Thomas Wolfe

Daal neder, engel

Over het bedolven leven

Vertaald en toegelicht
door Sjaak Commandeur

==

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Look Homeward, Angel. A Story of the Buried Life, Charles Scribner’s Sons, 1929

==

© Copyright 2018 vertaling: SJAAK COMMANDEUR en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 2828 214 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

##

Ooit was de aarde waarschijnlijk net zo’n vurige bol als de zon.

Tarr en McMurry

##

Aan A.B.

==

‘Daar al mijn zielen hemels zijn

Verinnerlijkt bij u (in wie alleen

Ik kan begrijpen, groeien, zien,)

Zal heel mijn lijfsgebint, van been

Dat bij u blijft, met spieren, zenuw-, aderstromen,

Die dit huis dekken, wederkomen.’

Bericht aan de lezer

Dit is een debuut, een waarin de auteur een ervaringswereld heeft beschreven die nu ver en verloren is maar waarmee zijn leven ooit vergroeid was. Zou dus een lezer zeggen dat het boek ‘autobiografisch’ is, dan heeft de schrijver daarop geen weerwoord: het komt hem voor dat alle serieuze literatuur autobiografisch is – dat zich bijvoorbeeld niet licht een autobiografischer werk dan Gullivers reizen laat denken.

Nee, dit bericht is vooral bedoeld voor degenen die de schrijver mogelijk gekend heeft in het tijdsbestek dat deze bladzijden bestrijken. Tegen die mensen zou hij willen zeggen wat ze volgens hem al wel begrijpen: dat dit boek vanuit onschuld en naaktheid van geest geschreven is en dat het de schrijver er vooral om te doen was de handelingen en mensen in het boek dat hij schiep volheid, leven en bezieling te geven. Nu het wordt gepubliceerd, zou hij willen beklemtonen dat dit boek een product van de verbeelding is en dat hij er niemand in heeft beoogd te portretteren.

Maar wij zijn de uitkomst van alle momenten in ons leven – daarin ligt al wat van ons is besloten, iets waaraan we ontkomen zomin als we het kunnen verhelen. Als de schrijver de klei des levens heeft gebruikt om zijn boek te maken, dan heeft hij alleen maar datgene gebruikt wat iedereen genoodzaakt is, wat niemand zich kan beletten, te gebruiken. Fictie is geen feitelijkheid; fictie is uitgeschifte, doorgronde feitelijkheid, fictie is geordende, betekenisvolle feitelijkheid. Volgens dr. Johnson verwerkt een mens een halve bibliotheek tot één enkel boek: evenzo kan een romanschrijver de halve bevolking van een stad verwerken tot één enkel romanpersonage. Dat is niet heel het procedé, maar de schrijver denkt dat het wel heel het procedé verheldert van een boek dat met distantie geschreven is en dat vrij is van haatdragendheid of bittere opzet.

==

Deel 1

##

... een steen, een blad, een ongevonden deur; van een steen, een blad, een deur. En van al de vergeten gezichten.

Naakt en alleen zijn we ter ballingschap gekomen. In haar donkere schoot kenden we onze moeders gezicht niet; uit de gevangenschap van haar lichaam zijn we in de onzegbare, onmededeelbare gevangenschap dezer aarde beland.

Wie van ons heeft zijn broeder gekend? Wie van ons heeft zijn vader in het hart kunnen zien? Wie van ons is niet voorgoed in kluisters gekerkerd gebleven? Wie van ons is niet voorgoed een vreemdeling en alleen?

O, woestenij van verlies, in de labyrintische hitte te loor tussen lichtende sterren op deze oververmoeide lichtloze sintel, te loor! Vanuit een woordloos herinneren zoeken we de grote vergeten taal, de verloren eindweg naar de hemel, een steen, een blad, een ongevonden deur. Waar? Wanneer?

O, geest, te loor en door de wind beweend, kom weer terug.

==

##

1

==

Een levenslot dat de Engelsen naar de Duitsers voert, is al vreemd; maar een dat voert van Epsom naar Pennsylvania, en vandaar naar het heuvelland dat Altamont omsluit boven de trotse koralen kreet van de haan en de zachte stenen glimlach van een engel, is aangeraakt door die duistere wonderbaarlijkheid van het toeval waardoor nieuwe magie ontstaat in een stoffige wereld.

Ieder van ons is de uitkomst van alle optelsommen die hij niet heeft gemaakt; herleid ons weer tot naaktheid en nacht en je zult in het Kreta van vierduizend jaar geleden de liefde zien beginnen die gisteren is geëindigd in Texas.

Het zaad van onze ondergang zal bloeien in de woestijn, de alexine van onze genezing groeit naast een bergrots en er spookt ons een slons uit Georgia door het hoofd omdat in Londen een beurzensnijder onopgehangen is gebleven. Elk moment is de vrucht van veertigduizend jaar. De minuten winnende dagen zoemen als vliegen huiswaarts naar de dood, en elk moment is een venster op heel de tijd.

Ziehier een moment:

Een Engelsman die Gilbert Gaunt heette, een naam die hij later in Gant veranderde (waarschijnlijk een concessie aan de yankeefonetiek) en die in 1837 per zeilschip naar Baltimore was gekomen vanuit Bristol, had weldra de baten van een dranklokaal dat hij had gekocht door zijn onbezonnen keelgat gespoeld. Hij trok naar het westen, naar Pennsylvania, waar hij bij wijze van hachelijke, schamele broodwinning vechthanen liet uitkomen tegen de kampioenen van boerenerven, niet zelden ontsnappend na een nacht in een dorpscel, met zijn prijsvechter dood op het slagveld, zonder de tinkeling van een stuiver in zijn zak en soms met de afdruk van een stel grote boerenknokkels in zijn drieste gezicht. Maar hij wist altijd te ontkomen, en toen hij uiteindelijk in de oogsttijd tussen de Duitsers belandde,* was hij zo getroffen door de overvloed van hun landstreek dat hij er zijn anker uitwierp. Binnen een jaar trouwde hij een stoere jonge weduwvrouw met een nette boerderij die zich evenals alle andere Duitsers had laten bekoren door zijn air van bereisdheid en zijn machtige dictie, vooral wanneer hij Hamlet deed à la de grote Edmund Kean.* Iedereen zei dat hij toneelspeler had moeten worden.

De Engelsman verwekte kinderen – een dochter en vier zoons – leefde ruim en zorgeloos en droeg lijdzaam de last van de bitse maar rechtschapen tong van zijn vrouw. De jaren verstreken, zijn heldere en tot staren geneigde ogen werden dof en omwald, de lange Engelsman liep in een jichtige schuifelgang: toen ze hem op een ochtend zijn bed uit kwam kijven, trof zijn vrouw hem dood aan, overleden aan een beroerte. Hij liet vijf kinderen na, een hypotheek en – in zijn vreemde donkere ogen, die nu helder en open omhoogstaarden – iets ongestorvens: een hartstochtelijke, duistere reishonger.

En met deze erfenis laten we de Engelsman alleen om ons vanaf hier te richten op degene aan wie hij haar naliet, zijn tweede zoon, ene Oliver. Hoe die jongen bij zijn moeders boerderij langs de kant van de weg stond en de bestofte Rebellen voorbij zag trekken op weg naar Gettysburg,* hoe zijn koude ogen donker werden toen hij de grote naam Virginia hoorde en hoe hij, toen de oorlog was geëindigd, nog in zijn vijftiende levensjaar, door een straat in Baltimore liep en in een kleine werkplaats gladde granieten lijkstenen zag, gebeeldhouwde lammeren en cherubijnen en een engel die met een glimlach vol zachte stenen idiotie op koude ftisische voeten balanceerde – dat is een langer verhaal. Maar ik weet dat zijn koude, ondiepe ogen donker waren geworden van de duistere, hartstochtelijke honger die in de ogen van een dode had geleefd en die vanuit Fenchurch Street tot voorbij Philadelphia had geleid. Toen de jongen naar de grote engel met de gebeeldhouwde leliestengel keek, nam een koude, naamloze opwinding bezit van hem. De lange vingers aan zijn grote handen sloten zich. Hij voelde dat het zijn diepste hartenwens was om met een beitel fijn beeldhouwwerk te leren maken. Hij wilde iets donkers en onzegbaars in zijn binnenste botvieren op koude natuursteen. Hij wilde een engelenkop uithouwen.

Oliver ging de werkplaats binnen en vroeg een grote bebaarde man met een houten klopper om een baan. Hij werd steenhouwersleerling. Hij werkte vijf jaar daar op het stoffige erf. Hij werd steenhouwer. Aan het eind van zijn leertijd was hij een man geworden.

Hij heeft hem nooit gevonden. Hij heeft nooit een engelenkop leren uithouwen. De duif, het lam, de gladde gevouwen marmerhanden van de dood en letters fraai en fijn – maar niet de engel. En in alle jaren van verspilling en verlies – de tumultueuze jaren in Baltimore van werk en onbesuisde dronkenschap en het toneelspel van Booth en Salvini,* waarvan een rampzalig effect uitging op de steenhouwer, die elke buiging in het edel geraas uit zijn hoofd leerde en mompelend over straat beende met snelle gebaren van de sprekende reuzenhanden – is dit het blinde stappen en tasten van onze ballingschap, de schildering van onze honger, wanneer we vanuit een woordloos herinneren de grote vergeten taal zoeken, de verloren eindweg naar de hemel, een steen, een blad, een deur. Waar? Wanneer?

Hij heeft hem nooit gevonden en hij zwalkte het continent door naar het Zuiden van de wederopbouwtijd – een vreemde, wilde verschijning van bijna twee meter met koude onrustige ogen, een kromzwaard van een neus en een welsprekendheid als een aanrollende vloed, een groteske, komische krachtterminologie, zo gestileerd als bij de Ouden de epitheta, waarvan hij zich in ernst bediende, zij het met een flauwe onrustige grijns bij de hoeken van zijn dunne jammermond.

Hij begon een eigen zaak in Sydney, de kleine hoofdstad van een staat in het centrale Zuiden, leidde er een leven van onthouding en noeste arbeid onder het toeziend oog van een goegemeente waarin de nederlaag en de vijandigheid nog naschrijnden en trouwde uiteindelijk, toen zijn naam gevestigd en hij ingeburgerd was, met een uitgeteerde tbc-patiënte die tien jaar ouder was dan hij maar een spaarpot had, en de rotsvaste wil om te trouwen. Nog geen anderhalf jaar later was hij weer een tierende maniak die met zijn voet op de gepoetste stang zijn bedrijfje naar de filistijnen liet gaan en kwam Cynthia, zijn vrouw – wie hij volgens de inheemse bevolking het leven bepaald niet had helpen verlengen – plotseling te overlijden aan een nachtelijke bloeding.

En daarmee was alles weer weg – Cynthia, de werkplaats, de zwaarbevochten lof der onthouding, de engelenkop – hij liep in het donker over straat, vervloekte in luide pentameters de Rebelse manieren en alle gezapigheid om hem heen; maar in de ontreddering van de angst, het verlies en zijn boetvaardigheid schrompelde hij onder de verwijtende blikken van de stad ineen en raakte ervan overtuigd, terwijl het vlees hem verging van zijn eigen, toch al uitgeteerde gestalte, dat Cynthia’s gesel uit wraak nu hem bezocht.

Hij was pas begin dertig maar zag er veel ouder uit. Zijn gezicht was geel en ingevallen; de wasbleke kling van zijn neus leek wel een snavel. Hij had lange bruine snorharen die recht en rouwig omlaaghingen.

Zijn geweldige drinkgelagen hadden hem zijn gezondheid gekost. Hij was brandmager en hoestte. In de eenzame, vijandige stad dacht hij aan Cynthia en werd bang. Hij dacht dat hij tbc had en dat hij zou sterven.

En nu hij weer alleen en verloren was, zonder in de wereld orde en vastigheid te hebben gevonden, nu de aarde toch onder zijn voeten vandaan was geslagen, sloeg Oliver weer doelloos aan het dwalen door het continent. Hij ging in westelijke richting naar de grootse vesting van het heuvelland, in de wetenschap dat daarachter zijn kwade roep niet bekend was en in de hoop dat hij er afzondering zou vinden, een nieuw leven en het herstel van zijn gezondheid.

De ogen van de uitgeteerde schim werden weer donker, zoals eens in zijn jeugd.

==

Heel de dag treinde Oliver onder een natte grijze oktoberhemel door de ontzaglijke staat naar het westen. Terwijl hij door het raam treurig naar de grootse wilde landstreek keek, zo karig bewerkt door de machteloze, schaarse boerderijtjes dat wat ze in de woestenij hadden ontgind niet meer dan schamele lapjes leken, werd het hem koud en loodzwaar te moede. Hij dacht aan de grote boerenschuren van Pennsylvania, het rijpe buigen van goudgeel graan, de overvloed, de orde, de propere zuinigheid van de mensen. En hij dacht aan hoe hij eropuit was gegaan om zich orde en stand te verwerven, dacht aan de tumultueuze warboel van zijn leven, de bezoedeling en verdoezeling van de jaren en de rode verkwisting van zijn jeugd.

Grote god! dacht hij. Ik word oud! En dat hier?

De sinistere stoet van de schimmen der jaren trok door zijn hoofd. Ineens zag hij in dat de bedding van zijn leven was bepaald door een reeks toevalligheden: een waanzinnige Rebel die zong van het einde der tijden, het geluid van een bugel op de weg, de muilezelhoeven van het leger, het malle witte gezicht van een engel in een stoffige werkplaats, een sloerie die in het voorbijgaan vrijpostig met haar achterste draaide. Rondzwalkend was hij uit een land van warmte en overvloed naar deze dorre streken gekomen: terwijl hij uit het raam keek en het ongeploegde braakland zag, het grootse barre rijzen van de Piedmont,* de modderwegen van rode klei en de haveloze mensen die hem aangaapten op de stations – een schrale, boven zijn leidsels slungelende boer, een lummelende neger, een half tandeloze kinkel, een harde, vaalbleke vrouw met een groezelig kind – doorstak het unheimliche van het levenslot hem met angst. Hoe was hij vanuit de propere Duitse zuinigheid van zijn jeugd hier in deze verloren rachitische uitgestrektheid beland?*

De trein ratelde door over de dampende aarde. Het bleef gestaag regenen. Een remmer kwam met een kielzog van tocht het vuilpluchen rijtuig binnen en stortte een kolenkit leeg in de grote kachel aan het eind. Een stel kinkels dat onderuithing op twee tegenoverstaande banken schudde van een hoog en leeg gelach. De bel luidde als een doodsklok boven het takketikken van de wielen. Er was een zeurderig, eindeloos oponthoud bij een spoorwegknooppunt aan de rand van het heuvelland. Toen zette de trein zich weer in beweging over de uitgestrekte golvende aarde.

Het begon te schemeren. Mistig oprijzend verhief de enorme massa van het heuvelland zich. In de hutjes op de hellingen gingen rokerige lichtjes aan. De trein kroop over duizelend hoge schragen die spookachtige trossen water overspanden. Heel in de diepte, heel in de hoogte en met rookslierten gepluimd, klemden speelgoedhuisjes zich aan oever en wand en helling. Onder traag gezwoeg ploeterde de trein zich door uitgegutste rode gleuven kronkelend omhoog. Bij het vallen van de avond stapte Oliver uit in het stadje Old Stockade, waar de spoorlijn ophield. De laatste grote muur van de heuvels stond doods voor hem. Toen hij het naargeestige stationnetje uit liep en in het vettige lamplicht van een dorpswinkel keek, had Oliver het gevoel dat hij als een groot wild dier de kring van die enorme heuvels binnenkroop om er te sterven.

De volgende ochtend reisde hij per koets verder. Zijn bestemming was het plaatsje Altamont, veertig kilometer verderop, voorbij de rand van het grote ommurende heuvelland. Toen de paarden aanzetten en langzaam tegen de bergweg op liepen, herleefde Oliver enigszins. Het was een grijsgouden dag aan het eind van oktober, helder en winderig. Er zat een zerpe frisheid en tinteling in de berglucht: van dichtbij rees de heuvelrug immens, rein en dor boven hem uit. De bomen stonden er desolaat en doods bij; er zat haast geen blad meer aan. Langs de hemel woeien witte wolkenflarden; om het bolwerk van een berg dreef traag een dikke nevelkling.

Onder hem schuimde een bergbeek door haar rotsige bedding en zag hij stipjes van mannen bezig het spoor te leggen dat zich over de heuvel heen naar Altamont zou slingeren. Toen oversteeg het zwetende span de kloof in het gebergte en begon tussen hoog oprijzende, statige ruggen die in paarse nevel vervloeiden de langzame afdaling naar de hoge vlakte waarop de stad Altamont gebouwd was.

In de tijdloosheid die tussen deze bergen rondwaarde en gevat in hun reusachtige kom, trof hij uitgestrekt over haar honderd hoogten en laagten een stad van vierduizend inwoners.

Dit waren nieuwe contreien. Het werd hem lichter te moede.

==

Altamont was kort na de Onafhankelijkheidsoorlog gesticht. Het was een handige pleisterplaats geweest voor veedrijvers en boeren in de boog die ze vanuit Tennessee beschreven naar het oosten en Zuid-Carolina. En voor de Burgeroorlog had de stad zich tientallen jaren mogen verheugen in de zomerse begunstiging van de beau monde van Charleston en de plantages van het hete zuiden. Ten tijde van Olivers aankomst had zij al een zekere faam als niet alleen een zomerse vakantiebestemming maar ook als kuuroord voor tbc-patiënten. Verscheidene rijken uit het Noorden hadden tussen de heuvels jachthuizen laten bouwen, en een van hen had enorme stukken grond gekocht in het bergland,* waar hij met een van buiten aangevoerd legertje architecten, timmerlieden en metselaars bezig was het grootste landgoed van Amerika te vestigen – iets in kalksteen met steile leiendaken en honderddrieëntachtig kamers, naar het voorbeeld van het kasteel van Blois. Er stond verder een omvangrijk nieuw luxehotel, een houten kast van een ding, dat riant de top van een dominante heuvel overwoekerde.

Maar het merendeel van de mensen was nog inheems, gelicht als ze waren uit de berg- en plattelandsbewoners van de omgeving. Het waren Schots-Ierse berglanders, boers, provinciaal, intelligent en noest.

Oliver had uit de wrakstukken van Cynthia’s boedel ongeveer twaalfhonderd dollar weten te redden. In de loop van de winter huurde hij een kleine loods aan de ene kant van het centrale plein van de stad, schafte een beperkte handelsvoorraad marmer aan en opende zijn zaak. Maar hij had in het begin weinig anders te doen dan aan het vooruitzicht van zijn dood te denken. In de bittere, eenzame winter waarin hij stervende dacht te zijn, werd die uitgeteerde vogelverschrikker van een yankee die mompelend over straat klapwiekte een voorwerp van vertrouwde roddel onder de stedelingen. En de mensen bij hem in het pension wisten dat hij ’s nachts met grote gekooide stappen door zijn kamer ijsbeerde en dat zijn dunne lippen onophoudelijk trilden van een langgerekt zacht gekerm dat aan zijn ingewanden ontwrongen leek. Maar hij begon er tegen niemand over.

En toen, met korte windstoten, met de betovering en de geur van de bloesems en met warme balsemvlagen, kwam de wonderbare groengouden Lente naar het heuvelland. De grote wond in Oliver begon te helen. Eens te meer werd in den lande zijn stem vernomen, compleet met bloemrijke opflakkeringen van de oude welsprekendheid, iets van de oude gretigheid.

Toen hij op een dag in april met vers ontwaakte zinnen voor zijn werkplaats stond te kijken naar de bedrijvigheid op het plein, hoorde Oliver achter zich de stem van een man die hem voorbij was gelopen. En door die stem, toonloos, lijzig, zelfgenoegzaam, viel er plotseling licht op een herinneringsbeeld dat al twintig jaar lang dood in zijn binnenste lag.

‘De dag is nabij! Volgens mijn berekeningen is de datum 11 juni 1886.’

Oliver draaide zich om en keek de forse, overredingskrachtige gestalte van de onheilsprofeet na die hij voor het laatst had gezien toen deze over de stoffige weg verdween die naar Gettysburg en het einde der tijden leidde.

‘Wie is dat?’ vroeg hij aan iemand.

De man keek en grijnsde.

‘Bacchus Pentland,’ zei hij. ‘Dat is me er een. Er wonen er hier nogal wat – van die Pentlands.’

Oliver bevochtigde een moment zijn grote duim. Vervolgens zei hij met een dunne grijns: ‘Staat het einde der tijden voor de deur?’

‘Volgens hem kunnen we erop wachten,’ zei de man.

