Een onbekende vriend

Het mooiste uit de Russische Bibliotheek

Gekozen en ingeleid door Michel Krielaars

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1957 Pasternak: FELTRINELLI EDITORE, MILAAN

© Copyright 1953 Boenin: ERVEN BOENIN, PARIJS

© Copyright 2016 Paustovski: GALINA ARBOEZOVA, MOSKOU

© Copyright keuze en inleidingen MICHEL KRIELAARS, AMSTERDAM

© Copyright vertalingen en aantekeningen DE VERTALERS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8230 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Mijn beste vriend is jarig

Ik weet niet meer precies wanneer ik mijn eerste Russische roman las, maar het moet begin jaren zeventig zijn geweest. Op de televisie zond een omroep, ik meen de NCRV, een Britse televisieserie uit, gebaseerd op Tolstojs Oorlog en vrede. Vanaf de eerste aflevering was ik verliefd op de mooie Natasja Rostova en vond ik een zielsverwant in de klungelige Pierre Bezoechov, die net als ik weinig op had met de macho’s in zijn omgeving. En dan waren er nog die mateloze Russische adel, de kruitdampen van de oorlog tegen Napoleon, de kille maar sympathieke Andrej Bolkonski. En natuurlijk was er die eeuwige vertwijfeling over de liefde. Dit was het echte leven, besloot ik.

Toen die serie was afgelopen, snelde ik als dankbare televisiekijker naar de boekhandel om van mijn spaargeld het ‘boek naar de film’ te kopen. De twee van blauwe stofomslagen voorziene banden die ik toen bemachtigde, kwamen uit de – inmiddels 65-jarige – Russische Bibliotheek van Van Oorschot en waren meteen de mooiste boeken uit mijn beginnende boekenverzameling.

Niet lang daarna zond de VPRO een verfilming uit van Tsjechovs De dame met het hondje, die nog meer indruk op me maakte, in de eerste plaats omdat hij in Rusland was gemaakt en de acteurs Russisch spraken. Het was voor het eerst dat ik die melodieuze taal met zijn vele sj- en zj-klanken hoorde.

Alles in die film verliep zo traag en was zo doordesemd van een mij onbekende melancholie dat ik nog meer in Russische sferen raakte. Tsjechov liet me een andere wereld zien dan Tolstoj, een wereld van gewone mensen: straatschoffies, ambtenaren, bankbediendes, zwervers, politiemannen, priesters, dokters, leraren, klerken, boeren. Dankzij zijn beschrijving van hun dagelijkse sores kreeg ik voor het eerst een beeld van het dagelijks leven in Rusland. En dat beeld was vaak zo absurd en tegelijkertijd zo oermenselijk dat het me sindsdien niet meer heeft losgelaten.

Ik begon nu de Russische literatuur te verzamelen en ontdekte geleidelijk aan wat er de grote kracht van is: het knappe psychologisch inzicht waarmee de personages worden neergezet, de humor, de melancholie, het gevoel voor het absurde, het besef van het betrekkelijke van het leven.

Ook vond ik een nieuwe liefde bij Toergenjev, wiens korte romans Eerste liefde en Lentebeken ik iedere naar liefde smachtende jongeling kan aanraden. En na Toergenjev kwam Dostojevski, die ik met zijn krankzinnige, vaak onsympathieke personages jarenlang maar een rare kwibus vond, maar die me toen ik eenmaal in Rusland woonde eindelijk wist te veroveren, doordat ik zijn personages ineens overal tegenkwam. En dan had je nog Gogol met zijn excentrieke, soms beangstigende humor. Niemand kan zo geestig zijn als hij. Zijn Dode zielen zegt tegelijkertijd alles over Rusland en de Russen. Vladimir Nabokov, een groot Gogolliefhebber, schijnt ooit gezegd te hebben dat een mug voor een Rus op zichzelf al een komisch gegeven is.

Of neem Poesjkin met zijn zwaarmoedige, briljante gecomponeerde verzen, Boelgakov met zijn surrealistische spookroman De meester en Margarita, Babel met zijn wrede vertellingen. Het houdt maar niet op.

Bovendien waren al die schrijverslevens romans op zich. Zo kreeg Tolstoj op zijn vijfde van zijn oudere broer te horen dat er op het landgoed van hun ouders een groen stokje verborgen lag waarmee alle mensen gelukkig konden worden gemaakt. Zijn hele leven is hij naar dat stokje op zoek geweest.

Van Rusland heb ik min of meer mijn vak gemaakt. Dat gigantische land met zijn grote tegenstellingen, zijn autoritaire machtsstructuur, zijn volgzame maar ongekend hartelijke bevolking, zijn corruptie, zijn chaos, zijn cultuur en zijn absurde humor houdt me al bijna een halve eeuw gegijzeld. Ik haat het en ik houd ervan. Ik wil ernaartoe en ik wil er zo gauw mogelijk weer weg. Maar als ik het er niet meer uithoud, besef ik altijd weer dat er een Rusland van Poetin en een Rusland van Poesjkin is, en dat laatste vergeef ik al zijn onvolkomenheden.

Dankzij die Russische schrijvers, wier werk tot de top van de wereldliteratuur behoort, heb ik dat Rusland goed leren kennen en begrijpen. Deze bloemlezing, een selectie van mijn favoriete fragmenten, is dan ook een eerbetoon, zowel aan Rusland als aan hen.

==

Michel Krielaars

Ivan Boenin

Het dorp
(Fragment)

‘Heel Rusland is een dorp, knoop dat maar in je horen.’ Met die woorden, afkomstig van een personage uit ‘Het dorp’ van Ivan Boenin (1870–1953), kun je het alleen maar eens zijn. Want op nog geen honderd kilometer buiten de metropool Moskou begint tot op de dag van vandaag een wereld die in geen eeuwen lijkt te zijn veranderd. Alles is er kapot, de wegen zitten vol gaten, corruptie tiert op alle niveaus, dronkenschap en lamlendigheid bepalen er de toon van het dagelijks leven.

Boenin beschrijft het platteland in dit lange verhaal uit 1909–1910 op een vrij nuchtere toon als een somber makend landschap van mist, modder, morsigheid en bederf, waar een grotendeels gedegenereerde bevolking woont. Hij maakt daarbij nauwelijks onderscheid tussen de achterlijke boeren en de in verval geraakte landadel, een stand waar hij zelf uit voortkomt. Het dorp van Boenin heeft daarom niets gemeen met de melancholie die zijn vriend Tsjechov op het Russische platteland ontwaart, al zijn ook bij hem de boeren soms dronken en tot weinig serieus in staat.

In ‘Het dorp’ laat Boenin de grauwe boerenwereld zien door de ogen van twee plattelandsbewoners, de broers Koezma en Tichon Krasnov. Koezma heeft als kleine zakenman het hele land afgereisd zonder daar veel aan over te hebben gehouden. Tichon daarentegen is thuisgebleven en heeft op handige wijze de in verval verkerende landgoederen in de omgeving van zijn dorp opgekocht. Ondanks de pech van de een en het succes van de ander komen beiden tot de slotsom dat het leven zinloos en treurig is. Die zinloosheid is een vast thema in heel Boenins werk.

