F.M. DOSTOJEVSKI

VERZAMELDE WERKEN

Deel 2

Vijf romans

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen voorzien door Gerard Cruys, Arthur Langeveld en Madeleine Mes

==

© Copyright 2018 Vertaling en aantekeningen:

GERARD CRUYS, ARTHUR LANGEVELD, MADELEINE MES EN UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8217 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Witte nachten

==

Een sentimentele roman

==

(Uit de herinneringen van een dromer)

==

##

... Of had hij slechts het licht gezien

Om, ook al was het één moment maar,

Nabij jouw hart te zijn misschien?

Ivan Toergenjev

DE EERSTE NACHT

Het was een wonderlijk mooie nacht, zoals een nacht alleen maar kan zijn als we jong zijn, lieve lezer. De hemel was zo vol sterren, zo licht, dat je je bij het zien ervan vanzelf wel moest afvragen: kunnen er onder zo’n hemel werkelijk allerlei boze en onverdraagzame mensen leven? Dat is ook een jonge vraag, beste lezer, een heel jonge, maar God geve dat die nog vaak bij u opkomt! Nu ik het heb over onverdraagzame en andere boze heren, moet ik ook terugdenken aan mijn eigen onberispelijke gedrag van die hele dag. Ik voelde me al vanaf de vroege ochtend vreselijk mistroostig. Ik had opeens de indruk dat alle mensen mij, eenzame, in de steek lieten en dat ze allemaal afstand van me namen. Nu heeft iedereen natuurlijk het recht om te vragen: wie zijn dat dan, ‘alle mensen’? Omdat ik nu toch al acht jaar in Petersburg woon en het me nauwelijks gelukt is om ook maar één kennis op te doen. Maar wat moet ik met kennissen? Ik ben evengoed met heel Petersburg bekend; daarom had ik ook de indruk dat iedereen me in de steek liet, toen heel Petersburg in beweging kwam en opeens naar de datsja vertrok. Ik werd bang dat ik alleen zou achterblijven, en drie dagen lang zwierf ik in diepe melancholie door de stad zonder enig idee wat er met me aan de hand was. Ik kon naar de Nevski gaan, naar het park gaan, langs de kade slenteren – niet één van de gezichten die ik gewend was steeds op dezelfde plaats op een vaste tijd tegen te komen, het hele jaar door. Zij kennen mij natuurlijk niet, maar ik ken hen wel. Ik ken hen van nabij; ik heb welhaast een studie gemaakt van hun fysionomie – en ik bekijk hen met plezier als ze vrolijk zijn en zit in de put als ze somber kijken. Ik heb bijna vriendschap gesloten met een oud heertje, dat ik iedere godgegeven dag op dezelfde tijd tegenkom op de Fontanka. Zo’n gewichtig, nadenkend voorkomen; hij loopt de hele tijd tegen zichzelf te fluisteren en met zijn linkerhand te gebaren, en in de rechter heeft hij een lange, knoestige wandelstok met een gouden knop. Ik ben hem zelfs opgevallen en hij heeft ook belangstelling voor mij. Zou het gebeuren dat ik niet op die vaste tijd op de Fontanka was, dan weet ik zeker dat hij uit zijn humeur zou raken. Vandaar dat we elkaar soms bijna begroeten, vooral als we allebei een goede bui hebben. Toen we elkaar laatst twee dagen niet hadden gezien en elkaar op de derde dag tegenkwamen, zouden we al naar onze hoeden grijpen, maar we kwamen gelukkig op tijd tot bezinning, lieten onze armen weer zakken en liepen elkaar belangstellend voorbij. Ik ben ook met de huizen bekend. Als ik aan het wandelen ben, lijkt het wel alsof elk huis voor me uit de straat op rent, met wijd open ramen naar me kijkt en nog net niet zegt: ‘Dag, hoe is het met uw gezondheid? Ik ben goddank ook gezond en ik krijg er in mei een verdieping bij.’ Of: ‘Hoe is het met uw gezondheid? Ik word morgen opgeknapt.’ Of: ‘Ik was bijna afgebrand en daar ben ik erg van geschrokken,’ en dergelijke. Ik heb er mijn favorieten bij, mijn hechte vrienden; een van hen is van plan om deze zomer bij een architect in behandeling te gaan. Ik zal er speciaal elke dag langsgaan, zodat het geen flutbehandeling wordt, God beware hem! Maar ik zal nooit die geschiedenis vergeten met dat ene charmante, lichtroze huisje. Dat was zo’n schattig stenen huisje, het keek zo vriendelijk naar mij en zo zelfvoldaan naar zijn plompe buren, dat ik blij werd vanbinnen als ik er toevallig langskwam. Opeens, vorige week, als ik door de straat loop en naar mijn vriend kijk, hoor ik klaaglijk roepen: ‘Ze gaan me geel verven!’ De onverlaten! De barbaren! Ze hebben niets gespaard, de zuilen niet en de kroonlijsten niet, en mijn kennis is nu zo geel als een kanariepietje. Ik werd er spinnijdig van en ik ben nu nog steeds niet bij machte om mijn arme mismaakte vriend te gaan zien, die ze hebben geschilderd in de kleur van het Hemelse Rijk.

Dus u begrijpt, lezer, op welke manier ik met heel Petersburg bekend ben.

Ik heb al gezegd dat mijn onrust me drie dagen lang dwars had gezeten, voordat ik begreep waar hij vandaan kwam. Op straat voelde ik me niet goed (die is er niet, die ook niet, waar is die ander gebleven?), maar ik was thuis ook uit mijn doen. Twee avonden had het me beziggehouden: wat kwam ik tekort in mijn hoekje? Waarom voelde ik me niet op mijn gemak als ik daar zat? En bevreemd bekeek ik mijn groene, beroete muren, het plafond vol spinrag, met groot succes door Matrjona opgekweekt, ik bekeek al mijn meubels en monsterde iedere stoel, me afvragend of het daar niet aan lag (want als er bij mij ook maar één stoel anders staat dan gisteren, ben ik uit mijn doen), ik keek uit het raam, en allemaal tevergeefs... ik ging me niets beter voelen! Ik kwam zelfs op het idee om Matrjona te laten komen en gaf haar dadelijk een vaderlijke uitbrander wegens het spinrag en haar algehele slonzigheid; maar zij keek me alleen maar verbaasd aan en liep weg zonder een woord terug te zeggen, zodat het spinrag nu nog steeds ongeschonden op zijn plaats hangt. Uiteindelijk kwam ik er vanmorgen pas achter wat er aan de hand was. Hé! Ze zijn natuurlijk allemaal aan het verkassen, weg van mij, naar de datsja! Excuus voor die banale uitdrukking, maar mijn hoofd stond even niet naar een elegante stijl... omdat alles wat zich maar in Petersburg had bevonden verhuisd was, of aan het verhuizen was, naar de datsja; omdat iedere respectabele heer met een degelijk uiterlijk, die een koetsje nam, voor mijn ogen terstond veranderde in een respectabele gezinsvader, die zich na zijn gebruikelijke werkzaamheden met lichte bepakking naar de schoot van zijn gezin begaf, naar de datsja; omdat nu iedere voorbijganger al iets heel specifieks over zich had, dat aan iedereen die hij tegenkwam bijna hardop vertelde: ‘Heren, wij zijn hier gewoon even op doortocht, maar straks, over twee uur, vertrekken we naar de datsja.’ Ging er een raam open, waar eerst slanke, sneeuwwitte vingertjes tegen hadden getikt, en stak een knap meisje haar kopje naar buiten om een bloemenman aan te roepen – dan beeldde ik me direct ter plekke in dat die bloemen zomaar werden gekocht, dus helemaal niet om in een benauwde stadswoning te kunnen genieten van de zomer en van die bloemen, maar dat ze nu binnenkort allemaal naar de datsja zouden verhuizen en de bloemen zouden meenemen. Sterker nog, ik was al zo ver gevorderd met mijn nieuwe, bijzondere soort ontdekkingen, dat ik reeds feilloos kon bepalen wie er in wat voor datsja woonde, alleen aan de hand van hun uiterlijk. Degenen die op het Kamenny- en het Aptekarski-eiland woonden of aan de Peterhofseweg onderscheidden zich door hun bestudeerd elegante stijl, hun fatterige zomerkostuums en de schitterende rijtuigen waarmee ze naar de stad kwamen. Wie in Pargolovo woonde of daar verderop was op het eerste gezicht al ‘imposant’ van gezond verstand en degelijkheid; de bezoeker van het Krestovski-eiland onderscheidde zich door zijn onverstoorbaar opgewekte uiterlijk. Als het zo uitkwam dat ik een lange processie tegenkwam van vrachtrijders, die met de teugels in de hand lui voortliepen naast karren beladen met hele bergen van verschillende meubels, tafels, stoelen, Turkse en niet-Turkse divans en overig huisraad, waarop behalve al die dingen, helemaal bovenop de kar, dikwijls een afgeleefde kokkin troonde, die het bezit van haar mijnheer koesterde als haar oogappel; als ik keek naar de zwaar met huisraad beladen boten die over de Neva of de Fontanka gleden naar het Zwarte Riviertje of de eilanden – dan vertien-, verhonderdvoudigden de karren en boten zich voor mijn ogen; het was alsof alles op pad was en wegtrok, alsof alles met hele karavanen tegelijk naar de datsja migreerde; het was alsof heel Petersburg een woestenij dreigde te worden, zodat ik me op het laatst beschaamd, gekwetst en verdrietig ging voelen: ik had geen enkele reden om naar de datsja te gaan en geen datsja waar ik heen kon. Ik wilde wel vertrekken met iedere kar, wegrijden met iedere heer met een respectabel uiterlijk, die een koetsje nam; maar niemand, absoluut niet één, die me uitnodigde; alsof ze me waren vergeten, alsof ik werkelijk een vreemde voor hen was!

Ik was lang door blijven lopen, zodat ik gewoontegetrouw al helemaal was vergeten waar ik me bevond, toen ik opeens bij de slagboom aan de rand van de stad stond. Ik kreeg meteen een zonnig humeur, passeerde de slagboom, liep verder tussen de weiden en ingezaaide velden en voelde geen vermoeidheid, maar merkte alleen met mijn hele wezen dat er een last van mijn ziel viel. Alle voorbijgangers keken zo vriendelijk naar me dat ze me echt bijna begroetten; allemaal waren ze ergens heel blij om, letterlijk allemaal rookten ze sigaren. Ik was ook zo blij als me nog nooit was gebeurd. Net of ik opeens in Italië was beland – zoveel indruk maakte de natuur op mij, halfzieke stedeling, nog net niet gestikt tussen de stadsmuren.

Onze Petersburgse natuur heeft iets onzegbaar ontroerends als ze bij het aanbreken van de lente opeens al haar macht tentoonspreidt, alle krachten die de hemel haar heeft geschonken, als ze in blad schiet, zich mooi maakt, bont wordt van bloemen... Ze doet me onwillekeurig denken aan dat meisje, ziekelijk en mank, naar wie u soms medelijdend kijkt, soms liefdevol meevoelend, en dat u soms gewoon niet opmerkt, maar dat opeens één ogenblik lang ongedacht, onverklaarbaar beeldschoon wordt, en u, geroerd, betoverd, vraagt zich onwillekeurig af: welke kracht doet die trieste, peinzende ogen zo vurig fonkelen? Wat drijft het bloed naar die bleke, ingevallen wangen? Wat overspoelt die tere gelaatstrekken met hartstocht? Waarom deint die borst? Wat heeft er zo plotseling kracht, leven en schoonheid gebracht in het gezicht van het arme meisje, doet het stralen met zo’n glimlach, opleven met zo’n sprankelend opklinkende lach? U kijkt in het rond, u zoekt iemand, u raadt ernaar... Maar het ogenblik gaat voorbij, en misschien treft u de volgende dag alweer dezelfde peinzende, afwezige blik als eerst, hetzelfde bleke gezicht, dezelfde gelatenheid en bedeesdheid in haar bewegingen en zelfs berouw, zelfs sporen van een verwoestend verdriet en ergernis om die kortstondige bezieling... En u vindt het jammer dat die kortstondige schoonheid zo snel, zo onherroepelijk is verwelkt, dat die zo bedrieglijk en tevergeefs voor uw ogen is opgeflakkerd – jammer, omdat er zelfs geen tijd was om ervan te gaan houden...

En toch was mijn nacht nog beter dan de dag! En dat ging zo:

Ik was heel laat terug in de stad en het had al tien uur geslagen toen ik in de buurt van mijn huis kwam. Mijn weg voerde langs de kade van een kanaal, waar je op dat uur geen sterveling tegenkomt. Ik woon echt in een heel afgelegen deel van de stad. Ik liep te zingen, want als ik gelukkig ben, loop ik onveranderlijk iets bij mezelf te neuriën, zoals iedere gelukkige mens die geen vrienden of goede bekenden heeft en die in tijden van blijdschap niemand heeft om zijn blijdschap mee te delen. Opeens beleefde ik een volkomen onverwacht avontuur.

Langs de kant stond een vrouw, met haar ellebogen op het hekje langs het kanaal geleund; ze keek zo te zien heel aandachtig naar het troebele kanaalwater. Ze droeg een schattig geel hoedje en een koket zwart manteltje. Dat is een jonge vrouw, en beslist een brunette, dacht ik. Ze hoorde mijn voetstappen kennelijk niet, ze verroerde zich zelfs niet toen ik haar met ingehouden adem en bonkend hart voorbijliep. Vreemd! dacht ik, ze is vast heel diep in gedachten over het een of ander, en opeens bleef ik als aan de grond genageld staan. Ik hoorde een onderdrukt gesnik. Ja! Ik had me niet vergist: ze huilde, en een moment later klonk er weer een snik, en nog een. Mijn hemel! Mijn hart kromp ineen. En hoe verlegen ik ook ben met vrouwen, dit was toch wel zo’n moment! Ik keerde om, stapte op haar af en had beslist gezegd: ‘Mejuffrouw!’ als ik niet had geweten dat die aanspreekvorm al duizend keer is gebruikt in alle Russische romans over de hogere kringen. Dat was het enige wat me tegenhield. Maar terwijl ik naar woorden zocht, kwam de jonge vrouw tot zichzelf, ze keek op, gaf zich rekenschap van de situatie, sloeg haar ogen neer en glipte langs me de kade op. Ik liep haar meteen achterna, maar dat had ze zien aankomen, ze stak over en ging op het trottoir lopen. Ik had de moed niet om over te steken. Mijn hart sidderde als bij een gevangen vogeltje. Opeens schoot het toeval me te hulp.

Verderop op het trottoir, op kleine afstand van mijn onbekende, dook opeens een heerschap in frak op van een degelijke leeftijd, maar bepaald niet met een degelijke tred. Hij liep te wankelen en zocht voorzichtig steun bij de muur. En het meisje liep pijlsnel door, haastig en nerveus, zoals ieder meisje doorgaans loopt dat niet wil dat iemand aanbiedt om haar ’s nachts naar huis te brengen, en natuurlijk zou het wankelende heerschap haar nooit hebben ingehaald, als de voorzienigheid hem niet had ingegeven zijn toevlucht te nemen tot een kunstgreep. Plotseling, zonder iets tegen iemand te zeggen, kwam mijn heerschap als een pijl uit de boog in beweging en stoof halsoverkop mijn onbekende achterna. Zij liep als de wind, maar het wankelende heerschap zat haar op de hielen, haalde haar in, het meisje schreeuwde – en... ik zegen het lot voor de uitstekende knoestige stok die ik op dat moment in mijn rechterhand had. Ik was in een flits aan de overkant op het trottoir, in een flits had het ongenode heerschap de stand van zaken begrepen, hij nam mijn onweerlegbare argument in overweging, zei niets en raakte achterop, en pas toen we al heel ver weg waren protesteerde hij tegen mij in behoorlijk energieke bewoordingen. Maar zijn woorden bereikten ons maar net.

‘Geef me een arm,’ zei ik tegen mijn onbekende, ‘dan durft hij ons niet meer lastig te vallen.’

Zij gaf me zwijgend een arm, nog natrillend van schrik en emotie. O, ongenood heerschap, wat heb ik jou op dat moment gezegend! Ik wierp een zijdelingse blik op haar: ze was allerliefst, en een brunette, dat had ik goed; er blonken nog tranen aan haar zwarte wimpers, van de recente schrik of van haar eerdere verdriet – dat weet ik niet. Maar op haar lippen tekende zich al een glimlach af. Zij keek ook heimelijk naar mij, begon zacht te blozen en sloeg haar ogen neer.

‘Ziet u wel, waarom heeft u me daarnet weggestuurd? Als ik erbij was geweest, was er niets gebeurd...’

‘Maar ik kende u niet; ik dacht dat u ook...’

‘Kent u me nu dan wel?’

‘Een beetje. Waarom beeft u nu bijvoorbeeld zo?’

‘O, u begrijpt het meteen!’ antwoordde ik, dolblij dat mijn meisje zo slim was; dat kan nooit kwaad bij een mooie vrouw. ‘Ja, u begrijpt op het eerste gezicht met wie u van doen heeft. Dat klopt, ik ben verlegen bij vrouwen, ik ben nerveus, dat spreek ik niet tegen, net zo erg als u een minuutje terug, toen dat heerschap u liet schrikken... Ik ben nu ook een beetje bang. Het is net een droom, maar ik heb zelfs in mijn dromen niet vermoed dat ik überhaupt ooit met een vrouw zou praten.’

‘Wat? Echt waar?’

‘Ja, als mijn hand beeft, dan komt dat doordat hij nog nooit is vastgehouden door zo’n mooi klein handje als het uwe. Ik ben vrouwen helemaal ontwend; ik bedoel, ik ben ze nooit gewend geweest; want ik ben alleen... Ik weet niet eens hoe ik met ze moet praten. Net zoals ik nu ook niet weet of ik niet iets stoms tegen u heb gezegd. Zeg het maar ronduit; ik vertel u van tevoren dat ik niet snel beledigd ben...’

‘Nee, niets, niets; integendeel. En als u dan toch vraagt of ik eerlijk wil zijn, dan zal ik u zeggen dat vrouwen die verlegenheid wel leuk vinden; en als u nog meer wilt weten: ik vind het ook wel leuk, en ik stuur u niet weg voordat ik helemaal thuis ben.’

‘U zorgt er nog voor,’ begon ik, naar adem happend van gelukzaligheid, ‘dat ik zo meteen niet verlegen meer ben, en dan kan ik gedag zeggen tegen al mijn krediet!’

‘Krediet? Wat voor krediet, waarvoor? Dat klinkt wel bedenkelijk.’

‘Het spijt me, ik zal het niet meer doen, dat flapte ik er zomaar uit; maar wat wilt u ook, dat ik op zo’n moment als dit niet zou willen...’

‘Dat ik u aardig vind misschien?’

‘Dat, ja. Maar u, wilt u mij in hemelsnaam een plezier doen? Oordeel zelf wie ik ben! Want kijk, ik ben nu al zesentwintig, en ik heb nooit verkering gehad. Nou, hoe zou ik dan mooi kunnen praten, vlot en relevant? Het is voor u ook beter als dat allemaal onverhuld voor de dag komt... Ik kan mijn mond niet houden als mijn hart vanbinnen spreekt. Maar dat doet er allemaal niet toe... Gelooft u dat, niet één vrouw, helemaal nooit! Geen enkele vrouwelijke kennis! En ik kan er alleen maar iedere dag van dromen dat ik uiteindelijk ooit iemand zal ontmoeten. Ach, als u wist hoe vaak ik op die manier verliefd ben geweest!’

‘Maar hoe dan, op wie dan?’