==

Toen leerde Oliver Eliza kennen. Hij lag op een middag in de Lente op de gladde leren bank in zijn kantoortje naar het heldere fluitkabaal op het plein te luisteren. Er hing een verkwikkende vrede neer over zijn grote uitgestrekte lichaam. Hij dacht aan de zwarte leemaarde met haar plotselinge jonge bloemenlicht, aan de beparelde frisheid van bier en aan de vallende bloesems van de pruimenboom. Toen hij de kordate hakken hoorde tikken van een vrouw die kwam aanlopen tussen het marmer, werkte hij zich haastig overeind. Hij stond net het zware zwart van zijn zorgvuldig geschuierde jasje aan te trekken toen ze binnenkwam.

‘Zal ik u eens wat zeggen?’ zei Eliza, die in badinerend verwijt haar lippen tuitte. ‘Ik wou dat ik een man was en niets anders te doen had dan de hele dag op een lekkere luie bank te liggen.’

‘Goedemiddag, mevrouw,’ zei Oliver met een zwierige buiging. ‘Ja,’ zei hij, terwijl de hoeken van zijn dunne mond ombogen in een flauwe sluwe grijns, ‘ik geloof dat u me betrapt hebt op mijn revalidatieoefening. Het gebeurt in feite hoogst zelden dat ik overdag ga liggen, maar ik tob al een jaar met mijn gezondheid en ik kan het werk niet meer aan dat ik vroeger deed.’

Hij zweeg even; zijn betrekkende gezicht suggereerde de bedruktheid van een geslagen hond. ‘Mensenlief! Ik weet niet waar het heen moet met me!’

‘Pf!’ zei Eliza kordaat en schamper. ‘Volgens mij mankeert u niets. U bent een boom van een vent, in de bloei van zijn leven. Er zit een hoop inbeelding bij. Als we denken dat we ziek zijn, is het meestal iets in ons hoofd. Ik weet nog dat ik drie jaar geleden, toen ik in Hominy Township voor de klas stond, werd geveld door longontsteking. Niemand had ooit gedacht me het leven eraf te zien brengen, maar ik ben er toch bovenop gekomen; ik weet nog goed dat ik een keer op was gaan zitten – ik denk dat ik al aan de betere hand was, zoals de boer zegt; dat ik het nog weet komt doordat de oude dokter Fletcher net geweest was en toen hij de deur uit ging, zag ik hem zijn hoofd schudden naar mijn nicht Sally – Gut, Eliza, wat hoor ik nou, zei die zodra hij weg was – volgens hem geef je elke keer dat je hoest bloed op – je hebt de tering, zo waar ik leef – Pf, zeg ik – ik weet nog dat ik doodgemoedereerd heb zitten lachen, vastbesloten om er een beetje de gek mee te steken – ik dacht gewoon bij mezelf: ik geef er niet aan toe – ze zullen nog van me opkijken – ik geloof er geen woord van, zeg ik – [hier knikte ze ferm met haar hoofd naar hem en tuitte haar lippen] – en dan nog eens wat, Sally, zeg ik – we moeten er allemaal een keer aan geloven, dus wat zou een mens zich druk maken over wat komen gaat – het kan morgen gebeuren en het kan later gebeuren, maar gebeuren zal het ons uiteindelijk allemaal.’

‘Mensenlief!’ zei Oliver met een treurig hoofdschudden. ‘Daarmee sloeg u dan de spijker op z’n kop. Waarder woord moet nog gesproken worden.’

Genade des heren! dacht hij met een gekwelde grijns van binnen. Hoe lang gaat dit nog zo door? Maar een pront ding is het wel, zo waar ik hier sta. Hij keek waarderend naar haar verzorgde, kaarsrechte verschijning en nam nota van haar melkwitte huid, haar zwartbruine ogen met die aparte opslag, als van een kind, en haar gitzwarte haar, dat strak naar achteren zat, weggekamd van haar hoge witte voorhoofd. Ze had de eigenaardigheid peinzend haar lippen te tuiten voor ze iets zei; ze nam graag alle tijd en kwam pas ter zake na een onafzienbaar dwalen over alle eindwegen van het geheugen en de associatie, waarbij ze zich met egocentrisch welbehagen verlustigde in de gouden praalstoet van al wat ze ooit had gezegd, gedaan, gevoeld, gedacht, gezien en geantwoord.

Toen ineens, terwijl hij keek, zweeg ze, bracht haar gracieus gehandschoende vingers naar haar kin en staarde met bedachtzaam getuite mond voor zich uit.

‘Maar goed,’ zei ze even later, ‘als u doende bent met revalideren en daartoe een groot deel van uw tijd doorbrengt met liggen, moet u iets hebben om uw gedachten bezig te houden.’ Ze maakte een leren valies open dat ze bij zich had en haalde er een visitekaartje en twee dikke boekdelen uit. ‘Mijn naam,’ zei ze pontificaal, met langzame nadruk, ‘is Eliza Pentland en ik vertegenwoordig uitgeverij Larkin.’

Ze sprak de woorden met trots en waardig animo uit. Genade des heren! Een colporteuse! dacht Gant bij zichzelf.

‘Wat wij aanbieden,’ zei Eliza, en ze sloeg een enorm, geel boekwerk open met een decoratieve opdruk van speren en vlaggen en lauwerkransen op de kaft, ‘is een poëziebundel getiteld Juwelen der dichtkunst voor het hele gezin alsmede Larkins lijfarts en handboek van huismiddelen, met instructies voor het genezen en voorkomen van meer dan vijfhonderd ziekten.’

‘Nou,’ zei Gant met een flauwe grijns terwijl hij zijn grote duim even bevochtigde, ‘daar zou ik er wel een tussen moeten kunnen vinden die ik heb.’

‘Gut, zeker wel,’ zei Eliza met een ferme hoofdknik, ‘een mens kan gedichten lezen voor het heil van zijn ziel en Larkin voor het heil van zijn lichaam, zoals de boer zegt.’

‘Ik hou wel van gedichten,’ zei Gant, terwijl hij het boek doorbladerde en geïnteresseerd stilhield bij de afdeling ‘Zangen van het zadel en het zwaard’. ‘Als jongen kon ik urenlang gedichten voordragen.’

Hij tekende in op de boeken. Eliza pakte haar inkijkexemplaren weer in, richtte zich op en keek scherp en nieuwsgierig de stoffige kleine werkplaats rond.

‘Hoe gaan de zaken?’ zei ze.

‘Heel minnetjes,’ zei Oliver treurig. ‘Amper goed genoeg om het hoofd boven water te houden. Ik ben een vreemdeling in een vreemd land.’

‘Pf!’ zei Eliza opgewekt. ‘U moet eropuit gaan en mensen leren kennen. U moet iets zoeken wat de zinnen verzet. Als ik u was, zou ik erbovenop zitten om te volgen hoe de stad zich ontwikkelt. We hebben hier alles wat nodig is om een grote stad te worden: de omgeving, het klimaat en de natuurlijke rijkdommen – en we moeten er met z’n allen naartoe werken. Als ik een paar duizend dollar had, zou ik het wel weten,’ – ze gaf hem een lepe knipoog en vervolgde met een merkwaardig mannelijk handgebaar, de wijsvinger gestrekt, de vuist losjes gebald. ‘Neem deze hoek hier – de hoek waar u zelf zit. Die zal de komende jaren in waarde verdubbelen. Ga maar na!’ Ze gebaarde voor zich uit met dat losse mannengebaar. ‘Te zijner tijd zullen ze de straat tot hier doortrekken, zo waar ik leef. En wanneer ze dat doen...’ ze tuitte peinzend haar lippen, ‘wordt de grond hier geld waard.’

Met een vreemd, nadenkend soort honger praatte ze door over grond en huizen. Ze leek de stad als een enorme blauwdruk te zien; ze had griezelig veel cijfers en bedragen in haar hoofd: van wie welk perceel was, wie het had verkocht, de verkoopprijs, de werkelijke waarde, de toekomstige waarde, eerste en tweede hypotheek, enzovoorts. Toen ze uitgesproken was, zei Oliver met de nadrukkelijkheid van een hevige afkeer, want hij dacht terug aan Sydney: ‘Ik hoop van mijn leven nooit meer iets in bezit te hebben – afgezien van een huis om in te wonen. Een crime en een kruis is het, en uiteindelijk gaat alles toch naar de belasting.’

Eliza keek hem aan met een uitdrukking van schrik, alsof hij een verdoemelijke ketterij had uitgesproken.

‘Gut, heden! Wat is dat voor praat!’ zei ze. ‘U wilt toch wel een appeltje voor de dorst?’

‘De tijd van mijn dorst is nu,’ zei hij somber. ‘Ik heb niet meer onroerend goed nodig dan acht voet aarde om in te worden begraven.’

Hij liep vervolgens onder luchtiger conversatie met haar naar de deur van de werkplaats en keek haar na toen ze precieus voortstappend het plein overstak, met damesachtige kieskeurigheid haar rokken bijeenpakkend bij de stoepranden. Toen hij zich daarna omdraaide naar zijn marmer, roerde zich in zijn binnenste het begin van een vreugde die hij dacht voorgoed te hebben verloren.

==

De familie Pentland, waartoe Eliza behoorde, was een van de vreemdste stammen die ooit uit de heuvels omlaag zijn gekomen. Zij kon geen onomstreden aanspraak doen gelden op de naam Pentland: een mijnbouwkundig ingenieur van Schots-Engelse afkomst die zo heette, de grootvader van het huidige hoofd van de familie, trok na de Onafhankelijkheidsoorlog het heuvelland in op zoek naar koper; hij bleef er enkele jaren wonen en verwekte er enkele kinderen bij een van de pioniersvrouwen. Toen hij verdween, eigende de vrouw zichzelf en haar kinderen de naam Pentland toe.

De huidige stamoudste was Eliza’s vader, de broer van de onheilsprofeet Bacchus, majoor Thomas Pentland. Een andere broer was gesneuveld tijdens de Zevendaagse slag.* Majoor Pentland had zijn militaire rang eerlijk, zij het weinig opvallend, verdiend. Terwijl Bacchus, die nooit verder was gekomen dan het korporaalschap, zich bij Shiloh de blaren op zijn harde handen vuurde, bewaakte de majoor, als bevelvoerder over twee compagnieën van de vrijwillige militie, het bastion van het eigen heuvelland. Dat bastion bleef onbedreigd totdat tijdens de laatste dagen van de oorlog de vrijwilligers, verdekt opgesteld achter daartoe strekkende bomen en rotsen, drie salvo’s afvuurden op een afdeling achterblijvers van Shermans leger en daarna in stilte uiteengingen ter verdediging van hun respectieve vrouw en kinderen.

De familie Pentland deed qua ouderdom niet onder voor enige andere in de gemeenschap, maar zij was altijd arm gebleven en had nooit veel moeite gedaan om enige stand op te houden. Door huwelijken buiten en binnen de eigen kring van verwanten kon zij bogen op enige gelieerdheid aan de groten, op enige geesteszwakte en een lichte mate van idiotie. Maar doordat zij qua intelligentie en ruggengraat onmiskenbaar superieur was aan de meeste berglanders, stond zij onder hen in rotsvast aanzien.

De Pentlands hadden geprononceerde familietrekken. Zoals meestal bij rijke persoonlijkheden in een vreemde familie was hun krachtige groepsstempel des te sprekender door de onderlinge verschillen. Ze hadden een brede, krachtige neus met vlezige, diepgeschulpte vleugels, een zinnelijke mond, met een bijzondere vermenging van het fijne en het grove, die verbazend lenig meebewoog met de gang van hun gedachten, een breed, intelligent voorhoofd en grote, ietsjes ingevallen wangvlakken. De mannen waren in het algemeen blozend van aangezicht en hun typische postuur was bevleesd, stevig en gemiddeld van lengte, hoewel er ook een variant in de vorm van lijkbleke slungeligheid voorkwam.

Majoor Thomas Pentland was de vader van een kinderrijk gezin, waarin Eliza het enige nog levende meisje was. Een jonger zusje, dat in de familie droevig werd aangeduid als ‘de arme Jane’, was een paar jaar eerder gestorven aan scrofulose. Er waren zes jongens: Henry, de oudste, was nu dertig, Will was zesentwintig, Jim was tweeëntwintig en Thaddeus, Elmer en Greeley waren, in genoemde volgorde, achttien, vijftien en elf. Eliza was vierentwintig.

De vier oudsten, Henry, Will, Eliza en Jim, waren opgegroeid in de jaren direct na de oorlog. De armoede en ontbering van die jaren waren zo vreselijk geweest dat ze er tegenwoordig geen van allen nog over spraken, maar het bittere staal had er diep in gehakt, en de wond was nooit geheeld.

De oudste kinderen hadden aan die jaren een krankzinnige vrekkigheid overgehouden, een onverzadigbare bezitsdrang en een verlangen om zo snel mogelijk uit de huiselijke kring van de majoor te ontsnappen.

==

‘Vader,’ had Eliza met damesachtige waardigheid gezegd toen ze voor het eerst met Oliver de kamer van de ouderlijke woning betrad, ‘mag ik meneer Gant aan u voorstellen?’

Majoor Pentland richtte zich langzaam op uit zijn schommelstoel bij de haard, vouwde een groot zakmes dicht en legde de appel die hij had zitten schillen op de schouw. Bacchus sloeg welwillend zijn ogen op van een aangepunte stok en Will, opkijkend van zijn stompe nagels, die hij zoals gewoonlijk aan het bijwerken was, begroette de bezoeker met een knipoog en een knik als van een vogeltje. De mannen speelden altijd met een zakmes.

Majoor Pentland liep langzaam op Gant toe. Hij was een potige, vlezige middenvijftiger met een blozend gezicht, een aartsvadersbaard en de onverfijnde, zelfgenoegzame trekken van zijn stam.

‘Het is W.O. Gant, niet?’ vroeg hij met lijzige, zalvende stem.

‘Ja,’ zei Oliver, ‘klopt.’

‘Afgaande op wat ik van Eliza hoor,’ zei de majoor, terwijl hij zijn publiek het teken gaf, ‘zou ik gezegd hebben dat het L.E. Gant moest zijn.’

De kamer weerklonk van het vette vergenoegde gelach van de Pentlands.

‘Pfieuw!’ riep Eliza, en ze bracht haar hand naar de vleugel van haar brede neus. ‘Werkelijk, vader! U moest zich schamen.’

Gants grijns hield een dunne valse schijn van vrolijkheid op.

Ellendige ouwe schurk, dacht hij bij zichzelf. Daar heeft hij nou de hele week op zitten broeden.

‘Will kent u vast al,’ zei Eliza.

‘Maar kent hij Will los ook?’ zei Will met een lepe knipoog.

Toen hun gelach was gaan liggen, zei Eliza: ‘En dat – zoals de boer zegt – is oom Bacchus.’

‘Jawel, meneertje,’ zei de stralende Bacchus, ‘helemaal, levensgroot en nog heel niet dood.’

‘Ze noemen hem overal Bah-gus,’ zei Will, en hij betrok heel het gezelschap in een kordate knipoog, ‘maar binnen de familie heet hij Boe-gus.’

‘Heb ik goed begrepen,’ zei majoor Pentland nadrukkelijk, ‘dat u een beetje onthand bent?’

‘Nee,’ zei Oliver, vastbesloten om ook het allerergste met een onwrikbare grijns over zich heen te laten komen. ‘Hoezo?’

‘Omdat ik dacht,’ zei de majoor weer om zich heen kijkend, ‘dat u om de hand van mijn dochter kwam!’

Toen ging, voor ze uitgelachen waren, de deur open en kwamen enkele van de anderen binnen: de moeder van Eliza, een fleurloze, afgeleefde Schotse, en Jim, een blozende bigachtige jonge knaap, de baardeloze tweelingbroer van zijn vader, en Thaddeus, lievig, blozend, bruin van haar en oog, kalfjesachtig, en ten slotte Greeley, de kleinste, een jongen met een lebberige idiotengrijns die allemaal vreemde, gierende geluiden maakte waar om gelachen werd. Hij was elf, gedegenereerd, zwakjes, scrofuleus, maar wist met zijn klamme witte handen aan een viool muziek te ontlokken die iets onaards en onaangeleerds had.

En terwijl ze daar bij elkaar zaten in die hete kleine kamer met zijn warme geur van rijpende appelen, kwam er een weids waaien huilend omlaag uit de heuvels, klonk er een ver en verdwaasd bulderen in de dennen, sloegen de kale takken tegen elkaar. En onder het schillen en bijwerken en aanpunten gleed hun conversatie van ongelikte scherts af naar de groeve en de dood: met boosaardige honger lieten ze het levenslot in het algemeen en dat der jongst afgestorvenen in het bijzonder over de lijzige monotone tong gaan. En terwijl hun gesprek zo doorzeurde en Gant de wind schimachtig hoorde kermen, sloten verlorenheid en duisternis zich rondom hem en stortte zijn ziel zich in de diepste nacht, want hij besefte dat hij als vreemde sterven moest, dat iedereen – iedereen behalve die triomfantelijke Pentlands, die zwolgen in de dood – moest sterven.

En gelijk een man die crepeert in de poolnacht, dacht hij aan de rijke velden van zijn jeugd: aan de mais, de pruimenboom en het rijpe graan. Waarom hier? Te loor!

==

==

2

==

Oliver trouwde Eliza in mei. Na hun huwelijksreis naar Philadelphia keerden ze terug naar het huis dat hij voor haar had gebouwd in Woodson Street. Met zijn grote handen had hij de fundering gelegd, diepe bedompte kelders uitgewroet in de aarde en de hoge muren bekleed met een egale laag warmbruin pleisterwerk. Hij had heel weinig geld, maar zijn vreemde huis voegde zich al groeiend naar de rijke vormkracht van zijn fantasie: toen het af was, had hij iets wat tegen het schuine vlak van zijn smalle, oplopende erf aan leunde, iets met een hoge, omvamende veranda aan de voorkant en warme kamers met op- en afstapjes naar de aan- en bijbouwsels van zijn grillige hand. Hij bouwde zijn huis dicht tegen de stille, hellende straat aan; hij zette bloemen uit in de leemgrond; hij plaveide het korte pad naar de treden van de hoge veranda met grote vierkante platen gekleurd marmer; hij plaatste een hek van aangepunt ijzer tussen zijn huis en de wereld.

Vervolgens plantte hij bomen en wijnstokken in de koele langgerekte laar achter het huis, waar zijn erf honderdtwintig meter ver doorliep. En wat hij ook aanraakte in die rijke vesting van zijn ziel, het kwam goudglanzend tot leven: de fruitbomen – de perzik, de pruim, de kers, de appel – groeiden met de jaren groot en bogen door onder hun trossen. Zijn wingerds verdikten zich tot bruine kabeltouwen en kronkelden langs de hoge draadgazen hekken rond zijn perceel en hingen dicht vervlochten aan zijn spalieren, tot ze de omtrek van zijn domein tweemaal omspanden. Ze klommen aan de verandakant tegen het huis op en vatten de bovenramen in een dik loofgewelf. En de bloemen groeiden in onbesuisde glorie op zijn erf – de fluweelbladige Oost-Indische kers, met honderd-en-een geeltinten doorschoten, de roos, de sneeuwbal, de roodgekelkte tulp en de lelie. De kamperfoelie liet haar zware massa over het hek bungelen; al waar Olivers grote handen de aarde beroerden droeg zij hem vrucht.

Voor hem was het huis de uitbeelding van zijn ziel, het omkleedsel van zijn wil. Maar voor Eliza was het een stuk onroerend goed, waarvan ze de waarde met een gehaaid oog taxeerde, het begin van haar schat. Zoals alle oudere kinderen van majoor Pentland was ze op haar twintigste langzaamaan grond beginnen te vergaren: met wat ze overhield van haar kleine verdiensten als onderwijzeres en colporteuse had ze zich al een paar stukjes aarde aangeschaft. Ze overreedde hem om op een daarvan, een perceeltje aan de rand van het stadsplein, een werkplaats te bouwen. Dat deed hij, met zijn eigen handen en de arbeid van twee negerknechts: het werd een bakstenen loods van twee verdiepingen met brede houten treden ervoor die vanaf een marmeren veranda naar het plein leidden. Op die veranda zette hij aan weerszijden van de houten voordeuren een aantal marmerplaten; bij de ingang plaatste hij een zware, bête engelfiguur.

