Martha Heesen

Zeiseman

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 MARTHA HEESEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8217 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

1

Op de bank voor het huis zit een man, grote handen werkeloos in de schoot, hoofd achterover. De morgenzon strijkt over zijn gezicht, over zijn dichte ogen, slaapt hij, nee, nee dat lijkt maar zo, hij slaapt niet, hij denkt na, want er waren toch kinderen daarnet, hij weet het bijna zeker, ze zaten bij hem op de bank, een zat er zelfs op de leuning, met haar grote rode schoenen naast hem op de zitting, en toen ze opsprong schudde de bank, en schudde hij mee, daardoor weet hij het zeker, bijna zeker. Ze kwamen even dagzeggen. Zo noemden ze het, dagzeggen. Was hij vriendelijk geweest? Hij dacht het wel, niet dat het hem geen moeite kost tegenwoordig, maar dat hij gegrijnsd heeft voelt hij nog in de plooien van zijn wangen, in het droge vel van zijn lippen. Of hij iets nodig had, vroeg er een, het meisje zeker, meisjes doen dat. En ze had ook gezien dat hij eerst niet goed wist wie ze waren, en ze had stiekem even geholpen. Opopa, noemde ze hem, maar wel met haar hoofd een beetje scheef, alsof ze hem uitlachte, al keek ze nog zo ernstig. Dus nu wist hij het, tenminste, als hij even nog wat langer nadacht. Want hoe kon het toch zijn dat hij kleinkinderen, nee nee achterkleinkinderen had – traag bewegen de knokige vingers, tellend, aarzelend, rekenend, ja. Ja.

Ze waren al even plotseling weer verdwenen, kwetterend als spreeuwen, die drie. Of vier? Hij moet ervan uitrusten.

==

De zeis, waar heeft hij de zeis gelaten, hij moet nu die brandnetels gaan doen, hij mag niet wegraken, maar hij raakt weg, hij voelt het, als water is hij uitgegoten, zijn gebeente valt uiteen, zijn hart is als was, het smelt in zijn lijf.

Het duurt maar even, hij slaat zijn ogen op, kijk, daar staat de zeis, tegen de witte abeel geleund. De zeis is er, hij is er, de witte abeel is er. Zij niet. Zij is er niet. Ze moesten niets van elkaar hebben, zij en de abeel, die nu zo oneindig groter en dikker en bladerrijker is dan toen zij mokkend afscheid nam. Rommel, noemde ze de bladeren wanneer ze waren opgehouden met ruisen en zilverig glinsteren in de wind, wanneer ze brutaal loslieten en ’s morgens als ze buiten kwam het hele voorerf hadden bedolven. Die rommel altijd! En dan ging ze harken, zelfs als het waaide en de netjes opzij geharkte bladeren weer in dichte drommen om haar benen kolkten bleef ze harken, want wie was hier eigenlijk de baas. Hij kon het niet uitstaan, werd er kwaad om en dat had niet gemoeten eigenlijk, ze was zo’n stadskind, en hoe oud was ze nu helemaal in die tijd, twintig, vijfentwintig?

Remies komt overeind, loopt naar de zeis, klopt de abeel liefkozend op zijn stam en gaat dan de brandnetels te lijf, gaat het beeld te lijf achter zijn oogleden, het beeld van die jonge mooie doodverlegen vrouw, in dat truitje met strepen, in haar armen twee katten met net zulke strepen, een donkere rok, en bontlaarsjes die niet op de foto staan. Haar bange lichte ogen, waar ben ik hier ergens, mag ik hier wel zijn eigenlijk. Hij zoekt het beeld dat hij nu hebben moet, het beeld van de vrouw die haar woede koelt op de gevallen bladeren, maar de foto’s zitten in de weg, als altijd. Wie is dat, vragen kinderstemmen, dat is jullie moeder, grootmoeder, overgrootmoeder, overover – de zeis hapert even, haalt dan weer uit, de brandnetels sneuvelen bij bossen. Hoe ze altijd op het verkeerde ogenblik de deur van de donkere kamer opendeed, de katers binnenliet, de cyperse katers, hoe heetten ze toch, zij had ze die namen gegeven, zij had ze genoemd naar...