De literaire kritiek in de Sovjet-Unie wilde niets van die sombere toon weten en kritiseerde het verhaal. Tenslotte was de nieuwe Sovjet-Unie een heilstaat van zowel arbeiders als boeren, die beiden met vuur aan de verwezenlijking van het socialisme werkten. Boenin zou in ‘Het dorp’ een overdreven en reactionair beeld van het plattelandsleven hebben neergezet, dat niet strookte met de werkelijkheid.

Zelf woonde de schrijver toen al in vrijwillige ballingschap. In 1920 was hij, als fel tegenstander van de bolsjewieken, naar Frankrijk geëmigreerd. Daar zette hij zijn werk, waarin de ondergangsstemming naarmate de jaren vorderden steeds meer overheerste, in afzondering voort. In 1933 was hij de eerste Rus die de Nobelprijs voor Literatuur kreeg.

Na de Tweede Wereldoorlog boden de Sovjetautoriteiten Boenin aan terug te keren naar zijn moederland. Een delegatie uit Moskou zocht hem op in het Zuid-Franse Grasse, waar hij woonde, en nam Russische wodka en worst voor hem mee. ‘Niet slecht, dat bolsjewiekenworstje,’ moet hij toen hebben gezegd. Toch smaakte het hem niet zo goed dat hij op het aanbod inging.

==

*

==

Op het landgoed stond men vroeg op. Wanneer bij het aanbreken van de dag in de blauwachtige duisternis de lichten in de hutten werden aangestoken, de kachels werden aangemaakt, uit de dakgaten langzaam een dichte melkachtige rook opsteeg en het in de vleugel van het huis met de bevroren, grijze ramen net zo koud werd als in het voorhuis, ontwaakte Koezma door het geklapper van deuren en het geritsel van het bevroren, met sneeuw vermengde stro dat Kosjel van de slee aflaadde. Koezma hoorde zijn zachte, hese stem, de stem van een man die vroeg is ontwaakt, die het koud heeft en nog niets in zijn maag. Molodaja rinkelde met de luchtkoker van de samovar en praatte op een strenge fluistertoon met Kosjel. Ze sliep niet in het bediendenverblijf, waar de kakkerlakken je tot bloedens toe in armen en benen beten, maar in het voorvertrek, en het hele dorp was ervan overtuigd dat dat niet voor niets was. Het dorp wist maar al te goed wat Molodaja die herfst had meegemaakt. De zwijgzame Molodaja was strenger en treuriger dan een non. Maar wat zei dat? Koezma wist al van de pachtersweduwe welke praatjes er rondgingen in het dorp en bij het ontwaken dacht hij er altijd met schaamte en afkeer aan. Hij bonkte met zijn vuist tegen de muur om te laten weten dat hij op de samovar wachtte, en zuchtend stak hij een sigaret op: dat bracht zijn hart tot rust en verlichtte zijn borst. Hij lag onder zijn schapenvacht, kon er niet toe komen de warmte te verlaten en dacht al rokende: Schaamteloos volk! Ik heb immers een dochter die net zo oud is als zij... Dat aan de andere kant van de muur een jonge vrouw sliep vervulde hem slechts met vaderlijke tederheid: overdag was ze ernstig, spaarzaam met woorden, en wanneer ze sliep had ze iets kinderlijks, treurigs, eenzaams over zich. Maar zou het dorp in die tederheid geloven? Zelfs Tichon Iljitsj geloofde er niet in: die lachte af en toe heel eigenaardig. Hij was altijd al wantrouwig en argwanend geweest en grof in zijn argwaan, maar nu had hij zijn verstand compleet verloren: wat je ook tegen hem zei, hij had op alles maar één antwoord.

‘Heb je het gehoord, Tichon Iljitsj? Ze zeggen dat Zakrzjevski op sterven ligt met een darmcatarre: hij is naar Orjol gebracht.’

‘Kletspraat. Die catarre kennen we!’

‘De hulpdokter heeft het zelf tegen me gezegd.’

‘Die kan zoveel zeggen...’

‘Ik wil me op een krant abonneren, zeg je bijvoorbeeld. Wil je me alsjeblieft tien roebel voorschot geven op mijn loon?’

‘Hm! Waarom wil iemand zijn hoofd volstoppen met kletspraat. Ik heb bovendien maar vijftien of twintig kopeken bij me...’

Molodaja komt met neergeslagen ogen de kamer binnen: ‘We hebben bijna geen meel meer, Tichon Iljitsj...’

‘Hoe kan dat, mens? Je kletst!’

Hij fronst de wenkbrauwen en toont aan dat er nog voor minstens drie dagen meel moet zijn en ondertussen werpt hij snelle blikken van Koezma naar Molodaja. Op een keer vroeg hij zelfs met een grijns: ‘En hoe slapen jullie, lekker warm?’

Molodaja bloosde diep en liep met gebogen hoofd de kamer uit terwijl Koezma zijn vingers koud voelde worden van schaamte en boosheid.

‘Je moest je schamen, broer,’ bromde hij, terwijl hij zich naar het raam keerde. ‘En vooral na wat je me zelf verteld hebt...’

‘En waarom werd ze dan zo rood?’ vroeg Tichon Iljitsj boosaardig, met een enigszins beschaamd, verlegen lachje.

==

Het onaangenaamste ’s ochtends was het wassen. In het voorvertrek kwam een ijzige kou van het stro, en stukjes ijs dreven als gebroken glas in de waskom. Soms begon Koezma zijn thee te drinken na alleen zijn handen te hebben gewassen, en dan leek hij, nog maar net wakker, echt een oude man. Door gebrek aan hygiëne en door de kou vermagerde hij sterk en hij werd die herfst helemaal grijs. Ook zijn handen werden mager, de huid werd er dun en glanzend en zat vol met kleine paarse vlekjes.

Het was een grijze morgen. Onder de hard geworden grijze sneeuw zag ook het dorp er grijs uit. Als grijze stukken bevroren boomschors hing het wasgoed aan de dwarsbalken onder de daken van de schuren. Het spoelwater en de as die naar buiten werden gegooid vroren bij de hutten aan elkaar. In lompen geklede kinderen holden door de straat, tussen de hutten en schuren door, op weg naar school, klommen op de sneeuwhopen en gleden er op hun bastschoenen vanaf, ze droegen allemaal een linnen zak met daarin een lei en brood. De oude zieke Tsjoegoenok met zijn donkere gezicht, zonder jas, in zijn boerenkiel, kwam hun tegemoet, doorbuigend onder een juk met twee tobben eraan, onhandig stampend met zijn vormeloze, keihard geworden viltlaarzen die bekleed waren met varkensleer; een met stro dichtgestopte slee met een waterton reed spattend van heuvel naar heuvel; er liepen vrouwen voorbij die wat van elkaar kwamen lenen: zout, gierst, een handje meel voor pannenkoekjes of brij. De dorsvloeren waren verlaten, alleen bij Jakov wolkte het uit de poort van de graanschuur; in navolging van de rijke boeren dorste hij ook ’s winters. En achter de dorsvloeren, achter de kale wilgenbomen op de achtererven strekte zich onder de lage, witachtige hemel het grijze besneeuwde veld uit, een woestenij van golvende sneeuwkorsten.