Maar zijn vak was niet naar Eliza’s zin: de dood loonde niet. Men stierf, vond ze, gewoon te langzaam. En ze voorzag dat haar broer Will, op zijn vijftiende begonnen als krullenjongen in een houthandel en nu een klein baasje, voorbestemd was om een rijk man te worden. Dus overreedde ze Gant om een compagnonschap aan te gaan met Will Pentland: toen na een jaar evenwel zijn geduld op was en zijn gekrenkte eigenliefde uit haar bedwang losbrak, tierde hij dat Will, die zijn werkdag voornamelijk besteedde aan het maken van potloodberekeningen op vuile enveloppen, het peinzend bijwerken van zijn stompe nagels en het eindeloos debiteren van woordspelingen, knipogend en knikkend als een vogeltje, hen allemaal te gronde zou richten. Will kocht zijn compagnon daarom in stilte uit, waarna hij alsnog overging tot het vergaren van een fortuin, terwijl Oliver terugkeerde naar zijn afzondering en zijn groezelige engelen.

De vreemde gestalte van Oliver Gant wierp in heel de stad haar roemruchte schaduw. De mensen hoorden hem ’s avonds en ’s ochtends Eliza groots en formulair vervloeken. Ze zagen hem op zijn huis en werkplaats af stormen, ze zagen hem over zijn marmer gebogen, ze zagen hem – onder gevloek, getier, met hartstochtelijke toewijding – de rijke structuur van huis en haard modelleren in zijn grote handen. Ze lachten om zijn woeste mateloosheid van spreken, van voelen en van gebaren. Ze bezagen zwijgend de maniakale razernij van zijn drinkgelagen, die zich haast stipt om de twee maanden voordeden en een paar dagen duurden. Ze raapten hem vuil en beseffeloos van de keien en brachten hem thuis – de bankier, de politieman en een forse, hem zeer toegedane Zwitser, Jannadeau genaamd, een groezelige horlogemaker die tussen de zerken van Gant een kleine afgescheiden ruimte huurde. En altijd bejegenden ze hem met tedere zorgzaamheid, want ze voelden wel dat in die dronken bouwval van Babel iets vreemds en fiers en glorieus teloor was gegaan. Hij was hun een vreemdeling: niemand – zelfs Eliza niet – tutoyeerde hem ooit. Hij was – en bleef ondanks alles – ‘meneer Gant’.

En welke lijdensweg van pijn en angst en glorie Eliza aflegde, wist niemand. Over hen allen ademde hij zijn hete leeuwenadem van begeerte en razernij: als hij dronken was, dreven het tuiten van haar witte gezicht en heel haar van nature trage octopale bewegen hem tot rode drift. Er ging op zulke momenten een heuse fysieke dreiging van hem uit: ze moest zich voor hem opsluiten. Want vanaf het eerste begin woedde er tussen hen, dieper dan liefde, dieper dan haat, zo diep als het onbevleesde levensgebeente, een duistere, uiterste oorlog. Eliza huilde of zweeg onder zijn gevloek, zeurde kortstondig terug in reactie op zijn retoriek, gaf mee als een ingestompt kussen voor de stormram van zijn uitval – en zette langzaam en onverbiddelijk haar zin door. Boven zijn protesterend getier uit en zonder dat hij begreep hoe, vergaarden ze jaar in jaar uit kleine beetjes aarde, betaalden de gehate belastingen en staken het geld dat overbleef in nog meer grond. Voorbij de echtgenote, voorbij de moeder, trok de onroerendgoedvrouw, een man gelijk, langzaam voort.

In elf jaar tijd baarde ze hem negen kinderen, waarvan er zes in leven bleven. Het eerste, een meisje, stierf in haar twintigste levensmaand aan kindercholera; er stierven er nog twee bij de geboorte. De anderen overleefden dit barre, achteloze werpen. De oudste, een jongen, werd geboren in 1885. Hij kreeg de naam Steve. De tweede, vijftien maanden nadien geboren, was een meisje – Daisy. De volgende, eveneens een meisje – Helen – kwam drie jaar later. Vervolgens kwam er in 1892 een tweeling – jongens – die Gant, politiek belust als altijd, naar Grover Cleveland en Benjamin Harrison vernoemde.* En de laatste, Luke, werd twee jaar later geboren, in 1894.

In de loop van deze tijd en met een tussenpoos van vijf jaar liep Gants periodieke drinkgelag tweemaal uit in een onafgebroken dronkenschap die wekenlang aanhield. Hij zat klem, een drenkeling in het tij van zijn dorst. Beide keren werd hij door Eliza naar Richmond gestuurd om zich aan zijn alcoholisme te laten behandelen. Eenmaal hadden Eliza en vier van haar kinderen tegelijkertijd buiktyfus. In de periode van vermoeid herstel tuitte ze evenwel grimmig haar lippen en reisde met hen af naar Florida.

Eliza werkte stug naar de zege toe. Op haar gang door die reuzenjaren van liefde en verlies, doortrokken met de rijke pigmenten van pijn en trots en overlijden en het grote, wilde laaien van Gants eigensoortige, hartstochtelijke bestaan, haperden wel haar leden in de greep van het verval maar groeide door ziekte en vermagering heen toch zegerijke kracht. Ze was niet vergeten dat het zijn eigen glorie had gekend: hoe gevoelloos en wreed hij ook dikwijls was geweest, ze herinnerde zich de reusachtige bonzende kleurigheid van zijn bestaan en het verloren, ontredderde iets in hem dat hij nooit zou terugvinden. En er welden angst en woordloos medelijden bij haar op wanneer ze soms die kleine onrustige ogen zag verstillen en verduisteren door het gefnuikt, ongericht hongeren van een oude onvrede. Te loor!

==

==

3

==

In de grote processie van de jaren waarin de geschiedenis van de Gants evolueerde waren er weinig dieper gebukt gegaan onder pijn, verschrikking en misère en zou geen er beslissender wendingen meebrengen dan het jaar dat aan het begin stond van de twintigste eeuw. Het jaar 1900, waarin Gant en zijn vrouw op een dag wakker werden, na in een andere eeuw tot wasdom te zijn gekomen – een overgang die, wanneer hij zich ook voordeed, bij duizenden ontvankelijke geesten tot een kortstondige maar schrijnende eenzaamheid moet hebben geleid – vertoonde een samenloop van omstandigheden met andere grensovergangen in hun leven die te opvallend was om onopgemerkt te blijven.

In dat jaar passeerde Gant de vijftig: hij wist dat hij half zo oud was als de nu gestorven eeuw en dat een mens niet vaak zo lang leeft als een eeuw. En ook in dat jaar nam Eliza, zwanger van het laatste kind dat ze ooit krijgen zou, de laatste barrière van verschrikking en radeloosheid en begon zich, op haar rug in bed met haar handen op haar dikke buik, in het weelderige duister van de zomernacht een voorstelling te maken van haar leven in de jaren nadat ze uitgemoederd was.

In de zich reeds openende kloof met aan weerskanten de gescheiden grondslagen van hun leven, richtte ze haar blik naar voren, en wel met het oneindige flegma, het geweldige geduld, dat een half leven lang op een bepaalde wending wacht, niet zozeer met geruste vooruitziendheid als wel met een broedend profeteninstinct. Deze eigenschap, deze haast boeddhistische zelfgenoegzaamheid, die zo verankerd was in de wezensstructuur van haar leven dat ze haar kon onderdrukken noch verhullen, was de eigenschap waar hij het minst van begreep, waar hij het razendst van werd. Hij was vijftig: hij had een tragisch tijdsbesef – hij zag de hartstochtelijke volheid van zijn leven slinken, en als een redeloos, razend wild dier wist hij niet waar hij het zoeken moest. Nu had zij misschien ook wel meer grond tot gelijkmoedigheid dan hij, want ze was door een geschiedenis heen van ziekte, lichamelijke verzwakking en armoede, van de voortdurende dreiging van dood en ellende, boven de rauwe beginselen van haar leven uit gegroeid: ze had haar eersteling verloren en de andere kinderen heelhuids door elke successieve plaag heen geloodst; en nu op haar tweeënveertigste haar laatste kind zich in haar schoot roerde, had ze de overtuiging, versterkt door haar Schotse bijgelovigheid en de blinde hovaardij van haar familie, die wel andermans maar nooit eigen verderf voorzag, dat er met haar naar een doel toe werd gewerkt.

Terwijl ze in haar bed lag, brandde er binnen haar gezichtskring in de westhoek van het uitspansel een grote ster waarvan ze zich verbeeldde dat zij langzaam langs de hemel rees. En hoewel ze niet had kunnen zeggen naar welk hoogtepunt haar leven op weg was, zag ze in de toekomst een vrijheid die ze nooit had gekend, een bezit en macht en rijkdom waarnaar een begeerte uitging die ondelgbaar meestroomde in haar bloedsomloop. Hieraan denkend in het donker tuitte ze haar lippen van de bedachtzame voldoening waarmee ze zichzelf in volle ernst aan het werk zag op de kermis, waar ze de verzamelde dwaasheid moeiteloos datgene afhandig maakte wat deze immers toch niet wist te behouden.

‘Ik zál het hebben!’ dacht ze bij zichzelf. ‘Ik zál het hebben. Will heeft het! Jim heeft het. En ik ben slimmer dan zij.’ En met een spijt waarin pijn en verbittering bijgemengd waren dacht ze aan Gant.

‘Pf! Als ik hem niet achter zijn broek had gezeten, zou hij nu geen nagel gehad hebben om zijn gat te krabben. Voor het beetje dat we bezitten heb ik moeten knokken; we zouden geen dak boven ons hoofd hebben gehad; we zouden de rest van ons leven in een huurhuis hebben gezeten’ – in haar ogen het uiterste schandmerk van mensen zonder pit of benul van voorzorg.

En ze hervatte: ‘Van het geld dat hij elk jaar verzuipt zouden we een goed perceel hebben kunnen kopen: we hadden langzamerhand in bonis kunnen zijn geweest als we van meet af aan begonnen waren. Maar hij verfoeit de gedachte aan eigendom alleen al: hij moet er niets meer van hebben, heeft hij me eens gezegd, sinds hij het geld verloren heeft dat hij in die zaak in Sydney had gestoken. Als ik erbij was geweest, had je je laatste cent erom kunnen verwedden dat er geen geld verloren was gegaan. Ja, bij de tegenpartij,’ voegde ze er grimmig aan toe.

En zoals ze daar lag toen de wind van het vroege najaar uit het zuidelijk heuvelland woei en vallend blad door de zwarte lucht joeg en bij vlagen een verre droeve donder door grote bomen liet rollen, dacht ze aan de vreemdeling die in haar was komen wonen en aan die andere vreemdeling, de bewerker van zoveel leed, die nu al bijna twintig jaar bij haar woonde. En denkend aan Gant voelde ze weer een ongearticuleerde smartelijke verbazing in het besef van de verbeten tweespalt tussen hen en van de grote strijd die daarbij onderhuids woedde, voortgekomen uit het afwijzen of juist nastreven van grondbezit, een waarin ze zich weliswaar zeker voelde van haar zege, maar die haar toch verbijsterde, fnuikend was.

‘Werkelijk!’ fluisterde ze. ‘Werkelijk! Ik heb nog nooit zo’n man meegemaakt.’

Gant, tegenover het verlies van zingenot geplaatst en in de wetenschap dat de tijd gekomen was om heel zijn rabelaisiaanse mateloosheid van eten, drinken en minnen een breidel aan te leggen, zou niet weten welke winst opwoog tegen het verlies van libertinisme; ook hij voelde de scherpe pijn van de spijt in het besef dat hij de capaciteiten had bezeten, de kansen had verspeeld, zoals zijn compagnonschap met Will Pentland, om tot rijkdom en stand te komen. Hij wist dat de eeuw voorbij was waarin het beste deel van zijn leven was verstreken; meer dan ooit voelde hij het vreemde en eenzame van ons klein avontuur op aarde: hij dacht aan zijn kinderjaren op de Duitse boerderij, de dagen in Baltimore, het doelloze dwalen door het continent, het onthutsende van de reeks toevalligheden waardoor zijn hele leven vast was komen te liggen. De enorme tragiek van het toevallige hing als een donkere wolk boven zijn leven. Hij zag duidelijker in dan ooit dat hij een vreemdeling was in een vreemd land tussen mensen die altijd ver van hem af zouden staan. Het allervreemdst vond hij nog die verbintenis, waarbinnen hij kinderen had verwekt en van hem afhankelijk leven had geschapen, met een vrouw die zo ver buiten zijn begripswereld stond.

Hij wist niet of het jaar 1900 voor hem een begin of eind markeerde, maar met de welbekende zwakte van de genotzuchtige nam hij zich voor het als einde op te vatten, zodat het opgebrande vuur in hem tot vlammetje zou uitflakkeren. Boetvaardig en de zichzelf met Nieuwjaar beloofde beterschap nog trouw verwekte hij in de eerste helft van de maand januari een kind: al voor de Lente, toen Eliza weer in verwachting bleek, had hij zich in een orgie gestort die, zelfs de roemruchte vier maanden laveloosheid van 1896 in aanmerking genomen, voorbeeldeloos was. Hij werd dag in dag uit maniakaal dronken tot hij zichzelf in een toestand van permanente verstandsverbijstering had gebracht: in mei stuurde ze hem weer naar een kliniek in Piedmont om te ‘ontwennen’, wat niet meer inhield dan dat hij zes weken eenvoudig en goedkoop te eten kreeg en werd weggehouden van de alcohol, een regime dat bijdroeg tot een honger niet minder verslindend dan zijn dorst. Eind juni kwam hij terug, uiterlijk gelouterd maar innerlijk een laaiende vuurhaard: op de dag voor zijn terugkeer liep de onmiskenbaar zwangere Eliza, haar witte gezicht strak samengetrokken, resoluut de veertien kroegen van de stad af, riep de kastelein of de man achter de tap bij zich en verhief in de doorgezopen aanwezigheid van de caféclientèle luid en duidelijk haar stem.

‘Hoor eens even, ik kwam alleen zeggen dat meneer Gant morgen terugkomt en ik wil jullie laten weten dat als ik merk dat hem drank verkocht wordt, ik de schuldige in hechtenis laat nemen.’

Dat was een grotesk dreigement, wisten ze, maar door het witte, magistratelijke gezicht, de bedachtzaam getuite lippen en de rechterhand, die ze losjes gebald hield, als een man, met de wijsvinger gestrekt, zodat ze haar proclamatie kracht bijzette met een beheerst maar toch niet mis te verstaan gebaar, verstarden ze van een schrik die geen enkele mate van felle kapitteling had kunnen verspreiden. Ze hoorden haar bekendmaking in bierbenevelde verbluftheid aan en mompelden hoogstens hun geschrokken instemming wanneer ze al weer naar buiten liep.

‘Grote god,’ zei een berglandboer, en hij zond een bruine onnauwkeurige straal in de richting van een kwispedoor, ‘ze zal het nog doen ook. Dat mens laat niet met zich spotten.’

‘Bliksem!’ zei Tim O’Doyle, terwijl hij zijn apengezicht olijk boven zijn toog naar voren stak, ‘al kostte de drank vijftien cent de liter en waren we alleen in de bestekamer, dan nog zou ik Gant nu niet tappen. Is ze al weg?’

Er klonk omvangrijk whiskygelach.

‘Wie is zij?’ vroeg er een.

‘De zus van Will Pentland.’

‘Grote god, dan doet ze het zeker,’ riepen er enkele, en de zaak daverde weer van hun gelach.

Will Pentland zat bij Loughran toen ze daar binnenkwam. Ze groette hem niet. Toen ze weg was, wendde hij zich tot een buurman en liet zijn opmerking voorafgaan door een knipoog en een knik als van een vogeltje: ‘Ik wed dat je haar dat niet nadoet,’ zei hij.

Toen de teruggekeerde Gant publiekelijk werd geweigerd in een café, raakte hij buiten zichzelf van woede en vernederdheid. Hij kon natuurlijk moeiteloos aan whisky komen door er een rondhangende sleper of een neger om uit te sturen, maar hij mocht nog zo berucht zijn om zijn handel en wandel, waarvan hij wist dat ze onder de stadskinderen mythologische vormen hadden aangenomen, het raakte hem toch wanneer hij weer in opspraak kwam; daar werd hij van jaar tot jaar eerder meer dan minder gevoelig voor, en zijn schaamte, zijn beverige vernedering van de volgende ochtend, het gevolg van geknauwde trots en getergde zenuwen, was deerniswekkend. Hij had het bittere gevoel dat hij door Eliza met bewuste kwaadwilligheid publiekelijk te schande was gemaakt: op zijn weg terug naar huis voer hij luidkeels fulminerend tegen haar uit.

Heel die zomer legde Eliza met witte, vege gelijkmoedigheid een martelgang af, een waarnaar ze inmiddels de honger kende, wanneer ze in vreselijke kalmte de avond en de terugkeer van de angst afwachtte. Nu hij door haar zwangerschap geen seksuele omgang met haar kon hebben ging Gant haast dagelijks naar het huis van Elizabeth in Eagle Crescent, waaruit hij avond aan avond door een ploeg uitgeputte, doodsbange prostituees werd overgedragen aan de zorg van zijn zoon Steve, zijn oudste kind, bijdehand geworden in zijn vrijpostigheid jegens haast alle vrouwen daar in de buurt, die hem met goedmoedige ongegeneerdheid aanhaalden, smakelijk lachten om zijn dubbelzinnige praatjes en zelfs toelieten dat hij ze een vlugge pets voor hun achterwerk gaf, hem ruw nagrijpend als hij zich lenig uit de voeten maakte.

‘M’n jongen,’ zei Elizabeth met een stevige ruk aan Gants zwabberende hoofd, ‘maak het als je later groot bent niet zo bont als die ouwe bok hier. Al is het ook een beste ouwe baas wanneer hij er zin in heeft,’ ging ze verder met een zoen op zijn kale kruin, waarna ze de jongen behendig de portemonnee toestopte die Gant haar in een uitbarsting van vrijgevigheid had overhandigd. Ze was goudeerlijk.

De jongen was bij deze expedities doorgaans samen met Jannadeau en Tom Flack, een zwarte voerman, die buiten voor de traliedeur van het bordeel met geduldig zelfbedwang bleven wachten tot het naderend tumult van binnen aankondigde dat men Gant zover had dat hij vertrok. En ja, hij ging, hetzij onbeholpen tegenstribbelend en zijn smekende overweldigers welverwoorde verwensingen toeschreeuwend, hetzij in lustige meegaandheid onder het uitlallen van een scabreus lied uit zijn jeugd langs de getraliede Crescent of door de tafelend stille straten van de stad.

==

‘Daar in ginder kot, o jongens,

Daar in gínder kot,

Waar zelfs de luizen vlooien hebben,

Wacht j’ een treurig lot.’

==

Thuis werd hij de treden op gelokt naar de hoge veranda en meegetroond naar zijn bed; tenzij hij, alle lijfsdwang ten spijt, zijn vrouw opzocht, die zichzelf doorgaans in haar kamer had opgesloten, om tegen haar te schelden en tieren en haar van oneerbaarheid te beschuldigen, want er broeide duistere achterdocht in hem, de vrucht van zijn leeftijd, zijn slinkende krachten. De angstige Daisy was dan al, bleek van schrik, in de naburige armen van Sudie Isaacs gevlucht of naar de Tarkintons; Helen, tien jaar oud en ook toen al zijn vreugd, kon hem de baas: ze lepelde hem gloeiend hete soep in zijn mond en gaf hem met haar kleine hand een vinnige mep als hij recalcitrant werd.

‘Opdrinken! Denk erom!’

Hij was geweldig met haar ingenomen: ze waren garen van dezelfde klos.

Dan weer was hij voor geen rede vatbaar. Buiten zinnen van woede stookte hij in zijn zitkamer bulderende vuren en drenkte de uitschietende vlammen met een blik petroleum; verrukt terugspuwend in de gebulderde reactie hief hij, tot hij niet meer kon, een profaan gezang aan, getoonzet op een paar steeds terugkerende maten muziek, dat veertig minuten lang ongeveer zo klonk:

==

‘O-ho – godver,

Godver, godver,

O-ho – godver,

Godver – godver.’

==

En dat meest bimbammend zoals een klok de uren slaat.

Buiten hingen Sandy en Fergus Duncan, Seth Tarkinton, soms Ben en Grover zelf, ter versterking van het zangtrio van hun vrienden, als aapjes in de wijde mazen van het hek met hun gescandeerde antwoord.

==

‘Buurman Gant

Is ladderzat!

Buurman Gant

Is ladderzat!’

==

Vanuit een naburig toevluchtsoord schreide Daisy van schaamte en angst. Maar Helen, kleine magere furie, drong niet aflatend aan: weldra liet hij zich neer in een stoel, waar hij al grijnzend hete soep en felle meppen kreeg. Boven lag Eliza, wit van gezicht en waakzaam.