Remies zwaait zijn zeis naar rechts, te ver naar achteren, te hoog ook – o, zijn schouder. Daar heb je het al, dat komt door die beroerde kinderen, er waren toch kinderen daarnet? Of niet? Of komt het door de Vette Gezusters van verderop? Daar komen ze, hun fietsbanden snijden door het pad, hun stemmen snijden door zijn ziel wanneer ze hem luidkeels kranig noemen, hem jolig toeroepen bij zijn voornaam, voluit, hem kakelend van het lachen de man met de zeis noemen, doen ze dat, natuurlijk doen ze dat, hij hoort ze toch, hij voelt hun vlijmende stemmen, zijn ze daar, hij weet het niet zeker, maakt het eigenlijk verschil – dat niet, maar ze zijn er hoor, ze stappen af, buigen zich vriendelijk over de lage omheining, hun boezems zijn als boosaardige buffels, roofzuchtig leeuwengebrul komt uit hun muil.

==

Remies zwaait zijn zeis naar rechts, te ver naar achteren, te hoog ook. Ze zijn gegaan, de Vette Gezusters, maar nog steeds zijn er stemmen, de abeel ritselt goedkeurend zijn bladeren, de brandnetels zuchten in doodsnood en dan zijn er nog meer stemmen, hij kent ze wel, deze stemmen, gestalten hebben ze niet, geen statige rijwielen, geen snijdende banden, geen boezems ook, toch wil hij ze niet horen, hij wil ze ontgaan, hij overstemt ze nu met krasserig gebrom, met al te wilde zwiepen van de zeis, hij wil niet dat ze hem weer in hun witte vleugels vouwen om hem te verstikken – Remies zwaait zijn zeis naar links, te ver, te hoog ook, waar was hij gebleven, de katers, en hoe ze heetten...

==

==

==

*

==

Arthur en Gareth, zijn dat niet hun namen,

Arthur en Gareth, pom-póm-pom-pom-póm!

Zelfs zwijgend breekt u uw Hollandse tong

over die rottige Engelse namen. Arthur!

En Gareth, ja ja!

En wie heetten er zo, Remigius?

Kom op! De cyperse katers?

De achterkleinzoons?

De inkwartiering?

Stil jullie, een beetje clementie.

De inkwartiering, de inkwartiering.

Ja hoor! De inkwartiering,

Arthur en Gareth, de Engelse lummels.

Toe niet zo klieren en u, Remigius,

die zeis niet zo hoog, dat moet niet,

en u heeft al pijn genoeg –

ja ja, die lummels, die rozige lummels

met hun zuinige lippen en hun zuinige taal

en hun tabak en hun blikken melkpoeder

en hoe ze naar haar keken, en haar wezen

hoe ze hun eieren moest keren in de pan

en hoe ze naar haar keken

en hoe ze haar aan het lachen maakten

in die taal, en zij hen hè, in die taal,

die taal die ze zomaar bleek te spreken,

waar ze zomaar in kon lachen,

ja, en hoe ze naar haar keken.

Stil toch!

Remigius, u zwaait die zeis te hoog,

denk toch om uw oude knoken.

Hoe ze naar haar keken,

en dan naar hem.

Your father?

My husband.

Jonge tanden.

==

Vleugels klapperen, witte veren vliegen in het rond, brandnetels sneuvelen bij bossen, ze zuchten, ze ruisen oorverdovend.

2

Hij zit verscholen in de woonkamer, die altijd donker is door de zware plooien van de donkere gordijnen aan de ramen en door het zware donkere kleed onder zijn voeten en de zware donkere schilderijen dreigend boven zijn hoofd, hij zit daar op zijn bankje bij de kachel die koud is, want het is zomer. Hij probeert zich te verbeelden dat er niemand meer is, niemand in het hele huis behalve hij, hij en Roetje. Hij moet wel zijn ogen erbij dichtdoen, stijfdicht, en ook zijn oren maar dat gaat niet, hij moet Roetje toch vasthouden, en zo hoort hij toch de harde stappen van de moeder boven, en het harde gekletter van Johanna in de keuken. Hij doet dan maar of het beesten zijn, de moeder en Johanna, een beetje bozige beesten die buiten om het huis stampen en niet naar binnen kunnen. Alles op slot, niemand er meer in. Ook niet de broer en de zus als ze uit school komen straks. Niemand in huis, hij helemaal alleen, maar dan weet hij opeens niet goed hoe heerlijk dat is of hoe verschrikkelijk, om van te huilen misschien wel, maar daar kan Roetje weer niet tegen. En hoe het dan met de vader moet, dat weet hij ook niet goed, de vader moet toch in en uit kunnen, en hijzelf ook, een geheime oplossing moet er dus komen, een onzichtbaar deurtje waar alleen de vader van weet, en hij, hij en de vader, en hoe groot moet dat deurtje dan zijn, want hij is wel lang, de vader, en erg goed bukken kan hij niet meer, oud en stram, zegt hij altijd met een lachje, kijk eens, daar liggen een paar heel bruikbare moertjes, raap jij die maar eens op voor je oude stramme vader.