Af en toe ging Koezma ontbijten bij Kosjel in het bediendenverblijf – gloeiend hete aardappelen of zure koolsoep van de vorige dag. Hij dacht weleens aan de stad waar hij zijn hele leven had doorgebracht, en verbaasde zich erover dat hij er helemaal niet naar terugverlangde. Voor Tichon was de stad een wensdroom, hij verachtte en haatte het dorp met heel zijn hart. Koezma probeerde het alleen te haten. Hij keek nu met een nog grotere angst dan vroeger naar zijn bestaan: hij verwilderde helemaal in Doernovka, vaak waste hij zich niet, hij hield zijn jas de hele dag aan en at met Kosjel uit dezelfde schaal. Maar het ergste was: hoewel zijn bestaan, dat hem zienderogen ouder maakte, hem angst aanjoeg, toch voelde hij dat het hem beviel dat hij weer terug leek te zijn in het spoor waarin hij door zijn geboorte misschien hoorde. Het bloed van de inwoners van Doernovka stroomde kennelijk niet voor niets door zijn aderen!

Na het ontbijt wandelde hij soms over het landgoed of door het dorp. Hij kwam bij Jakov op de dorsvloer, in de hut van de Grijze of van Kosjel, wiens oudje alleen woonde en voor een heks doorging; ze was lang en verschrikkelijk mager, met grote tanden als de dood zelf, ze was grof in de mond en rookte een pijpje als een man: als ze de kachel had aangemaakt ging ze op de bank zitten roken, bungelend met haar lange, dunne benen in de zware, zwarte bastschoenen. Gedurende de hele vastentijd ging Koezma er maar twee keer met de slee op uit – naar het postkantoor en naar zijn broer. En die tochtjes waren niet gemakkelijk: hij had het zo koud dat hij met meer voelde of hij een lichaam had of niet. Zijn schapenwollen pels had hem al zo lang gediend dat hij helemaal kaal was geworden. En de wind was ongenadig in het open veld. Na het lange binnenzitten in Doernovka was hij niet in staat de krachtige frisheid van de winterlucht in te ademen. Nadat hij zo lang alleen maar het dorp had gezien verraste hem de besneeuwde, grijze uitgestrektheid, en de winters blauwe verten, leken onafzienbaar, mooi als op een schilderij. Vrolijk snuivend liep het paard tegen de harde wind in, bevroren sneeuwklompen vlogen met een klap vanonder de beslagen hoeven tegen het voorstel van de slee. Kosjel, die een zwart-paars bevroren wang had, sprong op de hellingen welgemoed grommend van de bok en sprong er dan al rennend zijwaarts weer op. Maar de wind ging door alles heen, zijn voeten, gestoken in stro vermengd met sneeuw, waren pijnlijk en stijf van de kou, en ook zijn voorhoofd en jukbeenderen deden pijn... In het lage postkantoortje in Oeljanovka heerste zo’n verveling als alleen maar mogelijk is in staatsinstellingen ergens diep in de provincie. Het rook er naar schimmel en zegellak, de morsig uitziende postbode zat te stempelen en de norse Sacharov schreeuwde tegen de boeren omdat het hem ergerde dat het niet in Koezma’s hoofd was opgekomen hem vijf kippen of een poed meel te sturen. Bij het huis van Tichon Iljitsj trof hem de prikkelende geur van de rook van de locomotief, die hem eraan herinnerde dat er op de wereld steden bestaan, en mensen, kranten, nieuwsberichten. Het zou prettig zijn met zijn broer te praten, bij hem uit te rusten en zich te warmen. Maar het gesprek wilde niet erg vlotten. Zijn broer werd voortdurend weggeroepen naar de winkel of voor iets zakelijks en praatte ook allen maar over zijn bedrijf, over het gelieg, de laagheid en de gemeenheid van de boeren, over de noodzaak het landgoed zo snel mogelijk van de hand te doen. Nastasja Petrovna was meelijwekkend. Ze was zo te zien doodsbang voor haar man; ze mengde zich te pas en te onpas in het gesprek, ze prees hém, zijn verstand, zijn scherp zakelijk inzicht en het feit dat hij al zijn zaken, maar dan ook allemaal, zelf behartigde.

‘Hij let op alles, werkelijk op alles!’ zei ze – en Tichon Iljitsj onderbrak haar ruw. Na een uur van deze conversatie begon Koezma naar huis te verlangen, naar het landgoed. ‘Hij is gek geworden, compleet gek,’ bromde Koezma onderweg naar huis, terwijl hij zich Tichons sombere boze gezicht voor de geest haalde, zijn geslotenheid, achterdochtigheid en het vermoeiende hameren op steeds dezelfde dingen. En in zijn haast om thuis te komen, om daar zijn droefheid en zijn oude bevroren kleren te verbergen, schreeuwde hij naar Kosjel en naar het paard...

Gedurende de kerstdagen kwam Ivanoesjka uit Basovo vaak bij Koezma op bezoek. Het was een boer van de oude stempel, door zijn hoge ouderdom een beetje seniel, eens vermaard om zijn berenkracht, gedrongen en gebogen; hij hief nooit zijn harige, bruine gezicht op en hij liep met zijn voeten naar binnen. Tijdens de choleraepidemie van 1892 was Ivanoesjka’s hele, zeer talrijke gezin gestorven. Alleen één zoon was nog in leven, een soldaat, die nu baanwachter was bij de spoorlijn, niet ver van Doernovka. Ivanoesjka zou zijn laatste levensdagen heel goed bij zijn zoon kunnen doorbrengen, maar hij zwierf en bedelde liever. Hij hobbelde over het erf met in zijn linkerhand een stok en een muts, en in zijn rechterhand een zak, op zijn blote hoofd glinsterde sneeuw, én om een of andere reden blaften de hofhonden niet tegen: hem. Hij kwam het huis binnen en bromde: ‘God zegene dit huis en zijn meester’ en ging bij de muur op de grond zitten. Koezma legde zijn boek neer en bekeek hem over zijn pince-nez met een mengeling van verbazing en verlegenheid alsof hij een steppedier was wiens aanwezigheid vreemd aandeed in de kamer. Zwijgend, met neergeslagen wimpers en met een lichte, vriendelijke glimlach kwam Molodaja zachtjes de kamer binnengestapt; ze overhandigde Ivanoesjka een kom gekookte aardappelen en een grote homp brood, grijs van het zout, en bleef bij de deurpost staan. Ze droeg bastschoenen, haar schouders waren sterk en breed en haar mooie, wat verwelkte gezicht was zo simpel boers en ouderwets dat ze Ivanoesjka onmogelijk anders had kunnen noemen dan grootvadertje. En ze zei inderdaad glimlachend – ze glimlachte alleen tegen hem – op zachte toon: ‘Laat het je goed smaken, grootvadertje.’

Zonder het hoofd op te heffen, zich bewust van haar vriendelijkheid louter door haar stem, kreunde hij zacht ten antwoord en mompelde af en toe: ‘God zegene je, mijn kind’; hij sloeg breed en onhandig, als met een klauw, een kruis en begon gulzig te eten. De sneeuw op zijn onmenselijk dikke en bruine, grove haar smolt. Van zijn bastschoenen druppelde water op de vloer. Van de oude bruine jas die hij over zijn vuile hennepen kiel droeg, kwam de lucht van een rokerig boerenhuisje. Zijn door jarenlange arbeid misvormde handen en zijn knoestige, stramme vingers hadden moeite om de aardappels vast te pakken.

