Adelbert von Chamisso

De wonderbaarlijke geschiedenis
van Peter Schlemihl

Vertaald door Martin Michael Driessen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright vertaling 2018 MARTIN MICHAEL DRIESSEN

MET TEKENINGEN VAN GEORGE CRUIKSHANK, ADOLPH VON MENZEL E.A.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8213 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

1

Na een voorspoedige, maar voor mij persoonlijk zeer bezwaarlijke zeereis bereikten we eindelijk de haven. Zodra ik met een bootje aan land was gezet nam ik mijn schamele bezittingen op de schouder, baande me een weg door de krioelende menigte, en betrad het eerste het beste bescheiden huis met een uithangbord aan de gevel. Ik gaf te kennen dat ik een kamer wilde; de knecht taxeerde me met een enkele blik en nam me mee naar de zolder. Ik liet hem vers water brengen en vervolgens precies uitleggen waar ik de heer Thomas John kon vinden: ‘Even buiten de noordelijke stadspoort, het eerste landhuis rechts, een groot nieuw huis van rood en wit marmer, met veel zuilen.’ Goed.

Er was nog tijd genoeg, maar ik knoopte meteen mijn bundel open, haalde mijn onlangs gekeerde zwarte jas tevoorschijn, trok mijn beste kleren aan, stak de aanbevelingsbrief in mijn zak en ging op weg naar de man die mij hopelijk zou helpen mijn bescheiden levensdoel te bereiken.

==

Toen ik de lange straat naar het noorden in was gelopen en de stadspoort bereikte, zag ik al snel zuilen blinken door de bosschages. Hier dus, dacht ik. Ik veegde met mijn zakdoek het stof van mijn schoenen, bracht mijn halsdoek in orde en trok op hoop van zegen aan de bel. De deur vloog open. In de hal werd ik aan een waar verhoor blootgesteld, maar de portier meldde mijn aanwezigheid en ik had de eer in het park genodigd te worden, waar meneer John in het gezelschap van een paar gasten een wandelingetje maakte. Ik herkende de man meteen aan de luister van zijn corpulente zelfgenoegzaamheid. Hij ontving mij welwillend – zoals een rijke man een arme duvel ontvangt – en verwaardigde zich, zonder zich evenwel van de rest van het gezelschap af te wenden, de brief in mijn uitgestoken hand aan te nemen.

‘Zo, zo! Van mijn broer. Lang niets van hem gehoord. Hij is gezond en wel, naar ik mag hopen? Daar,’ vervolgde hij tegen de anderen en wees met de brief op een heuvel, ‘daarboven komt het nieuwe bouwwerk.’ Hij opende het zegel maar brak het gesprek niet af, dat nu over rijkdom ging. ‘Wie niet over minstens een miljoen beschikt,’ merkte hij op, ‘die is in mijn ogen, excuus voor het woord, een schobbejak!’

‘O ja, dat is waar!’ riep ik spontaan, met volle overtuiging. Dat leek hem te bevallen, want hij glimlachte naar me en zei: ‘Blijf nog even, mijn vriend, naderhand vind ik wellicht even de tijd u te zeggen wat ik hiervan denk,’ waarbij hij op de brief wees, die hij vervolgens in zijn zak stak, om zich weer aan zijn gezelschap te wijden. Hij bood een jonge dame zijn arm, andere heren beijverden zich om andere schoonheden, iedereen vond een passende partner, en zo schreed men op de door bloeiende rozen omgeven heuvel af.

Ik sloop achter de stoet aan zonder iemand tot last te zijn, want niemand sloeg acht op mij. Er heerste een uitgelaten stemming, er werd naar hartenlust geflirt en gekoketteerd, lichtzinnige zaken werden diepzinnig besproken, terwijl grote kwesties soms met een kwinkslag werden afgedaan; en men scheen met name briljant te zijn als het over afwezige vrienden en hun problemen ging. Ik was te zeer een buitenstaander om dit alles te begrijpen, en ook veel te treurig en in mezelf gekeerd, om me voor zulk raadselachtig gedrag te interesseren.

We kwamen bij de rozen aan. De mooie Fanny, kennelijk de koningin van de dag, stond erop eigenhandig een bloeiende rozentwijg te plukken; ze verwondde zich aan een doorn, en haar tere handje kleurde zo rood als de donkere rozen zelf. Dit voorval veroorzaakte grote commotie onder alle aanwezigen, er moest immers meteen een wondpleister gevonden worden! Een zwijgzame, graatdunne, maar zeer lange man op leeftijd, die ons al de hele tijd had begeleid maar me niet eerder was opgevallen, stak prompt zijn hand in een zak onder de schoot van zijn ouderwetse, grauwe rokkostuum, haalde een klein etui tevoorschijn, opende het, en reikte de jonge dame met een devote buiging het gewenste. Ze nam het zonder enige aandacht voor de gever en zonder een woord van dank aan; de wond werd verbonden, en men hernam de tocht naar de top van de heuvel, om van daaruit van de weidse blik over het groene labyrint van het park en de onmetelijke oceaan te genieten.