‘Nou, op niemand, op een ideaal, op een vrouw die ik zie in mijn dromen. Ik produceer hele romans in mijn dromen. O, u kent mij niet! Ik heb weliswaar twee, drie vrouwen ontmoet, dat kan ook niet anders, maar wat waren dat voor vrouwen? Steeds zulke huisvrouwtjes, dat... Maar ik zal u eens laten lachen, ik zal u vertellen dat ik er een paar keer over heb gedacht om gewoon zomaar een adellijke dame aan te spreken op straat, vanzelfsprekend als ze alleen was; dat zou ik natuurlijk heel verlegen doen, vol respect, vol passie; en dan zeggen dat ik te gronde ga in m’n eentje, dat ze me niet moet wegsturen, dat ik geen mogelijkheden heb om kennis te maken met wat voor vrouw dan ook; haar voorhouden dat het zelfs bij de vrouwelijke plichten hoort om de schuchtere smeekbede van zo’n ongelukkig iemand als ik niet af te wijzen. En, ten slotte, dat ik haar alleen maar vraag om een paar vriendelijke woorden te zeggen, medelevend, me niet bij de eerste stap al weg te sturen, me op mijn woord te geloven, aan te horen wat ik zeg, me uit te lachen als het zo uitkomt, me nieuwe hoop te schenken, een paar woorden tegen me te zeggen, een paar woorden maar, ook al zouden we elkaar daarna nooit meer zien! Maar u lacht... Trouwens, daarvoor zeg ik het ook...’

‘Niet boos worden; ik lach omdat u zelf uw ergste vijand bent, en als u het zou proberen, zou het misschien ook wel lukken, al was het dan op straat; hoe simpeler, hoe beter... Niet één goede vrouw, als ze tenminste niet dom is en vooral als ze op dat moment nergens boos over is, zou het over haar hart kunnen verkrijgen om u weg te sturen zonder de paar woorden waar u zo schuchter om smeekt... Trouwens, wat zeg ik nu! Ze zou natuurlijk denken dat u gestoord was. Want ik oordeelde naar mezelf. Zelf weet ik best wat de mensen meemaken in dit leven!’

‘O, dank u wel,’ riep ik uit, ‘u weet niet wat u nu voor me heeft gedaan!’

‘Goed, goed! Maar vertel eens hoe u merkte dat ik zo’n vrouw ben met wie... tja, die u uw... aandacht en vriendschap waard vond... in één woord, geen huisvrouwtje, zoals u het noemt. Hoe kwam u ertoe om naar me toe te komen?’

‘Hoe ik daartoe kwam? Maar u was alleen, die meneer was veel te ondernemend, het is nu nacht; u moet het toch met me eens zijn dat het mijn plicht was...’

‘Nee, nee, eerder al, daar aan de overkant. Want u wilde toch naar me toe komen?’

‘Daar aan de overkant? Maar ik weet echt niet wat ik daarop moet zeggen; ik ben bang... Weet u, ik was vandaag gelukkig; ik heb lopen zingen; ik ben de stad uit geweest; ik heb nog nooit zulke gelukkige momenten meegemaakt. U... ik dacht misschien... Ach, het spijt me dat ik erop terugkom: ik dacht dat u huilde, en ik... ik kon het niet aanhoren... het ging me aan het hart... O, mijn hemel! Nou, en ik mocht toch wel treurig worden om u? Het was toch niet fout om medelijden met u te krijgen, als medemens? Het spijt me, ik zei medelijden... Nou ja, in één woord, het kan toch niet dat ik u heb beledigd doordat het vanzelf bij me opkwam om naar u toe te gaan?’

‘Laat maar, schei uit, niet verder praten...’ zei het meisje met neergeslagen ogen en drukte me de hand. ‘Het is mijn eigen schuld dat ik erover begon; maar ik ben blij dat ik me niet in u heb vergist... maar kijk, ik ben al thuis; ik moet die kant op, die zijstraat in; het is twee stappen van hier... Vaarwel, dank u wel...’

‘Het is toch niet zo, het is toch niet echt zo dat wij elkaar nooit meer zien? Het blijft hier toch niet bij?’

‘Kijk eens,’ zei het meisje lachend, ‘eerst wilde u maar twee woorden, en nu... Maar ik zeg er overigens niets van... Misschien komen we elkaar nog tegen...’

‘Ik kom morgen hierheen,’ zei ik. ‘O, vergeef me, ik ben al aan het aandringen...’

‘Ja, u bent wel ongeduldig... u bent bijna aan het aandringen...’

‘Hoor eens, hoor eens!’ viel ik haar in de rede. ‘Vergeef me als ik weer zoiets zeg... Maar het is zo, dat ik niet anders kan dan morgen hierheen komen. Ik ben een dromer; ik heb zo weinig aan werkelijk leven dat ik momenten als dit, als nu, zo zelden ken, dat ik die momenten wel moet herhalen in mijn dromerijen. Ik ga de hele nacht van u dromen, de hele week, het hele jaar. Ik kom morgen beslist hierheen, precies hierheen, naar deze zelfde plek, precies om deze tijd, en ik zal gelukkig zijn als ik terugdenk aan wat er vandaag is gebeurd. Ik ben nu al aan deze plek gehecht. Ik heb al twee, drie van zulke plekken in Petersburg. Ik heb zelfs eens moeten huilen om mijn herinneringen, net als u... Wie weet huilde u tien minuten geleden misschien ook wel om herinneringen... Maar het spijt me, dat ging alweer te ver; misschien bent u hier ooit wel bijzonder gelukkig geweest.’

‘Goed,’ zei het meisje, ‘het kan zijn dat ik morgen hierheen kom, ook om tien uur. Ik zie wel dat ik het u al niet meer kan verbieden... Het is namelijk zo, dat ik hier moet zijn; denk niet dat ik een afspraakje met u heb gemaakt; ik vertel u van tevoren dat ik hier voor mezelf moet zijn. Maar zo is het. Nou, ik zeg u ook maar ronduit: ik vind het niet erg als u ook komt; ten eerste kan er weer iets naars gebeuren, net als vandaag, maar dat terzijde... in één woord, ik zou u gewoon wel willen zien... om twee woorden tegen u te zeggen. Alleen, ziet u, u zult me nu toch niet veroordelen? Denk maar niet dat ik zo gemakkelijk een afspraakje maak... Of misschien ook wel, als... Maar laat dat mijn geheim zijn! Wel vooraf één toezegging...’

‘Een toezegging! Zeg het maar, vertel het maar, vertel me alles vooraf; ik ben het overal mee eens, ik ben overal toe bereid,’ riep ik in vervoering, ‘ik sta voor mezelf in – ik zal gehoorzaam en respectvol zijn... u kent me...’

‘Juist omdat ik u ken, nodig ik u morgen ook uit,’ zei het meisje lachend. ‘Ik ken u perfect. Maar kijk eens, u komt op één voorwaarde. Ten eerste (wees alleen wel zo goed om te doen wat ik vraag – ziet u, ik zeg het eerlijk), niet verliefd op me worden. Dat mag niet, verzeker ik u. Voor vriendschap ben ik beschikbaar, hier heeft u mijn hand... Maar verliefd worden mag niet, dat is wat ik u vraag!’

‘Ik zweer het u,’ riep ik en greep haar handje vast...

‘Schei uit, zweer maar niet, want ik weet dat u licht ontvlambaar bent. U moet me niet veroordelen als ik zo praat. Als u eens wist... Ik heb ook niemand om een woordje mee te praten, om raad aan te vragen. Natuurlijk moet je je raadgevers niet op straat zoeken, maar u bent een uitzondering. Ik ken u zo goed, alsof we al twintig jaar vrienden zijn. U zult doen wat u zegt, nietwaar?’

‘U zult het zien... Ik weet alleen niet hoe ik zelfs die ene dag kan overleven.’

‘Slaap maar diep; goedenacht – en vergeet niet dat ik al op u vertrouw. Maar dat was daarnet zo’n mooie verzuchting van u: je gaat toch geen rekenschap afleggen voor ieder gevoel, zelfs medemenselijk medelijden? Weet u, dat was zo goed gezegd, dat ik meteen op de gedachte kwam om op u te vertrouwen.’

‘Om godswil, maar waarvoor? Waarmee?’

‘Tot morgen. Laat dat zolang een geheim blijven. Des te beter voor u; zo lijkt het tenminste uit de verte op een romance. Misschien vertel ik het morgen wel, misschien ook wel niet... Ik zal vooraf nog wat met u praten, we leren elkaar wat beter kennen...’

‘O, en ik ga u morgen ook alles over mezelf vertellen! Maar wat is dit? Alsof me een wonder overkomt... Waar ben ik? Mijn hemel! Toe, vertel eens, u bent toch niet ontevreden dat u niet boos bent geworden, zoals een ander had gedaan, dat u mij niet heeft weggestuurd helemaal aan het begin? Twee minuten, en u heeft me voor altijd gelukkig gemaakt. Ja! Gelukkig; wie weet, misschien heeft u me met mezelf verzoend, een einde gemaakt aan mijn twijfels... Misschien komen er voor mij van die momenten... Ach, ik ga u morgen toch alles vertellen, u komt alles te weten, alles...’

‘Goed, dat neem ik aan; dan begint u...’

‘Dat is goed.’

‘Tot ziens!’

‘Tot ziens!’

En we gingen uiteen. Ik bleef de hele nacht doorlopen; ik kon niet besluiten om naar huis te gaan. Ik was zo gelukkig... tot morgen!

DE TWEEDE NACHT

‘Zo, u heeft het toch overleefd!’ zei ze lachend en drukte allebei mijn handen.

‘Ik ben hier al twee uur; u weet niet hoe ik me de hele dag heb gevoeld!’

‘Dat weet ik wel, dat weet ik wel... maar terzake. Weet u waarom ik ben gekomen? Tenslotte niet om onzin te kletsen zoals gisteren. Wat ik wil zeggen: we moeten in het vervolg verstandiger doen. Ik heb gisteren lang over al die dingen zitten denken.’

‘Maar wat dan? Wat moeten we dan verstandiger doen? Wat mij betreft, ik doe het wel; maar echt, ik heb nog nooit in mijn leven zoiets verstandigs beleefd als nu.’

‘Is dat zo? Ten eerste, ik verzoek u niet zo in mijn handen te knijpen; ten tweede informeer ik u dat ik vandaag lang over u heb nagedacht.’

‘Ja, en wat kwam daaruit?’

‘Wat daaruit kwam? Er kwam uit dat we helemaal overnieuw moeten beginnen, omdat ik vandaag uiteindelijk tot de conclusie ben gekomen dat ik u nog helemaal niet ken, dat ik me gisteren heb gedragen als een kind, als een klein meisje, en vanzelfsprekend was de conclusie dat het allemaal de schuld is van mijn goede hart, dus ik was mezelf aan het prijzen, en daar draait het ook altijd op uit als we iets van onszelf proberen te begrijpen. En daarom, om die fout te herstellen, heb ik besloten navraag naar u te doen, tot in de kleinste bijzonderheden. Maar aangezien ik bij niemand navraag naar u kan doen, zult u me zelf alles haarfijn moeten vertellen. Dus – wat bent u voor een man? Toe dan, begin dan, vertel me uw verhaal.’

‘Verhaal!’ riep ik geschrokken uit, ‘Mijn verhaal! Maar wie heeft u verteld dat ik een verhaal heb? Ik heb geen verhaal...’

‘Maar hoe heeft u dan geleefd, zo zonder verhaal?’ onderbrak zij me lachend.

‘Absoluut zonder wat voor verhaal dan ook! Gewoon, ik heb, zoals ze bij ons zeggen, op mezelf geleefd, dat wil zeggen helemaal alleen – alleen, volstrekt alleen – begrijpt u wat dat is, alleen?’

‘Maar hoe dan, alleen? U bent dus nooit met iemand omgegaan?’

‘O nee, dat nog wel, maar toch ben ik alleen.’

‘Wat dan, praat u soms met niemand?’

‘Strikt gesproken, nee, met niemand.’

‘Maar wat bent u dan voor iemand, leg eens uit! Wacht, ik kan het raden: u heeft vast een oma, net als ik. Ze is blind en ze laat me nu al mijn leven lang nergens naartoe gaan, zodat ik bijna het praten had verleerd. En toen ik niet meer deed wat ze zei, twee jaar geleden, en zij zag dat ze me niet meer onder de duim had, riep ze me bij zich en maakte botweg mijn jurk met een veiligheidsspeld vast aan die van haar – en zo zitten we daar sindsdien de hele dag lang; zij zit een kous te breien, ook al is ze blind; en ik kan naast haar zitten te naaien of haar een boekje voorlezen – zo’n vreemde manier van doen, dat ik nu alweer twee jaar vastgespeld zit...’

‘Ach, mijn hemel, wat een toestand! Maar nee, zo’n oma heb ik niet.’

‘Maar als dat zo is, hoe kunt u dan thuis zitten?’

‘Hoor eens, wilt u weten wat ik voor iemand ben?’

‘Ja, ja, kom op!’

‘Strikt gesproken?’

‘Zo strikt mogelijk!’

‘Met uw welnemen, ik ben een... type.’

‘Een type, een type! Wat voor type?’ riep het meisje, schaterend alsof ze een jaar lang nergens om had kunnen lachen. ‘Het is met u wel heel leuk! Kijk, daar heb je een bankje, we gaan zitten! Er loopt hier niemand, niemand kan ons horen, en... begin nu maar aan uw verhaal! Want daar brengt u me nu niet meer vanaf, u heeft een verhaal, u probeert het alleen te verbergen. Ten eerste, wat is dat, een type?’

‘Een type? Een type, dat is een zonderling, dat is zo’n komische vent!’ antwoordde ik, zelf ook in de lach schietend van haar kinderlijke lach. ‘Het is zo’n tegendraads iemand. Hoor eens, weet u wat een dromer is?’

‘Een dromer? Met uw welnemen, hoe kan ik dat nu niet weten? Ik ben zelf een dromer! Soms als je naast oma zit, wat er dan niet allemaal bij je opkomt! Ja, en dan begin je te dromen, en je raakt zo in gedachten – ach, ik ga gewoon met een Chinese prins trouwen... Soms is het toch ook wel mooi, dromen! Nee, trouwens, joost mag het weten! Vooral als je toch al genoeg hebt om over na te denken,’ voegde het meisje eraan toe, dit keer vrij ernstig.

‘Schitterend! Als u toch al bent getrouwd met een prins van het Hemelse Rijk, dan begrijpt u mij vast helemaal. Goed, luister maar... Maar staat u mij toe: ik weet nog niet eens hoe u heet.’

‘Dus toch nog! Daar heeft u snel aan gedacht!’

‘Ach, mijn hemel! Het is niet eens bij me opgekomen, ik was zo ook al tevreden...’

‘Ik heet... Nastjenka.’*

‘Nastjenka! Is dat alles?’

‘Alles! Is dat soms te weinig voor u? U bent wel onverzadigbaar!’

‘Te weinig? Het is veel, het is veel, integendeel, het is heel veel, Nastjenka, u bent een schat van een meisje, als u meteen vanaf het begin Nastjenka voor me bent!’

‘Dat bedoel ik! En?’

‘Goed dan, Nastjenka, luister maar wat een grappig verhaal dit wordt.’

Ik ging naast haar zitten, nam een pedant serieuze pose aan en begon vol overtuiging: ‘Je hebt, Nastjenka, mocht u dat niet weten, je hebt in Petersburg nogal vreemde plekjes. Het is net of op die plaatsen niet dezelfde zon neerkijkt die voor alle Petersburgse mensen schijnt, er kijkt een andere op neer, een nieuwe, die wel speciaal voor die plekken besteld lijkt, en die verlicht alles met een ander, bijzonder licht. Op die plekken, lieve Nastjenka, is het net alsof er een heel ander leven wordt geleefd, zonder gelijkenis met het leven dat rondom ons bruist, nee, zo een als er zou kunnen zijn in een koninkrijk hier ver vandaan, maar niet bij ons, in onze diepserieuze tijd. En kijk, dat leven is ook een mengsel van iets zuiver fantastisch en vurig idealistisch met (helaas, Nastjenka!) iets flets-prozaïsch en alledaags, om niet te zeggen zo banaal dat het onwaarschijnlijk wordt.’

‘Goh! Lieve God nog aan toe! Wat een inleiding! Wat krijg ik nu wel niet te horen?’

‘U krijgt te horen, Nastjenka (ik denk dat ik het nooit moe zal worden om Nastjenka tegen u te zeggen), u krijgt te horen dat er op die plekken vreemde mensen wonen – dromers. Een dromer – als er een nadere definitie nodig is – is geen mens, maar, weet u, een soort onzijdig schepsel. Hij vestigt zich meestal ergens in een ontoegankelijk hoekje, waar hij zich zelfs voor het daglicht lijkt te verschuilen, en als hij dan thuis is weggekropen groeit hij ook vast in zijn hoekje, zoals een slak, of hij lijkt althans in dat opzicht sterk op het amusante dier dat tegelijkertijd een dier is en een huis, en dat schildpad wordt genoemd. Wat denkt u, hoe komt het dat hij zoveel houdt van zijn vier muren, onveranderlijk groen geschilderd, beroet, deprimerend en ontoelaatbaar bruin berookt? Waarom is dat komische heerschap, als een van zijn zeldzame kennissen hem komt opzoeken (het eindigt er altijd mee dat hij geen kennis meer over heeft), waarom is hij zo beduusd als hij die begroet, is zijn gezicht zo veranderd en is hij zo van zijn stuk gebracht, alsof hij net een misdaad heeft gepleegd tussen zijn vier muren, alsof hij documenten heeft vervalst, of gedichtjes geproduceerd om naar een tijdschrift te sturen met een anonieme brief erbij, waarin staat dat de eigenlijke schrijver al is overleden en dat zijn vriend het als zijn heilige plicht beschouwt om zijn versjes te publiceren? Hoe komt het, vertel eens, Nastjenka, dat het gesprek tussen die twee zo slecht wil vlotten? Waarom komt er geen lach en geen enkel gevat woord over de lippen van de plotseling binnengekomen, beduusde kennis, die in andere gevallen gek is op lachen en gevatheden, op gesprekken over het schone geslacht en andere vrolijke thema’s? En hoe komt het ten slotte toch dat die kennis, waarschijnlijk een recente op zijn eerste bezoek – omdat er in zo’n geval geen tweede zal volgen en deze kennis niet nog eens komt – hoe komt het dat die kennis zelf zo in de war raakt en zijn tong verloren lijkt te zijn, geestig als hij is (wanneer hij dat tenminste is), als hij het ontdane gezicht ziet van zijn gastheer, die op zijn beurt al kans heeft gezien om confuus te worden en volledig de draad kwijt te raken na enorme, maar vruchteloze inspanningen om er een vlot, opgewekt gesprek van te maken, van zijn kant ook te laten zien dat hij weet wat manieren zijn, ook over het schone geslacht te beginnen en, al was het alleen om die volgzaamheid, aardig te worden gevonden door de arme man, die ergens anders had moeten zijn en bij vergissing bij hem op bezoek is gekomen? Hoe komt het, ten slotte, dat de gast opeens zijn hoed pakt en snel vertrekt, nadat hij zich plotsklaps iets uiterst dringends heeft herinnerd dat nooit heeft bestaan, en met moeite zijn hand bevrijdt uit de hartelijke handdrukken van zijn gastheer, die allerlei pogingen doet om berouw te tonen en de gemiste kans goed te maken? Waarom lacht de vertrokken kennis hardop als hij de deur uit is, en belooft hij zichzelf ter plekke dat hij nooit meer bij die zonderling komt, ook al is die zonderling in wezen een hele goeie jongen, en kan hij het op hetzelfde moment werkelijk niet laten om even een inval van zijn verbeelding te volgen en in het uiterlijk van zijn recente gesprekspartner tijdens hun hele ontmoeting een gelijkenis te ontwaren, al is het een vage, met het aanzien van dat ongelukkige katje, mishandeld, bang gemaakt en helemaal verfrommeld door kinderen die het geniepig gevangen hadden genomen en compleet in de war hadden gemaakt, en dat uiteindelijk voor hen was weggekropen onder een stoel, in het donker, en daar noodgedwongen een uur lang niets anders te doen had dan zijn vacht overeind zetten, blazen, met beide pootjes zijn gekrenkte snoetje wassen en nog lang daarna vijandig rondblikken naar de natuur, naar het leven en zelfs naar het kliekje van de baas z’n tafel, dat de medelijdende huishoudster voor hem apart heeft gehouden?’