Zo ijlde de zomer voorbij. De laatste druiven hingen in verdroogde en verrotte trossen aan de wingerds; de wind bulderde van verre; september verliep.

Op een avond zei Cardiac, de geheelonthoudende huisarts: ‘Ik denk dat dit varkentje voor morgenavond gewassen is.’ Hij vertrok, en in zijn plaats bleef een boerenvrouw van middelbare leeftijd in huis achter, een baker met een stel werkhanden.

Om acht uur kwam Gant alleen terug. Zoon Steve was thuisgebleven als Eliza’s loopjongen voor in geval van nood; even ging niet alle aandacht naar de meester.

Van beneden galmde zijn ver dragende grote stem obsceniteiten door de buurt: toen ze plotseling in de schoorsteen het woeste bulderen van vuur hoorde dat in zijn vlucht het huis deed schudden, riep ze Steve bij haar bed, met verstrakte stem: ‘M’n jongen, straks verbranden we hier levend!’ fluisterde ze.

Ze hoorden de zware bons waarmee beneden een stoel omviel, zijn gevloek; ze hoorden de zware, wankele stap waarmee hij de eetkamer door liep, de hal in; ze hoorden het meegevende gekraak van de trapleuning toen hij er met zijn lichaam tegenaan zwalkte.

‘Hij komt!’ fluisterde ze. ‘Hij komt! Doe de deur op slot, zoon!’

De jongen deed de deur op slot.

‘Ben je daar?’ bulderde Gant, en met zijn grote zware vuist beukte hij tegen de dunne deur. ‘Mevrouw Gant: bent u daar?’ tierde hij, met de meewarig spottende aanspreekvorm die hij voor dit soort gelegenheden reserveerde.

En schreeuwend stak hij een met beschimpingen doorweven profaan sermoen af.

‘Weinig kon ik bevroeden,’ begon hij, waarmee hij meteen in de vaart van de groteske retoriek zat waarvan hij zich half in woede, half in scherts bediende, ‘weinig kon ik bevroeden op de dag dat ik haar achttien bittere jaren geleden voor het eerst zag, toen ze om de hoek heen op me af gekronkeld kwam als een slang op hare buik – [een epithetische typering die door de herhaling tegenwoordig balsem op zijn ziel was] – weinig kon ik bevroeden dat – dat – dat het nog eens zover zou komen,’ rondde hij af als een nachtkaars. In de loodzware stilte wachtte hij zwijgend op antwoord, wetend dat ze in witgewangde kalmte achter de deur lag en vervuld van de oude verstikkende woede omdat hij allang wist dat ze geen antwoord zou geven.

‘Ben je daar? Ik zeg: ben je daar, vrouwmens?’ tierde hij, en hij schaafde in een woedend trommelvuur zijn grote knokkels.

Er was niets dan het witte levend zwijgen.

‘Wee mij! Wee mij!’ verzuchtte hij met krachtig zelfmedelijden, waarna hij in een geforceerd, snotterend snikken uitbarstte dat zijn fulminade tot doorlopende begeleiding diende. ‘Genade des heren!’ weende hij, ‘het is gruwelijk, het is vreselijk, het is de-re-lijk. Wat heb ik ooit misdaan dat God me zo zwaar straft in mijn ouderdom?’

Er kwam geen antwoord.

‘Cynthia! Cynthia!’ tierde hij ineens, waarmee hij de nagedachtenis van zijn eerste vrouw erbij riep, de uitgeteerde tuberculeuze oude vrijster wie hij, werd er gezegd, met zijn gedrag het leven bepaald niet had helpen verlengen, maar tot wie hij zich nu graag wendde met zijn smeekbede, er zich van bewust hoezeer hij Eliza ermee kwetste en tergde. ‘Cynthia! O, Cynthia! Zie op mij neer in het uur mijner nood! Verleen mij bijstand! Verleen mij steun! Bewaar me voor die helleveeg!’

En zo vervolgde hij zwaar snotterend zijn gehuilde burleske: ‘O-boe-hoe-hoe! Daal neer om mij te redden, bid ik je, smeek ik je, bezweer ik je – of ik ga ten onder.’

De stilte antwoordde.

‘Ondank, sterker dan ’t stomme vee,’ hervatte Gant, waarmee hij het over een andere boeg gooide, een met een rijkdom aan verhaspelde en verminkte citaten.* ‘Je zult worden gestraft, zo zeker als er een gerechte God in de hemel is. Jullie zullen allemaal gestraft worden. Geef de oude man een schop, sla hem, gooi hem op straat: hij is nergens goed meer voor. Hij kan het gezin niet langer onderhouden – stuur hem de heuvel over naar het armengesticht. Daar hoort hij thuis. Sleep zijn gebeent over ’t gesteent. Eert uw vader opdat uw dagen verlengd worden. Mensenlief!

==

“Zie hier, door deze plek drong Cassius’ dolk;

Ziet, welk een scheur de boze Casca maakte;

Hier stiet de veelbeminde Brutus door;

En toen hij ’t diep vervloekte staal terugtrok,

Merkt op, hoe Caesars bloed de dagge volgde...”’

==

‘Jimmy,’ zei buurvrouw Duncan op dat moment tegen haar man, ‘moet je niet eens gaan kijken? Hij gaat weer zo tekeer, en zij is hoogzwanger.’

De Schot stootte zijn stoel achteruit, rukte zich los uit het ordelijk ritueel van zijn leven met de warme geur van versgebakken brood.

Bij de poort voor huize Gant trof hij de geduldige Jannadeau, erbij gehaald door Ben. Ze wisselden een paar zakelijke woorden en haastten zich de treden op toen ze van boven een dreun en een vrouwengil hoorden. Eliza deed, slechts in nachtgewaad, open.

‘Kom gauw!’ fluisterde ze. ‘Kom gauw!’

‘Grote god, ik maak haar af,’ schreeuwde Gant, terwijl hij met meer gevaar voor eigen dan andermans leven de trap af stormde. ‘Ik maak haar nu af en verlos mezelf uit mijn lijden.’

Hij had een zware pook in zijn hand. De twee mannen grepen hem beet; de forse horlogemaker pakte hem met bedaarde kracht de pook af.

‘Hij heeft zijn hoofd opengehaald aan de bedrand, mama,’ zei de naar beneden komende Steve. Dat was zo: Gant bloedde.

‘Ga je oom Will halen, m’n jongen. Snel!’ Als een hazewind ging hij ervandoor.

‘Volgens mij was het hem dit keer menens,’ fluisterde ze.

Duncan deed de deur dicht om de gapende rij buren bij de poort het zicht te benemen.

‘U vat nog kou zo, mevrouw Gant.’

‘Houd hem bij me uit de buurt! Houd hem uit de buurt!’ riep ze krachtig.

‘Aye,’ antwoordde hij in rustig Schots. ‘Komt goed.’

Ze draaide zich om en wilde de trap op lopen maar viel bij de tweede trede zwaar op haar knieën. Vanuit de wc, waarin ze zich had opgesloten, schoot de baker haar te hulp. Tussen de vrouw en Grover in ging ze vervolgens langzaam naar boven. Buiten liet Ben zich lichtjes van het lage overstek in het lelieperk vallen: de nog aan het draadgaas hangende Seth Tarkinton riep een groet.

Gedwee, enigszins verdwaasd, droop Gant af tussen zijn twee bewaarders: toen hij met zijn reusachtige ledematen als gebroken onderuithing in zijn schommelstoel, kleedden ze hem uit. Helen was al een tijdje in de keuken bezig: nu verscheen ze met kokendhete soep.

Gants dode ogen lichtten op van herkenning toen hij haar zag.

‘Ach, kindje,’ bulderde hij, en hij sloot zijn armen tot een omvangrijke, melodramatische cirkel, ‘daar ben je.’ Ze zette de soep neer; hij trok haar magere lichaam in halve verplettering tegen zich aan, streek met zijn borstelsnor langs haar wang en hals, ademde haar een gore gemene whiskylucht in het gezicht.

‘O, hij heeft zichzelf gesneden!’ Het meisje kon er wel van huilen.

‘Kijk toch wat ze me aangedaan hebben, kindje.’ Hij wees naar zijn wond en snifte.

Will Pentland, een waarachtige zoon van die sibbe waarin men elkaar nooit vergat maar alleen opzocht in tijd van nood, pestilentie of overlijden, kwam binnen.

‘Goedenavond, meneer Pentland,’ zei Duncan.

‘Wat u goed noemt,’ zei hij met die knipoog en knik als van een vogeltje, terwijl hij beide mannen goedmoedig opnam. Hij ging bij het vuur staan en begon nadenkend zijn botte nagels bij te werken met een onscherp mes. Het was zijn vaste ritueel als hij in gezelschap was: volgens hem kon niemand zien wat je ergens van vond als je bezig was je nagels bij te werken.

Bij zijn aanblik herrees Gant op slag uit alle sloomte: hij herinnerde zich het ontbonden compagnonschap; de overbekende houding van Will Pentland zoals hij daar bij het haardvuur stond, bracht hem alle kentekenen voor de geest die hij zo hartgrondig aan de familie verfoeide – haar bijdehante zelfgenoegzaamheid, haar onophoudelijke woordspelerij, haar voorspoed.

‘Bergzwanzen!’ bulderde hij. ‘Bergzwanzen! De minsten der minsten! De laagsten der laagsten!’

‘Meneer Gant! Meneer Gant!’ smeekte Jannadeau.

‘Wat is er, Gant?’ vroeg Will Pentland, die argeloos opkeek van zijn vingers. ‘Iets gegeten wat niet goed gevallen is?’ – hij knipoogde bijdehand naar Duncan en boog zich weer over zijn vingers.

‘Die ellendige ouwe vader van jullie,’ tierde Gant, ‘heeft een publiekelijk pak ransel gekregen omdat hij zijn schulden niet afbetaalde.’ Dit was een volledig verzonnen belediging, die zich, zoals zo vele van zijn epithetische typeringen, in Gants hoofd evenwel had vastgezet als waarheid wegens de wezensdiepe voldoening die hij eraan ontleende.

‘Een publiekelijk pak nog wel?’ Will knipoogde nogmaals, niet bij machte de verleiding te weerstaan. ‘Dat hebben ze dan verrekte stil weten te houden, niet?’ Maar in zijn sprekende, welgemoede gelaatsuitdrukking stonden de ogen hard. Hij tuitte nadenkend zijn lippen en bleef met zijn vingers bezig.

‘Maar laat ik eens iets over hem vertellen, Gant,’ vervolgde hij even later met kalme maar vege bezonnenheid. ‘Hij heeft zijn vrouw een natuurlijke dood laten sterven in haar eigen bed. Hij heeft niet geprobeerd haar om te brengen.’

‘Nee, grote god!’ wierp Gant tegen. ‘Hij heeft haar laten verhongeren. Als het ouwe mens in haar leven ooit een behoorlijk bord eten heeft gehad, dan is het onder mijn dak geweest. Eén ding is zeker: al was ze op haar kop gaan staan en had ze er het volkslied bij gezongen, achterstevoren, dan nog zou ze het van de ouwe Tom Pentland niet hebben gekregen, noch van zijn zoons.’

Will Pentland deed zijn botte mes dicht en stak het in zijn zak.

‘De ouwe majoor Pentland heeft heel zijn leven nog nooit een eerlijk stuk brood verdiend,’ riep Gant, blij dat dit hem nog inviel.

‘Kom nou toch, meneer Gant,’ zei Duncan verwijtend.

‘Sst! Sst!’ fluisterde het meisje fel, en ze kwam pal voor hem staan met de soep. Ze stak hem een dampende lepel toe, maar hij draaide zijn mond weg om zijn zwager nog een belediging naar het hoofd te slingeren. Ze gaf hem een vinnige mep voor zijn mond.

‘Opdrinken!’ fluisterde ze. En met een makke grijns, nu zijn ogen weer op haar rustten, liet hij soep door zijn keel glijden.

Will Pentland nam het meisje een ogenblik aandachtig op, wierp toen Duncan en Jannadeau met een knik en een knipoog een blik toe. Zonder nog een woord liep hij de kamer uit en de trap op. Zijn zus lag stilletjes languit op haar rug.

‘Hoe voel je je, Eliza?’ In de kamer hing zwaar de rijke geur van rijpende peren; er brandde tegen de gewoonte in een talhoutvuurtje: hij nam zijn plaats in voor de haard en begon zijn nagels bij te werken.

‘Geen mens weet – geen mens weet,’ begon ze, waarop ze prompt in een snelle tranenvloed uitbarstte, ‘wat ik te verduren heb gehad.’ Ze ging aanstonds met een hoekje van de beddensprei langs haar ogen: haar brede, krachtige neus, die zich rood oprichtte van haar witte gezicht, was als vuur.

‘Wat heb je voor lekkers?’ zei hij met een olijke gulzigheid naar haar knipogend.

‘Er liggen daar peren op de plank, Will. Ik heb ze er vorige week te rijpen gelegd.’

Hij liep de diepe klerenkast in en kwam dadelijk terug met een grote gele peer; hij ging weer bij de haard staan en opende het kleinste lemmet van zijn zakmes.

‘Werkelijk, Will,’ zei ze even later zachtjes. ‘Ik ben aan het eind van wat ik hebben kan. Ik weet niet wat er in hem gevaren is. Maar je kunt er je laatste cent om verwedden dat dit niet veel langer meer moet duren. Ik weet mezelf te redden,’ zei ze met een ferme hoofdknik. Hij herkende de toon.

Bijna vergat hij zich: ‘Luister, Eliza,’ begon hij, ‘zou je erover denken om ergens iets te bouwen, dan’ – maar hij kwam op tijd tot zichzelf – ‘dan – dan lever ik je je materiaal voor de scherpste prijs die je krijgen kunt,’ sloot hij af. Hij stak vlug een schijfje peer in zijn mond.

Snel tuitte ze een paar tellen haar lippen.

‘Nee,’ zei ze. ‘Zover ben ik nog niet, Will. Maar je hoort van me.’ De verkoolde losse houtjes verkruimelden op de haardplaat.

‘Je hoort van me,’ zei ze nog eens. Hij klapte zijn mes dicht en stak het in een broekzak.

‘Goedenacht, Eliza,’ zei hij. ‘Pett zal nog wel even langskomen. Ik zal tegen haar zeggen dat met jou alles goed is.’

Hij liep zachtjes de trap af en liet zichzelf uit door de voordeur. Toen hij afdaalde van de hoge veranda, kwamen Duncan en Jannadeau vanuit de zitkamer zachtjes aanlopen door de tuin.

‘Hoe is het met Gant?’ vroeg hij.

‘O, het zal nu wel weer gaan,’ zei Duncan opgewekt. ‘Hij is diep in slaap.’

‘De slaap der rechtvaardigen?’ vroeg Will Pentland met een knipoog.

De Zwitser was niet gediend van deze steek onder water naar zijn titan. ‘Het iez geel jammer,’ begon Jannadeau met zachte gutturale stem, ‘dat meneer Gant drinkt. Met zijn kop zou hij het ver kunnen schoppen. Ik ken geen groter man dan hij als hij nuchter is.’

‘Als hij nuchter is?’ zei Will, in het donker naar hem knipogend. ‘Wat dacht u van als hij slaapt?’

‘Je hebt geen kind aan hem zodra Helen hem onder handen neemt,’ merkte buurman Duncan met zijn rijke stem op. ‘Het is verbazend wat die kleine meid voor elkaar krijgt.’

‘Laat ik één ding zeggen!’ lachte Jannadeau met gutturaal genoegen. ‘Die kleine meid kent haar papa door en door.’

Het kind zat in de grote stoel bij het uitbrandende vuur in de zitkamer: ze las tot de vlammen tot kooltjes waren gedoofd, schepte er toen zachtjes as overheen. Gant lag, vadems diep in slaap, op de gladde leren bank tegen de wand. Ze had hem goed ingestopt in een deken; nu legde ze een kussen op een stoel en vlijde daar zijn voeten op. Er sloeg een gemene whiskydamp van hem af; de ruit rinkelde van zijn gesnurk.

Zo, in vergetelheid verzonken, verliep zijn nacht; hij sliep toen om twee uur bij Eliza het grote barensgeweld begon; sliep door alle lijdzame pijn en zorg heen van dokter, baker en echtgenote.

==

==

4

==

Het kind had, om een boutade om te draaien,* schromelijk lang werk om ter wereld te komen, maar toen Gant de volgende ochtend even na tienen eindelijk wakker werd, snotterend van verzenuwing en de rillingen van schaamte over wat hij zich vaag herinnerde, hoorde hij van boven, tussen twee slokken van de hete koffie door die Helen hem had gebracht, een luide, lange longkreet.

‘O, goeie god, goeie god,’ kreunde hij. En hij wees naar het geluid. ‘Is het een jongen of een meisje?’

‘Ik heb het nog niet gezien, papa,’ antwoordde Helen. ‘We mogen niet naar binnen. Maar dokter Cardiac is net naar buiten gekomen en zei dat als we zoet waren, hij misschien wel een klein jongetje voor ons had.’

Er klonk een geweldig gebonk op het zinken dak, gevolgd door het foeterende boerengeluid van de baker: Steve liet zich als een kat van het verandadak in het leliebed voor Gants raam vallen.

‘Steve, verdommese schurk die je bent,’ bulderde de heer des huizes, kortstondig weer bij krachten, ‘wat spook je daar in jezusnaam uit?’

De jongen was het hek al over.

‘Ik heb het gezien! Ik heb het gezien!’ kwam zijn stem teruggevlogen.

‘Ik heb het ook gezien!’ riep Grover, en hij stoof de kamer door naar buiten, een en al verrukking.

‘Als ik jullie nog eens hier op dat dak betrap, snotapen,’ riep de boerenbaker uit den hoge, ‘vil ik je levend.’

Het had Gant een moment goedgedaan te horen dat zijn jongste erfgenaam van het mannelijk geslacht was; maar inmiddels, van wand tot wand door de kamer ijsberend, beklaagde hij zich eindeloos.

‘O, goeie god, goeie god! Dat ik dit op mijn oude dag nog moet meemaken! Nog een mond om te voeden! Het is gruwelijk, het is vreselijk, het is de-re-lijk,’ en hij begon met veel misbaar te huilen. Toen hij weldra besefte dat hem niemand nabij genoeg was om door zijn verdriet te worden geroerd, zweeg hij abrupt en bestormde de deur, liep de eetkamer door en liet vanuit de hal luid geweeklaag opklinken.

‘Eliza! Mijn vrouw! O, kindje, zeg dat je me vergeeft!’ Omstandig snikkend liep hij de trap op.

‘Laat hem niet binnenkomen!’ riep de toegesmeekte vinnig en met bepaald opmerkelijke energie.

‘Zeg tegen hem dat hij voorlopig niet naar binnen mag,’ zei Cardiac met zijn geheelonthoudersstem tegen de baker, ingespannen de weegschaal aflezend. ‘We hebben hier trouwens toch alleen maar melk te drinken,’ zei hij erachteraan.

Gant stond op de overloop.

‘Eliza, mijn vrouw! Wees mij genadig, smeek ik je. Als ik geweten had...’

‘Ja,’ zei de boerenbaker terwijl ze bruusk de deur openrukte, ‘en als m’n opoe wieltjes had, was ze een karretje! Wegwezen!’ En wild gooide ze de deur voor zijn neus dicht.

Als een geslagen hond liep hij naar beneden, maar bij de herinnering aan het weerwoord van de baker grijnsde hij kwajongensachtig. Hij bevochtigde met een vlugge beweging zijn grote duim aan zijn tong.

‘Genade des heren,’ zei hij, en hij grijnsde. Vervolgens hief hij zijn gekooide weeklacht aan.

‘Nou, het moet maar,’ zei Cardiac, en hij hield iets roods, glimmends en frommeligs bij de hielen omhoog en gaf het een kordate tik tegen zijn achterste om er wat leven in te krijgen.

Het erfprinsje bleek bij zijn intrede overigens volledig uitgerust met alle toebehoren, benodigdheden, schroeven, kranen, afsluiters, haken, ogen, nagels, die in deze zo energieke, nooit aflatende, wedijverige wereld noodzakelijk worden geacht voor volledigheid van voorkomen, harmonie der delen en eenheid van effect. Hij was de volledige man in miniatuur, het eikeltje waaruit de machtige eik moest groeien, de erfgenaam van alle tijden, de legataris van onvervulde roem, het kind der vooruitgang, de lieveling van het ontluikende Gouden Tijdperk, waarnaast de Fortuin en haar Feeën het bovendien niet genoeg hadden gevonden om hem nagenoeg te smoren onder hun zegeningen van tijd en afstamming maar hem zorgvuldig hadden bewaard totdat de Vooruitgang in de overrijpheid harer gloriejaren was.