Het uitzicht was inderdaad groots en spectaculair. Er werd een licht stipje zichtbaar aan de horizon, tussen het donkere water en de blauw van de hemel. ‘Breng me een telescoop!’ riep John, en nog voor de op zijn roep toeschietende lakeien ter plekke waren had de grauwe grijsaard al met een devote buiging onder de panden van zijn rokkostuum getast, een magnifieke Dollond tevoorschijn gehaald, en die aan meneer John overhandigd. Deze zette het oculair meteen aan zijn oog en informeerde de rest van het gezelschap: het ging om een schip dat gisteren was uitgevaren en vanwege de ongunstige wind nog steeds in het zicht van de haven laveerde. De telescoop ging door vele handen, maar keerde niet terug in die van de eigenaar; en ik staarde de man verwonderd aan en vroeg me af hoe zo’n groot instrument uit zo’n kleine zak had kunnen komen; maar dat scheen verder niemand opgevallen te zijn, want men schonk de grijsaard niet meer aandacht dan mijzelf.

Er werden versnaperingen geserveerd, het meest exotische fruit uit alle windstreken, opgedist in de kostbaarste schalen. Meneer John nam ontspannen en elegant de honneurs waar en richtte voor de tweede maal het woord tot mij: ‘Tast toe; zoiets had u niet op zee!’ Ik maakte een buiging maar dat zag hij niet, omdat hij alweer met iemand anders in gesprek was.

Men was geneigd zich op de grazige helling neer te vlijen en zo nog wat langer van het weidse landschap te genieten, maar schuwde de vochtige bodem. Het zou goddelijk zijn, zei iemand, als men hier nu een Perzisch tapijt kon uitrollen. Nauwelijks was die wens uitgesproken of de man in het grauwe rokkostuum had zijn hand al onder zijn jaspanden en was in alle bescheidenheid, ja deemoed, bezig er een kostbaar, met gouddraad doorweven Perzisch tapijt onder vandaan te trekken. Dienstboden namen het in ontvangst alsof dit de normale gang van zaken was en ontrolden het op de gewenste plek. Men liet zich zonder plichtplegingen neer; ik daarentegen keek verbijsterd naar de man, zijn jaspanden, en het tapijt, dat meer dan twintig voet in de lengte en tien in de breedte mat, en wreef mij in de ogen omdat ik niet verklaren kon wat ik zag, temeer omdat niemand anders zich erover leek te verwonderen.

Ik wilde maar al te graag weten hoe het zat met die man, en wie hij was, maar ik wist niet wie ik dit kon vragen, want ik had zo mogelijk nog meer ontzag voor de heren bedienden dan voor de bediende heren. Uiteindelijk vatte ik moed en benaderde een jonge man die volgens mij wat minder hoog in aanzien stond dan de anderen, want ik had hem meermaals wat afzijdig en alleen gezien. Ik vroeg hem met zachte stem of hij me kon zeggen wie dat buitengewoon gedienstige heerschap in het grauwe rokkostuum wel was.

‘Bedoel je die vent die zo krom staat alsof hij een eindje draad is dat uit het oog van een naald hangt?’

‘Ja. Die daar in zijn eentje staat.’

‘Die ken ik niet,’ antwoordde hij en keerde me, kennelijk om een voortzetting van het gesprek te vermijden, de rug toe en begon een ongeïnteresseerde conversatie met iemand anders.

De zon won aan kracht, wat de dames als hinderlijk begonnen te ervaren; de mooie Fanny wierp de grauwe man die, voor zover ik wist nog door niemand was aangesproken, frivool de vraag toe of hij niet ook een tent bij zich had?

Hij reageerde met een zo diepe buiging, als viel hem een onverwachte en onverdiende eer ten deel, zijn hand al onder zijn rokschoten, vanwaar men stangen, pennen, lijnen en doek tevoorschijn zag komen – kortom alles wat nodig is voor een riant zonnepaviljoen. De jonge heren hielpen het op te zetten, de schaduw viel over het hele tapijt. En nog steeds scheen dit alles bij niemand verbazing te wekken.

Ik voelde mij al een hele tijd verontrust, ja door een onbestemde angst bevangen, maar wie schetst mijn afgrijzen toen er een nieuwe wens werd uitgesproken en hij prompt drie rijpaarden – ik meen het – drie prachtige zwarte hengsten, met zadel en al, tevoorschijn toverde! Stel je dat eens voor – mijn God! – drie gezadelde paarden, uit dezelfde zak die al een etui, een telescoop, een Perzisch tapijt van twintig bij tien voet, en een even groot zonnepaviljoen met alle bijbehorende stangen en franjes had geproduceerd!

Als ik niet kon bezweren dat ik dit alles met eigen ogen heb gezien, dan zou je me waarschijnlijk niet geloven.

En al gedroeg de man zich nog zo devoot en nederig, en al werd hem door de andere aanwezigen geen blik waardig gekeurd – ikzelf kon mijn ogen niet van zijn kleurloze gestalte afhouden en hij boezemde mij een dusdanige afschuw in, dat ik zijn nabijheid niet langer kon verdragen.