‘Luister eens,’ onderbrak Nastjenka me, die me de hele tijd verbaasd, met wijd open ogen en mond, had aangehoord, ‘luister eens: ik weet absoluut niet waarom dat allemaal is gebeurd en waarom u mij eigenlijk zulke grappige vragen stelt; maar wat ik wel zeker weet, is dat al die avonturen u beslist zijn overkomen, woord voor woord.’

‘Dat lijdt geen twijfel,’ antwoordde ik met een doodernstig gezicht.

‘Nou, als dat geen twijfel lijdt, ga dan maar verder,’ zei Nastjenka, ‘want ik wil heel graag weten hoe het afloopt.’

‘U wilt weten, Nastjenka, wat onze hoofdpersoon dan wel deed in zijn hoekje, of beter gezegd: wat ik deed, want de hoofdpersoon van het hele verhaal ben ik, in eigen bescheiden persoon; u wilt weten waarom ik zo van slag raakte en de hele dag de weg kwijt was door het onverwachte bezoek van mijn kennis? U wilt weten hoe het kwam dat ik zo opschrok, zo rood werd, toen ze de deur naar mijn kamer opendeden, waarom ik mijn gast niet naar behoren kon ontvangen en zo beschamend bezweek onder het gewicht van mijn eigen gastvrijheid?’

‘Ja, ja, natuurlijk!’ antwoordde Nastjenka, ‘dat is de vraag. Hoor eens: u vertelt het prachtig, maar kunt u niet wat minder prachtig vertellen? Want anders praat u net alsof u het in een boek leest.’

‘Nastjenka!’ antwoordde ik op strenge, gewichtige toon, terwijl ik mijn lachen haast niet kon inhouden, ‘lieve Nastjenka, ik weet dat ik prachtig vertel, maar – het spijt me, ik kan niet anders. Nu, lieve Nastjenka, nu ben ik net een van koning Salomons geesten, die duizend jaar in een kruik met zeven zegels zat* en die ze eindelijk van al die zeven zegels hebben verlost. Nu, lieve Nastjenka, nu we weer bij elkaar zijn gekomen na zo’n lange scheiding – want ik kende u allang, Nastjenka, want ik was allang op zoek naar iemand, en dit is een teken dat u het was naar wie ik op zoek was, en dat we voorbestemd waren om elkaar nu te ontmoeten – nu zijn er in mijn hoofd duizend kleppen opengegaan en moet ik een stortvloed aan woorden spuien, anders stik ik. En dus wil ik u vragen me niet te onderbreken, Nastjenka, en gedwee en geduldig te luisteren; anders houd ik mijn mond.’

‘Geen sprake van, dat kan niet! Praten! Nu zeg ik geen woord meer.’

‘Ik ga verder: mijn dag, mijn beste Nastjenka, heeft één uur waar ik bijzonder veel van houd. En dat is het uur waarop bijna alle zaken, plichten en verplichtingen afgedaan zijn en iedereen zich naar huis haast om te eten en even te gaan liggen rusten, en meteen onderweg ook andere leuke dingen bedenkt met betrekking tot de avond, de nacht en al zijn verdere vrije tijd. Op dat uur loopt onze hoofdpersoon – want u moet het echt goedvinden, Nastjenka, dat ik het in de derde persoon vertel, omdat het vreselijk gênant is om dit allemaal in de eerste persoon te vertellen – op dat uur dus loopt onze hoofdpersoon, die eveneens niet stil heeft gezeten, ook achter de anderen aan. Maar de uitdrukking op zijn bleke, schijnbaar afgetobde gezicht zweemt naar genoegen. Hij kijkt vaag belangstellend naar het langzaam wegstervende avondrood aan de koude Petersburgse hemel. Als ik zeg dat hij kijkt, dan lieg ik: hij kijkt niet, maar neemt het onbewust waar, alsof hij moe is of tegelijkertijd in beslag wordt genomen door iets anders, iets boeienders, zodat hij hooguit vluchtig, automatisch haast, tijd kan schenken aan alles om hem heen. Hij is tevreden, omdat hij tot aan de volgende dag klaar is met zijn zaken, die hem irriteren, en zo blij als een schooljongen die zijn schoolbank mag verlaten voor zijn geliefde streken en spelletjes. Bekijk hem eens van opzij, Nastjenka: u ziet meteen dat dat fijne gevoel al een weldadige invloed heeft op zijn zwakke zenuwen en zijn ziekelijk geprikkelde fantasie. Nu is hij in gedachten verzonken... Over zijn avondeten, denkt u? Over de komende avond? Waar kijkt hij zo naar? Naar die degelijk uitziende heer, die zo’n schilderachtige buiging maakt voor de dame die langsrijdt in een schitterend rijtuig met snelle paarden? Nee, Nastjenka, wat kunnen hem al die kleinigheden nu schelen! Hij is nu al rijk met zijn eigen leven; op de een of andere manier is hij opeens rijk geworden, en de zinkende zon heeft zijn afscheidslicht niet tevergeefs zo vrolijk laten stralen voor zijn ogen, maar heeft een hele zwerm indrukken opgeroepen uit zijn verwarmde hart. Nu ziet hij nauwelijks de weg waar eerder de kleinste kleinigheid hem kon raken. Nu heeft de ‘godin van de fantasie’ (mocht u Zjoekovski* hebben gelezen, lieve Nastjenka) met grillige hand haar gouden grondlaag al geweven en begint daarop voor zijn ogen de patronen te vormen van een ongekend, fabelachtig leven – en wie weet, misschien heeft ze hem met haar grillige hand al verplaatst naar de zevende kristallen hemel, vanaf het voortreffelijke granieten trottoir waarover hij huiswaarts keert. Probeer hem nu eens staande te houden, vraag hem plotseling waar hij nu staat, door welke straten hij is gelopen, en hij kan zich vast en zeker niets te binnen brengen, niet waar hij heeft gelopen en niet waar hij nu staat, en rood van ergernis zal hij beslist iets liegen om het fatsoen te bewaren. Dat is de reden dat hij zo opschrok, bijna een schreeuw gaf en angstig om zich heen keek, toen een dametje van zeer eerbiedwaardige leeftijd hem midden op het trottoir beleefd aanhield en naar de weg begon te vragen, die ze kwijt was. Met een frons van ergernis beent hij verder, waarbij het hem nauwelijks opvalt dat meer dan één voorbijganger glimlacht bij zijn aanblik en zich omdraait om hem na te kijken, en dat een klein meisje dat hem bangelijk uit de weg was gegaan hardop moet lachen en haar ogen uit kijkt naar zijn brede, contemplatieve glimlach en zijn gebaren. Maar nog steeds diezelfde fantasie heeft op haar speelse vlucht zowel het oude dametje opgepakt als de nieuwsgierige voorbijgangers, het lachende meisje en de arbeidslui die daar aan het avondeten zitten op hun schuiten, waar de Fontanka vol mee ligt (aannemende dat onze held daar op die tijd langskomt), en heeft uitgelaten alles en iedereen in haar weefsel verwerkt, als vliegen in een spinnenweb, en de zonderling is met die nieuwe aanwinst zijn fijne holletje al binnengegaan, hij heeft al zitten eten, heeft zijn eten allang op en komt pas tot zichzelf als zijn dienstmeid, de mismoedige en immer treurige Matrjona, de tafel helemaal heeft afgeruimd en hem zijn pijp heeft gegeven, hij komt tot zichzelf en herinnert zich verbaasd dat hij al helemaal gegeten heeft, terwijl hem beslist is ontgaan hoe dat in zijn werk ging. In de kamer is het donker geworden; innerlijk is hij leeg en triest; het hele koninkrijk van dromerijen is om hem heen in elkaar gestort, spoorloos ingestort, zonder gerucht of gekraak, het is voorbijgesneld als een droom en hij weet zelf niet meer waar hij van droomde. Maar een duister gevoel, dat vaag en onrustig schrijnt in zijn borst, een nieuw verlangen kietelt verleidelijk en prikkelt zijn fantasie en roept ongemerkt een hele zwerm nieuwe schimmen bij elkaar. Stilte heerst in het kleine vertrek; de afzondering en landerigheid warmen zijn verbeelding; zachtjes ontvlamt die, zachtjes begint ze te bruisen zoals het water in de koffiekan van de oude Matrjona, die vlakbij, in de keuken, onverstoorbaar bezig is haar dienstmeidenkoffie te brouwen. Nu breekt zijn verbeelding al zachtjes door, vlamt op, nu valt ook het boek dat hij doelloos en op goed geluk heeft opgepakt mijn dromer uit de handen, nog voordat hij op de derde bladzij is. Zijn verbeelding is opnieuw geprikkeld, in gang gezet, en weer flitst er een nieuwe wereld, een nieuw, betoverend leven op voor zijn ogen, in een eigen schitterend verschiet. Een nieuwe droom – nieuw geluk! Een nieuwe dosis subtiel, zinnelijk gif! O, wat moet hij met ons werkelijke leven! In zijn gecorrumpeerde ogen leven u en ik, Nastjenka, zo lui, zo langzaam, zo suf; in zijn ogen zijn wij allemaal zo ontevreden met ons lot, lijden we zo onder ons leven! En werkelijk, kijk inderdaad maar eens hoe alles tussen ons op het eerste gezicht koud is, nors, schijnbaar boos... Arme mensen! denkt mijn dromer. En het is ook geen wonder dat hij dat denkt! Kijk maar naar die magische hersenschimmen die zich zo betoverend, zo grillig, zo weids en onafzienbaar voor zijn ogen samenvoegen tot zo’n sprookjesachtig, bezield tafereel, met op de voorgrond, uiteraard in de eerste persoon, hijzelf, onze dromer in hoogsteigen persoon. Kijk eens wat een verscheidenheid aan avonturen, wat een eindeloze zwerm extatische dromerijen. U vraagt misschien waar hij van droomt? Waarom zou je dat vragen! Over alles toch... over de rol van de dichter, eerst miskend, later bekroond; over vriendschap met Hoffman; de Bartholomeusnacht, Diana Vernon,* een heldenrol bij de inname van Kazan door Ivan de Verschrikkelijke, Clara Mowbray,* Effie Deans,* Johannes Hus die voor het concilie staat, de wederopstanding van de doden in ‘Robert’* (Weet u die muziek nog? Die ruikt naar het kerkhof!), Minna en Brenda,* de slag bij de Berezina, het lange gedicht dat bij gravin V.-D.* werd voorgelezen, Danton, Cleopatra e i suoi amanti,* het huisje in Kolomna,* zijn eigen hoekje, en naast hem een lief schepsel dat op een winteravond naar je luistert met wijd open mondje en ogen, zoals u nu naar mij luistert, mijn kleine engeltje... Nee, Nastjenka, wat heeft hij te zoeken, wat heeft die wellustige luilak te zoeken in dat leven dat u en ik zo graag binnen willen gaan? Hij denkt dat dat een arm, zielig leven is, zonder te vermoeden dat ook voor hem misschien ooit het droeve uur zal slaan dat hij voor één dag van dat zielige leven al zijn fantastische jaren zal afstaan, en hij zal ze nog niet afstaan voor vreugde, niet voor geluk, en hij zal geen keuze willen maken op dat uur van treurnis, spijt en ongeremd verdriet. Maar intussen is hij nog niet gekomen, die barre tijd – hij verlangt naar niets, omdat hij boven verlangens staat, omdat hij alles bij zich heeft, omdat hij verzadigd is, omdat hij zelf de scheppende kunstenaar van zijn leven is en dat ieder uur volgens een nieuwe gril vormgeeft. En het gaat ook zo gemakkelijk, zo natuurlijk, het creëren van die fantastische sprookjeswereld! Alsof het waarachtig geen schimmen zijn allemaal! Echt, ik ben ieder moment bereid te geloven dat heel dat leven niet een geprikkeld gemoed is, niet een fata morgana, niet een drogbeeld, maar waarachtig iets echts, iets reëels, iets bestaands! Want hoe komt het, zeg eens, Nastjenka, hoe komt het dat zijn hart zwaar wordt in zijn borst op die momenten? En hoe komt het dat een soort tovenarij, een mysterieuze willekeur, het hart van de dromer sneller laat slaan, tranen uit zijn ogen laat stromen, zijn bleke, vochtige wangen laat gloeien en zijn hele bestaan vervult met zo’n onuitsprekelijke heerlijkheid? Hoe kan het dat hele slapeloze nachten als één ogenblik verstrijken in onuitputtelijke vrolijkheid en geluk en dat, als een roze lichtstraal van de zonsopgang in de ramen blinkt en de dageraad de naargeestige kamer verlicht met zijn twijfelachtige, fantastische licht, zoals bij ons in Petersburg, onze dromer zich uitgeput, afgemat op zijn bed laat vallen en inslaapt met een hart stokkend van de verrukking in zijn ziekelijk aangedane geest en met zo’n smachtend-zoete pijn in zijn borst? Ja, Nastjenka, je zult je laten bedriegen en als buitenstaander onwillekeurig geloven dat een echte, ware hartstocht zijn ziel beroert, je zult onwillekeurig geloven dat er iets levends is, iets tastbaars, in zijn vruchteloze dromen! En wat is dat toch een bedrog – kijk, nu is bijvoorbeeld de liefde neergedaald in zijn hart met al haar onuitputtelijke blijdschap, al haar martelend leed... U hoeft maar naar hem te kijken en u weet het zeker! Gelooft u als u naar hem kijkt, lieve Nastjenka, dat hij werkelijk de vrouw nooit heeft gekend van wie hij in zijn uitzinnige fantasieën zo heeft gehouden? Heeft hij haar dan enkel gezien in zijn verleidelijke droombeelden, heeft hij die hartstocht dan alleen maar gedroomd? Hebben zij dan niet zoveel jaren van hun leven hand in hand doorgebracht – alleen met z’n tweeën, met achterlating van de hele wereld en beiden hun eigen wereld, hun eigen leven aaneensmedend met dat van de ander? Heeft zij soms op dat late uur, toen ze ten laatste moesten scheiden, niet snikkend en treurend aan zijn borst gelegen zonder iets te merken van de storm die opstak aan de grimmige hemel of van de wind die de tranen van haar zwarte wimpers rukte en meevoerde? Was dat echt allemaal een droom – ook die tuin, desolaat, met mosbegroeide paadjes, afgelegen, droefgeestig, waar zij zo vaak met z’n tweeën hebben gelopen, gehoopt, verlangd, liefgehad, elkaar zo lang hebben liefgehad, ‘zo lang en teder’?* Ook dat vreemde huis uit oude tijden, waar zij zo lang in afzondering en droefheid heeft gewoond met haar oude, stuurse echtgenoot, immer zwijgzaam en lichtgeraakt, die hen bang maakte als schuchtere kinderen, zodat ze bedrukt en angstig hun liefde voor elkaar verborgen hielden? Wat hadden zij het zwaar, wat waren ze bang, wat was hun liefde onschuldig en puur en wat waren de mensen (zoals wel vanzelf spreekt, Nastjenka) boosaardig! En, grote God, heeft hij haar later dan niet ontmoet, ver van de kusten van zijn geboortegrond, onder een vreemde, hete middaghemel in de wonderschone eeuwige stad, in de schittering van een bal met daverende muziek, in een palazzo (beslist in een palazzo) verzonken in een zee van lichtjes, op dat balkon omrankt door mirte en rozen, waar zij hem herkende en zo haastig haar masker afdeed, fluisterde: ‘Ik ben vrij,’ en zich bevend in zijn armen wierp, en ze elkaar vastklemden met kreten van verrukking en ogenblikkelijk hun verdriet vergaten en hun scheiding en al hun leed, en het naargeestige huis en de oude man en de duistere tuin in hun verre geboorteland en het bankje waar zij zich, toen zijn woorden verstilden van wanhoop en pijn, met een laatste hartstochtelijke kus had losgerukt uit zijn omhelzing... O, u moet het met me eens zijn, Nastjenka, dat je opschrikt, de kluts kwijtraakt en gaat blozen als een schooljongen die net een appel uit de tuin van de buurman heeft gestolen en in zijn zak stopt, als er dan een lange, stevige knul, een vrolijke grapjas, uw ongenode kennis, uw deur opendoet en roept alsof er niets aan de hand is: ‘Ik kom nu net uit Pavlovsk, jongen!’ Grote goedheid! De oude graaf is gestorven, een onuitsprekelijk geluk breekt aan – en dan komen er mensen uit Pavlovsk!’

Aan het einde van mijn gevoelsuitstorting gekomen zweeg ik gevoelvol. Ik weet nog dat ik vreselijk graag tegen mezelf in wilde gaan en het uitschateren, want ik kon al voelen hoe zich vanbinnen een vijandig duiveltje begon te roeren, dat ik een prop in mijn keel kreeg en een trillende kin, en dat mijn ogen steeds vochtiger werden... Ik verwachtte dat Nastjenka, die me aanhoorde met haar verstandige ogen wijd open, in haar kinderlijke, onstuitbaar vrolijke schaterlach zou uitbarsten en kreeg al spijt dat ik zover was gegaan, dat ik zomaar had verteld wat ik al heel lang had opgekropt, waarover ik kon praten alsof het gedrukt stond, omdat ik mijn eigen vonnis al heel lang klaar had en mezelf er nu niet van kon weerhouden het op te lezen, te bekennen, zonder begrip te verwachten; maar ze bleef tot mijn verbazing stil, drukte me even later zacht de hand en vroeg schuchter meevoelend: ‘Heeft u dan echt uw hele leven werkelijk zo geleefd?’

‘Mijn hele leven, Nastjenka,’ antwoordde ik. ‘Mijn hele leven, en ik denk dat ik ook zo zal eindigen.’

‘Nee, dat kan niet,’ zei zij bezorgd, ‘dat gebeurt niet; anders blijf ik misschien ook mijn hele leven wel naast mijn oma zitten. Hoor eens, weet u wel dat het helemaal niet goed is om zo te leven?’

‘Ik weet het, Nastjenka, ik weet het!’ riep ik uit, zonder mijn gevoelens nog te bedwingen. ‘En ik weet nu beter dan ooit dat ik al mijn beste jaren nutteloos heb verspild! Nu weet ik het, en ik ga scherper voelen door dat besef, omdat God zelf u naar me toe heeft gestuurd, mijn goede engel, om me dat te vertellen en te bewijzen. Nu ik naast u met u zit te praten, ben ik zelfs bang om aan de toekomst te denken, want in de toekomst is er weer de eenzaamheid, weer dat duffe, nutteloze leven; en wat heb ik nog om over te dromen, als ik in het echt naast u al zo gelukkig ben geweest! O, wees gezegend, lief meisje, omdat u mij in het eerste begin niet heeft afgeweerd, en omdat ik nu kan zeggen dat ik heb geleefd, tenminste twee avonden van mijn leven!’

‘Och, nee, nee!’ riep Nastjenka uit met vochtig glanzende ogen. ‘Nee, zo zal het niet meer zijn; zo gaan wij niet uit elkaar! Wat zijn nu twee avonden!’