‘En, hoe gaan jullie het noemen?’ informeerde dokter Cardiac, aldus met schokkende medische cruheid refererend aan dit zo koninklijke koboldje.

Eliza had een fijnere antenne voor kosmische trillingen. Met een volledig, zij het onnauwkeurig, besef van wat zich voorafschaduwde, verleende ze Gelukshansje de titel Eugene, een naam die, wonderschoon, ‘welgeboren’ betekent, maar die, zoals iedereen zal kunnen getuigen, niet betekent, nooit heeft betekend, ‘welopgevoed’.

==

Dit uitverkoren lichtpunt, waaraan al een naam gegeven was en uit de kern waarvan de meeste gebeurtenissen in deze kroniek moeten worden waargenomen, werd zoals gezegd meegevoerd met de uiterste speerpunt der geschiedenis. Maar dat had u, lezer, misschien zelf ook al beseft? Had u dat níét? Laten we dan uw historisch geheugen eens opfrissen.

In 1900 hadden Oscar Wilde en James A. McNeill Whistler wel zo ongeveer alle uitspraken gedaan die aan hen werden toegeschreven en waarvan Eugene voorbestemd was twintig jaar na dato kennis te nemen; de meeste grote victorianen waren gestorven voor de beschieting begon; William McKinley stond kandidaat voor een tweede termijn, de matrozen van de Spaanse marine waren per sleepboot naar huis teruggekeerd.

In het buitenland had het grimmige oude Brittannië de Zuid-Afrikanen in 1899 zijn ultimatum gestuurd; lord Roberts (‘Little Bobs,’ zoals hij liefdevol bekendstond onder zijn manschappen) werd na verscheidene Britse nederlagen tot opperbevelhebber benoemd; de Transvaal werd in september 1900 bij Groot-Brittannië ingelijfd en formeel geannexeerd in de maand dat Eugene geboren werd. Twee jaar later volgde er een vredesconferentie.

En wat gebeurde er intussen in Japan? Dat zal ik u zeggen: het eerste parlement kwam bijeen in 1891, er werd oorlog gevoerd tegen China in 1894-1895, Formosa werd afgestaan in 1895. Verder was Warren Hastings in staat van beschuldiging gesteld en berecht; was paus Sixtus V gekomen en gegaan; was Dalmatië onderworpen door Tiberius; waren Belisarius door Justinianus de ogen uitgestoken; waren de huwelijks- en begrafenisplechtigheden van Wilhelmina Charlotte Caroline van Brandenburg-Ansbach en koning George II voltrokken terwijl die van Berengaria van Navarra en koning Richard I nauwelijks meer dan een vage herinnering waren; hadden Diocletianus, Karel V en Victor Amadeus van Sardinië alle drie troonsafstand gedaan; was Henry James Pye, poeta laureatus van Engeland, tot zijn vaderen verzameld; waren Cassiodorus, Quintillianus, Juvenalis, Lucretius, Martialis en Albrecht de Beer van Brandenburg afgeroepen bij het laatste grote appel nominaal; waren de slagen bij Antietam, Smolensk, Drumclog, Inkerman, Marengo, Kanpoer, Killiecrankie, Sluis, Actium, Lepanto, Tewkesbury, Brandywine, Hohenlinden, Salamis en in de Wildernis te land en ter zee geleverd; was Hippias uit Athene verdreven door de Alcmaeoniden en de Lacedaemoniërs; hadden Simonides, Menander, Strabo, Moschus en Pindarus hun aardse boeken gesloten; hadden de zalig verklaarde Eusebius, Athanasius en Chrysostomus hun hemelse nis betrokken; had Menkaura de derde piramide gebouwd; had Aspelta zijn legers naar de overwinning gevoerd; waren de afgelegen Bermuda’s, Malta en de Bovenwindse Eilanden gekoloniseerd. Bovendien was de Spaanse armada verslagen, president Abraham Lincoln vermoord en kreeg Brittannië krachtens de overeenkomst van Halifax vijfenhalf miljoen dollar voor een twaalfjarig visserijmonopolie. Ten slotte waren pas dertig tot veertig miljoen jaar eerder onze vroegste voorouders uit de oersnot tevoorschijn gekropen, waarna ze er, toen de verandering geen verbetering bleek, allicht weer in zijn teruggekropen.

==

Zo was de historische stand van zaken toen Eugene in 1900 op het menselijk schouwtoneel verscheen.

We zouden met alle liefde uitgebreider verslag doen van de wereld waaraan zijn bestaan de eerste paar jaar raakte, om qua perspectieven en implicaties te demonstreren wat de zin van het leven is vanaf de vloer of uit de wieg gezien, maar in de tijd dat die indrukken reproduceerbaar zijn blijven ze onverwoord, niet door een tekortschieten van de intelligentie maar door een gebrek aan spiercontrole, aan spraakvermogen, en door de eenzaamheid, afmatting, mismoedigheid, desoriëntatie en algehele leegte die in steeds terugkerende golven met de orde in de geest conflicteren tot een mens drie of vier jaar oud is.

Donker in zijn wieg gelegen, gewassen, bepoederd en gevoed, dacht hij stilletjes aan van alles en nog wat voor hij in slaap viel – die eindeloze slaap waardoor de tijd voor hem ophield te bestaan en hij het gevoel kreeg dat een sprankelende dag leven hem onherroepelijk ontglipte. Op die momenten werd het hem wee om het hart van afmattend afgrijzen bij de gedachte aan het ongerief, de onmacht, de onnozelheid, het oneindige onbegrip, die hij zou hebben te doorstaan eer hij zich zelfs maar lichamelijke vrijheid kon verwerven. Hij werd wee bij de gedachte aan de afmattende afstand die hij af te leggen had, het gebrek aan coördinatie van de controlecentra, de ongedisciplineerde, baldadige blaas, de hulpeloze vertoning waartoe hij gedwongen was ten overstaan van zijn ginnegappende, potelende broers en zusters wanneer hij werd afgedroogd, gereinigd, voor hen rondgedraaid.

Hij was radeloos van het gemis aan symbolen dat hem plaagde: doordat hij geen woorden tot zijn beschikking had, zat hij geestelijk gevangen in een net. Hij had niet eens een naam voor de voorwerpen om hem heen: hij zal ze bij zichzelf wel gedefinieerd hebben in een soort geheimtaal, mede opgebouwd uit verhaspelde bestanddelen van wat er aan spraakklanken om hem heen bulderde, waarnaar hij dag in dag uit ingespannen luisterde in het besef dat hij zijn eerste ontsnappingsroute in de taal moest zoeken. Hij gaf zo snel hij kon blijk van zijn gulzige honger naar plaat- en drukwerk: ze brachten hem soms grote, overvloedig geïllustreerde boeken en hij deed zijn wanhopige best ze te lijmen met gekir, verrukte kreetjes, de gekste bekken en al het overige wat ze begrijpelijk aan hem vonden. Hij stelde zichzelf de bijtende vraag wat ze zouden vinden als ze wisten wat hij werkelijk dacht: andere keren kon hij niet anders dan lachen om hen en heel hun groteske klucht der vergissingen als ze capriolen maakten om hem te amuseren, hun hoofd naar hem wiegelden en hem zo ruw kietelden dat hij het tegen zijn zin uitgilde. De toestand was ten diepste ergerlijk en komisch tegelijk: wanneer hij midden in de kamer op de grond gezeten hun binnenkomst gadesloeg en daarbij ieders gezicht van mallotige wellust zag vertrekken, hun stem idioot en sentimenteel hoorde worden zodra ze zich tot hem richtten met woorden die hij nog niet begreep maar waarvan hem wel duidelijk was dat zij ze verhaspelden in de groteske hoop dat voorafgaande verminking tot bevattelijkheid zou leiden, moest hij ondanks zijn wrevel toch om die malloten lachen.

En alleen gelaten achter de luiken waar hij sliep, in een kamer waar het dikke zonlicht zich afdrukte in strepen op de vloer, voelde hij zich door peilloze eenzaamheid en treurnis bekropen: hij zag zijn leven voor zich in het mistroostige verschiet van een bospad en begreep dat droefheid zijn voorland was: gekooid in dat kleine hersenpannetje, gevangen in dat kloppende, o zo geheime hart, moest zijn leven zich altijd door corridors van eenzaamheid bewegen. Te loor. Hij begreep dat mensen vreemden voor elkaar waren en bleven, dat niemand de ander ooit echt leert kennen, dat we gevangen in de donkere schoot van onze moeder tot leven komen zonder haar gezicht te hebben gezien, dat we als vreemdeling in haar armen worden gelegd en dat we, eenmaal opgesloten in die gekerkerde onoplosbaarheid van het zijn, er nooit aan kunnen ontsnappen, ongeacht welke armen ons omklemmen, welke mond ons kust, welk hart ons verwarmt. Nooit, nooit, nooit, nooit, nooit.

Hij zag in dat de grote gestalten die om hem heen kwamen en gingen, die enorme wellustige koppen waarmee ze zich gedrochtelijk over zijn wieg bogen, de grote stemmen die onsamenhangend boven zijn hoofd heen en weer rolden, van elkaar niet veel meer begrepen dan van hem: dat zelfs hun spreekvaardigheid, heel dat vloeiende en wendbare van ze, slechts povere uitdrukkingsmiddelen waren van hun denken en voelen en vaak niet de bevordering van begrip dienden maar de verdieping en verbreding van onmin, verbittering en vooringenomenheid.

Het werd hem zwart van ontzetting in zijn hoofd. Hij zag zichzelf als onbespraakte vreemdeling, als vermakelijke kleine pias, om te worden gewiegd en gevoerd door die reusachtige, ver van hem verwijderde gestalten. Hij was van het ene raadsel in het andere beland: ergens binnen of buiten zijn bewustzijn hoorde hij een grote klok zwakjes luiden, als kwam het geluid van onder zee, en terwijl hij ernaar luisterde, voer de geest der herinnering hem door het hoofd en had hij even het gevoel bijna te hebben herwonnen wat hij verloren had.

Soms, als hij zich had opgehesen aan de hoge wanden van zijn bedje, keek hij duizelend omlaag naar de patronen van het vloerkleed in de diepte; de wereld vloeide af en aan in zijn hoofd als het tij, zodanig dat zij zichzelf nu eens een moment compleet en scherp afdrukte, dan weer vaag en slaperig wegebde, terwijl hij de puzzelstukjes van de gewaarwording samenvoegde, want hij zag van het vuur alleen de dansende weerschijn in de pook, hoorde vervolgens van de kippen het wondere tokken ergens buiten in de zonnewarmte van een verre, magische wereld. Dan weer hoorde hij luid en duidelijk hun wakkere ochtendgekraai, waardoor hij op slag een degelijk, oplettend levensburger werd; of hij hoorde, in de komende en gaande golven waarmee fantasie en feitelijkheid elkaar afwisselden, de luid donderende tover van Daisy’s voorkamermuziek. Toen hij die jaren later weer hoorde, ging er in zijn hoofd een deur open: ze zei hem dat het Paderewski’s ‘Menuet’ was.

Zijn bedje was een grote gevlochten mand, van binnen dik bekleed met matras en kussens; toen hij meer kracht kreeg wist hij er buitengewone acrobatentoeren in uit te halen: hij rollebolde erdoorheen, kromde zijn lichaam tot hoepel en trok zichzelf soepel en krachtig overeind. Met geduldig pogen wist hij zich over de rand te wurmen tot op de vloer, waar hij over het uitgestrekte patroon van het kleed kroop, zijn ogen strak op de grote houten blokken gericht die in een chaotische stapel op de grond lagen. Ze waren van zijn broer Luke geweest: alle letters van het alfabet waren er in felle bonte kleuren verdiept in aangebracht.

Ze onbeholpen in zijn knuistjes houdend bestudeerde hij urenlang de tekens van de taal, in de wetenschap dat hij hier de bouwstenen van de taaltempel in handen had en wanhopig op zoek naar de sleutel om orde en begrijpelijkheid te ontworstelen aan deze anarchie. Grootse stemmen verhieven zich ver boven hem, enorme gedaanten kwamen en gingen, tilden hem naar duizelende hoogten, zetten hem neer met onuitputtelijke kracht. De klok luidde onderzees.

Toen op een dag de weelderige Lente van het Zuiden tot rijke wasdom was gekomen, toen zich over de sponsachtige zwarte aarde van het erf plotselinge tere grassen en natte bloesems hadden verbreid, toen in de grote kersenboom langzaam een juwelen massa goudbruin sap ziedde en de kersen in kwistige trossen hingen te rijpen, pakte Gant hem uit zijn mand in de zon op de hoge veranda en liep langs het lelieperk met hem om het huis heen, onder bomen die kwetterden van de verborgen vogels door, naar helemaal achter in het perceel.

De aarde was er onbeschaduwd, droog, verklonterd van het ploegen. Eugene merkte aan de rust dat het zondag was: tegen het hoge draadgazen hek hing zwaar de geur van warme zuring. Aan de andere kant stond de koe van Swain het koele grove gras af te scheuren, waarbij ze nu en dan haar kop oprichtte en met haar krachtige lage stem haar zondagsvreugde uitzong. In de warme schoongespoelde lucht hoorde Eugene met volkomen helderheid alle kordate geluiden van de achtererven in de buurt, werd hij zich scherp bewust van heel zijn omgeving, en toen de koe van Swain zich weer liet horen, voelde hij de overstroomde sluisdeuren in zijn binnenste openzwaaien. Hij antwoordde ‘Boe!’ – een schuchter maar perfect aangeheven frase die hij even later vol vertrouwen herhaalde toen de koe op haar beurt antwoordde.

Gants verrukking kende geen grenzen. Hij draaide zich om en rende in gestrekte draf terug naar het huis. Eugene al lopend in diens tere halsje kroelend met zijn borstelsnor, loeide hij noest en kreeg telkens antwoord.

‘God sta me bij!’ riep Eliza, die hem door het keukenraam halsoverkop aan zag komen rennen over het erf. ‘Hij wordt het kind z’n dood nog.’

En toen hij hollend de treden naar de keuken nam – behalve het hoogstgelegen deel stond heel het huis los van de grond – kwam ze de kleine afgerasterde veranda op, haar handen met bloem bestoven, haar neus ovenrood.

‘Gut, wat doet u toch in vredesnaam?’

‘Boe-oe-oe! Hij zei “Boe-oe-oe!” Nou en of!’ Gant richtte zich eerder tot Eugene dan tot Eliza.

Eugene reageerde prompt: hij vond het allemaal nogal onnozel, en hij voorzag dat hij nog dagenlang zoet zou zijn met het naloeien van Swains koe, maar toch vond hij het een geweldige sensatie te voelen dat er een bres in die muur zat.

Eliza was niet minder opgetogen, maar haar manier om het te laten blijken was zich weer om te draaien naar de oven, haar vreugde te verbergen en te zeggen: ‘Werkelijk, meneer Gant. Ik heb nog nooit zo’n gek met een kind gezien.’

Later zag Eugene, wakker in zijn mand op de vloer van de zitkamer, de dampende schalen door de gretige handen van het verzamelde gezin gaan, want Eliza was in die tijd een magnifieke kok en het zondagse middageten een gedenkwaardigheid. Na de kerk hadden de jongetjes twee uur lang hongerig bij de keuken rondgeslopen: Ben bewaarde met een trotse frons aan de andere kant van de hordeur zijn waardigheid maar ging wel veelvuldig op verkenning door het huis om de voortgang van het koken te kunnen volgen; Grover kwam binnen en ging met onverholen belangstelling staan toekijken tot hij werd weggestuurd; Luke, met een verrukte lach van oor tot oor in zijn brede guitige kleine gezicht, vloog gillend van verrukking het huis door:

==

‘Pikkie, Fikkie, Fietsie,

Pikkie, Fikkie, Fietsie,

Pikkie, Fikkie, Fietsie,

Hie, Hie, Hie.’

==

Hij had Daisy en Josephine Brown samen hun Caesar horen doen, en deze zingzang was zijn eigen vertolking van Caesars bondige branie: ‘Veni, vidi, vici.’

Terwijl Eugene in zijn bedje lag, hoorde hij door de openstaande deur het gerinkel in de eetkamer, de schelle opwinding van de jongens, het gerasp van staal en mes waarmee Gant zich opmaakte om het gebraad aan te snijden en het relaas van de grote gebeurtenis van die ochtend zoals het zonder variatie maar met steeds meer verve aldoor werd herhaald.

Nog even, dacht hij bij zichzelf, terwijl de zware etensgeuren naar hem toe dreven, en ik zit daar ook, tussen hen in. En hij dacht verzaligd aan mysterieuze sappigheden.

Heel de middag vertelde Gant op de veranda zijn verhaal; hij riep de buren erbij en deed een beroep op Eugene om zijn kunnen te tonen. Eugene hoorde alles wat er die dag werd gezegd heel duidelijk: hij kon geen antwoord geven, maar hij zag nu wel in dat woordgebruik nabij en onafwendbaar was.

Zo, in felle, losse flitsen, zag hij achteraf de eerste twee jaar van zijn leven terug. Zijn tweede Kerstmis bleef hem vagelijk bij als een periode van grote feestelijkheid, waardoor hij voorbereid was op de derde toen die kwam. Het was, dankzij dat wonderbaarlijke gewenningstalent van kinderen, alsof Kerstmis nooit een geheim voor hem had gehad.

Hij was zich het zonlicht bewust, de regen, het opspringend haardvuur, zijn bedje, de grimmige gevangenschap van de winter: op een warme dag tijdens de tweede Lente zag hij Daisy heuvelop naar school gaan: het was aan het eind van de middagpauze, ze was thuis wezen eten. Ze ging naar de meisjesschool van juffrouw Ford, in een woonhuis van rood baksteen op de hoek boven aan de steile heuvel: hij zag haar het laatste eindje oplopen met Eleanor Duncan. Haar haar hing in twee lange strengen gevlochten op haar rug: ze was ingetogen, verlegen, meisjesachtig, een bleue, blozende puber. Toch was hij bang om door haar in bad te worden gedaan, want haar zorgzaamheid was heel hardhandig en wat er aan drift en geweld schuilging onder haar gelijkmoedigheid, werd op zijn bast botgevierd. Ze boende hem haast letterlijk het vel van zijn lijf. Hij huilde erbarmelijk. Nu ze tegen de heuvel op liep, herinnerde hij zich haar. Hij zag in dat zij één en dezelfde was.

Bij wassend licht werd hij twee. Al vroeg in de volgende Lente werd hem een periode van veronachtzaming bewust: het was doodstil in huis; de bulderstem van Gant klonk niet langer om hem heen, de jongens kwamen en gingen op kousenvoeten. Luke, de vierde die door de pestilentie werd getroffen, had tyfus en was doodziek: Eugene werd haast helemaal aan de zorg van een jonge slonzige negerin overgelaten. Hij herinnerde zich levendig haar lange, slodderige verschijning, haar lakse flapvoeten, haar vuile witte kousen en haar zware geur, zwart en okselig. Op een dag ging ze met hem naar de zijveranda om hem buiten te laten spelen: het was een ochtend in de prille Lente, die vochtig uit het dooien van de aarde losbrak. De negerin ging op de treden zitten en geeuwde terwijl hij in zijn vuile kleedje naast het pad en in het lelieperk rondwroette. Weldra viel ze tegen de stijl in slaap. Behendig wurmde hij zich de brede mazen van het hek door en het sintelpad op dat naar het erf van Swain slingerde en vandaar omhoog naar het barokke houten paleis van de Hilliards.

Die behoorden tot de hoogste aristocratie van de stad: ze kwamen uit Zuid-Carolina, ‘in de buurt van Charleston’, wat ze op zich al een geducht prestige verleende in die tijd. Het huis, een enorme, walnootbruine constructie met puntgevels die de indruk wekte van veelhoekigheid zonder plan, stond boven op de heuvel die afliep naar het erf van Gant; het geëgaliseerde voorterrein was het domein van statige, torenhoge eiken. Lager op de helling, langs het sintelpad opzij van Gants bogaard, stonden hoge ruisende dennen.

Het pand van Hilliard gold als een van de mooiste woonhuizen van de stad. Het stond weliswaar in een middenklassenbuurt maar was magnifiek gelegen, en de Hilliards voerden een grootse staat, kasteelheren die wel afdaalden in het dorp maar zich niet onder het vulgus begaven. Al hun vrienden arriveerden per rijtuig van verre; elke dag kwam een oude neger in livrei stipt om twee uur in een kordaat tempo achter twee ranke vosmerries het slingerpad op gereden en ging onder de koetspoort aan de zijkant staan wachten tot zijn meester en meesteres naar buiten kwamen. Vijf minuten later vertrok het gezelschap en bleef twee uur weg.