‘Je hebt het zeker wel koud, met alleen een jas aan?’ vroeg Koezma luid.

‘Wat?’ antwoordde Ivanoesjka zwak kreunend, terwijl hij zijn hand achter zijn met haar bedekte oor legde.

‘Je heb het zeker wel koud?’

Ivanoesjka dacht na.

‘Hoezo koud?’ antwoordde hij hortend. ‘Het is helemaal niet koud... Vroeger was het veel kouder.’

‘Doe je hoofd toch omhoog en strijk je haar naar achter!’

Ivanoesjka schudde langzaam het hoofd.

‘Dat gaat niet meer omhoog, vadertje... Het wordt naar de aarde getrokken...’

En met een flauwe glimlach probeerde hij zijn angstaanjagende, behaarde gezicht met de kleine samengeknepen oogjes op te heffen.

Wanneer hij uitgegeten was zuchtte hij, sloeg een kruis, veegde de kruimeltjes op zijn knieën bij elkaar en at ze op; dan greep hij om zich heen naar zijn zak, zijn stok en zijn muts, en wanneer hij die gevonden had kwam hij tot rust en begon hij op zijn gemak een gesprek. Hij kon een hele dag zitten zonder iets te zeggen, maar Koezma en Molodaja bestookten hem met vragen en hij antwoordde als in een droom, als van veraf. Hij vertelde in zijn onbeholpen ouderwetse taal dat de tsaar naar men zei helemaal van goud was, dat de tsaar geen vis kon eten – ‘die is veels te zout’, dat de profeet Elias op een dag door de hemel heen was gebroken en op aarde gevallen: ‘hij was veels te zwaar’; dat Johannes de Doper was geboren met een harig vel als van een ram en dat hij wanneer hij doopte de dopeling met een ijzeren staaf op het hoofd sloeg zodat die ‘tot bezinning kwam’; dat elk paard op de dag van Sint Floris en Sint Laurens een mens probeert te doden; hij vertelde dat in de oude tijd de rogge zo dicht op elkaar stond dat zelfs een ringslang er niet tussendoor kon kruipen, en dat men vroeger per dag twee desjatienen de man maaide; dat hij een ruin had gehad die aan de ketting werd gehouden – zo sterk en woest was hij; dat ooit, zo’n zestig jaar geleden, van hem, Ivanoesjka, een paardentuig was gestolen dat hij nog niet voor twee zilveren roebels verkocht zou hebben... Hij was er vast van overtuigd dat zijn gezin niet aan de cholera was gestorven maar dat het kwam doordat ze na de brand in een nieuw huis waren getrokken en daar de nacht hadden doorgebracht zonder dat ze er eerst een haan hadden laten slapen, en dat hij en zijn zoon toevallig gespaard waren gebleven: zij hadden in de hooischuur geslapen... Tegen de avond stond Ivanoesjka op en ging er vandoor, ongeacht het weer, hoe men er ook op aandrong dat hij tot de ochtend zou blijven... Hij vatte dan ook een dodelijke kou – en tegen Driekoningen stierf hij in de hut van zijn zoon. Zijn zoon had geprobeerd hem over te halen de laatste sacramenten in ontvangst te nemen, maar dat wou Ivanoesjka niet: hij zei dat wanneer je de sacramenten had ontvangen je stierf, en hij was vastbesloten niet aan de dood toe te geven. Hij lag dagenlang bewusteloos; maar zelfs in zijn koortsdromen vroeg hij zijn schoondochter om te zeggen dat hij niet thuis was als de dood kwam aankloppen. Op een keer kwam hij ’s nachts bij, hij verzamelde zijn krachten, klom van de kachel en knielde neer voor de icoon die verlicht werd door een lampje. Hij haalde zwaar adem, mompelde langdurig en herhaalde steeds: ‘God onze Vader, vergeef me mijn zonden...’ Toen verzonk hij in gepeins en zweeg langdurig, zijn hoofd tegen de grond gedrukt. Plotseling stond hij op en zei met vaste stem: ‘Nee, ik geef me niet over!’ Maar ’s ochtends zag hij dat zijn schoondochter pasteitjes aan het rollen was en dat ze de kachel hoog opstookte...

‘Voor mijn begrafenis?’ vroeg hij met sidderende stem.

Zijn schoondochter zweeg. Opnieuw verzamelde hij zijn krachten, kroop weer van de kachel en liep naar het voorhuis: en ja hoor, daar stond rechtop tegen de muur een reusachtige lila doodkist met witte achtpuntige kruisen! Toen herinnerde hij zich wat zijn buurman, de oude Loekjan, een jaar of dertig geleden overkomen was: die was ziek geworden en ze hadden een doodkist voor hem gekocht, ook een goede dure kist, en uit de stad meel, wodka en gezouten snoekbaars meegebracht; maar Loekjan werd tegen alle verwachtingen in beter. Wat te doen met de kist? Hoe de kosten te verantwoorden? Vijf jaar lang werd Loekjan erom vervloekt en werd hem het leven zuur gemaakt met verwijten... Toen Ivanoesjka daaraan terugdacht boog hij zijn hoofd en ging deemoedig terug in de hut. En ’s nachts begon hij, terwijl hij bewusteloos op zijn rug lag, met bevende, klaaglijke stem te zingen, steeds zachter en zachter, en plotseling begonnen zijn knieën te trillen, hij hikte, zijn borst kwam omhoog in een diepe zucht, en met het schuim op zijn geopende lippen verstarde hij...

Bijna een maand moest Koezma vanwege Ivanoesjka het bed houden. Op de morgen van Driekoningen bevroren de vogels onder het vliegen, zo werd gezegd, en Koezma had zelfs geen viltlaarzen. En toch ging hij eropuit om de dode te zien. Ivanoesjka’s handen, al verstijfd en gevouwen onder zijn machtige borst op het schone ruwkatoenen hemd, misvormd door eeltknobbels ten gevolge van tachtig jaar zware primitieve arbeid, waren zo grof en akelig om te zien dat Koezma zich haastig afwendde. Hij kon er zich helemaal niet toe zetten een blik te werpen op Ivanoesjka’s haar en zijn dode, dierlijke gezicht – hij trok gauw het witte laken over hem heen. Om zich te warmen dronk hij een glas wodka en zat een tijdje voor de fel brandende kachel. Het was in het baanwachtershuisje warm en schoon, alsof het feest was; aan het hoofdeinde van de met een wit laken toegedekte, brede lila doodkist flakkerde het gouden vlammetje van een waskaarsje dat voor de donkere icoon in de hoek was gezet, en straalde in felle kleuren een heiligenprentje – Jozef die verkocht wordt door zijn broers. De vriendelijke vrouw van de soldaat tilde met gemak de zware potten bij de handvatten op en schoof ze in de oven, praatte vrolijk over het brandhout van de staat en drong er voortdurend op aan dat Koezma zou blijven tot haar man uit het dorp was teruggekeerd. Maar Koezma was koortsig: zijn gezicht gloeide, en door de wodka, die als een gif door zijn bevroren lichaam stroomde, kwamen de tranen hem als vanzelf in de ogen... En zonder goed warm geworden te zijn reed hij over de harde, golvende witte velden naar Tichon Iljitsj. De ruin met zijn door de rijp wit krullende manen zette er flink de pas in, snoof en blies grijze dampwolken uit zijn neusgaten; de slee gleed knarsend en schril piepend met zijn ijzeren beslag over de harde sneeuw; achter Koezma stond, door vorstringen omgeven, de lage gele zon; van voren, vanuit het noorden, kwam een bijtende wind die hem de adem benam; de wegwijzers bogen door onder de dichte vlokkige rijp, en grote grijze gorzen vlogen in scharen voor de ruin uit, verspreidden zich over de glimmende weg, pikten in de bevroren mest, vlogen weer op en verspreidden zich dan weer. Koezma keek naar hen door zijn zware, berijpte wimpers en voelde dat zijn verstijfde gezicht met de witberijpte krullende snor en baard eruitzag als een carnavalsmasker... De zon ging onder, de sneeuwgolven kregen in het oranje licht een doodse groene kleur en van hun kammen en toppen strekten zich blauwe schaduwen uit... Koezma wendde zijn paard abrupt en joeg het terug, naar huis. De zon was ondergegaan, in het huis met de grijs besneeuwde vensters scheen een mat licht, er hing een grauwe schemering en het was er verlaten en koud. De goudvink in de kooi die voor het raam naar de tuin hing, was doodgevroren; hij lag met zijn pootjes omhoog, met uitstaande veren, zijn rode krop opgezwollen.

