft iemand derhalve zomaar een mugje dood te slaan? Ook een mugje heeft een orgaan om zuurstof in zijn bloed te krijgen, een hartje, bloed en zelfs vleugels, die wij niet hebben.)

Dat bureaublad is eigenlijk geen onderdeel van een echt bureau, maar een tekentafel die ik al vanaf mijn zevende jaar ken. Mijn vader werkte in en na de oorlog als archivaris op de grote scheepswerf in Schiedam en daar werden tekeningen gemaakt voor schepen en onderzeeërs. Ik herinner me hoe mijn vader mij, toen ik zeven was, zijn burelen liet zien. Ook toonde hij me een geweldig grote zaal waarin wel honderdentwintig schuinopstaande tekentafels stonden en er waren evenveel stoeltjes; ik was er hoogst van onder de indruk. Daarop werden hele schepen of delen van schepen ontworpen. Mijn moeder vroeg mijn vader eens om een houten blad van een bij twee meter dat ze op tafel kon leggen bij haar werk, zodat ze het gewone tafelblad niet zou beschadigen. Mijn moeder heeft namelijk altijd veel naai- en verstelwerk aan jurken en kostuums verricht om een beetje bij te verdienen (bepaald rijk waren mijn ouders niet). Ze knipte patronen uit damestijdschriften of ze kocht ze in de stad in een winkel, tegelijk kocht ze vele meters stof, thuis legde ze de patronen op de stof en met een radeerwieltje maakte ze, de haast onontwarbare streepjeslijnen op de stukken papier volgend, honderden kleine putjes in de stof, het werden grillige lijnen, mijn moeder trok die haast onzichtbare lijnen over met een dun krijtje en dan knipte ze de stukken stof, die ze aan elkaar ging naaien, uit. Ik heb haar daarbij vaak geholpen en had grote achting voor haar omdat ik meende zelf nooit zulk werk aan te zullen kunnen. Dat radeerwieltje maakte putjes in de tafel en dat wilde mijn moeder niet, daarom had ze een oud houten blad nodig. Mijn vader heeft toen op een keer een onderdeel van een tekentafel voor haar meegenomen, een zwart geschilderd houten blad van reusachtige afmetingen, een bij twee meter, en twee centimeter dik, langs de hele rand loopt een aluminium rand van drie millimeter dik. Honderden pakken, pakjes en jurken heeft mijn moeder daarop gemaakt. En in gedachten zie ik mezelf nog bij haar zitten, soms mocht ik namelijk raderen, een wieltje laten rijden terwijl je erop drukt, in het rond had het honderdentwaalf puntjes, het zat aan het eind van een krom ijzeren staafje, aan de andere kant was een rood houten handvat. De dierbaarste ogenblikken van mijn leven zijn teer versmolten met deze tekentafel, want ik zat heel vaak bij mijn moeder, ik mocht vaak aan het wiel van de naaimachine draaien, of de stof straktrekken als hij onder de op en neer schietende naald doorschoof, vaak heb ik klosjes voor de spoel klaargemaakt voor mijn moeder – snorrend draaide een klein wieltje tegen een rubberen rand aan het grote wiel, als je het handvat voor het grote wiel eenmaal had rondgedraaid, had het spoeltje al honderdentwintig windingen. Het merk van de naaimachine was Singer. Dat blad, dat zwart geschilderde blad waarop ooit onderzeeërs zijn ontworpen, daarna pakken door mijn moeder, daarna huwelijksgedichten door mijn vader, daarna verhalen van mezelf, ligt nu hier voor me. Als je er met de hand over strijkt voel je de miljoenen putjes van het radeerwieltje en zo werk ik als het ware op mijn moeder. Dat is schrijven ook precies: doorgeven aan het publiek wat je van je ouders hebt geleerd, de goede dingen onthoud je, de minder vrolijke worden vergeten, slechte eigenschappen van mijn vader en moeder heb ik in de loop der tijd geheel verdrongen.