Dit ritueel, nauwlettend gevolgd van achter zijn vaders zitkamerraam, fascineerde Eugene jaren later nog: de mensen en het leven in het buurhuis verhieven zich letterlijk en figuurlijk boven hem.

Het schonk hem die ochtend grote voldoening eindelijk op dit pad naar de Hilliards te zijn: het was zijn eerste ontsnapping, en het bleek er meteen een naar verboden, doorluchtige regionen. Hij wroette wat rond in de verharding, maar de kwaliteit van de sintels viel hem tegen. De beierende klok van het gerechtsgebouw sloeg elf keer.

Nu kwam er elke ochtend om drie over elf precies, want zo regelmatig en volmaakt ordelijk ging het in dit grote huishoudelijk bestel toe, een reusachtige grauwschimmel in een sukkeldrafje de heuvel op met achter zich aan een zware bestelkar, ongelucht en kruidig, geurend naar de fijne aroma’s van kruidenierswinkels en uitsluitend gevuld met levensmiddelen voor de Hilliards, gemend door een jonge negerknecht die conform het ritueel elke ochtend om drie over elf op z’n gemak zat te slapen. Er kon tenslotte onmogelijk iets misgaan: het paard zou zich er zelfs door een bestrating van haver niet toe hebben laten verleiden zijn dure plicht te verzaken. Zo kwam het dat het dier log heuvelop draafde, zwaar rechtsaf sloeg naar het karrenspoor van het sintelpad en log zijn weg vervolgde tot het de grote cirkel van zijn rechtervoorvoet gestuit voelde worden door een onbekend voorwerp, omlaagkeek en langzaam zijn hoef optilde van wat tot dan toe het gezicht van een peuter was geweest.

Met zijn benen behoedzaam uiteen liep het verder, trok de kar tot voorbij Eugenes lichaam, en bleef staan. Beide negers schoten gelijktijdig wakker; van binnen klonken kreten, en Eliza en Gant kwamen het huis uit gerend. De geschrokken neger tilde Eugene, zich geheel niet bewust van zijn plotselinge rentree op het toneel, in de forse armen van dokter McGuire, die de voerman in welgekozen bewoordingen stijfvloekte. Zijn dikke, gevoelige vingers gingen vlug over het bebloede gezichtje en vonden geen breuk.

Hij knikte kort naar hun radeloze gezichten: ‘Hij is voor het Congres nog niet verloren,’ sprak hij. ‘Jullie hebben domme pech en een harde kop, Gant.’

‘Godverdommese zwarte schurk die je bent,’ riep de meester, die van gewelddadig uitslaande opluchting op de voerman losging. ‘Hiervoor ga je achter de tralies.’ Hij stootte zijn ver reikende handen door het hek en sloot ze om de hals van de neger, die gebeden prevelde en geen idee had wat hem overkwam, behalve dat hij het middelpunt vormde van een hevige opschudding.

Het negermeisje was balkend naar binnen gevlucht.

‘Het lijkt erger dan het is,’ merkte dokter McGuire op terwijl hij de held op de divan legde. ‘Een beetje warm water graag.’ Toch duurde het twee uur om hem weer bij kennis te krijgen. Iedereen was vol lof over het paard.

‘Dat was wijzer dan die nikker,’ zei Gant, en hij bevochtigde zijn duim.

Maar het was allemaal onderdeel, zoals Eliza diep van binnen wist, van wat de Zusters der duisternis hadden beschikt. De ingewanden waren allang gevlochten en geduid: de broze schaal van de schedel die het leven bewaarde en die even makkelijk had kunnen worden verbrijzeld als men een ei breekt, was heel gebleven. Eugene droeg het merkteken van de centaur evenwel nog jarenlang mee, al was het ook alleen bij de juiste lichtinval te zien.

Ouder geworden vroeg hij zich wel eens af of de Hilliards eigenlijk uit den hoge naar buiten waren gekomen toen hij de orde op het landgoed zo oneerbiedig had verstoord. Hij heeft er nooit naar geïnformeerd, maar hij dacht van niet; hij stelde zich voor hoe ze op z’n hoogst in hun voornaamheid schuins achter de opzij geschoven vitrage hadden gestaan, zonder precies te begrijpen wat er was gebeurd maar met het gevoel dat het iets onplezierigs was, iets met bloed.

Niet veel later liet Hilliard zijn erfgrens markeren met een bord ‘Verboden toegang’.

==

==

5

==

Luke werd beter na de dokter, de verpleegster en zijn familie wekenlang te hebben vervloekt: het was een taaie tyfus.

Gant stond nu aan het hoofd van een kinderrijk gezin dat trapsgewijs opliep van de peutertijd naar de uitgepuberde Steve – die achttien was – en de meisjesachtige Daisy. Zij was zeventien en zat in haar laatste jaar op de middelbare school. Ze was bleu en gevoelig, het evenbeeld van het madeliefje waarnaar ze genoemd was, vlijtig en grondig in haar schoolwerk: volgens haar leraressen een van de beste leerlingen die ze ooit hadden meegemaakt. Ze had heel weinig vuur of verzet in zich; ze reageerde plichtsgetrouw op onderricht; ze gaf terug wat haar gegeven werd. Ze speelde piano zonder enig diepgaand gevoel voor de muziek maar als getrouw vertolkster en met een mooi, kabbelend toucher. En ze studeerde uren achtereen.

Steve was evenwel duidelijk geen studiehoofd. Op zijn veertiende moest hij bij de rector in diens kleine kamer komen om wegens spijbelen en ongehoorzaamheid te worden gestraft met het rietje. Maar in hem was geen geest van gelatenheid werkzaam; hij griste de man de stok uit de hand, brak hem in tweeën, gaf de rector vierkant een vuistslag op zijn oog en liet zich vrolijk van zes meter hoogte omlaagvallen.

Dat was een van de beste dingen die hij ooit heeft gedaan: in andere opzichten was zijn gedrag minder gelukkig. Al heel vroeg, toen het spijbelen erger werd en hij van school was gestuurd, toen een en ander in korte tijd de uitdagende rotzak in hem stijfde, trad de animositeit tussen Gant en de jongen openlijk en bitter aan het licht. Gant heeft de meeste van zijn zoons ondeugden misschien wel onderkend als de zijne: er stond bij hem alleen weinig van zijn eigen compenserende kwaliteiten tegenover. Steve had een taai stuk zwoerd waar zijn hart had moeten zitten.

Nu had hij het van hen allemaal ook wel verreweg het zwaarst te verduren gehad. Hij was van jongs af aan getuige geweest van zijn vaders liederlijkste uitspattingen. Dat was hij niet vergeten. Bovendien moest hij het, als oudste, verder zelf maar uitzoeken toen Eliza haar aandacht naar haar jongere kinderen verlegde. Ze gaf Eugene de borst nog toen Steve allang zijn eerste twee dollar naar de dames van Eagle Crescent had gebracht.

De beschimpingen waarmee Gant hem overlaadde, raakten hem van binnen; hij was niet blind voor zijn gebreken, maar dat hij voor ‘klaplopende nietsnut’, ‘gedegenereerde slampamper’ en ‘kroegschooier’ werd uitgemaakt, stijfde hem in de uitdagende bravoure van zijn optreden. Goedkoop en opzichtig gekleed, met gele puntschoenen, wijd uitlopende streepjesbroek en een breedgerande strohoed met een kleurige band erom, liep hij grotesk banjerend en met een gemaakte zelfverzekerdheid in zijn lach door de hoofdstraat, iedereen die zo goed was hem op te merken groetend met gedienstige amicaliteit. En als een vermogend man hem gedag zei, dook zijn sterk gehavende maar opgeblazen ijdelheid boven op de kruimel; het was meelijwekkend zoals hij er thuis over opschepte: ‘Ze kennen hem allemaal hoor, de kleine Stevie! Hij geniet het respect van alle groten in de stad, sodeju, sodeja! Iedereen geeft hoog van de kleine Stevie op, behalve zijn eigen familie. Weten jullie wat J.T. Collins vandaag nog tegen me zei?’

‘Wat dan? Wie ’s dat? Wie ’s dat?’ vroeg de van haar stopwerk opkijkende Eliza met schertsende radheid van tong.

‘J.T. Collins – niemand minder! Is goed voor een kapitaaltje van twee ton. “Steve,” zegt hij zomaar uit zichzelf, “als ik jouw hersenen toch eens had...”’ Zo, vol humeurige eigendunk doorpratend, schetste hij een beeld van toekomstig succes, wanneer al degenen die nu op hem neerkeken zich onder zijn vaandel zouden willen scharen.

‘Reken maar,’ zei hij, ‘dan vallen ze over elkaar heen om de kleine Stevie een hand te geven.’

Gant had hem in razernij een dik pak slaag gegeven toen hij van school gestuurd werd. Ook dat was hij nooit vergeten. Uiteindelijk kreeg hij te horen dat hij werk moest zoeken om zichzelf te onderhouden: hij vond hapsnap baantjes in de bediening of als bezorger van de ochtendkrant. Op een keer was hij er met een kompaan van hem, Gus Moody, de zoon van een metaalgieter, op uitgetrokken om wat van de wereld te zien.* Groezelig van hun omzwervingen waren ze te Knoxville in Tennessee uit een goederentrein geklauterd, hadden hun beetje geld uitgegeven aan eten en bordeelbezoek en waren twee dagen later weer terug, koolzwart maar vol opschepperij over hun waagstuk.

‘Werkelijk,’ snibde Eliza, ‘ik weet niet wat er van die jongen terecht moet komen.’ Het was de tragiek van haar karakter dat ze altijd te laat doorhad wat de kern van een zaak was: ze tuitte weliswaar bedachtzaam haar lippen maar liet haar gedachten afdwalen en begon te huilen als de rampspoed zich aandiende. Ze was altijd afwachtend. Bovendien was ze haar oudste zoon diep in haar hart op een misschien niet grotere maar dan toch andersoortige wijze toegedaan dan de rest. Ze hield van zijn gladde opschepperij, zijn meelijwekkende gesnoef: ze zag er tekenen in van hoe ‘goochem’ hij was en wekte dikwijls de woede van haar twee leergierige meisjes door hem erom te loven. Zo kon ze als ze zijn handschrift onder ogen kreeg zeggen: ‘Eén ding staat vast: hij heeft een mooiere hand van schrijven dan jullie allemaal, al hebben jullie nog zo ver doorgeleerd.’

Steve had al vroeg de geneugten van de fles ontdekt toen hij, in de dagen dat hij zijn vader gezelschap hield bij diens kroegloperij, een keer een stiekeme slok sterke, gemene whisky uit een halfvolle heupfles had gepikt: hij grilde van de smaak, maar het was een mooie belevenis geweest om tegen zijn maats over op te scheppen.

Op zijn vijftiende had hij, toen hij met Gus Moody bij een buurman in de schuur een sigaret rookte, een fles gevonden waar deze eerzame burger een haverzak omheen had gedaan tegen het speurend oog van zijn vrouw. Toen de man zich later heimelijk kwam laven en zijn fles halfleeg trof, versneed hij het restant nijdig met crotonolie, waar de twee jongens dagenlang hondsberoerd van waren.

Steve vervalste een keer een cheque ten laste van zijn vader. Het duurde een paar dagen eer Gant erachter kwam: het ging om niet meer dan drie dollar, maar hij was bitter kwaad. In een verklaring ten overstaan van het gezin, zo luid afgelegd dat heel de buurt van het vergrijp van de jongen kennis kon nemen, sprak hij van het cachot, van de gevangenis die hem wachtte, van de bezoedeling van zijn oude dag – een levensfase die hij nog niet had bereikt maar waarmee hij in tijden van onmin alvast zijn voordeel deed.

Hij liet de cheque natuurlijk uitbetalen, maar er voegde zich een nieuwe term – die van falsaris – toe aan zijn schimpvocabulaire. Steve glipte het huis in en uit en gebruikte zijn maaltijden enkele dagen alleen. Kwam hij zijn vader tegen, dan werd er van weerskanten weinig gezegd: van achter het harde boze glasmasker van hun ogen keken beiden diepteloos in elkaars innerlijk; ze wisten dat ze niets voor elkaar konden achterhouden, dat in hen beiden dezelfde zweren etterden, dat dezelfde honger en begeerte, dezelfde kruipende driften hun bloed verontreinigden. En door deze wetenschap wendde iets in hen beiden zich vol kwellende schaamte af.

Gant voegde een en ander toe aan zijn tirades tegen Eliza; alles wat er aan de jongen niet deugde, had hij van zijn moeder.

‘Bergbloed! Bergbloed!’ riep hij. ‘Het is een tweede Greeley Pentland. Let op mijn woorden,’ vervolgde hij, toen hij in zichzelf foeterend koortsachtig het huis door was gebeend en uiteindelijk de keuken weer binnenstormde, ‘let op mijn woorden, hij groeit op voor galg en rad.’

En met een neus die rood zag van het spattend vet tuitte ze haar lippen en zei weinig, behalve, ertoe getergd, om met een enkel weerwoord zijn woede en protest te wekken.

‘Nou, als hij niet elk drankhol van de stad in was gestuurd om er zijn vader uit op te dreggen, was er misschien meer van hem terechtgekomen.’

‘Dat lieg je, mens! Grote god, dat lieg je!’ donderde hij even machtig als ongerijmd.

==

Gant dronk minder: afgezien van een schrikbarend drinkgelag zo om de zes à acht weken, dat hen allen een paar dagen in angst en vreze samenbond, had Eliza op dit punt weinig te klagen. Toch was haar engelengeduld nagenoeg op, en wel vanwege het dagelijks weerkerende retorisch geweld. Ze sliepen tegenwoordig boven ieder in een eigen kamer: hij stond om zes uur of halfzeven op, kleedde zich aan en liep naar beneden om de vuren aan te leggen. Terwijl hij de vlammen liet oplaaien in het fornuis en een bulderend vuur in de zitkamer, mompelde hij onafgebroken in zichzelf, met nu en dan een oratorisch rijzen en dalen in zijn stem. Zo werkte en schaafde hij aan zijn schimprede: wanneer aan de eisen van vloeiendheid en accentverdeling was voldaan, verscheen hij plotseling voor haar in de keuken en trok zonder inleiding van leer, ook als net de neger van de slager binnenkwam met varkenskoteletten of een lap rundvlees.

‘Vrouw, zou jij zonder mij vandaag de dag een dak boven je hoofd hebben gehad? Had je erop kunnen vertrouwen dat Tom Pentland je er een zou hebben gegeven, je waardeloze ouwe vader? Zou broer Will of broer Jim je er een hebben gegeven? Heb je ooit gehoord dat die ooit iemand ooit iets hebben gegeven? Heb je ooit gehoord dat die zich druk maakten om iets anders dan hun eigen zielige hachje? Nou?! Zou iemand van hen een verhongerende bedelaar een korst brood geven? Grote god, nee zeg! Nog niet al had hij een bakkerij! Wee mij! Bitter berouwt me de dag dat ik naar dit vervloekte land kwam: weinig kon ik bevroeden wat ervan komen zou. Bergzwanzen! Bergzwanzen!’ – waarmee de vloed zijn hoogtepunt bereikte.

De keren dat ze iets tegen zijn aanval probeerde in te brengen brak ze al gauw in tranen uit. Dat deed hem genoegen: hij zag haar graag huilen. Maar doorgaans kwam ze niet verder dan een losse zeurderige repliek: op grote diepte woedde tussen hun blinde, tegengestelde zielen een onverkwikkelijke wanhoopsstrijd. Toch zou hij verbluft zijn geweest als hij had geweten tot welke uitersten zijn dagelijkse aanslagen haar nog zouden drijven: ze kwamen immers gewoon voort uit de diepgaande, koortsige onvrede van zijn geest, waarin het instinct wortelde om een object te zoeken voor zijn retorisch geweld.

Zijn eigen gevoel voor ordelijkheid was bovendien zo groot dat hij een fervente afkeer had van al het slonzige, wanordelijke, onbestemde. Het kon hem tot ware razernij drijven om te zien hoe zorgvuldig ze oude stukjes touw bewaarde, lege blikken en flessen, papier, alle mogelijke rotzooi: de zucht tot vergaren, een bij Eliza nog niet eens tot volle wasdom gekomen waanzin, bracht hem tot woede.

‘Om godswil!’ riep hij in oprechte boosheid. ‘Om godswil! Ruim toch eens wat van die troep op!’ En hij zette al een destructieve stap in de richting.

‘Niks daarvan, meneer Gant!’ reageerde ze vinnig. ‘Je weet nooit wanneer het nog eens van pas komt.’

Het was misschien een omkering van wat gebruikelijk is dat de diephongerige geest van het zoeken in degene zetelde met een uitgesproken voorliefde voor orde en een vrome eerbied voor het rituele, degene die zelfs zijn dagelijkse uitbarsting van retorisch geweld nog in een patroon inpaste, terwijl de vormeloos uitvloeiende chaos, gevoed door die ene alles overheersende drang tot bezitsvorming, in de praktische zetelde, de nuchtere.

Gant had de hartstocht van de ware zwerveling, van degene die omzwerft vanuit een vast punt. Hij had de orde en afhankelijkheid van een gezin nodig – hij was op-en-top een huisvader: zonder de warmte en kracht waarmee het zich om hem heen schaarde, was zijn leven niets. Na zijn stipte ochtendtirade tegen Eliza ging hij over tot het wakker roepen van de slapende kinderen, want het komische was dat hij niet tegen het gevoel kon ’s ochtends als enige wakker en op te zijn.

Zijn wekroep, formulair en met een komische overmaat aan barsheid uitgesproken van beneden aan de trap, ging als volgt: ‘Steve! Ben! Grover! Luke! Verdommese schurken die jullie zijn: opstaan! Wat moet er in godsnaam van jullie terechtkomen? Het wordt nooit wat met jullie, heel jullie leven niet!’

Zo bleef hij van beneden naar hen staan bulderen, alsof ze boven waakzaam lagen op te letten.

‘Toen ik zo oud was als jullie, had ik op dit uur vier koeien gemolken, al mijn klusjes gedaan en dertien kilometer door de sneeuw gelopen.’

Als hij zijn eerste schooljaren beschreef, schetste hij er namelijk een steevast stijfbevroren landschap bij onder drie voet sneeuw. Hij leek nooit anders dan onder poolomstandigheden te hebben schoolgegaan.

Een kwartier later hernam hij bulderend: ‘Het wordt nooit wat met jullie, klaplopende nietsnutten! Als de ene kant van de muur instortte, zouden jullie je omdraaien naar de andere.’

Weldra klonk dan van boven het snelle gebons van voeten en kwamen ze een voor een de trap af om met een bundeltje kleren in hun armen naakt de zitkamer in te rennen. Bij zijn bulderend vuur kleedden ze zich aan.

Een hoogst enkele jammerklacht daargelaten verkeerde Gant bij het ontbijt in iets wat op een goed humeur leek. Er werd reusachtig geschransd: hij overlaadde hun bord met dikke entrecotes, in eieren gebakken maisgort, warme ontbijtbroodjes, jam, gebakken appelringen. Hij vertrok naar zijn werkplaats rond het tijdstip waarop de jongens, nog verwoed hun laatste eten en koffie wegwerkend, het huis uit renden in reactie op het waarschuwingssignaal van de volrond luidende laatste schoolbel van negen uur.

Als hij tussen de middag kwam lunchen – warm eten, zoals ze zeiden – brachten de nieuwtjes van de ochtend hem kortstondig tot spraakzaamheid; wanneer aan het eind van de middag het gezin weer bijeen was, keerde hij huiswaarts, stookte zijn grote vuur op en bekroonde het beschimpingsceremonieel met een rede die hem een halfuur kostte om op te stellen en nog eens drie kwartier, met herhalingen en toevoegingen, om uit te spreken. Daarna ging men alleszins genoeglijk aan tafel.

Zo verstreek de winter. Eugene was drie; ze kochten abc-boekjes voor hem en dierenplaatjes met fabels op rijm eronder. Gant las ze onvermoeibaar aan hem voor: in zes weken tijd kende hij ze allemaal vanbuiten.

Gedurende de nawinter en de Lente vertoonde hij de buren talloze malen zijn kunsten: met het boek in zijn handen deed hij of hij oplas wat hij uit zijn hoofd kende. Gant was verrukt: hij speelde het bedrog mee. Iedereen vond het buitengewoon dat een kind zo jong al lezen kon.