‘Och, Nastjenka, Nastjenka! Weet u wel voor hoe lang u mij met mezelf heeft verzoend? Weet u wel dat ik nu niet zo slecht meer over mezelf zal denken als ik af en toe heb gedaan? Weet u wel dat ik er misschien niet meer om zal treuren dat ik misdadig en zondig ben geweest in mijn leven, omdat zo’n leven misdadig en zondig is? En denk niet dat ik iets heb overdreven tegen u, denk dat in godsnaam niet, Nastjenka, want soms heb ik momenten dat ik zo treurig word, zo treurig... Omdat ik op die momenten al begin te denken dat ik nooit in staat zal zijn een echt leven te leiden; omdat ik al heb gedacht dat ik al mijn fijngevoeligheid was kwijtgeraakt, ieder gevoel voor het echte, werkelijke; omdat ik, ten slotte, mezelf heb vervloekt; omdat ik na mijn nachten vol fantasie al momenten van ontnuchtering heb die verschrikkelijk zijn. Intussen hoor je om je heen de mensenmassa daveren en rondcirkelen in de maalstroom van het leven, je hoort, je ziet hoe de mensen leven – ze leven in het echt, je ziet dat het leven voor hen geen verboden gebied is, dat hun leven niet verwaait als een droom, als een visioen, dat hun leven zich voortdurend vernieuwt, voortdurend jong is, en dat niet één uur ervan op een ander lijkt, terwijl de schichtige fantasie vreugdeloos is en zo eentonig dat het banaal wordt, een slavin van de schaduw, van de idee, slavin van de eerste wolk die plots voor de zon schuift en een drukkende melancholie legt over het ware Petersburgse hart, dat toch zo op zijn zon gesteld is – en wat moet je in je melancholie met fantasie! Je voelt dat die uiteindelijk vermoeid raakt, zich uitput in voortdurende inspanning, die onuitputtelijke fantasie, want je wordt toch volwassener, je ontgroeit je vroegere idealen, die uit elkaar vallen tot stof, tot puin; en als je dan geen ander leven hebt, dan moet je het bouwen uit datzelfde puin. En je ziel vraagt en wil intussen iets anders! En tevergeefs wroet de dromer, als in de as, in zijn oude dromerijen, en hij zoekt in die as naar ten minste een vonkje dat hij kan aanblazen om zijn verkilde hart met vernieuwd vuur te warmen en alles erin te laten herleven dat hem eerder zo lief was, dat zijn ziel raakte, dat zijn bloed liet bruisen, dat zijn tranen liet stromen en dat hem zo overvloedig bedroog! Weet u wel, Nastjenka, hoever het met me gekomen is? Weet u wel dat ik al gedwongen ben om mijn gevoelens van een jaar eerder te herdenken, datgene te herdenken wat me eerder zo lief was en wat in wezen nooit heeft bestaan – omdat dat het herdenken is van nog steeds diezelfde domme, vruchteloze dromerijen – en dat moet ik doen omdat die domme dromerijen er ook niet meer zijn, aangezien er niets is waar ik ze mee kan verdienen; want dromen moet je ook verdienen! Weet u wel dat ik tegenwoordig met liefde terugdenk aan de plekken waar ik ooit op mijn manier gelukkig ben geweest en die ik om de zoveel tijd bezoek, dat ik met liefde mijn heden inricht in harmonie met wat al onherroepelijk voorbij is en vaak als een schaduw zonder noodzaak en zonder doel triest en treurig door de straten en stegen van Petersburg dwaal? Wat zijn dat allemaal een herinneringen! Zo herinner ik me dat ik hier ter plekke precies een jaar geleden op dezelfde tijd, precies even laat, over ditzelfde trottoir dwaalde, net zo eenzaam, net zo triest als nu! En je denkt eraan terug dat je dromen toen ook treurig waren, en al was het vroeger ook niet beter, toch voelt het evengoed alsof je leven makkelijker en rustiger was, nog zonder dat zwartgallige gepieker waar je tegenwoordig niet meer vanaf komt; zonder dat knagen van je geweten, duister en grimmig, dat je nu dag en nacht geen rust laat. En je vraagt je af: waar zijn nu je dromen? En je schudt je hoofd, je zegt: wat vliegt de tijd! En weer vraag je je af: wat heb je eigenlijk gedaan met je tijd? Waar heb je je beste jaren begraven? Heb je geleefd, of niet? Kijk, zeg je tegen jezelf, kijk hoe koud het wordt op de wereld. Er zullen nog meer jaren voorbijgaan en daar achteraan komt de sombere eenzaamheid, komt met een wandelstok de bevende ouderdom met erachteraan treurnis en verdriet. Je fantasiewereld zal verbleken, je dromen zullen vervagen, verwelken en vallen als de gele bladeren van de bomen... O, Nastjenka! Wat zal het een treurnis zijn, alleen blijven, helemaal alleen, met niet eens iets om spijt van te hebben – niets, helemaal niets... want alles wat je hebt verloren, dat allemaal, dat was niets, een stomme, ronde nul, het was enkel gedroom!’

‘Toe, niet nog meer op mijn gevoel werken!’ bracht Nastjenka uit, een traan wegvegend die over haar wang rolde. ‘Nu is het over! Nu zijn we voortaan met z’n tweeën; wat er ook met me gebeurt, nu gaan we niet meer uit elkaar. Luister eens. Ik ben een eenvoudig meisje, ik heb niet veel geleerd, ook al had mijn oma wel een leraar voor me aangenomen; maar echt, ik begrijp u, want al die dingen die u me verteld heeft heb ik zelf ook meegemaakt nadat oma me aan haar jurk had vastgespeld. Natuurlijk zou ik het niet zo mooi vertellen als u net deed, ik heb niets geleerd,’ ging ze verlegen verder, omdat ze nog steeds een zeker respect voelde voor mijn melodramatische verhaal en mijn verheven taalgebruik, ‘maar ik ben heel blij dat u tegen mij overal zo open over bent. Nu ken ik u, ik ken u volledig. En weet u wat? Ik wil u mijn verhaal ook vertellen, helemaal, zonder iets weg te laten, en in ruil daarvoor gaat u me dan raad geven. U bent een heel verstandig iemand; belooft u dat u me raad geeft?’

‘Ach, Nastjenka,’ antwoordde ik, ‘ik ben nooit een raadgever geweest, laat staan een verstandige, maar nu zie ik, als wij altijd zo gaan leven, dat dat best heel verstandig is en dat we elkaar allebei gaan bedelven onder hele bergen verstandige raad! Dus mijn lieve, beste Nastjenka, wat voor raad heeft u nodig? Zeg het maar ronduit; ik ben nu zo vrolijk, zo gelukkig, zo dapper en verstandig, dat ik niet naar woorden hoef te zoeken.’

‘Nee, nee,’ onderbrak Nastjenka me lachend. ‘Ik heb niet alleen verstandige raad nodig, ik heb welgemeende, vriendschappelijke raad nodig, alsof u uw hele leven al van me houdt!’

‘Dat is goed, Nastjenka, dat is goed!’ riep ik enthousiast. ‘En als ik al twintig jaar van u had gehouden, dan zou ik toch niet meer van u houden dan ik nu doe!’

‘Hand erop!’ zei Nastjenka.

‘Hier!’ antwoordde ik en ik gaf haar mijn hand.

‘Goed, laten we beginnen aan mijn verhaal!’

Nastjenka’s verhaal

‘De helft van het verhaal kent u al, ik bedoel, u weet dat ik een oude oma heb...’

‘Als de andere helft net zo kort is als deze...’ wilde ik ertussen komen, terwijl ik in de lach schoot.

‘Stil zijn en luisteren. Eerst een afspraak: u moet me niet in de rede vallen, anders raak ik de draad nog kwijt. Goed, nu rustig luisteren.

Ik heb een oude oma. Ik ben bij haar komen wonen toen ik nog een heel klein meisje was, omdat mijn moeder en mijn vader allebei overleden waren. Oma moet vroeger wel rijker zijn geweest, want ze denkt nog steeds terug aan betere tijden. Zij heeft me ook Frans geleerd en later een leraar voor me aangenomen. Toen ik vijftien was (ik ben nu zeventien), zijn we gestopt met leren. Dat was ook de tijd dat ik ongehoorzaam werd; wat ik precies gedaan heb zeg ik niet; het moet genoeg zijn dat het geen grote zonde was. Maar op een ochtend riep oma me bij zich en zei dat ze niet op me kon letten omdat ze blind is, ze pakte een veiligheidsspeld en speldde mijn jurk vast aan die van haar, en ze zei ook meteen dat we ons hele leven zo zouden blijven zitten, als ik tenminste mijn leven niet zou beteren... In één woord, de eerste tijd kon ik helemaal niet van haar weg: en werken, en lezen, en leren – allemaal naast oma. Eén keer wilde ik slim zijn en had ik Fjokla overgehaald om op mijn plek te gaan zitten.

Fjokla is onze werkster, ze is doof. Fjokla nam mijn plaats in; oma was op dat moment in slaap gevallen in haar leunstoel en ik ging naar een vriendin, vlakbij. Tja, dat liep dus niet goed af. Oma werd wakker toen ik weg was en ze vroeg iets, want ze dacht dat ik nog steeds braaf op mijn plek zat. Fjokla zag wel dat grootmoeder iets vroeg, maar ze kon niet horen wat, ze kon niet bedenken wat ze moest doen, ze maakte de speld los en nam de benen...’

Hier stopte Nastjenka en begon te lachen. Ik lachte mee. Ze hield meteen weer op.

‘Hoor eens, u moet niet lachen om mijn oma. Ik lachte, omdat het grappig was... Je doet er niets aan als je oma echt zo iemand is, maar ik houd toch best een beetje van haar. Nou, ik heb het geweten, toen: ik moest meteen weer op mijn plek gaan zitten en toen kon ik echt helemaal geen stap meer verzetten.

En ja, ik was nog vergeten te vertellen dat we een eigen huis hebben, mijn oma dan, een klein huisje bedoel ik, drie ramen maar, helemaal van hout en net zo oud als mijn oma; en er is een bovenkamer; en toen kwam er bij ons in de bovenkamer een nieuwe huurder wonen...’

‘Dus er was ook een oude huurder?’ merkte ik nonchalant op.

‘Ja, natuurlijk was die er,’ antwoordde Nastjenka, ‘en een die beter zijn mond kon houden dan u. Echt, er kwam bijna geen woord uit. Het was een oud baasje, mager, stom, blind en mank, zodat hij uiteindelijk niet verder kon leven en dus doodging; en toen moest er ook een nieuwe huurder komen, want wij kunnen zonder huurder niet leven: dat is samen met oma’s pensioen bijna ons hele inkomen. De nieuwe huurder was, ongelukkig genoeg, een jonge man, niet van hier, die tijdelijk in de stad was. Aangezien hij niet afdong mocht hij erin van oma, maar later vroeg ze wel: “En, Nastjenka, is onze huurder jong of oud?” Ik wil niet liegen, ik zeg: “Gewoon, oma, niet heel jong, maar gewoon, geen oude man.”

“Zo, en ziet hij er aardig uit?” vraagt oma.

Ik wil weer niet liegen, ik zeg: “Ja, best aardig, oma!” En oma zegt: “Ach! Wat een straf, wat een straf! Dat zeg ik, kleindochter, zodat jij hem niet te lang gaat bekijken. Wat een tijden! ’t Is toch niet waar, zo’n klein huurdertje, en dat ziet er dan ook nog aardig uit: dat had je vroeger niet!”’

Oma zou wel willen dat alles net als vroeger was! Want vroeger was ze jonger en de zon was vroeger warmer en de room werd vroeger niet zo vlug zuur – allemaal vroeger! En ik zit daar en houd mijn mond, en ik denk bij mezelf: waarom brengt oma me nu zelf op ideeën door te vragen of hij knap is en jong, die huurder? Zomaar, ik dacht het alleen maar, en ik ging meteen mijn steken weer tellen en mijn kous breien, en daarna vergat ik het helemaal.

Toen kwam een keer op een ochtend de huurder bij ons vragen naar het beloofde nieuwe behang in zijn kamer. Dat werd een heel gesprek, want oma is nogal spraakzaam, en ze zegt: “Loop even naar mijn slaapkamer, Nastjenka, en breng me de rekeningen.” Ik sprong meteen op, helemaal blozend, ik weet niet waarom, en ik was ook vergeten dat ik vastgespeld zat; en ik maakte de speld niet stilletjes los zodat de huurder het niet zag, nee, ik gaf er zo’n ruk aan dat oma’s leunstoel een eind verschoof. Toen ik zag dat de huurder nu alles over me aan de weet was gekomen bloosde ik, ik bleef staan als een zoutpilaar en begon opeens te huilen – ik schaamde me zo erg en ik voelde me zo ellendig op dat moment, ik wist niet waar ik moest kijken! Oma roept: “Wat sta je daar nu?” en dat maakte het nog erger... Toen de huurder dat zag, toen hij zag dat ik me schaamde tegenover hem, zei hij gedag en ging direct weg!

Vanaf toen bestierf ik het bij het minste gerucht in de hal. Daar komt de huurder, dacht ik, en voor de zekerheid maakte ik stiekem de speld los. Alleen was hij het steeds niet, hij kwam niet. Er gaan twee weken voorbij; dan stuurt de huurder Fjokla om te zeggen dat hij veel Franse boeken heeft en dat het allemaal goede boeken zijn, die ik dus kan lezen; en zou oma niet willen dat ik ze aan haar voorlas, zodat we ons niet verveelden? Dat nam oma dankbaar aan, ze bleef alleen vragen of het wel nette boeken waren, “want als het geen nette boeken zijn,” zegt ze, “dan mag jij ze zeker niet lezen, Nastjenka, dan leer je slechte dingen.”

“Wat leer ik dan, grootmoeder? Wat staat daar dan in?”

“O!” zegt ze, “daar staat in beschreven hoe jonge mannen oppassende meisjes verleiden, hoe ze net doen alsof ze die willen trouwen om ze hun ouderlijk huis uit te krijgen, hoe ze die ongelukkige meisjes later aan hun lot overlaten en hoe vreselijk jammerlijk die aan hun einde komen. Ik heb veel van dat soort boeken gelezen,” zegt oma, “en het is allemaal zo prachtig beschreven,” zegt ze, “dat je de hele nacht stil door blijft zitten lezen. Dus pas op jij, Nastjenka,” zegt ze, “dat je ze niet gaat lezen. Wat zijn het voor boeken die hij heeft gestuurd?”

“Allemaal romans van Walter Scott, oma.”

“Romans van Walter Scott! Schei uit, probeert hij geen trucjes uit te halen? Kijk eens, heeft hij er niet een liefdesbriefje in gestopt?”

“Nee, oma,” zeg ik, “geen briefje.”

“Maar je moet ook onder de omslag kijken; soms stoppen ze het in de omslag, die bandieten!”

“Nee, oma, er zit niets onder de omslag.”

“Dan is het goed!”

Dus begonnen we toen Walter Scott te lezen en zo na een maand hadden we bijna de helft uit. Daarna stuurde hij telkens nieuwe. Poesjkin stuurde hij, dus op het laatst kon ik niet meer zonder boeken en ik vroeg me niet meer af hoe ik met een Chinese prins zou kunnen trouwen.

Zo stonden de zaken toen ik onze huurder een keer toevallig tegenkwam op de trap. Ik moest iets halen voor oma. Hij stond stil, ik begon te blozen, hij begon ook te blozen; maar hij moest lachen, zei gedag, vroeg naar oma’s gezondheid, en hij zegt: “En, heeft u de boeken gelezen?” Ik zei: “Ja.” “En,” zegt hij, “wat vond u het mooist?” Dus ik zeg: “Ivanhoe en Poesjkin vond ik het mooist.” Die keer bleef het daarbij.

Een week later trof ik hem weer op de trap. Dit keer moest ik niets halen voor oma, ik had zelf iets nodig. Het was na tweeën en de huurder kwam om die tijd thuis. “Goedemiddag!” zegt hij. En ik: “Goedemiddag!” Hij zegt: “Vertel eens, vindt u het niet vervelend om de hele dag bij uw oma te zitten?”

Toen hij dat vroeg begon ik te blozen, ik weet echt niet waarom, ik werd verlegen en ik voelde me weer verongelijkt, zeker omdat er nu al iemand anders naar die toestand begon te vragen. Ik wilde eigenlijk geen antwoord geven en weglopen, maar dat lukte me niet.

“Hoor eens,” zegt hij, “u bent een lieve meid! Mijn excuus dat ik zoiets tegen u zeg, maar ik verzeker u dat ik het nog beter met u voorheb dan uw oma. Heeft u helemaal geen vriendinnen die u zou kunnen opzoeken?”

Ik zeg dat ik die niet heb, dat ik er een heb gehad, Masjenka, maar die is ook weggegaan, naar Pskov.

“Hoor eens,” zegt hij, “wilt u met mij naar het theater?”

“Naar het theater? Maar oma dan?”

“Dan doet u het zo,” zegt hij, “dat uw oma het niet merkt...”

“Nee,” zeg ik, “ik wil oma niet bedriegen. Dag, mijnheer!”

“Nou, dag dan,” zegt hij, en verder zei hij niets terug.

Maar hij kwam toen wel na het middageten naar ons toe; hij ging zitten, praatte een tijdlang met oma, vroeg hoe ze het stelde, of ze wel eens visites aflegde, of ze kennissen had – en opeens zegt hij ook: “Ik heb vandaag een loge genomen in de opera; ze spelen De barbier van Sevilla, kennissen van me wilden erheen, maar toen hebben ze afgezegd, dus ik blijf met dat kaartje zitten.”

“De barbier van Sevilla!” riep grootmoeder uit, “maar is dat dezelfde Barbier die ze vroeger speelden?”

“Ja,” zegt hij, “dit is dezelfde Barbier,” en toen keek hij even naar mij. En ik snapte het al helemaal, ik bloosde en mijn hart maakte een sprongetje van verwachting!

“Maar,” zegt grootmoeder, “die ken ik natuurlijk wel. Ik heb vroeger zelf Rosina gespeeld in een privé-opvoering!”

“Wilt u er dan niet heen vandaag?” zei de huurder. “Anders heeft niemand iets aan dat kaartje.”

“Ja, daar moesten we maar heen gaan,” zegt grootmoeder, “waarom ook niet? En mijn Nastjenka hier is nog nooit naar het theater geweest.”

Lieve hemel, wat was dat fijn! We gingen ons meteen klaarmaken en mooi maken en toen gingen we. Grootmoeder mag dan blind zijn, ze wilde wel de muziek horen, en bovendien is het zo’n lief oudje: ze wilde vooral mij een plezier doen, en met z’n tweeën zouden we het nooit hebben gedaan. Wat ik precies vond van De barbier van Sevilla vertel ik u niet, maar die hele avond keek de huurder zo aardig naar me, hij praatte zo aardig met me, dat ik meteen snapte dat hij me die ochtend op de proef wilde stellen, toen hij voorstelde dat ik alleen met hem mee zou gaan. O, het was zo fijn! Ik ging zo trots naar bed, zo vrolijk, mijn hart bonkte zo erg dat ik een beetje verhoging kreeg en ik lag de hele nacht te ijlen over De barbier van Sevilla.

Ik dacht dat hij daarna wel steeds vaker zou langskomen – maar dat had ik mis. Hij kwam bijna niet meer. Af en toe, eens per maand was het dat hij nog langskwam, en dan alleen om ons uit te nodigen voor het theater. Een paar keer zijn we toen nog gegaan. Maar daar was ik helemaal niet blij meer mee. Ik zag dat hij gewoon medelijden met me had omdat oma me zo kort hield, meer was het niet. Zo ging het weer verder, en ik kreeg het op mijn heupen: stilzitten ging niet meer, lezen ging ook niet meer, werken ging niet meer, soms moest ik lachen en deed ik vervelend tegen oma en dan zat ik weer gewoon te huilen. Uiteindelijk was ik vermagerd en bijna ziek geworden. Het operaseizoen was voorbij en de huurder kwam helemaal niet meer bij ons langs; en als we elkaar dan tegenkwamen – steeds op diezelfde trap, vanzelfsprekend – dan knikte hij me zo stil toe, zo ernstig, alsof hij niet eens met me wilde praten, en als hij dan al helemaal op de stoep was stond ik nog steeds halverwege de trap, zo rood als een pioenroos, want al het bloed steeg me naar het hoofd als ik hem tegenkwam.