Wij reizen nu naar een prent van New York, een hele grote foto die in een lijst links van mijn handen tegen een recht wit stuk muur hangt. We moeten daartoe ongeveer anderhalve meter afleggen. Het is de mooiste en somberste foto van New York die ik ooit heb gezien, hij stemt iemand eigenlijk melancholiek. U bent er haast, maar u mag nog even plaatsnemen in het kozijn achter mij, het raam staat open en vandaar heeft u een prachtig uitzicht over Leiden. Het avondeten zal hier worden opgediend, krankzinnige gerechten als asbakken, droogbloemen, presse-papiers en wekkers zult u krijgen. Nu zijn we in New York en wandelen op het eiland Manhattan. Ik ben een keer met een vriend naar New York gevlogen en hoorde daar het volgende drama, ik weet niet of het echt gebeurd is, maar het is de moeite en het plezier waard om het op te schrijven en te lezen. Een zekere John Chrysler was een eenvoudige jongen, hij ontmoette een heel rijk meisje en wilde met haar trouwen, maar haar vader was ertegen omdat Chrysler geen geld had. Dan begin ik een motorenfabriek, dacht onze held. Tien jaar later was hij eigenaar van een der grootste autofabrieken in de Verenigde Staten. Nu mocht hij het meisje trouwen. Hij had het verschrikkelijk druk en telefoneerde, vergaderde maar, voortdurend reorganiseerde hij en maakte plannen voor de toekomst. Toen hij vijf jaar getrouwd was besloot hij om de waanzinnigste wolkenkrabber op Manhattan neer te zetten die men zich maar denken kon, beneden zou het ding tamelijk normaal zijn, maar de bovenste acht verdiepingen zouden eruitzien als een rechtop bevroren Jugendstil-slaapmuts. Daar zouden hij en zijn vrouw voortaan wonen. Toen het ding eindelijk af was, de bouw nam vier jaar tijd in beslag, bracht Chrysler zijn vrouw ernaartoe en liet de prachtige Jugendstil-meubelen en -lampen, de grote bibliotheek, de weelderige slaapkamer, hoog in de lucht, ver boven het stadsgewoel, aan haar zien. ‘Ben je nu niet blij?’ vroeg hij. ‘Was je maar arm gebleven, dan had je meer tijd voor me gehad,’ mompelde ze. Chrysler slaakte een gil en riep: ‘Mijn God, wat heb ik je misdaan?’ ‘Je had je meer met mij moeten bemoeien,’ antwoordde ze, ‘nu heb ik er genoeg van en ga van je weg, ik kom nooit meer terug.’ Het verhaal gaat dat men vroeger rond Kerstmis één lichtje zag branden in een van de hoogste verdiepingen van het Chrysler-gebouw. En de New Yorkers wisten dan dat de grote autoheld daar zijn kalkoen at, zijn champagne dronk en weende... Mij is opgevallen dat er in New York overal stoom uit gaten in het asfalt opstijgt, dat de stad niet gevaarlijk is en dat je er heerlijk Chinees kunt eten, er waren strijkkwartetten midden op straat, muzikanten speelden er in de open lucht, er waren ontzettend veel boekwinkels, veel musea, langspeelplaten waar ik al jaren naar zocht vond ik in New York. Ik heb nog nooit zo lekker Chinees gegeten als in New York en het is de enige vreemde stad ter wereld waar ik tien dagen achter elkaar geen ongerichte angstbui heb gehad. Het is kortom een ideale stad voor mij om in te wonen. Mijn kamer ligt in een liefelijk stukje Leiden echter, en met een beetje fantasie zou ik me voor kunnen stellen dat ik hier in Greenwich Village op Manhattan woon. Ik hoor in de verte de auto’s rijden en de bomen voor mijn raam benemen mij het zicht op de wolkenkrabbers.

Ik kijk nu nog iets verder naar links en zie een portret van Marilyn Monroe tegen de deur hangen. Die vrouw is voor mij de Maria of de Jezus Christus van onze tijd, miljoenen mannen over de hele wereld hebben haar zo lang begluurd tot ze stierf. Ik zal u in het kort proberen uit te leggen wat ik met die vrouw heb. Wil dan weten dat ik volkomen gelukkig ben met Eva, mijn vrouw, maar dat ik nog steeds een zwak plekje voor Marilyn heb: ze gaat me maar niet uit mijn gedachten. Marilyn is de vrouw uit mijn jeugd. Ze was het brok verleidelijkheid waar ik van droomde. Ze was grappig en intelligent, leek mij, een vrouw waar iedere man wel van moet dromen. Ze had iets beheerst hoerigs dat aansprak. Ze was mollig en leek geboren om mannen het hoofd op hol te jagen. Alles aan haar was verleidelijk: haar schoenen, haar haar, haar lippen, haar tanden, haar jurk. Nu had ik twee maanden geleden een goede vriend op mijn kamer en die zei: ‘Wat heb jij hier toch veel foto’s van die Monroe hangen, wat is er toch voor bijzonders met dat mens? Al zouden ze haar naakt tegen mijn lijf drukken dan zou ik er nog niet warm of koud van worden.’ Ik vond mijn vriend onmiddellijk iets minder aardig. Mijn verhouding tot Marilyn is trouwens altijd een platonische geweest: ik verlangde vurig naar haar maar wist dat zij toch nooit mijn vrouw zou kunnen worden. Nog steeds val ik op het hoerige type vrouw, maar ik weet dat zo iemand mijn ondergang zou worden: ik denk dat ik zou ophouden met schrijven. Mijn leven met Eva móet als het ware tot schrijven leiden. Ze wil beslist niet op Manhattan of in het centrum van Amsterdam wonen, ze wil niet bij een club van artiesten horen, ze wil alles zo tuttig mogelijk. Bij Marilyn zou ik maar een aanhangsel zijn, ik zou voortdurend in haar schaduw staan, ik zou me in de show-business geen houding weten te geven, terwijl Eva, die wars is van alle glitter en glamour, van aanstellerij en koketterie (ze zou zich nooit op een rooster boven de ondergrondse met opwaaiende rok laten fotograferen), mij op mijn studeerkamer houdt en me voortdurend het beeld van Plato inprent, dat aan een man op zijn levenstocht vier paarden trekken: twee aan zijn hoofd omhoog en twee aan zijn onderbuik naar beneden. Het is heel moeilijk om langzaam naar boven te rijden, gesteld dat het gevleugelde paarden zijn en je door de lucht gaat. Maar laat ik het toch over Marilyn hebben en niet over Eva, die ik al zo vaak in een verhaal gebruik. Toen ik zestien was ging ik dikwijls naar de bioscoop. Het liefst zag ik films waarin Marilyn speelde. Als ik zo’n film gezien had lag ik daar nog een hele nacht van te dromen en op maandag fietste ik met mijn denkbeeldige engel naar school. Ze zei me de vertaling van Vergilius voor en hielp me met aardrijkskunde en als de leraar even niet keek lagen we in elkaars armen. Ik heb misschien vier films van haar gezien. Duidelijk herinner ik me nog Some like it hot, een film die ik in mijn ouderlijk huis ook op de televisie heb gezien. Ik was jaloers op Tony Curtis omdat die haar kuste. Ik zie nog voor me hoe in de door de nacht rijdende trein al die meisjes en twee verklede mannen bij haar in bed kwamen om verboden whisky te drinken. Alles wat zij in films deed was eigenlijk verboden, de wijze waarop ze lachte, dat hoorde niet, de manier waarop ze at was gewoon obsceen. Ik was krankzinnig verliefd op haar. Ik herinner me een andere film, maar helaas niet de titel. De film speelde in een groot huis in New York. Beneden woonde een echtpaar met een zoontje en boven woonde Marilyn. De vrouw beneden ging met haar zoontje naar Maine, naar haar ouders. De man kwam laat thuis van zijn werk, hij voelde zich eenzaam in huis. Hij kookte en dronk whisky, hij at en toen ging hij in de tuin zitten. Marilyn keek nieuwsgierig naar hem en liet per ongeluk een pot begonia’s van het balkon vallen in de tuin van de man, waar hij een krant zat te lezen om uit te rusten. De pot ging rakelings langs zijn hoofd, hij keek omhoog in haar lachende gezicht. Ze verontschuldigde zich en hij nodigde haar uit voor een borrel. Vijf minuten later kwam ze, mollig en glimlachend, in een glimmend zwarte, laag uitgesneden jurk, wiebelend met haar kont de kamer van de man binnen (op die manier moet een vrouw in het leven van een man komen), en nog eens tien minuten later zat ze op zijn schoot. En de man trok een gezicht waarop iets heimelijks en iets verbodens lag. Het was verschrikkelijk spannend. Ik geloof dat de vrouw van de man, een advocaat, ineens thuiskwam. Ik haatte de vrouw van de advocaat... Een paar jaar later leerde ik Eva kennen, ik was met haar op vakantie in Frankrijk en hoorde over de radio dat Marilyn Monroe zelfmoord had gepleegd. Ik ging langs de kant van de weg zitten en zat vijf minuten te snikken. ‘Wat is er nou?’ vroeg Eva. ‘Grijpt het je zo aan?’ ‘Ik kan het je niet uitleggen,’ zei ik. Daarna heb ik nog jaren moeite gedaan om Eva er als Marilyn uit te laten zien. Het was Eva’s karakter niet, ik deed haar pijn. Nu doen wij alles burgerlijk en tuttig en als compromis heb ik de foto’s van Marilyn op mijn kamer hangen. En Eva lacht erom en Karel van het Reve en Rudy Kousbroek en Maarten ’t Hart en Jaap van Heerden en K. L. Poll. Toch laat ik die foto’s hangen. Ik heb geen zin om Marilyn te vergeten. In het leven van iedere man moet de herinnering zijn aan iets wat verboden is, aan iets wat de spuigaten uitloopt, wat de perken te buiten gaat. In een krankzinnige gereformeerde waan meende ik dat Karel van het Reve God was. Ware ik nog gelovig dan koos ik Marilyn Monroe als Jezus en Tony Curtis als Judas.