Hij zit met Roetje op schoot te soezen als de vader hem opeens komt halen en hij kijkt geschrokken op, verlegen, een beetje bang misschien, hij weet niet goed wat hij nu moet doen, ruw overeind springen als een ruwe jongen, Roetje, toch maar een beest, aan haar lot overlaten, of nog blijven zitten met het zoete geronk van de poes dat zo heerlijk door zijn buik trilt, Roetje zachtjes waarschuwen, nog één aaitje, maar dan... Hij weet het niet, doet niets, kijkt onzeker op. Dat hij toch mee wilde naar de fabriek, zegt de vader dan ongeduldig, en wat zit hij daar nu te zitten? De vader grijpt Roetje met grote grijphanden, zet haar op de grond, maar kijk, dan streelt hij haar even, onmerkbaar haast, maar híj ziet het best, die grote vlekkerige mannenhand lief over het zachte pikzwarte poezenvel.

Dan is alles opeens goed, ja ja, hij gaat mee, hij legt zijn eigen hand zomaar in die vaderhand, en hij durft nu iets te zeggen, te vragen eigenlijk, twee keer moet hij het vragen, wat, wat zeg je, praat toch wat duidelijker jongen, wij tweeën, ja wij tweeën, samen, nee nee, verder niemand. Goed. Hij knikt, wil huppelen, maar opeens is hij te groot. Daar lopen ze over de kade, zij tweeën, samen, de grote kromme oude vader met dicht wit borstelhaar, en hij, een kleine jongen, niet meer zo heel klein eigenlijk, met dicht zwart borstelhaar, de nieuwe ijzertjes onder zijn schoenen tikken feestelijk op de keien.

==

De vuile blauwe man neemt zijn pet af voor de vader, en er komt nog een man uit een glazen kamertje, een schone, nette man, hij rent bijna; meneer, zegt hij, meneer. Hij heeft geen pet. Meneer, zegt hij nog eens, zijn gouden bril beslaat ervan.

Er wordt nu gepraat, dat moet, hij kent het wel, dat donkere gebas boven zijn hoofd, hij verstaat er nooit iets van, zware brommerige stemmen uit een zware brommerige wereld. De vaderhand heeft hem losgelaten en hij probeert nu toch een huppeltje, er is plaats genoeg hier en niemand let op hem. Achter de zware dubbele deuren in de verte gebeuren de dingen. Hij hoort ze.

==

Hij mag niet in de gloed kijken, dat weet hij, maar hoe kan hij zijn handen voor zijn oren houden en ook voor zijn ogen? Hij heeft niet zo’n geheimzinnige donkere kap met een zwart raampje waar je doorheen moet turen om je werk te doen, zoals die mannen. Hierlangs maar, zegt de blauwe man, die hem nu tussen al die vuren door loodst met een zware hand in zijn nek. De blauwe man is God en hij is de zondaar die naar het hellevuur gedreven wordt – maar, zegt de blauwe man, hij is nog zo klein en hij is het kind van Meneer zelf, dus ach.

IJzer op ijzer en alles galmt en gilt en krijst, hij went eraan, het zijn de ijzeren monsters die hier geschapen worden, daarom gillen ze natuurlijk zo, maar als ze klaar zijn mogen ze buiten op een eigen platte schuit, dan knarsen ze alleen nog maar met hun kettingen, dan mogen ze scheppen en plonzen in de koele rivier, hij weet dat, hij heeft dat gezien.

De hand in zijn nek is nu weer de vaderhand, kom, zegt de vaderstem, kom we gaan naar buiten, naar de werf, en ze gaan naar de werf. Daar ligt er een, nieuw en stil te wachten tot hij wordt weggesleept. Naar een heel ver land? Nee nee, deze blijft in de buurt, en zie je de naam wel, lees maar, en hij leest met voorzichtige tong de letters, grote letters allemaal, die zijn moeilijker, en wat veel A’s, Adelaar? Adelaar. De Adelaar.

==

Ze wandelen langs de rivier, langzaam, wat loopt de vader langzaam, is het om hem soms? Alsof hij niet sneller zou kunnen dan zo! Kijk, kijk dan, hij rent ervandoor op kletterende schoenen, komt weer terug, zullen we nu naar de boten kijken, zegt de vader, laat zich op de ijzeren bank zakken, steunend.