In de Lente begon Gant weer te drinken; zijn dorst verschrompelde evenwel al binnen twee of drie weken, en beschaamd vatte hij zijn dagelijkse bezigheden weer op. Maar Eliza werkte naar een verandering toe.

Het was 1904; in St. Louis was een grote wereldtentoonstelling in voorbereiding die de geschiedenis van de beschaving moest veraanschouwelijken, breder opgezet, beter en grootser dan wat er ooit in dit genre was vertoond. Menigeen uit Altamont wilde erheen: het vooruitzicht reizen te kunnen combineren met gewin, fascineerde Eliza.

‘Weet u wat ik denk?’ begon ze op een avond bedachtzaam toen ze de krant neerlegde, ‘ik denk er sterk over om mijn koffers te pakken en te gaan.’

‘Te gaan? Waarheen?’

‘Naar St. Louis,’ antwoordde ze. ‘Gut, kijk – als het goed uitpakt, zouden we gewoon kunnen verhuizen en er gaan wonen.’ Ze wist dat hij de gedachte aan de radicale doorbreking van het vaste levenspatroon, het afreizen naar nieuwe contreien, een nieuwe zoektocht naar het geluk, fascinerend vond. Er was jaren tevoren al sprake van geweest, toen hij zijn compagnonschap met Will Pentland had verbroken.

‘Wat wil je daar dan gaan doen? En wat moeten de kinderen?’

‘Gut,’ begon ze met zelfbehagen, waarna ze bedachtzaam haar lippen tuitte en gehaaid lachte, ‘ik zoek gewoon ergens een mooi groot pand en werf mijn klandizie onder de mensen uit Altamont die erheen gaan.’

‘Genade des heren, mevrouw Gant!’ antwoordde hij met een tragische uithaal, ‘dat meen je toch zeker niet? Ik bid je.’

‘Gut! Pf! Doe niet zo raar. Er is niets mis met het houden van een pension. Enkele van de respectabelste mensen hier in de stad doen het.’ Ze wist wat een broos goed zijn trots was: hij duldde niet dat gedacht zou worden dat hij zijn gezin niet kon onderhouden – iets waar hij zich juist zo op beroemde was ‘een goed kostwinner’ te zijn. De inwoning van iemand onder zijn dak die niet van zijn bloed en gebeente was, bezaaide bovendien de lucht rondom met dreiging, sloeg een bres in zijn vestingmuren. Hij had dan ook nog een speciale afkeer van het kosthuiswezen: wie in zijn onderhoud voorzag door de laatdunkendheid, de geringschatting en het geld te accepteren van wat hij ‘armoeiige kostgangers’ noemde, leefde in een welhaast ondraaglijke schande.

Zij wist dat wel maar kon het niet navoelen. Het behoorde tot de religie van haar familie om niet alleen onroerend goed te bezitten maar om het ook inkomsten te laten opleveren, en zij ging daarin verder dan de anderen door haar bereidheid om een deel van haar eigen huis te verhuren. Van alle Pentlands was alleen zij genegen om de kleine omgrachte vesting van haar huis prijs te geven; aan de specifieke heimelijkheid en beslotenheid van vier muren leek zij als enige geen grote waarde te hechten. En ze droeg als enige van hen een rok.

Eugene kreeg van haar de borst nog toen hij al drie was: in de loop van de winter werd hij gespeend. Iets in haar kwam ten einde; iets anders begon.

Uiteindelijk zette ze haar zin door. Nu eens praatte ze met bedachtzaamheid en overreding tegen Gant over het expoavontuur. Dan weer beet ze terug tijdens zijn avondlijke tirade en gebruikte het project als dreigement. Wat ze er precies mee voorhad wist ze zelf niet. Maar ze had het gevoel dat het een begin voor haar was. En uiteindelijk zette ze dus haar zin door.

Gant bezweek voor de verlokking van nieuwe contreien. Hij zou thuisblijven: ging alles goed, dan kwam hij na. Daarnaast verheugde hij zich op het vooruitzicht enige tijd verlost te zijn. Er beroerde hem iets van de oude tinteling van de jeugd. Hij bleef weliswaar achter, maar er hielden zich voor een eenzaam man tal van nog ongeziene schaduwen in de wereld schuil. Daisy zat in haar laatste jaar op school: zij bleef bij hem. Maar hij had er echt hartzeer van om Helen te zien gaan. Die was bijna veertien.

Begin april vertrok Eliza, met haar opgewonden kroost om zich heen en Eugene in haar armen. Hij was perplex van al deze haast en commotie maar tegelijkertijd geëlektriseerd van energie en nieuwsgierigheid.

De Tarkintons en de Duncans stroomden toe: er volgden tranen en kussen. Buurvrouw Tarkinton bekeek haar met een zeker ontzag. Heel de buurt was een beetje perplex van deze jongste wending.

‘Ach ja, ach ja – je weet maar nooit,’ zei Eliza, en ze lachte door haar tranen heen en genoot van de opschudding die ze teweegbracht. ‘Als alles goed gaat, blijven we er misschien wel wonen.’

‘Jullie komen terug,’ zei buurvrouw Tarkinton met opgewekte loyaliteit. ‘Er gaat toch niets boven Altamont.’

Ze namen de tram naar het station: de opgetogen naast elkaar gezeten Ben en Grover bewaakten een grote mand met proviand. Helen klemde zenuwachtig haar bijeengebonden bagage tegen zich aan. Eliza wierp een kritische blik op haar lange rechte benen en dacht aan het kinderkaartje.

‘Nou,’ begon ze met een onbestemd lachje achter haar hand, en ze stootte Gant aan, ‘ze mag wel een beetje inkrimpen, niet? Ze zullen je wel een hele meid vinden voor een van nog geen twaalf,’ zei ze, nu rechtstreeks tegen het meisje.

Helen ging zenuwachtig verzitten.

‘Dat hadden we niet moeten doen,’ mompelde Gant.

‘Pf!’ sprak Eliza. ‘Wie let er nu op haar?’

Hij deed ze uitgeleide tot in de trein, waar ze gerieflijk werden geïnstalleerd door de zorgzame steward van Pullman.

‘Hou een oogje in het zeil, George,’ zei hij, en hij gaf de man een munt. Eliza zag na-ijverig toe.

Hij gaf ze allemaal een ruwe kus met zijn snor, maar zijn kleine meid klopte hij met zijn grote hand op de knokige schoudertjes en trok hij tegen zich aan. Iets scherps doorstak Eliza.

Er volgde een ongemakkelijk moment. Het vreemde, het absurde van het hele project en al het monsterlijke gestumper dat leven heet, beletten hun het spreken.

‘Nou,’ begon hij, ‘je zult wel weten wat je doet.’

‘Nou, dat zeg ik,’ zei ze, en ze tuitte haar lippen en keek door het raam, ‘je weet nooit hoe een koe een haas vangt.’

Hij was vagelijk gerustgesteld. De trein schokte en kwam langzaam in beweging. Hij gaf haar een onhandige kus.

‘Laat wat van je horen zodra jullie er zijn,’ zei hij, en hij beende ijlings het gangpad uit.

‘Tot ziens, tot ziens,’ riep Eliza, en ze zwaaide met het handje van Eugene naar de langgerekte gestalte op het perron. ‘Jongens,’ zei ze, ‘zwaai eens naar jullie papa.’ Allemaal verdrongen ze zich voor het raam. Eliza huilde.

==

Eugene zag de zon ondergaan en rood kleuren boven een rotsige rivier en de beschilderde rotsen van kloven in Tennessee: die betoverde rivier slingerde zich tot in lengte van dagen zijn kinderhoofd in. Jaren later nog zou haar herinneringsbeeld opduiken in dromen die het domein waren van een wondere, mysterieuze schoonheid. Met de stomheid van verbaasd ontzag geslagen viel hij bij het ritmische dreunen van de zware wielen in slaap.

Ze betrokken een wit hoekhuis. Er lag een gazonnetje voor en er liep een smalle strook gras opzij, evenwijdig aan de bestrating. Hij had vaag het besef dat het ver van het grote centrale web en gedruis van de stad lag – hij meende iemand zeven of acht kilometer te hebben horen zeggen. Waar was die rivier gebleven?

Twee jongetjes, een tweeling, met een hoogblonde kop rechtopstaand haar en een mager, vals gezicht, rosten op driewielers onophoudelijk over het trottoir voor het huis heen en weer. Ze droegen een wit matrozenpakje met een blauwe kraag en hij haatte ze diep. Er stond hem vaag bij dat hun vader een slecht man was die in een liftschacht was gevallen en daarbij zijn benen had gebroken.

Het huis had een achtererf met een roodhouten schutting eromheen. Achterin stond een rood schuurtje. Jaren later zei Steve bij thuiskomst: ‘Die hoek daar is tegenwoordig helemaal volgebouwd.’ Waar?

Op dat warme dorre achtererf waren een keer twee ledikanten met matras en al te luchten gezet. Hij was prinsheerlijk op een van de twee gaan liggen, ademde de warmte van het matras in en trok loom zijn beentjes op. Luke lag op het andere. Ze aten een perzik.

Aan Eugenes perzik kleefde een vlieg. Hij slikte hem door. Luke huilde van het lachen.

‘Je slikt een vlieg door! Je slikt een vlieg door!’

Zijn maag kwam acuut in opstand, hij gaf over en kon enige tijd niet eten. Hij vroeg zich af waarom hij die vlieg had doorgeslikt terwijl hij hem toch heel de tijd gezien had.

De zomer verbreidde zich brandend heet. Gant kwam een paar dagen over, samen met Daisy. Op een avond dronken ze bier in de Delmar Gardens.* Aan een klein tafeltje gezeten staarde hij in de warme lucht dorstig naar de beparelde schuimende pul: hij zou zijn gezicht, stelde hij zich voor, in dat frisse schuim steken en een diepe teug van het geluk nemen. Eliza liet hem proeven; ze gierden het allemaal uit om zijn bitter verraste gezicht.

Jaren later zag hij nog voor zich hoe Gant – glas aan zijn mond, schuim in zijn snor – het op een machtig slokken zette: dat geweldige animo, die prachtige dorst, wekten bij hem de wens tot navolging, en hij vroeg zich af of alle bier bitter was, of er aan de geneugte van dit grootse nat soms een periode van inwijding voorafging.

Van tijd tot tijd zweefden er gezichten uit de oude halfvergeten wereld zijn blikveld binnen. Van de bezoekers uit Altamont verbleven er sommige bij Eliza. Op een dag rees uit zijn geheugen een plotseling afgrijzen op toen hij in de gladgeschoren rabauwenkop van Jim Lyda keek. Dat was de sheriff van Altamont; hij woonde onder Gant aan de voet van de heuvel. Toen Eugene twee was, moest Eliza op een keer naar Piedmont om te getuigen in een rechtszaak. Ze was twee dagen weg; hij bleef achter onder de hoede van buurvrouw Lyda. Hij had Lyda’s plagerige wreedheid van de eerste avond nooit vergeten.

Nu was op een dag door duivelsgoochelarij dat monster weer verschenen en keek Eugene op in de botte boosaardigheid van diens gezicht. Eugene zag Eliza bij Jim staan; en terwijl het kleine gezichtje vertrok van doodsschrik, deed Jim of hij een gewelddadige hand naar haar uitstrekte. Om zijn schreeuw van woede en angst schoten beiden in de lach: voor de duur van enkele verblinde ogenblikken en voor het eerst van zijn leven haatte Eugene haar: hij was woest, machteloos van jaloezie en angst.

De jongens, Steve, Ben en Grover, die er door Eliza meteen op uit waren gestuurd om emplooi te vinden, kwamen ’s avonds terug van het expoterrein, druk nakwebbelend van opwinding over de bedrijvigheid van de dag. Besmuikt ginnegappend onderhielden ze zich broeierig over de HoochyKoochy: Eugene maakte eruit op dat het een dans was. Steve neuriede een monotoon, broeierig wijsje waar hij sensuele heupbewegingen bij maakte. Ze zongen een liedje; het weeklagende, verre muziekje liet hem niet los. Hij leerde de tekst.

==

‘Kom je naar Saint – Lou – is, Loe – wie,*

Kom naar het terrein

Waar je wereldpracht en -praal ziet,

O, daar moet je zijn.

Dans met mij de Hoochy-Koochy...’

==

enzovoorts.

Op een zonnige deken gelegen werd Eugene zich soms het staren van zachtmoedige ogen bewust, de milde streling van een stem die in soort en hoedanigheid anders was dan de andere, een tere, olijfbruine huid, zwart haar, diepdonkerblauwe ogen en een ragfijne, wat droevige vriendelijkheid. Hij vlijde zich met zijn zachte gezicht tegen dat van Eugene, aaide en omarmde hem. In zijn bruine hals had hij een frambozenvlek, waar Eugene steeds weer met verbazing aan voelde. Dit was Grover: de zachtmoedigste en droevigste van de jongens.

Soms mochten ze hem van Eliza meenemen bij een uitstapje. Op een keer maakten ze een reis met een rivierstomer: benedendeks keek hij door de openingen in de zijkant van dichtbij naar de formidabele gele slang die langzaam en weerstandloos voorbijkronkelde.

De jongens werkten op het expoterrein. Ze waren piccolo bij iets wat hotel Othello heette. Het was een naam die iets speciaals had en hem voortdurend door het hoofd speelde. Hij werd soms door zijn zusters, soms door Eliza, soms door de jongens meegetrokken door de chaotische wemeling van lawaai en mensengedaanten, langs de overvloedige rijkdom en verscheidenheid van het leven op de wereldtentoonstelling. Hij raakte bedwelmd door fantasiebeelden toen ze langs het Brits-Indisch theehuis kwamen, waar hij binnen lange getulbande mannen zag rondlopen en voor het eerst, zodanig dat hij het nooit vergat, de trage wierook van het Oosten opsnoof. In een reusachtig gebouw vol bulderend geluid verstijfde hij voor een machtige locomotief, het grootste monster dat hij ooit had gezien, waarvan de wielen razend rondvlogen in sleuven en de laaiende vuurhaarden, met een regen van hete rode kooltjes eronder, onophoudelijk werden gevoed door twee vergroezelde, gevuurverfde stokers. Het tafereel brandde hem in heel zijn helse reuzenluister in zijn hoofd: hij vond het even ijzingwekkend als fascinerend.

Dan weer bleef hij bij de trage, kolossale omloop van het reuzenrad staan, zwalkte door de schetterende wirwar van het kermisterrein, voelde zijn tuimelende zinnen hulpeloos opgaan in heel de dolle caleidoscoop van de attracties; hij hoorde Lukes wilde verhalen over de slangeneter en gilde van ontzetting toen ze hem mee naar binnen dreigden te nemen.

Op een dag gaf Daisy toe aan de wrede kat die schuilging onder haar zachtaardige gelijkmoedigheid en voerde hem mee langs de krankzinnige verschrikkingen van het spookhuis; ze maakten een peilloze duikeling vanuit het licht naar een bulderend zwart, en terwijl zijn eerste gil verstomde met het afremmen van het wagentje, rolden ze zoetjes een monsterlijk verlicht duister in dat werd beheerst door reusachtige geschilderde grotesken, de rode muil van duivelskoppen, de slinkse gedaanten waaronder de dood, nachtmerries en de waanzin zich voordeden. In zijn nergens op voorbereide hoofd hield een krankzinnige angst huis: het wagentje rolde omlaag van de ene verlichte krocht naar de andere, en terwijl zijn hart tot een erwt ineenkromp, hoorde hij van de mensen om zich heen luide lachsalvo’s waarin die van zijn zus meeklonken. Zijn gedachtewereld, die zich nog maar net aan het losmaken was uit de onwerkelijke wildernis van de kinderfantasie, was volstrekt niet tegen deze kermis opgewassen, en hij voelde zich verlamd door de in later jaren nog vaak bij hem bovenkomende overtuiging dat zijn leven een fabuleuze nachtmerrie was en dat hij door slinkse, complotteuze kunstenarij al zijn hoop, geloof en vertrouwen gewonnen had gegeven aan de wellustige foltering van demonen in mensengedaante. Nog slechts half bij zinnen en paars van doodsbange ademnood kwam hij ten slotte weer naar buiten in het warme, nuchtere zonlicht.

Zijn laatste herinnering aan de wereldtentoonstelling hield hij over aan een avond in het vroege najaar: hij zat, weer met Daisy, op de chauffeursplaats van een autobus en hoorde voor het eerst het mirakel van het zwoegende motorgeronk toen ze door opgestuwde regengordijnen heen rondreden over de glimmende straten en langs de cascade, die haar water liet neergutsen voor een wit, met tienduizend lichtjuwelen bezet gebouw.

==

De zomer was voorbij. Er was het ritselen van de najaarswind, de fluisterzachte ademhaling van verklonken feestgedruis: ook de kermis liep ten einde.

En het werd nu doodstil in huis: hij zag zijn moeder nog maar weinig, hij kwam niet buiten, hij stond onder de hoede van zijn zusters, die hem aldoor maanden stil te zijn.

Op een dag kwam Gant weer over. Grover hield met tyfus het bed.

‘Hij zei dat hij op het expoterrein een peer gegeten had.’ Eliza herhaalde het verhaal voor de honderdste keer. ‘Hij kwam thuis en klaagde over misselijkheid. Ik heb mijn hand op zijn voorhoofd gelegd en hij gloeide helemaal. “Gut, kind,” zei ik, “wat kan in vredesnaam...?”’

Haar zwarte ogen lichtten op in haar witte gezicht: ze was bang. Ze tuitte haar lippen en sprak hoopvolle woorden.

‘Zo, m’n jongen,’ zei Gant achteloos toen hij de kamer binnenliep; zijn hart verschrompelde bij het zien van zijn zoon.

Eliza tuitte haar lippen na iedere visite van de dokter weer wat bedachtzamer; ze greep elk kruimeltje hoopgevendheid aan dat hij te missen had en maakte het groter, maar het was haar wee om het hart. Tot ze zichzelf op een avond ineens het masker afrukte en ijlings de kamer van de jongen uit kwam.

‘Meneer Gant,’ zei ze op fluistertoon, en ze tuitte haar lippen. Zwijgend, alsof ze niet kon praten, schudde ze haar witte gezicht naar hem. Toen besloot ze in één adem: ‘Hij is niet meer, hij is niet meer, hij is niet meer!’

==

Eugene lag diep in middernachtelijke slaap. Iemand schudde aan hem en maakte hem langzaam los uit zijn dommel. Weldra bleek hij te zijn opgetild door Helen, die met hem in haar armen op bed was gaan zitten, haar gezichtje, even macaber als ontdaan, gefixeerd op het zijne. Ze praatte duidelijk en langzaam tegen hem met een gedempte maar van een vreselijke gretigheid doortrokken stem.

‘Wil je Grover zien?’ fluisterde ze. ‘Hij ligt op de koelplaat.’

Hij vroeg zich af wat een koelplaat was; er hing dreiging in huis. Ze liep met hem de schemerig verlichte gang in en droeg hem naar de kamer aan de voorkant van het huis. Achter de deur hoorde hij zachte stemmen. Stilletjes deed ze hem open; het bed baadde in een fel licht. Toen Eugene keek, zwermde ontsteltenis als gif uit in zijn bloed. Voorbij het kleine verkwijnde omhulsel dat daar lag zag hij plotseling het warmbruine gelaat weer voor zich, de zachte ogen die ooit op hem hadden neergestaard: als iemand die buiten zinnen is geweest en ineens weer tot zichzelf komt, herinnerde hij zich het vergeten gezicht dat hij wekenlang niet had gezien, die vreemde lichtende eenzaamheid die niet weerom zou keren. O geest, te loor en door de wind beweend, kom weer terug.

Eliza zat zwaar terneer in een stoel met haar gezicht afgewend op haar ondersteunde hand. Ze huilde, en haar gezicht had zich tot het soort komische, lelijke grimas verwrongen dat veel vreselijker is dan welke stille rouwzaligheid ook. Gant bood haar zijn onbeholpen troost, maar na van tijd tot tijd naar de jongen te hebben gekeken, liep hij de gang in en wierp zijn armen voor zich uit van ontzetting, van verbijstering.

De bezorgers legden het lijk in een mand en namen het mee.

‘Hij was pas twaalf jaar en twintig dagen oud,’ zei Eliza maar steeds, want daar leek ze het nog het allermoeilijkst mee te hebben.

‘Kom, kinderen, ga nog een paar uur slapen,’ gebood ze ineens, en terwijl ze het zei, viel haar oog op de bevreemd en stuurs kijkende Ben, die met zijn merkwaardige, ouwelijke oogopslag toekeek. Ze dacht aan de verbroken tweelingband; het stel was met nog geen twintig minuten tussentijd ter wereld gekomen; medelijden greep haar om het hart bij de gedachte aan de eenzaamheid van de jongen. Weer moest ze huilen. De kinderen gingen naar bed. Eliza en Gant bleven nog een tijdje alleen in de kamer zitten. Gant liet zijn gezicht tussen zijn formidabele handen zakken. ‘De beste jongen die ik had,’ mompelde hij. ‘Grote god, hij was de beste van het hele stel.’