Nu komt zo meteen ook het einde. Precies een jaar terug, in mei, komt de huurder bij ons en zegt tegen oma dat hij zijn zaken helemaal heeft afgehandeld en dat hij weer voor een jaar naar Moskou moet. Toen ik dat hoorde trok ik wit weg en plofte als een dode op mijn stoel neer. Oma merkte niets, en nadat hij had aangekondigd dat hij ons ging verlaten groette hij ons en ging weg.

Wat moest ik doen? Ik zat een hele tijd te piekeren en te treuren en ten slotte was ik eruit. De volgende dag zou hij weggaan en ik had besloten om die avond te zorgen dat het allemaal afgelopen zou zijn, als oma was gaan slapen. Zo ging het ook. Ik maakte een bundeltje van alles wat ik had aan jurken en het ondergoed dat ik nodig had, en met het bundeltje in mijn handen ging ik meer dood dan levend naar de bovenkamer, naar onze huurder. Ik had het gevoel dat ik wel een uur over de trap deed. Toen ik op het laatst zijn deur opendeed, gaf hij me toch een schreeuw toen hij me zag... Hij dacht eerst dat ik een spook was en gaf me snel een beetje water, want ik kon haast niet op mijn benen staan. Mijn hart bonkte zo hard dat ik er hoofdpijn van kreeg en ik wist niet meer wat ik deed. En toen ik bijkwam, was het eerste dat ik deed mijn bundeltje op zijn bed leggen, er zelf naast gaan zitten, mijn handen voor mijn gezicht slaan en onbedaarlijk gaan huilen. Hij had alles blijkbaar ogenblikkelijk begrepen, hij stond voor me met een bleek gezicht en keek me hartverscheurend verdrietig aan.

“Luister,” begon hij, “luister, Nastjenka, ik kan niets doen; ik ben een arme man; ik heb nog niets, zelfs geen fatsoenlijk werk; waar zouden we van leven, zelfs als ik met u zou trouwen?”

We bleven lang praten, maar op het laatst raakte ik volledig overstuur, ik zei dat ik niet bij oma kon leven, dat ik zou weglopen, dat ik niet vastgespeld wilde worden en dat ik meeging naar Moskou als hij dat wilde, omdat ik zonder hem niet kon leven. Mijn schaamte en mijn liefde en mijn trots – ze waren allemaal tegelijk aan het woord in mijn binnenste, en ik viel nog net niet in stuipen op het bed. Ik was zo bang voor een afwijzing!

Hij bleef een paar minuten zitten zonder iets te zeggen, toen stond hij op, kwam naar me toe en pakte mijn hand.

“Luister, mijn lieve, goede Nastjenka!” begon hij, ook door zijn tranen heen. “Luister. Ik zweer het u, als ik ooit in staat zal zijn om te trouwen, dan bent u absoluut degene die me gelukkig zal maken. Luister: ik ga naar Moskou en blijf daar precies een jaar. Ik hoop mijn zaken op orde te krijgen. Als ik terugkom, en als u dan nog steeds van me houdt, dan zweer ik u dat we gelukkig worden. Nu is dat echt niet mogelijk, ik kan het niet doen, ik heb het recht niet om wat dan ook te beloven. Maar, ik herhaal, ook als het over een jaar niet gebeurt, zal het beslist ooit gebeuren; tenzij u een ander boven mij zou verkiezen, vanzelfsprekend, want u binden met een woord kan ik niet en durf ik niet.”’

Dat is wat hij tegen me zei en de volgende dag ging hij weg. We hadden samen afgesproken om geen woord tegen oma te zeggen. Zo wilde hij het hebben. Zo, nu is mijn hele verhaal ook bijna uit. Er is precies een jaar voorbij. Hij is aangekomen en hij is hier al wel drie dagen en, en...’

‘Ja, en wat?’ riep ik, ongeduldig om het einde te horen.

‘En hij is nog steeds niet op komen dagen!’ antwoordde Nastjenka alsof ze al haar moed had verzameld. ‘Geen enkel teken van leven!’

Toen zweeg ze, bleef even stil, boog haar hoofd en begon opeens met haar handen voor haar gezicht geslagen zo te snikken dat mijn hart ineenkromp.

Zo’n ontknoping had ik echt niet verwacht.

‘Nastjenka!’ begon ik voorzichtig op vertrouwelijke toon. ‘Nastjenka! In godsnaam, niet huilen! Hoe weet u dat? Misschien is hij er nog niet...’

‘Wel, hij is er wel!’ reageerde Nastjenka. ‘Hij is er, dat weet ik. We hadden iets afgesproken, toen al, op die avond voordat hij wegging: toen we alles al gezegd hadden wat ik u heb verteld en het eens waren geworden, zijn we hier gaan wandelen, langs deze kade hier. Het was tien uur; we zaten op dit bankje; ik huilde niet meer, ik vond het heerlijk om te horen wat hij zei... Hij zei dat hij meteen na aankomst naar ons toe zou komen en als ik hem niet zou afwijzen, zouden we alles aan oma vertellen. Nu is hij hier, dat weet ik, en hij is niet gekomen, nee!’

En ze barstte weer in huilen uit.

‘Mijn God! Maar kan ik dan niets doen aan uw verdriet?’ riep ik opspringend van het bankje, volslagen wanhopig. ‘Zeg eens, Nastjenka, kan ik desnoods niet bij hem langsgaan?’

‘Zou dat mogelijk zijn?’ zei zij, opeens opkijkend.

‘Nee, natuurlijk niet!’ realiseerde ik me na even nadenken. ‘Maar wat wel kan: schrijf hem een brief.’

‘Nee, dat is onmogelijk, dat kan niet!’ zei zij beslist, maar alweer met haar hoofd gebogen en zonder me aan te kijken.

‘Dat kan niet? Waarom kan het dan niet?’ ging ik verder, me vastklampend aan mijn idee. ‘Maar Nastjenka, weet u wat voor een brief? De ene brief is de andere niet en... Ach, Nastjenka, dat is zo! Vertrouw op mij, vertrouw op mij! Ik zal u geen slechte raad geven. We kunnen het allemaal in orde maken. U heeft toch de eerste stap gezet – waarom zou u dan nu...’

‘Het kan niet, het kan niet! Dan is het net of ik me opdring...’

‘Ach, Nastjenka, mijn lieve meisje!’ onderbrak ik haar zonder mijn glimlach te verhullen. ‘Echt niet, nee; u heeft tenslotte het recht, want hij heeft u zijn woord gegeven. En ik zie ook aan alles dat het een fijngevoelig iemand is, dat hij het netjes heeft aangepakt,’ ging ik verder, steeds enthousiaster over de logica van mijn conclusies en overtuigingen. ‘Hoe heeft hij het aangepakt? Hij heeft zich vastgelegd door zijn woord te geven. Hij heeft gezegd dat hij met niemand anders zal trouwen dan met u, als hij tenminste gaat trouwen; maar hij heeft u volledig vrijgelaten om hem ook nu nog af te wijzen... In zo’n geval kunt u de eerste stap doen, u heeft het recht, u bent in het voordeel, al wilde u hem nu bijvoorbeeld van zijn belofte ontslaan...’

‘Hoor eens, hoe zou u hem schrijven?’

‘Wat?’

‘Nou, die brief.’

‘Ik zou hem zo schrijven: “Geachte heer...”’

‘Moet dat beslist zo – geachte heer?’

‘Beslist! Trouwens, waarom eigenlijk? Ik denk...’

‘Ja, ja! Verder!’

‘“Geachte heer, verontschuldig mij dat ik...”, nee, een verontschuldiging hoeft eigenlijk helemaal niet! In dit geval wordt alles gerechtvaardigd door de situatie, schrijf maar gewoon: “Ik schrijf u deze brief. Vergeef me mijn ongeduld; maar ik ben een jaar lang gelukkig geweest, omdat ik hoop had; kan ik het helpen dat ik nu zelfs geen dag van twijfel kan uithouden? Nu u hier weer bent, kan het zijn dat u inmiddels al andere plannen heeft. Dan zal deze brief u vertellen dat ik niet zal klagen en u nergens de schuld van geef. Ik geef u er niet de schuld van dat ik geen macht heb over uw hart; dat is dan mijn lot!

U bent een nobel mens. U zult niet glimlachen om mijn ongeduldige woorden en ze niet vervelend vinden. Vergeet niet dat die geschreven zijn door een arm meisje, dat zij alleen is, dat ze niemand heeft die haar iets kan leren of raad kan geven, en dat ze nooit bij machte is geweest zelf haar gevoelens in toom te houden. Maar vergeef me dat er ook maar een moment lang twijfel in mijn hart is geslopen. U zou zelfs in gedachten degene die zo van u hield, en houdt, niet kunnen kwetsen.”’

‘Ja, ja! Dat is precies zoals ik had gedacht!’ riep Nastjenka uit en haar ogen straalden van blijdschap. ‘O! U heeft een einde gemaakt aan mijn twijfels, God zelf heeft u naar me toe gestuurd! Dank u wel, dank u wel!’

‘Waarvoor? Dat God me gestuurd heeft?’ vroeg ik, verrukt bij het zien van haar blije gezichtje.

‘Ja, alleen daarvoor al.’

‘Ach, Nastjenka! We bedanken mensen soms toch alleen al omdat ze samen met ons in dit leven zijn. Ik dank u dat u mij hebt ontmoet, dat ik mijn leven lang aan u zal blijven terugdenken!’

‘Zo is het wel genoeg! Nu even dit, hoor eens: de afspraak was toen dat hij meteen zodra hij aankwam van zich zou laten horen door op een bepaalde plaats een brief voor me achter te laten, bij een stel kennissen van me, goede, eenvoudige mensen, die hier niets vanaf weten; of als hij me geen brieven kon schrijven, omdat je in een brief niet altijd alles vertelt, dan zou hij op dezelfde dag dat hij aankwam precies om tien uur hier zijn, waar ik hem dan volgens afspraak zou ontmoeten. Dat hij is aangekomen weet ik al; maar dit is nu al de derde dag zonder brief en zonder hem. Ik kan onmogelijk ’s morgens weg van mijn oma. Geeft u mijn brief morgen zelf aan die goede mensen over wie ik het had, zij sturen hem wel door; en als er een antwoord komt, kom dat dan zelf ’s avonds om tien uur brengen.’

‘Maar de brief, de brief! U moet toch eerst die brief schrijven! Dus dat kan allemaal wel overmorgen worden.’

‘De brief...’ zei Nastjenka een beetje bedremmeld, ‘de brief... maar...’

Maar ze maakte haar zin niet af. Ze keerde eerst haar gezichtje van me af en begon te blozen als een pioenroos, en opeens voelde ik een brief in mijn hand, kennelijk allang geschreven, helemaal klaar en verzegeld. Er kwam een vertrouwde, lieve, charmante herinnering bij me op!

‘R, o, Ro, s, i, si, n, a, na,’* begon ik.

‘Rosina!’ begonnen we allebei te zingen, terwijl ik haar bijna omhelsde van verrukking en zij uit alle macht bloosde, lachend door de tranen heen die als pareltjes aan haar zwarte wimpers trilden.

‘Zo is het wel genoeg! Tot ziens nu!’ zei ze haastig. ‘Hier hebt u de brief, en het adres waar u hem heen moet brengen ook. Dag! Tot ziens! Tot morgen!’

Ze drukte me stevig beide handen, knikte me toe en glipte als een pijl uit de boog haar zijstraat in. Ik bleef haar lang staan nakijken. ‘Tot morgen! Tot morgen!’ klonk het nog in mijn hoofd, toen ze uit mijn ogen was verdwenen.

DE DERDE NACHT

Het is vandaag een sombere dag, regenachtig, zonder een sprankje zon, precies mijn toekomstige ouderdom. Ik word overspoeld door zulke vreemde gedachten, zulke duistere gewaarwordingen, in mijn hoofd verdringen zich zulke nog onbestemde vragen – maar ik lijk geen energie en geen zin te hebben om ze op te lossen. Ik ben niet degene die het allemaal kan oplossen!

Vandaag zien we elkaar niet. Toen we gisteren afscheid namen, begon de lucht te betrekken en er kwam mist opzetten. Ik zei dat het vandaag geen mooie dag zou zijn; zij antwoordde niet, ze wilde niet tegen haar hart in gaan; zij zag het als een lichte en heldere dag, en geen wolkje zou haar geluk bedekken.

‘Als het gaat regenen, zien we elkaar niet!’ zei ze. ‘Dan kom ik niet.’

Ik dacht dat ze niet eens zou merken dat het vandaag regende, maar ze is toch niet gekomen.

Gisteren was onze derde ontmoeting, onze derde witte nacht...

Maar wat maken blijdschap en geluk een mens toch prachtig! Wat loopt je hart over van liefde! Alsof je heel je hart in dat andere hart wilt uitschenken, en je wilt dat alles vrolijk is, dat alles lacht. En wat is die blijdschap aanstekelijk! Gisteren was er zoveel gelukzaligheid in haar woorden, zoveel goedheid voor mij in haar hart... Wat was ze lief en attent voor me, wat monterde ze me op en wat deed ze mijn hart goed! O, wat werd ze een flirt van haar geluk! En ik... Ik nam het allemaal voor waar aan; ik dacht dat ze...

Maar mijn God, hoe kon ik dat toch denken? Hoe kon ik toch zo blind zijn, als het allemaal al door een ander in bezit is genomen, allemaal niet van mij is; als uiteindelijk juist zelfs haar tederheid, haar zorg, haar liefde... ja, liefde voor mij – niets anders was dan de blijdschap dat ze snel die ander zou ontmoeten, de wens om haar geluk ook aan mij op te dringen? Want toen hij niet was gekomen, toen we tevergeefs hadden staan wachten, was ze terneergeslagen, ze werd verlegen en schuchter en verloor de moed. Al haar bewegingen, al haar woorden werden minder licht, speels en vrolijk. En vreemd genoeg had ze toen twee keer zoveel aandacht voor mij, alsof ze instinctief alles over mij wilde uitstorten wat ze voor zichzelf wilde en waarvan ze bang was dat het niet zo zou uitkomen. Mijn Nastjenka werd zo verlegen, ze werd zo angstig, dat ik denk dat ze uiteindelijk had begrepen dat ik van haar hield en medelijden kreeg met mijn arme liefde. Zo voelen wij als we ongelukkig zijn het ongeluk van anderen sterker; je gevoelens worden niet versnipperd, maar geconcentreerd...

Ik was met boordevol gemoed naar haar toe gegaan en kon nauwelijks wachten tot we elkaar zouden zien. Ik zag niet aankomen wat ik nu zou voelen, ik zag niet aankomen dat het allemaal verkeerd zou aflopen. Zij straalde van blijdschap, ze verwachtte een antwoord. Dat antwoord was hij zelf. Hij had moeten komen, hardlopend, toen ze riep. Ze was er wel een uur eerder dan ik. Eerst schaterde ze om alles, ze lachte om ieder woord van me. Ik wilde iets zeggen, maar zweeg halverwege.

‘Weet u waarom ik zo blij ben,’ zei ze, ‘zo blij als ik naar u kijk? Waarom ik vandaag zo van u houd?’

‘Nou?’ vroeg ik, en mijn hart begon te beven.

‘Ik houd van u omdat u niet verliefd op me bent geworden. Want een ander in uw plaats zou me lastigvallen, zich opdringen, ach en wee roepen, ziek worden, maar u bent zo aardig!’

Daarbij kneep ze zo hard in mijn hand dat ik bijna schreeuwde. Ze moest lachen.

‘Goh! Wat bent u een vriend!’ begon ze een moment later heel serieus. ‘God heeft u echt naar me toe gestuurd! Ja, hoe zou het me wel niet vergaan, als u nu niet bij me was? U bent zo onzelfzuchtig! U houdt zo mooi van me! Als ik ga trouwen, zullen we heel goede vrienden zijn, beter dan broer en zus. Ik zal bijna net zoveel van u houden als van hem...’

Ik begon me heel droevig te voelen, dat ogenblik; maar toch roerde zich binnen in me zoiets als een lach.

‘U bent van streek,’ zei ik, ‘u bent bang; u denkt dat hij niet komt.’

‘God vergeve u!’ antwoordde zij. ‘Als ik niet zo gelukkig was, denk ik dat ik zou moeten huilen om uw gebrek aan vertrouwen, om uw verwijten. Trouwens, u heeft me op een idee gebracht en me heel wat denkwerk bezorgd; maar nadenken doe ik later wel, en nu geef ik toe dat het waar is wat u zegt! Ja! Ik ben niet helemaal mezelf; ik ben wel helemaal vol verwachting en neem alles te licht op. Maar het is wel goed, laten we ophouden over gevoelens!’

Op dat moment klonken er voetstappen en in het duister doemde een voorbijganger op die ons tegemoet liep. We begonnen allebei te beven; zij had bijna geschreeuwd. Ik liet haar hand los en maakte een beweging alsof ik wilde weggaan. Maar we hadden het mis: hij was het niet.

‘Waar bent u bang voor? Waarom liet u mijn hand los?’ zei zij, en ze stak me haar hand weer toe. ‘Ja, nou en? We gaan hem samen ontmoeten. Ik wil dat hij ziet hoeveel we van elkaar houden.’

‘Hoeveel we van elkaar houden!’ riep ik uit.

O, Nastjenka, Nastjenka, dacht ik, wat heb je met dat woord veel gezegd! Op bepaalde tijden, Nastjenka, wordt het je van zulke liefde koud om het hart en is ze een last voor je ziel. Jouw hand is koud, die van mij gloeiend heet. Wat ben je blind, Nastjenka! O! Wat is een gelukkig mens soms onuitstaanbaar! Maar ik kan op jou niet boos worden!

En waar het hart vol van is...

‘Luister eens, Nastjenka!’ riep ik uit, ‘weet u wel hoe het mij vergaan is de hele dag?’

‘Hoe dan, nou? Vertel het snel! Waarom heeft u aldoor nog niets gezegd!’

‘Ten eerste, Nastjenka, nadat ik al uw opdrachten had uitgevoerd, de brief had afgegeven en bij uw goede mensen was geweest, toen... toen ben ik naar huis gegaan en naar bed.’

‘En dat is alles?’ onderbrak ze me lachend.

‘Ja, dat is bijna alles,’ antwoordde ik schoorvoetend, omdat de domme tranen al in mijn ogen stonden. ‘Een uur voordat we hadden afgesproken werd ik wakker, maar het leek wel of ik helemaal niet had geslapen. Ik weet niet wat ik had. Toen ik onderweg was om dit allemaal aan u te gaan vertellen, was het net of de tijd stilstond voor me, alsof er één ervaring, één gevoel vanaf die tijd voor altijd in me moest doorleven, alsof één minuut de hele eeuwigheid moest blijven duren, en net of het hele leven was gestopt voor me... Toen ik wakker werd kwam het me voor dat een muzikaal motief, vertrouwd van lang geleden, vroeger ergens gehoord, vergeten en zalig, me weer in herinnering kwam. Het kwam me voor dat dat mijn leven lang al uit mijn ziel naar buiten wilde, en nu pas...’

‘Ach, mijn hemel, mijn hemel!’ onderbrak Nastjenka me. ‘Hoe kwam dat nu allemaal? Ik begrijp er geen woord van.’

‘Ach, Nastjenka! Ik wilde zo goed en zo kwaad als het ging die vreemde gewaarwording voor u weergeven...’ begon ik op klaaglijke toon, die nog hoop bevatte, hoewel heel zwakke.

‘Dat is wel genoeg, schei uit!’ zei ze, en in één ogenblik had ze alles geraden, die rotmeid!

Opeens werd ze vreemd spraakzaam, vrolijk, jolig. Ze gaf me een arm, lachte, ze wilde dat ik ook lachte en reageerde op ieder bedremmeld woord van mij met zo’n lange, zo’n klinkende lach... Ik begon boos te worden, ze liep opeens te koketteren.