‘Die is er geweest!’ zei Koezma, en hij bracht de vogel naar buiten om weg te gooien.

Doernovka, overdekt met bevroren sneeuw en zo ver weg van de bewoonde wereld, joeg hem op deze treurige avond in de steppewinter plotseling angst aan. Het was afgelopen! Zijn gloeiende hoofd was troebel en zwaar, hij zou meteen naar bed gaan en niet meer opstaan... Daar kwam Molodaja met een emmer in de hand op het huis toelopen; de sneeuw kraakte onder haar bastschoenen.

‘Ik ben ziek, Doenjoesjka!’ zei Koezma vriendelijk, in de hoop ook van haar een vriendelijk woord te horen.

Maar Molodaja antwoordde droog en onverschillig: ‘Zal ik de samovar klaarmaken?’

En ze vroeg niet eens wat hij had. Ze vroeg ook niets over Ivanoesjka... Koezma betrad de donkere kamer en ging bevend over zijn hele lichaam op de divan liggen terwijl hij zich ontzet afvroeg hoe het nu moest en waar hij zijn behoefte moest doen... En de avonden werden nachten, en de nachten werden dagen, hij raakte de tel kwijt...

De eerste nacht werd hij om een uur of drie wakker en bonsde met zijn vuist tegen de muur om wat water te vragen: hij werd in zijn dromen gekweld door dorst en door de vraag of de goudvink wel was weggegooid. Maar niemand reageerde op zijn gebons. Molodaja was in het bediendenverblijf gaan slapen. Koezma herinnerde zich en voelde ook dat hij doodziek was, en hij werd door een droefheid bevangen alsof hij was ontwaakt in een grafkelder. Dus ook het voorhuis, dat rook naar sneeuw, stro en hamen was verlaten! Dus hij was, ziek en hulpeloos, helemaal alleen in dit donkere, ijskoude huisje, waar de ramen matgrijs schemerden in de doodse stilte van de eindeloze winternacht en waar de nutteloze vogelkooi hing!

‘Heer, erbarm u over mij, Heer help mij, al is het maar een beetje,’ fluisterde hij, terwijl hij overeind kwam en met trillende handen in zijn zakken voelde.

Hij wilde een lucifer aansteken. Zijn gefluister was koortsachtig, zijn gloeiende hoofd gonsde en bonkte, zijn handen en voeten waren ijskoud... Daar was Klasja, zijn eigen lieve dochter, ze deed snel de deur open, legde een kussen onder zijn hoofd en ging op een stoel naast de divan zitten... Ze was gekleed als een dame, in een fluwelen mantel, haar mutsje en mof waren van wit bont, haar handen roken naar parfum, haar ogen glansden en haar wangen waren rood van de kou... ‘Ach, het is toch allemaal in orde gekomen!’ fluisterde iemand, maar het was vreemd dat Klasja om de een of andere reden het licht niet aanstak, dat ze niet voor hem kwam maar voor de begrafenis van Ivanoesjka... dat ze plotseling met een diepe basstem bij de gitaar begon te zingen: ‘Gaz Boelat, koene held, je berghut is armoedig...’

In de dodelijke droefheid die zijn ziel in het begin van zijn ziekte vergiftigde, ijlde Koezma over de goudvink, over Klasja, Voronezj, maar zelfs in zijn koortsdromen liet de gedachte hem niet los dat hij tegen iemand moest zeggen dat ze hem niet in Kolodezi moesten begraven, dat ze tenminste wat betreft dit ene medelijden met hem moesten hebben. Maar mijn God, was het geen waanzin in Doernovka op medelijden te hopen? Op een morgen kwam hij weer tot bewustzijn net toen ze de kachel gingen aansteken – en de eenvoudige, rustige stemmen van Kosjel en Molodaja leken hem zo onbarmhartig, vreemd en eigenaardig, zoals voor zieken het leven van alledag van gezonde mensen altijd onbarmhartig, vreemd en eigenaardig lijkt. Hij wilde roepen, vragen om de samovar klaar te maken, maar hij kon geen woord uitbrengen: hij hoorde het boze gefluister van Kosjel die het natuurlijk over hem, de zieke, had en het bruuske antwoord van Molodaja: ‘Ach, laat hem toch! Als hij sterft, begraven ze hem wel...’

Daarna scheen door de kale takken van de acacia’s de namiddagzon door de ramen naar binnen. Blauwe tabaksrook steeg op. Aan zijn bed zat de oude hulpdokter; om hem heen hing een geur van medicijnen en van winterse frisheid en hij trok de ijspegels uit zijn snor. Op tafel borrelde de samovar, en Tichon Iljitsj, groot, streng en grijs stond bij de tafel en bereidde een geurige thee. De dokter had het over zijn koeien, over de prijs van het meel en van het vlees, en Tichon Iljitsj vertelde hoe prachtig en rijk de begrafenis van Nastasja Petrovna was geweest, en hoe blij hij was dat hij eindelijk een koper voor Doernovka had gevonden. Koezma begreep dat Tichon Iljitsj zojuist uit de stad was gekomen en dat Nastasja Petrovna daar onverwacht gestorven was, op weg naar het station; hij begreep dat de begrafenis Tichon Iljitsj vreselijk veel geld had gekost en dat hij al een voorschot op Doernovka had genomen – en het liet hem volkomen koud...