Ik besloot het gezelschap onopvallend te verlaten, wat gezien de onbeduidende rol die ik daarin speelde, niet al te moeilijk scheen. Ik was van plan terug te gaan naar de stad, het de volgende ochtend nog een keer bij meneer John te proberen en hem – als ik de moed tenminste kon opbrengen – een paar vragen te stellen over dat eigenaardige grauwe heerschap.

Was het me maar gelukt op deze wijze te ontsnappen!

Ik was er inderdaad in geslaagd, tussen de rozen door sluipend, de helling weer ongezien af te dalen en bevond mij nu midden op een weids gazon, waar ik een schuwe blik om mij heen wierp uit angst betrapt te worden omdat ik de door het gras gebaande paden niet gevolgd had. Wat een schrik toen ik achter me de man in het grauwe rokkostuum ontwaarde, die recht op mij af kwam!

Hij nam meteen zijn hoed af en boog zo diep als niemand ooit voor mij gebogen had. Er kon geen twijfel over bestaan dat hij een gesprek wenste, en daar kon ik me, zonder een lomperik te zijn, niet aan onttrekken. Ook ik nam mijn hoed af, beantwoordde zijn buiging – en daar stond ik dan, met ontbloot hoofd in de zon, alsof ik wortel geschoten had. Ik staarde hem angstig aan, als een vogel in de ban van een slang. Hijzelf maakte ook een bevangen indruk; hij maakte herhaaldelijk buigingen, met neergeslagen ogen, voor hij wat dichterbij kwam en me met zachte, onzekere stem aansprak, ongeveer op de toon van een bedelaar.

‘Excuseert u mijn vrijpostigheid, mijnheer, als ik het waag u zo ongevraagd te benaderen, maar ik wil u om een grote gunst vragen. Zou u...’

‘In Godsnaam, man!’ flapte ik eruit, volledig in paniek. ‘Wat zou ik voor iemand kunnen doen, die...’

We stokten en werden, geloof ik, allebei rood.

Na een korte pauze nam hij weer het woord: ‘In de korte tijd die het mij vergund was in uw gezelschap door te brengen, kwam ik meer dan eens – sta mij alstublieft toe, mijnheer, dit te zeggen! – in de gelegenheid met onzeglijke bewondering de mooie, o zo mooie schaduw te aanschouwen die u in het zonlicht werpt, en wel met een zekere nobele onverschilligheid, zonder er zelf acht op te slaan: ik doel op de prachtige schaduw daar aan uw voeten. Vergeef mij dit zonder meer gewaagde voorstel, maar – zou u eventueel bereid zijn uw schaduw aan mij af te staan?’

Hij zweeg, en mijn gedachten tolden. Wat moest ik beginnen met dit zonderlinge voorstel mijn schaduw te kopen? Die vent is gek, dacht ik, en sloeg daarom een andere toon aan, die beter paste bij de nederigheid van de zijne: ‘Ho, ho, beste man, is je eigen schaduw dan niet goed genoeg? Dat is wel een heel eigenaardig zaakje, dat je daar voorstelt!’

Hij reageerde onmiddellijk en zei: ‘Ik heb zo menig ding op zak, dat meneer zou kunnen interesseren; voor een schaduw van zo onschatbare waarde als de uwe is geen prijs te hoog.’

Zodra hij gewag maakte van die zak voelde ik mij totaal uit het veld geslagen en begreep niet hoe ik hem zojuist met ‘mijn beste man’ had durven aanspreken. Ik herpakte me en probeerde het met grenzeloze hoffelijkheid weer goed te maken.

‘Geachte heer, ik vraag nederig om vergiffenis. Ik ben bang dat ik uw bedoeling niet helemaal begrijp, want hoe zou ik u mijn schaduw...’

Hij viel me kortaf in de rede. ‘Ik wil alleen uw toestemming, om ter plekke deze nobele schaduw op te mogen rapen en mee te nemen; hoe ik dat doe, is mijn zorg. In ruil daarvoor zou ik mijnheer, als teken van mijn erkentelijkheid, iets laten kiezen uit alle kostbaarheden die ik hier in mijn zak heb: de echte springwortel, de mandragora, de roofdukaat die altijd weer naar zijn bezitter terugkeert en alle geldstukken meebrengt waarmee hij in aanraking is gekomen, een kabouter in een fles – maar nee, dat is waarschijnlijk niets voor u – dan liever het wenshoedje van Fortunatus, geheel vernieuwd en duurzaam gerestaureerd, of wellicht zijn onuitputtelijke geldbeurs.’

‘Fortunatus’ beurs!’ riep ik prompt, want hoe bang ik ook was, die laatste woorden hadden me in vervoering gebracht. Een duizeling overviel mij, en ik zag sterretjes in de vorm van dubbele dukaten.

‘Dan mag ik mijnheer verzoeken, de betreffende beurs te bekijken en te keuren.’ Hij tastte in zijn zak en trok er aan twee stevige leren veters een niet al te grote, solide genaaide buidel van Spaans paardenleer uit, die hij mij overhandigde.