‘Hoor eens,’ begon ze, ‘het zit me toch een beetje dwars dat u niet verliefd op me bent geworden. Zie na zoiets een man nog maar eens te begrijpen. Maar, onbuigzame heer, u moet me toch meegeven dat ik zo eenvoudig ben. Ik zeg alles tegen u, ik zeg alles, wat er ook voor domme dingen bij me opkomen.’

‘Luister! Ik denk dat het elf uur is,’ zei ik, toen de gelijkmatige slagen van de klok van een verafgelegen stadstoren opgalmden. Zij bleef opeens staan, lachte niet meer en begon te tellen.

‘Ja, elf,’ zei ze ten slotte bedeesd, onzeker.

Ik kreeg meteen spijt dat ik haar had laten schrikken, de slagen had laten tellen, en vervloekte mezelf om die vlaag van woede. Ik werd verdrietig om haar en ik wist niet hoe ik mijn misstap kon goedmaken. Ik begon haar te troosten, redenen te zoeken waarom hij niet was gekomen, en kwam met allerlei argumenten en conclusies. Niemand was gemakkelijker te misleiden dan zij op dat moment, maar iedereen luistert op zo’n moment ook met genoegen naar iedere mogelijke troost en is dolblij als er ook maar een schijn van rechtvaardiging is.

‘In feite is dit ook wel grappig,’ begon ik, terwijl ik me steeds meer opwond en steeds meer plezier schiep in de buitengewone helderheid van mijn argumenten, ‘in feite kon hij ook niet komen; u heeft mij ook op het verkeerde been gezet en meegesleept, Nastjenka, zodat ik helemaal niet meer aan de tijd heb gedacht... U moet alleen al bedenken dat hij de brief nog maar net kan hebben gekregen; stel dat hij niet kan komen, stel dat hij terugschrijft, dan is die brief er niet vóór morgen. Ik ga hem morgen zodra het licht is ophalen en laat het u dan meteen weten. U moet tenslotte rekening houden met eindeloos veel mogelijkheden: hij was bijvoorbeeld niet thuis toen de brief kwam en hij heeft hem nu misschien nog niet eens gelezen? Want er kan van alles gebeurd zijn.’

‘Ja, ja!’ antwoordde Nastjenka. ‘Ik heb ook niet nagedacht; natuurlijk, er kan van alles gebeurd zijn,’ vervolgde ze op zeer meegaande toon, waarin echter als een hinderlijke dissonans een andere, ongerelateerde gedachte doorklonk. ‘Dit is wat u moet doen,’ vervolgde ze. ‘U gaat morgen zo vroeg mogelijk, en als u iets krijgt, laat u het me direct weten. U weet toch waar ik woon?’ En ze begon haar adres voor me te herhalen.

Daarna was ze opeens zo lief voor me, zo bedeesd... Ze leek aandachtig te luisteren naar wat ik tegen haar zei; maar toen ik haar iets vroeg, zei ze niets, ze was van haar stuk gebracht en keerde haar hoofdje van me af. Ik keek haar aan, en jawel, ze huilde.

‘Nee, hoe is het mogelijk? Ach, wat bent u een klein kind! Wat kinderachtig! Schei uit!’

Ze probeerde te glimlachen, te kalmeren, maar met trillende kin en nog steeds zwoegende borst.

‘Ik ben over u aan het denken,’ zei ze tegen me na een minuut stilzwijgen, ‘u bent zo aardig dat ik wel van steen zou moeten zijn om het niet te voelen. Weet u wat er net bij me opkwam? Ik heb jullie twee vergeleken. Waarom is hij u niet? Waarom is hij niet zoals u? Hij is minder dan u, ook al houd ik meer van hem dan van u.’

Ik gaf geen antwoord. Zij verwachtte kennelijk dat ik iets zou zeggen.

‘Natuurlijk begrijp ik hem misschien nog niet helemaal en ken ik hem nog niet helemaal. Weet u, het is net of ik altijd bang voor hem ben geweest; hij was altijd zo ernstig, hij leek zo trots. Natuurlijk weet ik dat hij alleen maar zo kijkt, dat hij meer tederheid in zijn hart heeft dan ik... Ik weet nog hoe hij toen naar me keek, weet u nog wel, toen ik bij hem kwam met mijn bundeltje; maar toch kijk ik eigenlijk te veel tegen hem op, en dan is het toch alsof we geen gelijken zijn?’

‘Nee, Nastjenka, nee,’ antwoordde ik, ‘dat betekent dat u het meeste van hem houdt op de hele wereld, en veel meer van hem houdt dan van uzelf.’

‘Ja, laten we aannemen dat dat klopt,’ antwoordde de naïeve Nastjenka, ‘maar weet u wat ik nu opeens denk? Alleen ga ik dit nu niet zeggen over hem, maar gewoon in het algemeen; dit is allemaal al een tijd terug bij me opgekomen. Hoor eens, waarom zijn we niet allemaal als broers en zusters voor elkaar? Waarom lijkt zelfs de beste mens altijd wel iets voor een ander te verbergen en te verzwijgen? Waarom zou je niet direct ronduit zeggen wat je op je hart hebt, als je weet dat je woorden niet worden weggewuifd? In plaats daarvan kijkt iedereen veel onvriendelijker dan hij eigenlijk is, alsof ze allemaal bang zijn dat hun gevoelens worden gekwetst, als ze die heel snel tonen...’

‘Ach, Nastjenka, het is waar wat u zegt; maar dat heeft toch veel redenen,’ onderbrak ik haar, terwijl ik zelf mijn gevoelens sterker verdrong dan ooit tevoren.

‘Nee, nee!’ reageerde zij met veel gevoel. ‘Kijk, u bent bijvoorbeeld niet zoals de anderen! Ik weet eigenlijk niet hoe ik u dit kan vertellen, wat ik voel; maar ik denk dat u nu bijvoorbeeld... alleen nu al... ik denk dat u iets voor mij opoffert,’ ging ze schuchter verder met een snelle blik naar mij. ‘U zult me niet aanrekenen dat ik zo praat, want ik ben een eenvoudig meisje; ik heb immers nog maar weinig van de wereld gezien en kan de dingen soms niet goed zeggen,’ vervolgde ze met een stem die beefde van versluierde gevoelens, terwijl ze tegelijkertijd trachtte te glimlachen, ‘maar ik wilde u alleen maar vertellen dat ik dankbaar ben, dat ik dat ook allemaal voel... O, laat God het u lonen met geluk! En wat u me toen allemaal heeft verteld over die dromer van u, dat is absoluut niet waar, tenminste, wat ik wil zeggen, dat slaat helemaal niet op u. U wordt weer gezond, u bent echt een heel ander mens dan zoals u uzelf heeft afgeschilderd. Als u ooit van iemand gaat houden, wens ik dat God u geluk zal schenken met haar! Voor haar wens ik niets, want zij wordt gelukkig met u. Dat weet ik, ik ben zelf een vrouw en u moet me geloven, als ik u dit vertel...’

Ze zweeg en drukte me stevig de hand. Ik kon ook niet praten van ontroering. Er gingen een paar minuten voorbij.

Ten slotte keek ze op en zei: ‘Ja, het is duidelijk dat hij niet komt vandaag! Het is nu al te laat!’

‘Hij komt morgen,’ zei ik met heel overtuigende, vaste stem.

‘Ja,’ beaamde zij, opgevrolijkt, ‘ik zie nu ook dat hij morgen pas komt. Zo, tot ziens dan maar! Tot morgen! Als het regent, kom ik misschien niet. Maar overmorgen kom ik, dan kom ik beslist, wat er ook gebeurt; u moet er beslist zijn; ik wil u zien, ik zal u alles vertellen.’

En daarna, toen we afscheid namen, gaf ze me haar hand en zei, terwijl ze me met open blik aankeek: ‘Wij zijn nu toch voor altijd samen, nietwaar?’

O, Nastjenka, Nastjenka! Als je eens wist hoe eenzaam ik me nu voel!

Toen het tien uur had geslagen kon ik niet in mijn kamer blijven zitten, ik trok mijn jas aan en ging naar buiten, ondanks het druilerige weer. Ik ben daar geweest, ik heb op ons bankje gezeten. Ik ben hun zijstraat wel ingelopen, maar ik begon me te schamen en keerde weer om zonder naar hun ramen te kijken, toen ik nog twee stappen van hun huis was. Ik kwam triester thuis dan ik ooit was geweest. Wat een natte, vervelende tijd van het jaar! Als het mooi weer was geweest, was ik de hele nacht daar blijven wandelen...

Maar tot morgen, tot morgen! Morgen zal ze me alles vertellen.

Evengoed was er geen brief vandaag. Maar zo moest het ook wel gaan, trouwens. Ze zijn al bij elkaar...

DE VIERDE NACHT

Mijn hemel, dat het zo moest eindigen! Dat het daarmee moest eindigen! Ik kwam daar om negen uur. Zij was er al. Ik zag haar al van veraf; ze stond net als toen, de eerste keer, op het hekje langs de kade geleund en hoorde niet dat ik naar haar toe kwam.

‘Nastjenka!’ riep ik, mijn opwinding met uiterste moeite bedwingend.

Ze keerde zich snel naar me toe.

‘Kom op,’ zei ze, ‘kom op! Vlug!’

Ik keek haar verbaasd aan.

‘Kom op, waar heeft u de brief? Heeft u de brief bij u?’ herhaalde zij, zich aan het hekje vastgrijpend.

‘Nee, ik heb geen brief,’ zei ik ten slotte, ‘was hij er dan nog niet?’

Ze werd vreselijk bleek en stond me een hele tijd roerloos aan te kijken. Ik had haar laatste hoop de bodem in geslagen.

‘Nou, God beware hem!’ bracht ze uiteindelijk haperend uit, ‘God beware hem, als hij me zo laat zitten.’

Ze sloeg haar ogen neer, toen wilde ze naar mij kijken, maar ze kon het niet. Nog een paar minuten kon ze haar emoties in bedwang houden, maar opeens wendde ze zich af, leunde met haar ellebogen op het hekje langs de kade en barstte in tranen uit.

‘Schei uit, schei uit!’ begon ik, maar ik had de moed niet om verder te gaan toen ik naar haar keek, en wat had ik ook moeten zeggen?

‘Probeer me niet te troosten,’ zei zij huilend, ‘praat niet over hem, zeg niet dat hij komt, dat hij me niet in de steek heeft gelaten, zo wreed en zo onmenselijk als hij heeft gedaan. Waarom, waarom? Was het soms iets in mijn brief, in die ellendige brief?’

Toen smoorden de snikken haar stem; mijn hart brak toen ik naar haar keek.

‘O, wat is dit onmenselijk wreed!’ begon ze opnieuw. ‘En geen woord, geen woord! Al had hij maar geantwoord dat hij me niet nodig heeft, dat hij me afwijst; maar drie dagen lang geen enkel woord! Wat is het voor hem gemakkelijk om een arm hulpeloos meisje te vernederen, te kwetsen, terwijl haar alleen maar te verwijten valt dat ze van hem houdt! O, ik heb zoveel doorstaan in deze drie dagen! Mijn God! Mijn God! Als ik eraan terugdenk dat ik de eerste keer zelf naar hem toe ben gegaan, dat ik me voor hem heb vernederd, heb gehuild, dat ik hem heb gebedeld om desnoods maar een vonkje liefde... En dan dáárna! Hoor eens,’ begon ze, nu tegen mij, en haar zwarte ogen fonkelden, ‘zo is het toch niet! Zo kan het niet zijn; dat is onnatuurlijk! Of u heeft zich vergist, of ik; misschien heeft hij de brief niet gehad? Misschien weet hij nu nog steeds niets? Want hoe is het mogelijk, oordeel zelf, vertel me in godsnaam, leg me uit – ik kan het niet begrijpen – hoe iemand zo barbaars onbeschoft kan doen als hij tegen mij heeft gedaan! Geen enkel woord! Terwijl de minste mens ter wereld nog meer medelijden krijgt. Misschien heeft hij iets gehoord, misschien heeft iemand hem iets over mij verteld?’ riep ze uit, en ze vroeg mij: ‘Toe, wat denkt u?’

‘Luister, Nastjenka, ik ga morgen namens u naar hem toe.’

‘En?’

‘Ik zal hem alles vragen, alles vertellen.’

‘En, en?’

‘U schrijft een brief. Zeg niet “nee”, Nastjenka, zeg niet “nee”! Ik zal zorgen dat hij respecteert wat u heeft gedaan, hij zal alles weten, en als...’

‘Nee, mijn vriend, nee,’ onderbrak ze mij. ‘Genoeg daarvan. Geen woord meer, geen enkel woord van mij, geen letter, genoeg! Ik ken hem niet, ik hou niet meer van hem, ik zal hem ver... ge... ten...’

Ze sprak niet verder.

‘Rustig maar, rustig maar! Ga hier zitten, Nastjenka,’ zei ik, zodat ze op het bankje ging zitten.

‘Maar ik ben rustig. Hou op! Het is waar! Dit zijn tranen, dat droogt wel! Wat denkt u, dat ik er een eind aan maak, dat ik me ga verdrinken?’

Mijn hart liep over; ik had wel iets willen zeggen, maar kon het niet.

‘Hoor eens!’ ging zij verder, nadat ze mijn hand had gepakt, ‘zeg eens: zou u het niet zo hebben gedaan? Zou u iemand die zelf naar u toe was gekomen niet in de steek hebben gelaten, zou u haar niet schaamteloos in haar gezicht uitlachen om haar zwakke, domme hart? Zou u haar hebben gespaard? Zou u hebben bedacht dat ze alleen was, dat ze niet op zichzelf kon passen, dat ze zichzelf niet kon beschermen tegen haar liefde voor u, dat het haar schuld niet is, dat het tenslotte haar schuld niet is... dat ze niets verkeerds heeft gedaan! O, mijn God, mijn God!’

‘Nastjenka!’ riep ik uiteindelijk, toen ik mijn ontroering niet meer de baas kon, ‘Nastjenka! U doet me zo’n pijn! U vergiftigt mijn hart, u maakt me kapot, Nastjenka! Ik kan niet stil zijn! Ik moet het eindelijk zeggen, uitspreken wat ik heb opgekropt, hier in mijn hart...’

Dat zeggend stond ik op van het bankje. Zij pakte mijn hand en keek me vol verbazing aan.

‘Wat heeft u?’ bracht ze uiteindelijk uit.

‘Luister!’ zei ik vastberaden. ‘Luister naar me, Nastjenka! Wat ik nu ga zeggen is allemaal onzin, allemaal onmogelijk, allemaal dom! Ik weet dat het nooit kan gebeuren, maar ik kan toch mijn mond niet houden. In naam van datgene waarmee u het nu zo zwaar heeft smeek ik u van tevoren: vergeef me!’

‘Ja, wat, wat?’ zei zij, niet meer huilend en me strak aankijkend, terwijl een vreemde nieuwsgierigheid opblonk in haar verbaasde ogen, ‘wat heeft u?’

‘Het is onmogelijk, maar ik hou van u, Nastjenka! Dat heb ik! Zo, nu is alles gezegd!’ zei ik met een armzwaai. ‘Nu zult u zien of u nog net zo met me kunt praten als daarnet, of u eindelijk kunt aanhoren wat ik u ga vertellen...’

‘Ja, wat dan, wat dan?’ viel Nastjenka me in de rede, ‘wat dan verder? Ach, ik weet allang dat u van me houdt, maar ik dacht de hele tijd dat u gewoon zomaar van me hield... Ach, mijn God, mijn God!’

‘Eerst was het zomaar, Nastjenka, maar nu, nu... ben ik precies zoals u, toen u naar hem toe kwam met uw bundeltje. Erger dan u, Nastjenka, omdat hij toen niet van iemand hield, en u nu wel.’

‘Wat vertelt u me nu! Eigenlijk begrijp ik u eigenlijk absoluut niet. Maar hoor eens, wat wilt u daar nu mee, of eigenlijk, niet wat wilt u daarmee, maar waarom doet u zo, en zo plotseling... God! Ik ben dom aan het praten! Maar u...’

En Nastjenka raakte helemaal in de war. Haar wangen gloeiden; ze sloeg haar ogen neer.

‘Wat moet ik doen, Nastjenka, wat moet ik toch doen? Het is mijn schuld, ik heb misbruik gemaakt... Maar dat is niet zo, nee, het is niet mijn schuld, Nastjenka; ik maak dit mee, ik voel dit, omdat mijn hart me zegt dat ik gelijk heb, omdat ik u nergens mee kan kwetsen, nergens pijn mee kan doen! Ik ben uw vriend geweest; nou ja, nu ben ik ook uw vriend; ik ben in geen enkel opzicht veranderd. Kijk, nu komen bij mij de tranen, Nastjenka. Laat ze maar komen, laat maar komen – daar heeft niemand last van. Die drogen wel, Nastjenka...’

‘Maar ga toch zitten, ga zitten,’ zei zij, en trok me omlaag naar het bankje. ‘Och, mijn hemel!’

‘Nee! Nastjenka, ik ga niet zitten; ik kan hier niet meer zijn, u kunt mij niet meer zien; ik zal alles zeggen en weggaan. Ik wil alleen zeggen dat u nooit zou hebben ontdekt dat ik van u houd. Ik zou mijn geheim hebben bewaard. Ik zou u nu ook niet zo pijnigen, op dit moment, met mijn egoïsme. Nee! Maar ik kon er nu niet meer tegen; u begon er zelf over, het is uw schuld, het is allemaal uw schuld en niet de mijne. U mag me niet wegsturen...’

‘Nee, echt niet, nee, ik stuur u niet weg, nee!’ zei Nastjenka, zo goed als ze kon haar verwarring verbergend, die arme meid.

‘Stuurt u me niet weg? Nee! Maar ik wilde zelf van u weglopen. Ik ga ook weg, ik ga alleen eerst alles vertellen, want toen u dat hier zei, kon ik niet blijven zitten, toen u hier huilde, toen u hier zoveel pijn had omdat, ja, omdat (ik zeg het maar hardop, Nastjenka) u werd afgewezen, omdat uw liefde werd verworpen, toen kon ik duidelijk voelen dat er zoveel liefde voor u in mijn hart was, Nastjenka, zoveel liefde! En ik vond het zo wrang dat ik u met die liefde niet helpen kon... dat mijn hart bijna brak en ik, ik... kon niet stil blijven, ik moest het vertellen, Nastjenka, ik moest het vertellen!’

‘Ja, ja, vertel het me maar, zo moet u met mij praten,’ zei Nastjenka vol merkwaardige bezieling. ‘U vindt het misschien vreemd dat ik zo met u praat, maar... vertel het maar! Daarna zal ik het zeggen! Ik zal u alles vertellen!’

‘U heeft medelijden met me, Nastjenka; u heeft gewoon medelijden met me, meisjelief! Maar gebeurd is gebeurd, en eens gezegd blijft gezegd! Dat is toch zo? Goed, nu weet u dus alles. Goed, dan kunnen we daarvan uitgaan. Heel goed! Dat is nu allemaal prachtig, maar luister nog even. Toen u zat te huilen, dacht ik bij mezelf (ach, laat me zeggen wat ik dacht!), ik dacht (ja, natuurlijk kan het niet waar zijn, Nastjenka), ik dacht dat u... ik dacht dat u in zekere zin, eh... nou, om een of andere reden die hier niets mee te maken heeft, niet meer van hem hield. En dan – dat dacht ik gisteren ook al, en de dag daarvoor, Nastjenka – dan zou ik ervoor kunnen zorgen, dan zou ik er vast en zeker voor kunnen zorgen dat u van mij ging houden: want u heeft gezegd, u zei zelf, Nastjenka, dat u al bijna echt van me was gaan houden. Goed, wat nog meer? Nou, dit was ook bijna alles al wat ik wilde zeggen; nu moet ik alleen nog zeggen hoe het dan was gegaan als u van mij was gaan houden, alleen dat maar, meer niet! Luister nog even, lieve vriendin – want u bent toch mijn vriendin – ik ben natuurlijk een eenvoudig man, arm, zonder aanzien, maar daar gaat het niet om (ik zeg steeds iets anders dan ik bedoel, omdat ik zo ondersteboven ben, Nastjenka), maar ik zou zoveel van u houden, zoveel dat u, ook als u nog steeds van hem zou houden, ook als u zou blijven houden van een man die ik niet ken, toch mijn liefde op geen enkele manier als een last zou voelen. U zou alleen elk moment merken en voelen dat een diep dankbaar hart naast u klopte, een warm hart dat voor u... Och, Nastjenka, Nastjenka! Wat heeft u met me gedaan!’