Toen hij op een dag laat wakker werd en zich alleen nog wat zwak voelde, ging hij bij de samovar zitten. Het was een sombere, warme dag en er was veel verse sneeuw gevallen. De Grijze liep langs het raam en drukte in de sneeuw de sporen van zijn bastschoenen, een bonte mengeling van kruisjes. Zijn herdershonden liepen om hem heen, snuffelend aan de rafelige panden van zijn jas. Achter zich aan, bij de teugel, trok hij een groot vuilgeel paard; misvormd door ouderdom en magerte, met kale plekken van de haam op de schoften, met een kapotgeslagen rug en een groezelige dunne staart. Het hinkte op drie poten en sleepte met de vierde, die beneden de knie gebroken was. Koezma herinnerde zich dat Tichon Iljitsj twee dagen tevoren bij hem was geweest en had gezegd dat hij de Grijze had opgedragen de honden eens te trakteren en een oud paard te zoeken en te slachten, iets waarmee de Grijze zich al vaker had beziggehouden, het opkopen van dood of ondeugdelijk vee, voor de huid. Tichon Iljitsj had verteld dat de Grijze onlangs iets verschrikkelijks was overkomen: hij wilde een ruin slachten maar vergat hem te kluisteren, hij bond alleen het hoofd aan één kant vast, en toen hij, na zich bekruist te hebben, het dier met een fijn mesje in de ader bij het sleutelbeen had gestoken, begon het te hinniken en wierp het zich al hinnikend, zijn gele tanden van pijn en woede ontblotend terwijl er een stroom zwart bloed op de sneeuw gutste, op zijn moordenaar, en joeg lang, als een mens, achter de Grijze aan – en zou hem ook ingehaald hebben als ‘Godzijdank de sneeuw niet zo diep was geweest...’ Het voorval had zo’n indruk op Koezma gemaakt dat hij nu, terwijl hij uit het raam keek, zijn benen weer zwaar voelde worden. Hij begon zijn hete thee te slurpen en kwam langzaam een beetje bij. Hij bleef een poosje zitten roken... Ten slotte stond hij op, liep naar het voorvertrek en keek door het ontdooide raam naar de kale tuin: daar lag, op het sneeuwwitte kleed van het veldje, een breedschonkig, bloederig karkas met een lange hals en een kop waarvan de huid was afgetrokken; de honden, voorovergebogen en met de poten op het vlees steunend, trokken, gulzig eraan rukkend, de ingewanden naar buiten; twee oude zwartgrijze raven tripten zijwaarts naar de kop toe, vlogen op wanneer de honden zich grommend op hen stortten en lieten zich vervolgens weer zakken op de maagdelijk witte sneeuw. Ivanoesjka, de Grijze, de raven... dacht Koezma. Mijn God, erbarm u over mij, haal me hier weg!

Koezma voelde zich nog lange tijd onwel. De gedachte aan het voorjaar vervulde hem met een mengeling van vreugde en verdriet, hij wilde zo gauw mogelijk weg uit Doernovka. Hij wist dat het einde van de winter nog lang niet in zicht was; maar de dooi had al ingezet. De eerste week van februari was donker en mistig. De mist bedekte de velden en tastte de sneeuw aan. Het dorp was donker geworden, tussen de modderige sneeuwhopen stond water. De districtscommissaris kwam een keer door het dorp gereden, helemaal overdekt met paardenmest. De hanen kraaiden – uit het luchtgat steeg een prikkelende, vochtige lentegeur op... Hij wilde nog leven, leven, op de lente wachten, op zijn vertrek naar de stad, leven, zich onderwerpend aan het lot, en ieder soort werk aanpakken, al was het maar voor een stukje brood... en natuurlijk wonen bij zijn broer, wat er ook op hem aan te merken viel. Zijn broer had hem immers toen hij ziek was voorgesteld in Vorgol te komen wonen.

‘Ik kan je toch moeilijk aan je lot overlaten!’ had hij na enig nadenken gezegd. ‘Per één maart doe ik de winkel met alles wat erbij hoort van de hand; vooruit, broertje, laten we naar de stad gaan, zo ver mogelijk van dit moordlustige gespuis vandaan!’

Moordlustig gespuis, inderdaad. De pachtersvrouw kwam langs en vertelde tot in detail het laatste verhaal over de Grijze. Deniska was uit Toela teruggekeerd en liep werkeloos rond, terwijl hij in het dorp het praatje vertelde dat hij ging trouwen, dat hij wat geld had en binnenkort in goeden doen zou zijn. In het dorp noemde men deze praatjes aanvankelijk geklets, maar later, door de toespelingen die Deniska maakte, vermoedde men hoe de vork in de steel zat en geloofde men hem. Ook de Grijze geloofde hem en probeerde bij zijn zoon in het gevlei te komen. Toen hij echter een roebel van Tichon Iljitsj had gekregen voor het slachten van het paard en nog een halve roebel had opgestreken voor de huid, kreeg de Grijze het hoog in zijn bol en ging hij aan de boemel: hij dronk twee dagen aan één stuk door, verloor zijn pijp en ging zijn roes uitslapen op de kachel. Hij had pijn in zijn hoofd en miste zijn pijpje. Om een sigaretje te kunnen rollen trok hij stukken papier van de zoldering die Deniska met kranten en plaatjes had beplakt. Hij deed het natuurlijk stiekem, maar op een keer betrapte Deniska hem bij deze bezigheid en zette het op een schreeuwen. De Grijze schreeuwde in zijn benevelde toestand terug – en Deniska trok hem van de kachel en gaf hem er ongenadig van langs totdat de buren kwamen aangesneld... Maar, dacht Koezma, hoorde Tichon Iljitsj ook niet bij dat moordlustige gespuis, als hij met de hardnekkigheid van een krankzinnige aandrong op een huwelijk van Molodaja met één van deze moordlustigen?

Toen Koezma voor het eerst over dit huwelijk hoorde was hij vastbesloten het niet toe te staan. Wat een verschrikking, wat een onzin! Later, toen hij herstellende was van zijn ziekte, verheugde hij zich zelfs over deze onzin. De onverschilligheid van Molodaja tegenover hem, de zieke, had hem verbaasd en ontzet. Deniska is een beest, een barbaar! dacht hij wanneer het huwelijk hem te binnen schoot en hij voegde er boosaardig aan toe: Net goed! Ze verdient niet beter! Nu, na zijn ziekte, waren zowel zijn vastbeslotenheid als zijn boosheid verdwenen. Op een keer sprak hij met Molodaja over het voornemen van Tichon Iljitsj en zij antwoordde rustig: ‘Ja, ik heb er al met Tichon Iljitsj over gesproken. Moge God hem een goede gezondheid geven, dat heeft hij goed bedacht.’

‘Vind je dat?’ vroeg Koezma verbaasd.

Molodaja keek hem aan en schudde haar hoofd: ‘Ja, waarom dan niet? U bent een wonderlijk mens, Koezma Iljitsj! Hij belooft ons geld, hij betaalt de bruiloft... En hij heeft geen weduwnaar voor me uitgekozen maar een jonge kerel, zonder gebreken... niet ziek, geen dronkaard...’

‘Maar een luiaard, een vechtersbaas, een hopeloze dwaas,’ voegde Koezma eraan toe.

Molodaja sloeg de ogen neer en gaf geen antwoord. Ze zuchtte, keerde zich om en liep naar de deur.

‘U zult het wel weten,’ zei ze met een trilling in haar stem. ‘Het is uw zaak... Raadt u het hem maar af... Zoals u wilt.’

Koezma zette grote ogen op en riep uit: ‘Wacht eens, ben je gek geworden? Denk je dat ik het slecht met je voor heb?’

Molodaja keerde zich om en bleef staan.