Hij luistert naar de zuchten, kijkt opzij, tuurt naar het witte borstelhaar, naar de lange plooien in de wangen, naar de scherpe vouwen om de mond, maar nu glimlacht de mond, nu is het goed. Kijk, wijst de vader, daar vaart de oude Oliemans.

Hij zit naast de vader, zijn voeten ver boven de grond, zijn rechterhand driftig heen en weer bewegend in de lucht, zonder potlood, wat doe je toch, vraagt de vader dan en hij zegt het niet, hij zegt niet dat hij ijzeren monsters zal tekenen, nog groter, nog mooier, nog ingewikkelder dan die van de vader.

Thuis geeft de vader hem een stapeltje papier.

==

3

Remies zit op de bank. De bank trilt niet, schudt niet, er zijn geen kinderen, er zijn geen afdrukken van vuile rode schoenen. De zeis rust uit tegen de abeel en de abeel zwijgt. Alles zwijgt. Er is niets meer, alleen hij: een doodskop met een pet erop, een vuile overall vol botten. Die bevende vuile knoken in zijn schoot zijn handen, het zijn zíjn handen, die van daarnet. Zijn kracht is droog als een potscherf, zijn tong kleeft aan zijn gehemelte.

Met een schok begint de aarde weer te draaien en al draaiend brengt ze pesterig de Vette Gezusters terug in beeld, hun fietsbellen verscheuren de sferen, hun stemmen verscheuren zijn binnenste, ze hebben nu schreeuwerig puilende tassen aan hun stuur.

Remies vlucht het huis in, zijn klompen slaan een trage roffel op de stenen.

==

Het is een reis naar de donkere kamer op zolder. En het is zo druk onderweg, waar hij uit zijn klompen stapt slingeren jongenslaarzen, in de keuken staat een zwartharig meisje te zingen in een schort, ze rammelt met de pannen, o meneer, zal ik uw schoenen even pakken, en past u op de katten, meneer, want die spelen met gevangen muizen op de trap, eentje lijkt wel half onthoofd, mevrouw is in de moestuin en de thee is al gezet.

Eindelijk de overloop, zware stappen voor hem uit, de zware, ouwelijke voeten van een grijzende jongeman, met afgewend hoofd langs de kraamkamer, zuchtend over de zoldertrap, de waterige schim in de spiegelkast, de knarsende deur van de donkere kamer, bordje omgedraaid: NIET STOREN.

==

Remies haalt de stofhoes van de Hendrickje Antonia. Ze lijkt wel gegroeid, hij moet zijn handen zo hoog tillen om haar op de gelakte houten flank te kloppen. ’t Spijt me meisje, ’t spijt me hè, het is te lang geleden, ja ja, ik weet best, ik ga niet eens proberen of je licht het nog wel doet.

Een onmogelijk bakbeest, pa, dat vergrotingsapparaat!

Ja ja, maar wel zelf gemaakt, hè, alles bij elkaar gescharreld, buitgemaakt, opgeraapt, gevonden...

Jullie vader zou het liefste voddenraper zijn, een morgenster, meneertje Morgenster.

Het zijn de Britten niet, het zijn niet de jongens, niet de katten, het is ook niet de tijd, die kloof van veertien jaar die maar niet kleiner wordt: het is meneertje Morgenster die tussen hen komt staan, altijd speurend, bukkend, rapend, foeragerend als een hongerige vogel, een plompe houtsnip die ze niet wil kennen – kom jongens, loop eens door, dat is jullie vader niet, dat is een rare jutter die ons bij toeval achtervolgt.

==

In het rode licht van de donkere kamer zit een man, hij ruikt naar gras en bladeren en aarde, naar zweet heel zwak, zelfs dat houdt op, geen sap meer in hem, hij ritselt van droogte, een opgevouwen poppetjesslinger, ze moesten hem maar uithangen, daar aan de drooglijnen boven zijn hoofd, de negatiefklemmen zitten er nog aan, feestelijk uithangen, alle mannen die hij was op een lange, lange rij en geen verschil.

Op de planken rondom staan de dozen met oude platen, van de vader nog, de schalen en de bakken, de pincetten en de flessen waaruit de chemicaliën op eigen houtje zijn verdwenen – hun geest hangt hier nog rond – de mappen en de albums en de camera’s: de twee zelfgebouwde, de Voigtländer, hoe komt hij eraan, we stellen geen vragen, het boxje, ach het trouwe boxje.