‘Niet huilen, ik wil niet dat u huilt,’ zei Nastjenka, die snel van het bankje opstond. ‘Laten we een stukje lopen, sta op, loop een stukje met me, niet huilen, niet doen,’ zei ze en ze droogde mijn tranen met haar zakdoek, ‘kom, laten we een stukje lopen; ik ga u misschien iets vertellen... Ja, als hij me nu toch heeft laten zitten, als hij me is vergeten, ook al hou ik nog steeds van hem (ik wil u geen zand in de ogen strooien)... maar luister eens, geef me een antwoord. Als ik bijvoorbeeld van u zou gaan houden, ik bedoel als ik alleen... Ach, mijn vriend, mijn vriend! Als ik bedenk, als ik bedenk dat ik u pijn deed, dat ik lachte om uw liefde, toen ik u ophemelde omdat u niet verliefd was geworden! O, God! Maar hoe is het mogelijk dat ik dit niet zag aankomen, hoe kon ik het niet zien aankomen, hoe kon ik zo dom zijn, maar... Maar goed, nu ben ik zover, ik ga alles vertellen...’

‘Hoor eens, Nastjenka, weet u wat ik doe? Ik ga weg, dat doe ik! Ik ben u gewoon alleen maar aan het kwellen. Kijk, u heeft nu last van uw geweten omdat u me heeft uitgelachen, maar ik wil niet, nee, ik wil niet dat u behalve uw verdriet... het spijt me natuurlijk, Nastjenka, maar vaarwel!’

‘Wacht nog even tot ik uitgesproken ben: kunt u wachten?’

‘Wachten op wat, hoezo?’

‘Ik hou van hem; maar dat gaat wel over, het moet wel overgaan, dat kan niet anders; het is al aan het overgaan, dat voel ik... Wie weet, misschien gaat het vandaag al weg, omdat ik hem haat, omdat hij me heeft beledigd, terwijl u hier samen met mij heeft gehuild, omdat u mij niet zou hebben afgewezen, zoals hij, omdat u van mij houdt en hij dat niet deed, en tot slot omdat ik zelf van u hou... ja, ik hou van u! Ik hou van u zoals u van mij houdt; dat heb ik u zelf toch al eerder gezegd, u heeft het zelf gevoeld – ik hou van u omdat u beter bent dan hij, omdat u ridderlijker bent, omdat, omdat hij...’

De arme meid was zo aangedaan dat ze niet verderging, ze legde haar hoofd op mijn schouder, toen aan mijn borst, en huilde bitter. Ik probeerde haar te troosten, op haar in te praten, maar ze kon niet ophouden; ze bleef mijn hand drukken en zei tussen haar snikken door: ‘Wacht even, wacht even; ik houd zo meteen op! Ik wil u zeggen... u moet niet denken dat deze tranen – dat is gewoon uit zwakheid, wacht even tot het over gaat...’ Ten slotte bedaarde ze en droogde haar tranen en we liepen weer verder. Ik wilde iets zeggen, maar ze bleef me nog een tijdlang vragen om te wachten. We zwegen... Ten slotte was ze op adem gekomen en begon ze te spreken...

‘Wat ik zeggen wil,’ begon ze met zwakke, bevende stem, waarin echter plotseling iets doorklonk dat me recht in mijn hart trof met een zalige pijn, ‘u moet niet denken dat ik zo onstandvastig en veranderlijk ben, u moet niet denken dat ik zo gemakkelijk en snel kan vergeten en ontrouw worden... Ik heb een jaar lang van hem gehouden en ik zweer bij God dat ik hem nooit, zelfs in gedachten niet, ontrouw ben geweest. Hij minachtte dat; hij heeft met me gespot – ik wens hem verder veel geluk! Maar hij heeft me gewond en mijn hart pijn gedaan. Ik – ik hou niet van hem, want ik kan alleen houden van wat grootmoedig is, wat mij begrijpt, wat edelmoedig is; omdat ik zelf zo ben, en hij is mij niet waard – nou, ik wens hem verder veel geluk! Het is beter dat hij het zo heeft gedaan, dan dat ik pas later was teleurgesteld in mijn verwachtingen en erachter was gekomen wat voor iemand het is... Ja, natuurlijk! Maar wie weet, mijn lieve vriend,’ vervolgde ze en drukte mijn hand, ‘wie weet, misschien was die hele liefde van mij ook wel zelfbedrog, inbeelding, misschien begon het uit ongehoorzaamheid, uit gekkigheid, omdat ik bij mijn oma zo onder toezicht stond? Misschien moet ik van een ander houden, niet van hem, niet van zo’n man, van een ander, die met me zou meevoelen en, en... Ach, laten we erover ophouden, laten we ophouden,’ onderbrak Nastjenka zichzelf, buiten adem van emotie, ‘ik wilde u alleen vertellen... ik wilde u vertellen dat als u, ondanks dat ik van hem houd (nee, van hem hield), als u ondanks dat nog steeds zegt... als u voelt dat uw liefde zo sterk is, dat ze op den duur die eerdere kan verdringen in mijn hart... als u met me wilt meevoelen, als u me niet aan mijn eenzame lot wilt overlaten, zonder troost, zonder hoop, als u altijd van mij wilt houden zoals u nu van me houdt, dan zweer ik dat mijn dankbaarheid... mijn liefde uiteindelijk die van u waardig zal zijn... Wilt u nu mijn hand?’

‘Nastjenka!’ riep ik uit, mijn stem verstikt van tranen, ‘Nastjenka! O, Nastjenka!’

‘Goed, schei uit, schei uit! Goed, nu moet u echt uitscheiden!’ bracht zij uit met inspanning van al haar krachten. ‘Ja, nu is alles al gezegd; nietwaar? Toch? Goed, en u bent gelukkig, en ik ben gelukkig; geen woord meer daarover; wacht even; spaar me... Praat in hemelsnaam over iets anders!’

‘Ja, Nastjenka, ja! Genoeg daarover, nu ben ik gelukkig, ik... Goed, Nastjenka, goed, laten we het over iets anders hebben, snel, laten we dat snel doen; ja! Ik wil wel...’

En we wisten niet wat we moesten zeggen, we lachten, we huilden, we zeiden duizend woorden zonder zin of verband; af en toe liepen we op het trottoir, dan gingen we opeens weer terug en staken over; dan hielden we stil en liepen weer naar de waterkant; we waren net kinderen...

‘Ik woon nu alleen, Nastjenka,’ begon ik, ‘en morgen... Ach, natuurlijk, weet u, Nastjenka, ik ben arm en ik heb maar twaalfhonderd, maar dat doet er niet toe...’

‘Nee, dat spreekt vanzelf, en oma heeft haar pensioen; dus we hoeven voor haar niet zuinig te doen. We moeten oma erbij nemen.’

‘Natuurlijk, we moeten oma erbij nemen. Maar dan Matrjona...’

‘Ja, en wij hebben ook Fjokla nog!’

‘Matrjona is een goeie ziel, maar met één gebrek: ze heeft geen verbeelding, Nastjenka, absoluut helemaal geen verbeelding; maar dat doet er niet toe!’

‘Dat hindert niet; zij kunnen samen bij elkaar; alleen moet u morgen naar ons toe verhuizen.’

‘Hoe bedoelt u? Naar u! Goed, ik wil wel...’

‘Ja, u gaat bij ons huren. We hebben daar de bovenkamer; die is leeg; er was een huurster, een oude vrouw, van adel, die is weggegaan. En oma, dat weet ik, wil er een jonge man in laten; ik zeg: “Waarom per se een jonge man?” En zij zegt: “Nou, gewoon, ik ben al oud, en denk jij maar niet, Nastjenka, dat ik je aan hem wil uithuwelijken.” Ik had al begrepen dat het daarom was...’

‘Ach, Nastjenka!’

En we moesten allebei lachen.

‘Zo, genoeg daarover, genoeg. Waar woont u eigenlijk? Ik ben het vergeten.’

‘Daar, bij de –brug, in het huis van Barannikov.’

‘Is dat zo’n groot huis?’

‘Ja, zo’n groot huis.’

‘O, dat weet ik wel, een mooi huis; maar weet u, u moet daar maar weggaan en gauw naar ons toe verhuizen...’

‘Morgen al, Nastjenka, morgen al; ik moet daar nog iets betalen voor de kamer, maar dat maakt niet uit... Ik krijg snel mijn salaris...’

‘En weet u, ik ga misschien lesgeven; eerst leer ik zelf iets en dan ga ik lesgeven...’

‘Kijk eens aan, ook prachtig... en ik krijg binnenkort een gratificatie, Nastjenka...’

‘Dus nu bent u morgen ook mijn huurder...’

‘Ja, en we gaan naar de Barbier van Sevilla, want dat gaan ze binnenkort weer opvoeren.’

‘Ja, dat doen we,’ zei Nastjenka lachend, ‘nee, we kunnen beter niet naar de Barbier gaan, maar naar iets anders...’

‘Ook goed, iets anders; natuurlijk is dat beter, ik had er niet over nagedacht...’

Terwijl we zo praatten liepen we daar allebei als in een roes, in nevelen, alsof we zelf niet wisten wat ons overkwam. Soms bleven we lang op dezelfde plek staan praten, dan liepen we weer verder en kwamen God mag weten waar niet allemaal langs, en weer lachen, weer tranen... Dan wil Nastjenka opeens naar huis, ik durf haar niet tegen te houden en wil haar helemaal naar huis brengen; we gaan op weg en een kwartier later staan we opeens op de kade bij ons bankje. Dan zucht ze, en opnieuw zijn haar ogen betraand; het wordt me angstig en koud om het hart... Maar ze drukt meteen mijn hand en trekt me mee om weer te gaan lopen, te babbelen, te praten...

‘Nu is het tijd, het is tijd dat ik naar huis ga; ik denk dat het heel laat is,’ zei Nastjenka ten slotte, ‘we hebben ons lang genoeg als kleine kinderen gedragen!’

‘Ja, Nastjenka, maar ik kan nu vast niet slapen; ik ga niet naar huis.’

‘Ik denk dat ik ook niet kan slapen; maar u moet me thuis brengen...’

‘Absoluut!’

‘Maar dit keer lopen we absoluut door naar huis.’

‘Absoluut, absoluut!’

‘Erewoord? Want ik moet toch op een gegeven moment weer naar huis!’

‘Erewoord,’ antwoordde ik lachend...

‘Goed, laten we gaan!’

‘Laten we gaan.’

‘Kijk eens naar de hemel, Nastjenka, kijk eens! Het wordt morgen een schitterende dag; wat een blauwe hemel, wat een maan! Kijk, die gele wolk daar schuift ervoor, kijk, kijk! Nee, hij gaat er langs. Kijk dan, kijk!’

Maar Nastjenka keek niet naar de wolk, ze stond stil, als aan de grond genageld, zonder iets te zeggen; een moment later drukte ze zich dicht tegen me aan, angstig, leek het wel. Haar hand beefde in de mijne; ik keek naar haar... Ze steunde nog zwaarder op mijn arm.

Op dat moment passeerde ons een jongeman. Hij stopte opeens, keek strak naar ons en deed toen nog een paar stappen. Ik hield mijn hart vast...

‘Nastjenka,’ zei ik halfluid, ‘wie is dat, Nastjenka?’

‘Dat is hij!’ antwoordde ze fluisterend, zich nog dichter, nog angstiger tegen me aan drukkend... Ik kon nauwelijks op de been blijven.

‘Nastjenka! Nastjenka! Jij bent het!’ klonk een stem achter ons, en op dat moment deed de jongeman een paar stappen naar ons toe.

God, wat een kreet! Zoals zij huiverde! Zoals zij zich losrukte uit mijn armen en hem tegemoet stoof! Ik bleef staan en keek het verwezen aan. Maar zodra ze hem haar hand had gegeven, zodra ze zich in zijn armen had gestort, keerde ze zich opeens weer naar mij, was weer naast me, als de wind, als een bliksemschicht, en voordat ik bij mijn positieven was gekomen had ze allebei haar armen al om mijn hals geslagen en me hartstochtelijk, intens gekust. Daarna rende ze zonder een woord te zeggen weer naar hem toe, pakte hem bij de hand en trok hem mee.

Ik bleef hen nog lang staan nakijken... Ten slotte verdwenen ze allebei uit zicht.

DE OCHTEND

Mijn nachten waren vanmorgen afgelopen. Het was vandaag geen mooie dag. De regen tikte droefgeestig tegen mijn ramen; in mijn kamertje was het donker, buiten was het grauw. Ik had hoofdpijn en voelde me duizelig; koorts trok door mijn hele lichaam.

‘Een brief voor je, meneer, stadspost, de postbode heeft hem gebracht,’ hoorde ik Matrjona naast me.

‘Een brief! Van wie?’ riep ik, opgesprongen van mijn stoel.

‘Geen idee, vadertje, kijk maar, misschien staat er wel van wie.’

Ik verbrak het zegel. Van haar!

‘O, vergeef me, vergeef me!’ schreef Nastjenka me. ‘Ik smeek het u op mijn knieën, vergeef me! Ik heb u misleid en mijzelf ook. Het was een droom, een illusie... Ik had vandaag zoveel verdriet om u; vergeef me, vergeef me!

Verwijt het me niet, mijn gevoelens voor u zijn op geen enkele manier veranderd; ik heb gezegd dat ik van u zou houden en ik houd nu ook van u, en zelfs meer dan dat. O, God, kon ik maar van jullie allebei tegelijk houden! O, was u hém maar!’

O, was hij ú maar! ging het door mijn hoofd. Ik wist nog goed wat je had gezegd, Nastjenka!

‘God ziet wat ik nu voor u zou willen doen! Ik weet dat u treurig en ongelukkig bent. Ik heb u gekwetst, maar u weet wel of je nog lang aan zoiets denkt, als je van iemand houdt. En u houdt van mij!

Dank u! Ja, dank u voor die liefde! Want die staat in mijn geheugen gegrift als een zoete droom, die je nog lang bijblijft als je wakker bent; want ik zal me altijd het ogenblik blijven herinneren dat u uw hart zo vertrouwelijk voor mij opende en het mijne, gebroken, zo edelmoedig aannam toen het u werd geschonken, om het te beschermen, te koesteren, te genezen... Als u mij vergeeft, zal mijn herinnering aan u altijd geheiligd zijn door mijn gevoel van eeuwige dankbaarheid, dat nooit uit mijn ziel zal slijten. Ik zal die herinnering bewaren, ik zal haar trouw zijn, ik zal haar niet verraden, ik zal mijn hart niet verraden; dat is te standvastig. Gisteren nog keerde het zó snel terug naar degene aan wie het altijd heeft toebehoord.

We zullen elkaar zien, u komt bij ons, u zult ons niet verlaten, u blijft voor altijd mijn broer, mijn vriend... En als u mij ziet, dan geeft u mij uw hand... ja? Dat zult u doen, u heeft me vergeven, dat is toch zo? U houdt van mij, net zoals eerst?

O, hou van mij, verlaat me niet, want ik hou zoveel van u op dit moment, omdat ik uw liefde waardig ben, omdat ik die zal verdienen... mijn lieve vriend! Volgende week ga ik met hem trouwen. Hij was nog steeds verliefd toen hij terugkwam, hij was me nooit vergeten... U zult niet boos worden dat ik iets over hem schrijf. Maar ik wil samen met hem naar u toe komen; u zult van hem houden, dat is toch zo?

Vergeef me, vergeet me niet, en hou van uw

Nastjenka.’

==

Ik bleef de brief nog een tijd lang herlezen; mijn tranen waren niet te stelpen. Ten slotte viel hij uit mijn handen, die ik voor mijn gezicht sloeg.

‘Liefie, lieve, beste meneertje,’ begon Matrjona.

‘Wat, oudje?’

‘Ik heb al die spinnenwebben van het plafond gehaald; nu kan je desnoods gaan trouwen, gasten uitnodigen, allemaal tegelijk...’

Ik keek eens naar Matrjona... Dat was een nog pittige, jonge oude vrouw, maar zonder te weten waarom zag ik haar opeens voor mijn geestesoog met uitgedoofde blik, met rimpels in haar gezicht, kromgebogen, afgeleefd... Zonder te weten waarom zag ik opeens mijn kamer voor me, net zo verouderd als de oude vrouw. De muren en vloeren waren vervaald, alles had zijn glans verloren; er waren nog meer spinnenwebben. Zonder te weten waarom dacht ik, toen ik uit het raam keek, dat het huis aan de overkant op zijn beurt ook vervallen en verdoft was, dat het stucwerk van de pilaren had losgelaten en was afgebrokkeld, dat de kroonlijsten zwart waren geworden en gescheurd en de muren, fel donkergeel, vol vlekken waren geraakt...

Of er had plotseling een zonnestraal achter een wolk vandaan gekeken, die zich weer achter een regenwolk verborg, zodat alles opnieuw voor mijn ogen verdofte; of het was het hele perspectief van mijn toekomst dat zich zo triest en onherbergzaam voor me aftekende, en ik zag mezelf zoals ik nu was over precies vijftig jaar, oud geworden, in dezelfde kamer, even eenzaam, met dezelfde Matrjona, die in al die jaren geen greintje slimmer was geworden.

Maar dat ik beledigd zou blijven, Nastjenka! Dat ik een donkere wolk over jouw heldere, smetteloze geluk zou jagen, dat ik met bittere verwijten verdriet in je hart zou jagen, het zou vergiftigen met geheime wroeging en het droevig zou laten kloppen in een moment van zaligheid, dat ik ook maar één van die tere bloempjes zou laten verwelken die jij in je zwarte lokken hebt gevlochten, als je met hem naar het altaar loopt... O, nooit, nooit! Moge je hemel helder zijn, moge je lieve glimlach licht en bestendig zijn, moge jij gezegend zijn voor het moment van gelukzaligheid dat je schonk aan een ander, eenzaam, dankbaar hart!

Mijn God! Een heel moment van zaligheid! Is dat soms niet genoeg, ook voor een heel mensenleven?

==

==

Netotsjka Nezvanova

==

==

##

I

Mijn vader herinner ik me niet. Hij stierf toen ik twee jaar was. Mijn moeder hertrouwde. Dat tweede huwelijk bracht haar veel verdriet, hoewel het een huwelijk uit liefde was. Mijn stiefvader was muzikant. Zijn levensverhaal is zeer opmerkelijk: hij was de vreemdste, wonderlijkste man die ik ooit heb gekend. In mijn eerste jeugdindrukken is hij al te sterk vertegenwoordigd, zo sterk dat die indrukken mijn hele verdere leven hebben beïnvloed. Ik zal hier eerst zijn biografie geven, anders is de rest van mijn verhaal niet te begrijpen. Alles wat ik nu ga vertellen, heb ik achteraf vernomen van de bekende violist B., die in zijn jonge jaren een collega en goede vriend van mijn stiefvader was.