‘Is dat dan niet zo?’ zei ze heftig en ruw, terwijl ze een kleur kreeg en haar ogen glinsterden. ‘Wat moet er dan van mij worden, volgens u? Moet ik mijn leven lang bij anderen aankloppen? Andermans brood eten? Als een dakloze uit bedelen gaan? Of een oude weduwnaar zoeken? Heb ik nog niet genoeg tranen vergoten?’

En haar stem brak. Ze begon te huilen en liep de kamer uit. ’s Avonds probeerde Koezma haar ervan te overtuigen dat hij er niet over dacht het huwelijk te verhinderen, en ten slotte geloofde ze hem en ze glimlachte vriendelijk en verlegen.

‘Dank u,’ zei ze op die milde toon waarmee ze ook tegen Ivanoesjka sprak.

Maar ook nu trilden er tranen aan haar wimpers, en opnieuw spreidde Koezma in verbazing zijn handen.

‘Wat is er dan nu weer?’ zei hij.

En Molodaja antwoordde zacht: ‘Deniska is misschien ook niet alles...’

Kosjel bracht van het postkantoor een stapel kranten mee, die zich bijna anderhalve maand had opgehoopt. De dagen waren donker en mistig, en Koezma zat van ’s ochtends tot ’s avonds bij het raam te lezen. En toen hij ze uit had en zich door een hele rij nieuwe ‘terroristische acties’ en executies heen had geworsteld was hij verstijfd van ontzetting. Witte korrelige sneeuw viel schuin naar beneden op het zwarte ellendige dorp, op de hobbelige modderige straten, op de paardenmest, het ijs en het water; een sombere mist bedekte de velden...

‘Avdotja!’ riep Koezma, terwijl hij opstond. ‘Zeg tegen Kosjel dat hij het paard inspant!’

Tichon Iljitsj was thuis. Hij zat achter de samovar in een katoenen hemd, donker van huid, met zijn witte baard, de grijze wenkbrauwen gefronst, groot en krachtig, en hij was bezig met de thee.

‘Ah, broertje!’ riep hij hartelijk uit, maar nog steeds fronsend. ‘Ben je weer op de been? Kijk je wel uit dat het niet te vroeg is?’

‘Ik hield het niet meer uit, broer,’ antwoordde Koezma, terwijl hij hem kuste.

‘Nou, kom je dan maar warmen, dan kunnen we wat praten...’

Na elkaar te hebben gevraagd of er nog nieuws was dronken ze zwijgend hun thee en staken een sigaret op.

‘Je bent erg mager geworden, broertje,’ zei Tichon Iljitsj terwijl hij de rook inhaleerde en Koezma van terzijde opnam.

‘Geen wonder,’ antwoordde Koezma zacht. ‘Lees je geen kranten?’

Tichon Iljitsj grinnikte. Die kletspraat? Nee, Godzijdank niet.

‘Als je eens wist hoeveel executies er zijn geweest!’

‘Executies? Hun verdiende loon... Heb je niet gehoord wat er in de omgeving van Jelets is gebeurd? Op de boerderij van de gebroeders Bykov? Je kent ze toch wel? Die zo brouwen... Ze zitten op een avond rustig bij elkaar, net zoals jij en ik, een partijtje te dammen... En opeens, wat krijgen we nou? Er wordt op de deur gebonsd en geschreeuwd: “Opendoen!” En, broertje, voordat de Bykovs tijd hadden met hun ogen te knipperen stormde hun knecht naar binnen, een boer van het slag van de Grijze, en achter hem aan twee bandieten, tuig zogezegd... En alle drie met breekijzers. Ze hieven hun breekijzers op en brulden: “Handen omhoog, klerelijers!” De Bykovs schrokken zich natuurlijk dood en riepen: “Wat heeft dat te betekenen?” En de boer brulde maar: “Handen omhoog!”’

En Tichon Iljitsj glimlachte somber en dacht zwijgend even na.

‘Vertel dan verder,’ zei Koezma.

‘Er valt niets meer te vertellen... Ze deden natuurlijk hun handen omhoog en vroegen: “Wat willen jullie dan?” “Geef ons de ham! Waar hebben jullie de sleutels?” “Schooier! Alsof jij dat niet zou weten! Ze hangen daar aan de deurpost, aan een spijker...”’

‘En dat allemaal met de handen omhoog?’ kwam Koezma tussenbeide.

‘Ja, natuurlijk... Maar daarvoor zullen ze boeten! Ze worden natuurlijk gehangen. Ze zitten al in de gevangenis, de lieverdjes...’

‘Worden ze voor die ham gehangen?’

‘Ja, waarvoor anders, grote genade,’ antwoordde Tichon Iljitsj half schertsend, half geërgerd. ‘Zou je er niet eens mee ophouden je als een soort Balasjkin te gedragen? Het wordt hoog tijd...’

Koezma plukte aan zijn grijze baardje. Zijn gekwelde, magere gezicht, zijn treurige ogen en zijn schuin opgeheven linkerwenkbrauw werden weerkaatst in de spiegel, en nadat hij een blik op zichzelf had geworpen stemde hij zacht toe: ‘Ermee ophouden? Je hebt gelijk, het wordt tijd, de hoogste tijd...’

Vervolgens bracht Tichon Iljitsj het gesprek op zakelijke aangelegenheden. Dat hij even tevoren halverwege zijn verhaal even had nagedacht was kennelijk alleen omdat hem een andere, veel belangrijker zaak dan de executies te binnen was geschoten.

‘Ik heb al tegen Deniska gezegd dat hij dat akkefietje zo snel mogelijk moet afhandelen,’ zei hij vastberaden, duidelijk en streng, terwijl hij een handvol thee in de kan strooide. ‘En ik vraag jou, broer, om je er ook mee te bemoeien. Het ligt voor mij wat ongemakkelijk, zoals je begrijpt. En dan moet je daarna hiernaartoe komen. Het wordt geweldig, broertje! Nu we eenmaal hebben besloten alles te liquideren heeft het geen zin meer dat je daar zit. Alleen maar dubbele kosten. En wanneer je hierheen bent verhuisd, gaan we er samen tegenaan. We gooien de last van onze schouders, trekken als God het wil naar de stad en gaan ons met de graanopslag bezighouden. Hier in dit gat kun je niet uitbreiden. We schudden het stof van onze voeten en naar de hel ermee. Ik voel er niets voor hier te creperen! Let wel, het is nog niet gedaan met me,’ zei hij terwijl hij zijn wenkbrauwen fronste, zijn armen uitstrekte en zijn vuisten balde, ‘ik ben er nog niet aan toe om op de kachel te gaan liggen! Ik breek de duivel zijn hoorns nog!’

Koezma luisterde en keek bijna angstig naar de starende, waanzinnige ogen, naar de vertrokken mond die de woorden wild uitstootte, hij luisterde en zweeg. Toen vroeg hij: ‘Broer, zeg me in ’s hemelsnaam wat voor voordeel jij bij dit huwelijk hebt. Ik begrijp het niet, God is mijn getuige, ik begrijp het niet. Ik kan die Deniska van jou niet luchten of zien. Dit nieuwe type, het nieuwe Rusland, is uitgekookter dan alle vroegere. Verkijk je er niet op, ook al speelt hij de verlegen, sentimentele dwaas, hij is een cynisch stuk vee! Hij vertelt over mij dat ik met Molodaja slaap...’