En in de voorbijtikkende stilte dachten ze aan hem terug, en in beider hart was vrees en wroeging, want het was een stille jongen geweest, een tussen velen, en hij was niet opgevallen.

‘Ik zal nooit het vlekje in zijn hals kunnen vergeten,’ fluisterde Eliza. ‘Nooit, nooit.’

Weldra dachten ze elk aan de ander; het vreselijke en het vreemde van hun omgeving deden zich ineens voelen. Ze dachten aan het met wingerds omwonden huis in het verre bergland, aan de bulderende vuren, het tumult, het gevloek, de pijn, aan het blinde kluwen van hun leven en aan het stoethaspelende levenslot, dat ze nu hierheen had gebracht in dit verre oord, met tot besluit van de kermis de dood.

Eliza vroeg zich af waarom ze hiernaartoe was gekomen: door de labyrintische hitte en vertwijfeling heen zocht ze achteruit naar het antwoord.

‘Als ik had geweten,’ begon ze weldra, ‘als ik had geweten hoe dit zou aflopen...’

‘Laat nou maar,’ zei hij, en onbeholpen streelde hij haar. ‘Grote god!’ zei hij er even later suffig achteraan. ‘Het is maar wat vreemd, welbeschouwd.’

==

En nu ze daar wat stiller bijeenzaten, welde er een uitzwermend medelijden bij hen op – niet met henzelf, maar met elkaar en met het leven en zijn verspilling, zijn verwarring, zijn lukrake richtingloosheid.

Gant dacht even aan zijn vierenvijftig jaar, zijn vervlogen jeugd, zijn afnemende krachten, aan wat er allemaal lelijk en laag was geweest, en in hem heerste de doodstille wanhoop van iemand die weet dat de gesmede keten niet ontschakeld, het geregen patroon niet ontwonden, het gedane niet ongedaan gemaakt kan worden.

‘Als ik het had geweten. Als ik het had geweten,’ zei Eliza. ‘Het spijt me.’ En toen: ‘Zo treurig.’ Hij begreep evenwel dat haar treurnis van dat moment niet hem of haarzelf betrof en zelfs niet de jongen die door een speling van het stupide lot in de baan van de pestilentie was gegooid, maar dat ze, dankzij een plotseling innerlijk opvlammen van haar helderziende Schotse ziel, een onbevangen, voor het eerst niet-schijnheilig oog had geworpen op het onverbiddelijk tij van de Noodzakelijkheid en dat ze treurde om allen die geleefd hadden, leefden of nog zouden leven, allen die met hun gebed de nutteloze altaarvlammen aanwakkerden, met hun hoop een daarvoor niet toegankelijk wezen aansmeekten, de nietige vuurpijltjes van hun geloof afstaken tegen de ongenaakbare eeuwigheid en als bewoner van de wentelende, vergeten sintel die deze aarde is hoopten op genade, bijstand en verlossing. Te loor.

==

Ze gingen direct naar huis. Op elk station ondernamen Gant en Eliza een rusteloze expeditie naar het bagagerijtuig. Het was grijs en herfstig novemberweer: de berglandbossen waren gewatteerd met droge bruine bladeren. Die waaiden ook over straat in Altamont, lagen opgehoopt in steeg en goot, huppelden droog voor de wind uit.

De tram nam luid knarsend de bocht boven aan de heuvel. De familie Gant stapte uit: het lijk was al van het station vooruitgestuurd. Toen Eliza langzaam langs de heuvel omlaagliep, kwam buurvrouw Tarkinton snikkend haar huis uit gehold. Haar oudste dochter was een maand eerder gestorven. De vrouwen slaakten ieder een luide kreet bij het zien van de ander en snelden op elkaar toe.

In de kamer van Gant was de kist al op schragen gezet en stonden de fluisterende buren met een begrafenisgezicht bijeen om hen te begroeten. Dat was dat.

==

==

6

==

De dood van Grover sloeg Eliza de vreselijkste wond in haar bestaan: haar levensmoed was gebroken, haar trage maar gedreven vrijheidsgerichte avontuur abrupt gestuit. Als ze aan die verre stad en de wereldtentoonstelling dacht, leek het vlees haar te vergaan aan het gebeente: ze stond ontredderd tegenover de verborgen tegenstander die haar had geveld.

Dodelijk bedroefd kapselde ze zich in binnen haar huis en gezin en hervatte het soort bestaan dat ze juist had zullen afzweren, leidde een leven van werk en arbeid en probeerde zich aan dit gesloof vergetelheid in te drinken. Maar als een onverhoedse, ongrijpbare faun in het struikgewas van de herinnering bleef dat donkere verloren gezicht glanzen: ze dacht aan het vlekje in zijn bruine hals en huilde.

In de loop van de barre winter trokken de schaduwen langzaam op. Gant bracht de bulderende vuren terug, de doorbuigende, van het sap druipende eettafel, het overvloedige, explosieve ritueel van het dagelijks leven. Het aloude animo bruiste weer op in hun leven.

En toen de winter afliep, trok de geschakeerde duisternis in Eugenes hersenen langzaam op, deden de dagen, weken, maanden zich aan hem voor in wassende helderheid en kwam hij geestelijk los uit de wirwar van de wereldtentoonstelling: het leven toonde zich van zijn praktijkkant.

Beschut en inmiddels bij bewustzijn in de bewaakte, afdoende geborgenheid van het huis lag hij met goed gevulde buik voor de roosterende levenskracht van het haardvuur en liet zijn ogen onverzadigbaar door de grote banden uit de boekenkast gaan, verzaligd boven de ongeluchte reuk van de bladzijden en de prikkelende geur van hun warme vel. Het mooist vond hij de drie enorme boekdelen in kalfsleer met de titel Ridpaths wereldgeschiedenis, talloze pagina’s verlucht met honderden tekeningen, gravures, houtsneden: al voor hij lezen kon volgde hij de voortgang der eeuwen in afbeeldingen. Het allermooist vond hij de slagveldtaferelen. Verzaligd door het huilen van de gebroken wind om het huis, de donder van grote bomen, bekende hij zich tot de donkere storm en gaf de dolleduivelshonger ruimte die alle mannen in zich hebben en die haakt naar duisternis, de wind en snelheid zonder maat. Het verleden ontvouwde zich aan hem in losse, enorme vergezichten; hij baseerde eindeloze legenden op de platen van de koningen van Egypte, door ijlende paarden vliegensvlug voortgetrokken in hun strijdwagen, en er leek een oeroude herinneringswereld in hem te ontwaken wanneer hij naar fabelmonsters keek, de gevlochten baarden en reusachtige dierlichamen van Assyrische koningen, de muren van Babylon. Het wemelde in zijn hoofd van de beelden: Cyrus aan het hoofd van zijn aanvallers, het sperenwoud van de Macedonische falanx, de versplinterde roeiriemen, de talloze veelheid van de verzamelde schepen bij Salamis, de festijnen van Alexander, het heftige strijdgewoel van de ridders, de gebroken lansen, de strijdbijl en het zwaard, de gegroepeerde piekeniers, de belegerde muren, de stormladders die zwaar van de opklimmende mannen werden teruggeworpen, de Zwitser die zich met zijn lichaam op de lansen wierp, gedrang van ruiterij en voetvolk, de sombere bossen van Gallië en Caesars veroveringen. Achter hem, verder weg van de haard, ging Gant wild heen en weer in een robuuste schommelstoel, vanwaaruit hij zuivere, krachtige stralen tabakssap over zijn zoons hoofd heen in het opsissende vuur spoog.

Andere keren declameerde Gant welluidend en zwierig stukken Shakespeare, uit wiens werk Eugene het vaakst de lijkrede van Marcus Antonius werd voorgedragen, de monoloog van Hamlet, de banketscène in Macbeth en de scène tussen Desdemona en Othello voor hij haar wurgt. Of hij las of droeg gedichten voor, want voor poëzie had hij een veelomvattend, ijzeren geheugen. Zijn lievelingsgedichten waren: ‘O, wat zou des mensen geest zich roemen’ (‘Lincolns lievelingsgedicht,’ mocht hij er graag bij zeggen);* ‘“We vergaan!” zo riep de bootsman,/ Langs de trap zich nederlatend’; ‘O, ik weet nog, o, ik weet nog,/ waar eens mijn wiegje stond’; ‘Tachtig man sterk zij vertrokken,/ Reden met vaandel en trom,/ Kort voor zonsondergang kwamen,/ Acht van de tachtig weerom’; ‘De knaap stond op het brandend dek’; en ‘Duizend el, duizend el,/ Duizend el voorwaarts’.

Soms liet hij Helen declameren ‘Stil ligt het schooltje langs de weg,/ Een schaamle bedelaar;/ En eromheen staat nog een heg,/ En bloeit de rozelaar’.*

En als ze dan had verhaald hoe er al veertig jaar gras boven het hoofd van het meisje groeide en hoe de grijsaard er in ’s levens barre leerschool achter was gekomen hoe weinigen het erg vonden om hem te overtreffen ‘omdat ze ’m naamlijk minnen’, zuchtte Gant diep en zei hoofdschuddend: ‘Wee mij! Waarder woord dan dat moet nog gesproken worden.’

Het gezin was nu in de volle kern en rijpheid van zijn gezamenlijk leven. Gant stortte er zijn verwensingen, zijn genegenheid en zijn kwistige proviandering over uit. Er werd gretig uitgezien naar zijn thuiskomst, want hij bracht de grote levensbegeestering mee, het animo voor het rituele. Men zag hem ’s avonds beneden aan de helling met gretige passen de hoek om komen, volgde met aandacht de processie waarin hij voortging van het moment dat hij zijn proviand op de keukentafel smeet tot het opstoken van zijn vuur, dat hij bij binnenkomst altijd met misprijzen bezag en waar hij kwistig hout, kolen en petroleum op gooide. Hierna trok hij zijn jasje uit en ging zich krachtig staan wassen aan de wastafel, waarbij hij zijn grote handen over zijn geschoren, stug stoppelige gezicht wreef met dat reinigende schuurpapiergeluid dat mannen maken. Vervolgens wierp hij zich tegen de deurstijl en krabde zich energiek de rug door wild heen en weer te schurken. Hierna deed hij in zichzelf brommend een woeste uitval naar de loeiende vlammen en goot er nog een half blik petroleum over.

Na een forse knauw van de zware Apple-pruimtabak, die klaar voor gebruik op de schouw lag, bouwde hij vervolgens verwoed door zijn kamer ijsberend zijn tirade op, zonder erg in zijn grijnzende gezin, dat verrukt van opwinding heel het ceremonieel volgde. Tot besluit stormde hij de keuken in en op Eliza af om wild tierend meteen tot de kern der verkettering door te stoten.

Zijn onstuimige, tomeloze retoriek had, in het gebruik geformaliseerd, iets van de vlucht en directheid van het klassieke epitheton aangenomen: zijn vergelijkingen waren grotesk, geconcipieerd in een geest van platte vrolijkheid, en de goed ontwikkelde zin voor het komische die de kinderen eigen was – tot en met het jongste – werd er dagelijks door opgeschud. Ze leerden zijn thuiskomst aan het eind van de dag met een soort uitgelatenheid tegemoet zien. Zelfs voor Eliza zelf, die langzaam en smartelijk van haar grote hartzeer genas, ging er een zekere stimulans vanuit, al bleef bij haar de vrees bestaan voor de perioden van dronkenschap en smeulde nog de taaie, onverzoenlijke herinnering aan vroeger.

Maar in de loop van die winter, waarin de dood, belegerd door de grage, geneeskrachtige blijheid van kinderen, die absolute godheidjes van het nu, zich langzaam uit hun hart terugtrok, keerde er iets hoopvols bij haar terug. De Gants vormden een wereld op zich – hoe eenzaam ze waren wisten ze niet, maar ze waren bekend bij iedereen en bevriend met vrijwel geen. Ze golden als excentriek – als ze hadden kunnen worden onderscheiden naar stand, zouden ze waarschijnlijk tot de middenklasse zijn gerekend, maar de Duncans, de Tarkintons, al hun buren en al hun kennissen in de hele stad, bewaarden altijd afstand, namen nooit deel aan de vreemde rijke kleurigheid van hun bestaan, want het patroon van elke vorm van ordelijk leven was bij hen doorbroken, want er zat bij hen in het gezin een element van waanzin, onaangepastheid en ontregeling waarvan ze zelf geen weet hadden. De omgang met de uitverkorenen – de Hilliards en dezulken – was evenzeer uitgesloten, gesteld al dat ze er het talent en de ambitie toe hadden gehad. Die ze niet hadden.

Gant was een groot en geen excentriek man, want excentriciteit heeft met het leven geen verhouding van niet-aflatende toewijding.

Als hij door het huis raasde en zijn verzamelde bliksems slingerde, liepen de kinderen blij verheugd achter hem aan en schaterden het verrukt uit wanneer hij Eliza voorhield hoe ze ‘om de hoek heen gekronkeld kwam als een slang op hare buik’ toen hij haar voor het eerst zag of wanneer hij, thuisgekomen uit een ijzige kou, haar en heel de familie Pentland ervan betichtte de elementen naar hun kwaadwillige hand te zetten.

‘We vriezen nog dood,’ riep hij, ‘we vriezen nog dood in dit helse, verdoemelijke, gruwelijke en godverlaten klimaat. En kan het broer Will wat schelen? Kan het broer Jim wat schelen? Kon het de Ouwe Uitvreter wat schelen, jullie ellendige ouwe vader? Genade des heren! Ik ben in handen gevallen van baarlijke duivels, woester, gruwelijker en verschrikkelijker dan het gedierte des velds. Ze zullen met hun armen over elkaar smullen van mijn rampspoed, hellebrokken die het zijn, tot mijn dood erop volgt.’

In zichzelf brommend ijsbeerde hij een moment driftig door het washok, terwijl de grijnzende Luke oplettend in de buurt bleef.

‘Want eten kunnen ze wel!’ schreeuwde hij, en hij wierp zich plotseling weer op de keukendeur. ‘Eten kunnen ze – mits ze van een ander te eten krijgen. Ik vergeet de Ouwe Uitvreter van mijn leven niet. Kr-aak, kr-aak, kr-aak...’ Ze brulden allemaal van het lachen om de uitdrukking van krankzinnige gulzigheid op zijn gezicht en de trage, mekkerende stem waarmee hij vervolgde en waarin de spreektrant van wijlen de majoor moest herklinken: ‘“Eliza, ik lust nog wel zo’n stukje kip, als je zo goed wilt zijn,” terwijl de oude schurk zijn eten zo snel naar binnen had geschrokt dat we hem van tafel weg moesten dragen.’

Als zijn fulminade de top van haar buitensporigheid bereikte, lagen de kinderen dubbel van het lachen en keek de inwendig gekittelde Gant kwajongensachtig om zich heen en bogen de hoeken van zijn dunne mond om in een flauwe grijns. Eliza zelf lachte kortstondig mee en riep vervolgens bars: ‘En nu eruit! Ik heb voor vanavond wel weer genoeg van die strapatsen.’

Soms raakte hij bij deze gelegenheden al gloriërend in een zo goed humeur dat hij een onhandige poging deed om haar met een stijfjes om haar middel gelegde arm aan te halen, waaraan zij, verward, hoofd in haar nek, halfhartig probeerde te ontsnappen met de woorden: ‘Los! Laat me los! Daar is het nu te laat voor.’ Haar witte, gegeneerde lachje was tegelijkertijd komisch en pijnlijk, want het huilen stond haar nader. De kinderen lachten geforceerd mee om dit zeldzame en onnatuurlijke vertoon van genegenheid, begonnen onrustig te draaien en zeiden: ‘Hè nee, pa, niet doen.’

De eerste keer dat Eugene zo’n voorval meemaakte, was kort voor zijn vijfde levensjaar: de schaamte hoopte zich in dichte stolsels bij hem op, deed pijn in zijn keel; hij verdraaide krampachtig zijn nek en lachte radeloos, zoals later bij het zien van sjlemielige piassen of zoetelijke scènes in het theater. En ook na die eerste keer kon hij hen elkaar niet met genegenheid zien aanraken zonder datzelfde verstikkende ongearticuleerde gevoel van beschaming: men was het gevloek, het misbaar en de barsheid zo gewend dat iedere tedere variant daarop de indruk van een wrede komedie maakte.

Maar toen de trage, van verdriet trekkerige maanden duidelijker wegvielen, herontwaakte bij Eliza de formidabele en gevolgzwangere bezits- en vrijheidsdrang en begon de aloude onderhuidse strijd tussen hun karakters van voren af aan. De kinderen werden groot – Eugene had speelkameraden gevonden: Harry Tarkinton en Max Isaacs. Geslachtelijk was ze een opbrandend kooltje.

Van jaar tot jaar leefde de aloude tweespalt inzake eigendom en belastingen weer op. Als hij thuiskwam met de specificatie van de belastinginspecteur in de hand, was Gant oprecht in alle staten van razernij.

‘Om godswil, mens, waar moet dit heen? Volgend jaar om deze tijd zitten we allemaal in het armenhuis. Mensenlief! Het is me glashelder waar dit op uitloopt. Ik ga op de fles, elke cent die we hebben verdwijnt in de zakken van die vervloekte uitknijpers en de rest wordt bij boelgoed verkocht. Vervloekt zij de dag dat ik zo stom ben geweest om ooit één baksteen te kopen. Let op mijn woorden: eer die gruwelijke, die vreselijke, die helse en verdoemelijke winter voorbij is, gaan we van gaarkeuken naar gaarkeuken.’

Haar lippen bedachtzaam tuitend nam ze de lijst door, met een van ontzetting vertrokken gezicht door hem gadegeslagen.

‘Nee, dat is niet zo mooi,’ merkte ze dan op. En vervolgens: ‘Jammer dat u vorig jaar zomer niet naar me geluisterd hebt, toen we de kans hadden om dat waardeloze oude huis in Owenby Cove te ruilen voor die twee panden in Carter Street. Daar hadden we sindsdien veertig dollar huur in de maand van kunnen vangen.’

‘Ik wil zo lang ik leef nooit meer een meter grond bezitten,’ riep hij. ‘Daardoor ben ik heel mijn leven arm gebleven, en als ik kom te overlijden, zullen ze me twee meter op het armenkerkhof moeten geven.’ En gelaten voor zich uit somberend sprak hij over de ijdelheid van al het menselijk streven, de aarde als laatste rustplaats voor arm en rijk, het veelzeggende feit dat ‘je het toch niet kunt meenemen’ om wellicht te eindigen met ‘Wee mij! Het komt uiteindelijk allemaal op hetzelfde neer’.

Of hij citeerde een paar strofen uit de ‘Elegie’ van Gray, waarbij hij die encyclopedie van melancholieclichés met nogal globale toepassing aanwendde.

==

‘... Wacht evenzeer het onontkoombaar uur.

Het pad vol glorie voert slechts naar het graf.’

==

Maar Eliza hield grimmig vast aan wat ze hadden.

Gant was bij al zijn afkeer van grondbezit trots op het eigen dak boven zijn hoofd, ja, trots op de eigendom van alles wat geheiligd was door het gebruik dat hij ervan maakte en waar hij gemak van had. Hij zou graag over gerede, onbezwaarde rijkdom hebben beschikt, het bezit van enorme sommen geld op de bank en in zijn zak, de vrijheid om in grootse stijl te reizen, zich voor het oog van de wereld ruim te bewegen. Hij had graag grote sommen geld op zak, een praktijk die Eliza afkeurde en waar ze hem dikwijls om berispte. Hij was in zijn dronkenschap een of twee keer beroofd: ertoe aangezet door de whisky zwaaide hij met een stapel bankbiljetten en deelde grote bedragen uit onder zijn kinderen, tien, twintig, vijftig dollar per kind, onder gebiedend dronkenmansgesnotter om het geld aan te pakken – ‘pak godverdomme alles aan!’ De volgende dag eiste hij het echter met evenveel aandrang retour: Helen haalde het doorgaans weer bij elkaar uit de soms onwillige vingers van de jongens. Dan kreeg hij het de dag erop via haar terug. Ze was vijftien of zestien en een meter tachtig: een lang, mager meisje met forse handen en voeten en kloeke, onbekrompen gelaatstrekken, waarachter de hysterie van een permanente geëmotioneerdheid op de loer lag.