De achternaam van mijn stiefvader was Jefimov. Hij was geboren in het dorp van een schatrijke landheer, als zoon van een arme muzikant die na lange omzwervingen op het landgoed van deze heer een plaats in diens orkest had gekregen. De landheer liet het breed hangen en was eerst en vooral een hartstochtelijk muziekliefhebber. Over hem werd verteld dat hij, die nooit zijn landgoed verliet, zelfs niet om naar Moskou te gaan, op een keer het plan had opgevat om naar het buitenland te reizen, naar een of ander kuuroord, voor een paar weken, enkel en alleen om een beroemde violist te horen die, naar de kranten wisten te melden, in voornoemd kuuroord drie concerten zou geven. Hij had een heel aardig orkest, waar hij al zijn geld aan uitgaf. In dat orkest was mijn stiefvader klarinettist. Hij was tweeëntwintig toen hij kennismaakte met een uiterst vreemde man. In datzelfde district woonde een rijke graaf die bankroet was gegaan aan het theater dat hij er thuis op na hield. Deze graaf had de kapelmeester van zijn orkest, een Italiaan van geboorte, wegens slecht gedrag ontslagen. De kapelmeester was inderdaad een slecht mens. Na zijn ontslag raakte hij aan lager wal, liep de dorpskroegen af, begon te drinken, vroeg soms om een aalmoes, en niemand in het hele gouvernement wilde hem nog in dienst hebben. Met deze man raakte mijn stiefvader bevriend. Het was een onverklaarbare en vreemde vriendschap, omdat niemand merkte dat zijn gedrag ook maar in het minst veranderde door de omgang met zijn kameraad; en ook de landheer zelf, die hem aanvankelijk had verboden met de Italiaan om te gaan, zag hun vriendschap later door de vingers. Ten slotte stierf de kapelmeester onverwacht. ’s Ochtends vonden een paar boeren hem in een sloot bij een dam. Er werd een onderzoek ingesteld met als uitkomst dat hij aan een hersenbloeding was gestorven. Zijn bezit bevond zich bij mijn stiefvader, die onmiddellijk bewijzen overlegde dat hij de rechtmatige erfgenaam van dit bezit was: de overledene had een eigenhandig geschreven briefje nagelaten, waarin hij Jefimov in het geval van zijn overlijden tot zijn erfgenaam maakte. De nalatenschap bestond uit een zwarte frak, die de overledene zorgvuldig had bewaard, omdat hij de hoop nog ooit een plaats in een orkest te verwerven nooit had opgegeven, en een op het eerste gezicht tamelijk gewone viool. Niemand maakte verder aanspraak op deze erfenis. Maar enige tijd later verscheen de eerste violist van het grafelijk orkest bij de landheer met een brief van de graaf. Hierin verzocht, ja smeekte de graaf Jefimov om hem de viool uit de nalatenschap van de Italiaan te verkopen, omdat de graaf die heel graag voor zijn orkest wou hebben. Hij bood drieduizend roebel en voegde eraan toe dat hij Jefimov al enkele malen had verzocht naar hem toe te komen om de transactie persoonlijk te bespreken, maar dat deze vierkant had geweigerd. Tot besluit deelde de graaf mee dat de prijs voor de viool reëel was, dat hij niet had afgedongen en meende dat Jefimovs koppigheid erop wees dat deze hem ervan verdacht van zijn, Jefimovs, naïviteit en onkunde misbruik te maken bij deze transactie, wat hij zeer kwetsend vond, waarom hij verzocht de man tot rede te brengen.

De landheer ontbood ogenblikkelijk mijn stiefvader.

‘Waarom wil je die viool niet verkopen?’ vroeg hij hem. ‘Die heb je helemaal niet nodig. Je kunt er drieduizend roebel voor krijgen, dat is een reële prijs, en je vergist je als je denkt dat je er meer voor kunt krijgen. De graaf zal je heus niet bedriegen.’

Jefimov antwoordde dat hij niet naar de graaf ging, maar als hij gestuurd zou worden, dat het dan de wil van zijn heer was; de viool wilde hij niet aan de graaf verkopen, maar als ze die met geweld van hem zouden afpakken, dan zou dat wederom de wil van zijn heer zijn.

Het was zonneklaar dat hij met dit antwoord de teerste snaar in het karakter van zijn heer raakte. Het was namelijk zo dat deze altijd trots beweerde dat hij wist hoe hij met zijn muzikanten om moest gaan, omdat die stuk voor stuk rasartiesten waren, en dat dankzij hen zijn orkest niet alleen beter was dan dat van de graaf, maar ook niet slechter dan het hoofdstedelijk orkest.

‘Goed!’ antwoordde de landheer. ‘Ik zal de graaf meedelen dat jouw viool niet te koop is, omdat je dat niet wilt en omdat je het volste recht hebt hem al of niet te verkopen, begrijp je? Maar toch vraag ik je: wat moet je met die viool? Jouw instrument is de klarinet, ook al ben je een slechte klarinettist. Geef die viool aan mij. Dan geef ik je drieduizend. (Wie had kunnen weten dat het zo’n kostbaar instrument was!)’

Jefimov lachte smalend.

‘Nee, heer, ook aan u wil ik hem niet verkopen,’ antwoordde hij. ‘Natuurlijk, uw wil...’

‘Maar ik dwing je toch niet, ik leg je mijn wil toch niet op!’ riep de landheer die buiten zichzelf was geraakt, te meer daar dit zich allemaal afspeelde ten overstaan van de muzikant van de graaf, die aan de hand van deze scène zeer ongunstige conclusies zou kunnen trekken over het lot van de muzikanten in het orkest van de landheer. ‘Maak dat je weg komt! Ondankbare hond! Laat ik je niet meer zien! Wat zou je zonder mij zijn met je klarinet, waarop je niet eens kunt spelen? Bij mij krijg je eten, kleding, een salaris; je leidt een fatsoenlijk leven, je bent artiest, maar dat wil je niet begrijpen en dat voel je niet. Maak dat je weg komt en erger me niet met je aanwezigheid!’

De landheer stuurde iedereen op wie hij boos was altijd weg, omdat hij bang was voor zichzelf en zijn eigen heetgebakerdheid. Want voor geen geld ter wereld zou hij al te streng willen optreden tegen een ‘artiest’, zoals hij zijn muzikanten noemde.

De koop ging niet door en zo leek er een einde gekomen aan deze zaak, tot opeens een maand later de violist van de graaf iets verschrikkelijks bedacht: op eigen initiatief diende hij een klacht in tegen mijn stiefvader, inhoudende dat deze schuldig was aan de dood van de Italiaan, dat hij deze had vermoord met als doel zich van de rijke nalatenschap meester te maken. Volgens hem was het testament onder dwang opgesteld, en hij beweerde getuigen voor zijn beschuldiging te kunnen opvoeren. Geen verzoek, geen vermaning van de graaf en de landheer, die het voor mijn stiefvader opnam, niets kon de indiener dezer beschuldiging van zijn plan afbrengen. Hem werd voorgehouden dat het medisch onderzoek op het stoffelijk overschot van de kapelmeester op juiste wijze was uitgevoerd, dat klager inging tegen de feiten, misschien uit persoonlijke animositeit en ergernis, omdat hij er niet in was geslaagd het kostbare instrument dat men voor hem wilde kopen in eigendom te verwerven. De muzikant hield voet bij stuk, zwoer dat hij gelijk had, beweerde dat de hersenbloeding niet het gevolg was geweest van drankmisbruik, maar van een vergiftiging, en eiste heropening van het onderzoek. Op het eerste gezicht leken zijn argumenten serieus. Natuurlijk werd de zaak opnieuw geopend. Jefimov werd opgepakt en naar de stadsgevangenis gestuurd. Er begon een zaak die de belangstelling van het hele gouvernement trok. Het ging heel snel en het eindigde ermee dat de muzikant werd beschuldigd van een valse aanklacht. Hij werd veroordeeld tot zijn gerechte straf, maar bleef tot het einde koppig volhouden dat hij gelijk had. Ten slotte bekende hij dat hij geen enkel bewijs had, dat de bewijzen die hij had aangevoerd door hem zelf waren verzonnen, maar dat hij toen hij dit deed uitging van een veronderstelling, een vermoeden, aangezien hij er tot op heden, zelfs nu het tweede onderzoek was afgerond en Jefimovs onschuld onomstotelijk was vastgesteld, volledig van was overtuigd dat Jefimov de doodsoorzaak van de ongelukkige kapelmeester was, hoewel hij hem wellicht niet had vergiftigd, maar op een andere manier om het leven gebracht. Zijn straf kon hij echter niet uitzitten: onverwacht kreeg hij hersenontsteking, werd gek en stierf in het gevangenislazaret.

Tijdens deze hele zaak gedroeg de landheer zich voorbeeldig. Hij bekommerde zich om mijn stiefvader als was het zijn eigen zoon. Hij zocht hem enkele malen in de gevangenis op om hem te troosten, gaf hem geld, bracht hem zijn beste sigaren toen hij hoorde dat Jefimov graag rookte, en toen mijn stiefvader in het gelijk werd gesteld gaf hij een groot feest voor het hele orkest. De landheer beschouwde de zaak van Jefimov als een zaak die het gehele orkest aanging, omdat hij aan het goede gedrag van zijn muzikanten zo mogelijk nog meer waarde hechtte dan aan hun artistieke gaven. Er ging een heel jaar voorbij, toen opeens het gerucht door het gouvernement ging dat er in de hoofdstad van het gouvernement een bekende violist was aangekomen, een Fransman, die van plan was enkele concerten te geven. De landheer stelde onmiddellijk alles in het werk om deze beroemdheid te verleiden naar hem toe te komen. Dat lukte boven verwachting; de Fransman beloofde te komen. Alles was al gereed voor zijn komst, bijna het hele district was uitgenodigd, toen de zaak opeens een geheel andere wending nam.

Op een goede morgen werd gemeld dat Jefimov met onbekende bestemming was vertrokken. Er werd een onderzoek ingesteld, maar het spoor liep dood. Het orkest was ten einde raad: geen klarinet, toen opeens, drie dagen na Jefimovs verdwijning, de landheer een brief van de Fransman ontving, waarin deze hooghartig de uitnodiging afsloeg, met als argument, natuurlijk met veel omhaal van woorden, dat hij voortaan uiterst voorzichtig wilde zijn in de omgang met heren die er een eigen orkest op na hielden, dat het onesthetisch was een waarlijk talent te zien onder de leiding van iemand die hem niet op waarde wist te schatten en dat ten slotte het voorbeeld van Jefimov, een ware artiest en de beste violist die hij ooit in Rusland had ontmoet, als genoegzaam bewijs kon dienen voor de juistheid van zijn woorden.

Toen hij dit las, was de landheer volkomen verbijsterd. Hij was tot in het diepst van zijn ziel getroffen. Wat? Jefimov, diezelfde Jefimov om wie hij zich zo had bekommerd, voor wie hij zo zijn best had gedaan, die Jefimov had hem ongenadig, gewetenloos zwartgemaakt in de ogen van een Europese musicus, een man wiens mening hij zo hoog achtte! En ten slotte was de brief ook in een ander opzicht onverklaarbaar: er stond in dat Jefimov een artiest met een waarachtig talent was, dat hij violist was, maar dat niemand zijn talent had onderkend, omdat hij genoodzaakt was zich op een ander instrument toe te leggen. Dat alles trof de landheer zo diep, dat hij onmiddellijk aanstalten maakte naar de stad te gaan voor een onderhoud met de Fransman, toen hij opeens een briefje van de graaf ontving, waarin deze hem verzocht onmiddellijk te komen en hem schreef dat hij van alles op de hoogte was, dat de rondreizende virtuoos nu bij hem was, samen met Jefimov die hij, uit verbijstering om diens brutaliteit en lasterpraat, had laten aanhouden, en dat ten slotte de aanwezigheid van de landheer dringend gewenst was, al was het alleen maar omdat Jefimovs beschuldiging ook de graaf betrof; dit was een heel belangrijke zaak die zo snel mogelijk uit de wereld moest worden geholpen.

De landheer begaf zich onverwijld naar de graaf, maakte meteen kennis met de Fransman en zette de hele geschiedenis met mijn stiefvader uiteen, waarbij hij eraan toevoegde dat hij nooit had vermoed dat Jefimov zo’n enorm talent had, dat Jefimov in tegendeel een heel slechte klarinettist was en dat hij nu pas voor het eerst hoorde dat de muzikant die hem had verlaten een violist was. Hij voegde er ook nog aan toe dat Jefimov geen lijfeigene was, maar volledige vrijheid genoot en op elk gewenst moment zijn ontslag kon nemen, als hij zich inderdaad onderdrukt voelde. De Fransman was verbaasd. Jefimov werd geroepen. Hij was bijna onherkenbaar: hij gedroeg zich uit de hoogte, antwoordde met een spottend lachje en bleef erbij dat alles wat hij de Fransman had verteld de waarheid was. Dit alles ergerde de graaf in zo hoge mate, dat hij mijn stiefvader recht in zijn gezicht zei dat hij een schavuit en een lasteraar was die aan de schandpaal moest worden genageld.

‘Maak u niet druk, uwe edele, ik ken u al tamelijk goed en heb u door,’ antwoordde mijn stiefvader. ‘Door uw genade ben ik bijna de bak in gedraaid. Dacht u dat ik niet wist wie Aleksej Nikiforovitsj, uw vroegere muzikant, heeft ingefluisterd dat hij mij moest aangeven.’

De graaf was buiten zichzelf van woede toen hij een dergelijke verschrikkelijke insinuatie hoorde. Hij kon zich maar ternauwernood bedwingen; maar een ambtenaar die toevallig voor een zakelijke aangelegenheid in de zaal aanwezig was, zei dat hij dit alles niet zonder gevolgen kon laten, dat de kwetsende grofheid van Jefimov een kwaadaardige, ongerechtvaardigde lasterlijke beschuldiging inhield, en dat hij beleefd om toestemming verzocht de man hier ter plekke, in het huis van de graaf, te mogen inrekenen. De Fransman toonde zich diep verontwaardigd en zei dat hij een dergelijke zwarte ondankbaarheid niet kon begrijpen. Toen antwoordde mijn stiefvader geprikkeld dat een straf, een proces en nog weer een gerechtelijk onderzoek beter waren dan het leven dat hij tot nu toe had geleid, als lid van het orkest van de landheer, te arm om de middelen te hebben dit eerder te verlaten; en met deze woorden verliet hij de zaal, begeleid door degenen die hem hadden gearresteerd. Hij werd opgesloten in een verre kamer van het huis en men dreigde hem de volgende dag naar de stad te sturen.

Omstreeks middernacht ging de deur van de arrestantenkamer open. De landheer trad binnen. Hij was in kamerjas, op pantoffels en hield een brandende lantaarn in zijn handen. Kennelijk kon hij niet slapen en had een kwellende zorg hem gedwongen op dit uur zijn bed te verlaten. Jefimov sliep niet en keek verbijsterd naar de binnentredende. Die zette de lantaarn neer en ging aan hevige opwinding ten prooi op de stoel tegenover hem zitten.

‘Jegor,’ zei hij. ‘Waarom moest je me zo kwetsen?’

Jefimov gaf geen antwoord. De landheer herhaalde zijn vraag, en in zijn woorden klonken een diep gevoel en een vreemd verdriet door.

‘Weet ik veel waarom ik u zo heb gekwetst, heer,’ antwoordde mijn stiefvader en haalde zijn schouders op. ‘De duivel heeft me zeker misleid! Ik weet zelf ook niet wie me hiertoe heeft aangezet! Ach, ik heb geen leven bij u, echt... Ik was van de duivel bezeten!’

‘Jegor!’ begon de landheer weer. ‘Kom bij me terug; ik zal alles vergeten, alles zal ik vergeven. Luister: jij wordt de eerste van mijn muzikanten; je krijgt een onvergelijkbaar hogere gage...’

‘Nee, heer, nee, houd u daarover op: dat wordt niks! Ik zeg u toch dat de duivel bezit van me heeft genomen. Als ik bij u blijf, steek ik uw huis in brand; ik voel me af en toe zo neerslachtig dat ik wou dat ik nooit was geboren! Nu bijvoorbeeld kan ik niet voor mezelf instaan: laat u me maar liever alleen. Dat is allemaal begonnen toen die duivel broederschap met me heeft gesloten...’

‘Wie?’ vroeg de landheer.

‘Die vent die als een hond is gecrepeerd, van wie de wereld nu is verlost, die Italiaan.’

‘Heeft hij je leren spelen, Jegoroesjka?’

‘Ja! Hij heeft me veel geleerd, tot mijn ongeluk. Was ik hem maar nooit tegengekomen.’

‘Speelde hij dan zo goed viool, Jegoroesjka?’

‘Nee, hij speelde niet best, maar hij gaf goed les. Ik heb mezelf alles geleerd; hij deed het alleen voor, en ik wou dat mijn arm eraf was gevallen, alles beter dan deze wetenschap. Ik weet zelf niet meer wat ik wil. Als u me vraagt, heer: “Jegoroesjka! Wat wil je? Ik kan je alles geven”, dan zou ik met mijn mond vol tanden staan, heer, omdat ik zelf geen idee heb wat ik wil. Nee, u kunt me maar het beste met rust laten, heer, zeg ik nogmaals. Of ik doe mezelf wat aan, dat ze me meteen afvoeren, zo ver mogelijk weg. Punt uit!’

‘Jegor!’ zei de landheer na een lang stilzwijgen. ‘Zo kan ik je niet laten gaan. Als je bij me weg wilt, ga dan; je bent een vrij man, ik kan je niet tegenhouden; maar ik kan je nu niet zomaar laten gaan. Speel wat voor me, Jegor, op je viool, speel! Alsjeblieft, speel wat! Dit is geen bevel, begrijp me goed, ik wil je niet dwingen; ik smeek je: speel wat voor me, Jegoroesjka, alsjeblieft, hetzelfde wat je voor die Fransman hebt gespeeld! Dat zal je opluchten! Jij bent koppig, maar ik ook; ik heb ook mijn grillen, Jegoroesjka! Ik voel je aan, voel jij dan ook hoe ik ben. Ik kan niet verder leven zolang jij niet vrijwillig en met volle overtuiging voor me hebt gespeeld wat je voor die Fransman hebt gespeeld.’

‘Nou, vooruit dan maar!’ zei Jefimov. ‘Ik heb gezworen nooit meer voor u te spelen, heer, juist niet voor u, maar nu zal ik met de hand over mijn hart strijken. Ik ga voor u spelen, maar het is de eerste en ook de laatste keer, verder zult u me nooit en nergens meer horen, al krijg ik er duizend roebel voor.’

Toen pakte hij zijn viool en begon zijn variaties op Russische liederen te spelen. B. zei dat deze variaties zijn eerste en beste vioolstuk waren en dat hij nooit meer iets zo goed en zo geïnspireerd had gespeeld. De landheer, die toch al nooit onverschillig naar muziek kon luisteren, kreeg het te kwaad. Toen het spel ten einde was stond hij op, haalde driehonderd roebel uit zijn zak, overhandigde die aan mijn stiefvader en zei: ‘Ga nu weg, Jegor. Ik laat je vrij en regel verder alles met de graaf; maar één ding: zorg dat je me verder niet meer onder ogen komt. Je hebt een grote toekomst voor je en als we elkaar weer tegenkomen, wordt dat voor mij zowel als voor jou pijnlijk. Dus vaarwel! Wacht even! Nog één raad voor onderweg, eentje maar: blijf van de drank af en studeer, blijf studeren; en ga niet naast je schoenen lopen! Dat zeg ik je alsof ik je eigen vader ben. En ik herhaal het nog maar eens: studeer en blijf verre van de drank, want als je daar eenmaal aan begint, omdat je je ongelukkig voelt (en je zult je vaak ongelukkig voelen), dan is het me je gedaan, dan gaat alles naar de verdommenis en eindig je ergens in een sloot, net als die Italiaan. En nu vaarwel!... Wacht, omhels me!’

Ze omhelsden elkaar, en hierna werd mijn stiefvader in vrijheid gesteld.