‘Jij weet ook nooit maat te houden,’ onderbrak Tichon Iljitsj hem met een nors gezicht. ‘Je hamert er altijd op dat het volk zo ongelukkig is, zo ongelukkig! En nu is het opeens: stuk vee!’

‘Ja, en daar zal ik ook altijd op blijven hameren,’ viel Koezma hem verhit in de rede. ‘Maar ik kan er geen wijs meer uit! Ik begrijp er niets meer van: is het volk nou ongelukkig of... Maar luister nu eens: je hebt toch zelf ook een hekel aan die Deniska! Jullie hebben allebei een hekel aan elkaar! Hij zegt over jou niets anders dan “die moordenaar die het volk uitzuigt” en jij scheldt hem ook uit voor moordenaar! Hij schept maar op in het dorp dat hij het zo goed geschoten heeft...’

‘Ja, ik weet het,’ onderbrak Tichon Iljitsj hem weer.

‘En weet je wat hij over Molodaja zegt?’ ging Koezma verder, zonder naar hem te luisteren. ‘Ze heeft zoals je weet een tere blanke huid, en hij, dat beest, weet je wat hij zegt? “Het is net een wit betegelde kachel, het loeder!” En je moet één ding goed begrijpen: die blijft heus niet in het dorp wonen, die landloper hou je echt niet in het dorp, al zou je hem vastbinden. Wat is dat nou voor een baas, voor huisvader? Gisteren hoorde ik hem door het dorp lopen en op zo’n hoerige toon zingen: “Zo mooi als een hemelse engel, maar ook als een duivel zo sluw...”’

‘Ik weet het!’ riep Tichon Iljitsj. ‘Hij blijft niet in het dorp wonen, voor geen geld! Nou en! Opgeruimd staat netjes! En dat hij geen goede baas zou zijn, zijn wij dat soms wel? Ik weet nog dat ik met jou over zaken sprak – in de kroeg, weet je nog? – en jij luisterde alleen maar naar de kwartel... En verder, wat is er verder nog?’

‘Hoezo? Wat heeft de kwartel ermee te maken?’ vroeg Koezma.

Tichon Iljitsj trommelde met zijn vingers op tafel en zei streng, ieder woord benadrukkend: ‘Let wel: water blijft water, wat je ook doet. Mijn woord is heilig tot in alle eeuwigheid. Als ik iets zeg, doe ik het ook. Ik steek geen kaarsje aan voor mijn zonden, maar ik doe een goede daad. En al geef ik maar een penning, God zal het me vergelden.’

Koezma sprong op.

‘God, God!’ riep hij uit met een falsetstem. ‘Wat is dat dan voor God? Wie kan dat zijn, die God van Deniska, van Akim, van Mensjov, van de Grijze, van jou en van mij?’

‘Ho,’ zei Tichon Iljitsj streng. ‘Wie is Akim?’

‘Toen ik lag te creperen,’ ging Koezma verder zonder te luisteren, ‘heb ik toen veel aan hem gedacht? Ik dacht maar één ding: ik weet niets van hem en ik kan ook niets bedenken!’ schreeuwde Koezma. ‘Ik ben niet zo geleerd!’

En terwijl hij met rollende, smartelijke ogen om zich heen keek liep hij, aan één stuk door zijn jas open- en dichtknopend, door de kamer en bleef toen vlak voor Tichon Iljitsj staan.

‘Onthoud dit, broer,’ zei hij, en hij kreeg een blos op zijn kaken. ‘Onthoud dit: ons lied is uit. En geen kaarsen zullen ons nog redden. Hoor je? Wij zijn van Doernovka!’

En omdat hij van opwinding geen woorden meer kon vinden zweeg hij. Maar Tichon Iljitsj had alweer zijn eigen gedachten en beaamde plotseling: ‘Inderdaad. Een waardeloos volk! Denk alleen maar eens aan...’

En meegesleept door een nieuwe gedachte vervolgde hij levendig: ‘Denk alleen maar eens: al duizend jaar beploegen ze het land, wat zeg ik! Al langer! En geen sterveling weet hoe het eigenlijk moet! Het enige wat ze moeten doen kunnen ze niet! Ze weten niet wanneer ze naar het veld moeten! Wanneer ze moeten zaaien, wanneer ze moeten maaien! “Zoals de anderen het doen, zo doen wij het ook,” en dat is het. Let wel!’ riep hij streng – net zo streng als Koezma eerder tegen hem had geroepen – terwijl hij zijn wenkbrauwen fronste. ‘“Zoals de anderen het doen, zo doen wij het ook!” Er is niet één vrouw die brood kan bakken, de korst valt er helemaal af en eronder zit zuur water.’

Koezma stond verstomd. Zijn gedachten waren verward.

Hij is gek geworden! dacht hij, terwijl hij met een lege blik zijn broer volgde die de lamp aanstak.

Tichon Iljitsj, die hem geen tijd gunde tot zichzelf te komen, vervolgde vol vuur: ‘Wat een volk: ze zijn grof in de mond, lui, en zo schaamteloos leugenachtig dat niemand de ander gelooft! Let wel,’ brulde hij, zonder te zien dat de aangestoken pit hoog oplaaide en het roet bijna tegen de zoldering sloeg, ‘het is niet dat ze óns niet geloven, nee, elkáár niet! En ze zijn allemaal eender, allemaal!’ schreeuwde hij met een huilerige stem, terwijl hij met een klap het glas op de lamp zette.

Achter de ramen werd het blauw. Er viel verse witte sneeuw op de plassen en sneeuwhopen. Koezma keek ernaar en zweeg. Het gesprek had zo’n onverwachte wending genomen dat zijn eigen opwinding verdwenen was. Zonder te weten wat hij moest zeggen en het niet wagend zijn broer in de waanzinnige ogen te kijken, begon hij een sigaret te rollen. Hij is gek geworden! dacht hij wanhopig. Maar ja, zo gaat dat. Wat maakt het ook uit! Hij stak de sigaret op en ook Tichon Iljitsj werd wat kalmer. Hij ging zitten en mompelde zacht, terwijl hij naar het licht van de lamp keek: ‘En jij hebt het over Deniska... Heb je gehoord wat Makar Ivanovitsj, de pelgrim, heeft uitgehaald? Hij en zijn vriendje hebben een vrouw gegrepen op de openbare weg, haar naar het wachtershuisje in Kljoetsjiki gesleept, en haar vier dagen verkracht... om de beurt... En nu zitten ze in de gevangenis...’

‘Tichon Iljitsj,’ zei Koezma vriendelijk, ‘waarom vertel je me dit eigenlijk? Je bent toch niet ziek? Je springt van de hak op de tak... Drink je soms te veel?’

Tichon Iljitsj zweeg. Hij gebaarde alleen met zijn hand, en in zijn ogen, die naar de lamp waren gericht, beefden tranen.

‘Drink je?’ herhaalde Koezma zacht.

‘Ja, ik drink,’ antwoordde Tichon Iljitsj zacht. ‘Zo gek is dat niet! Denk je dat ik deze gouden kooi cadeau heb gekregen? Denk je dat het makkelijk voor me was mijn hele leven een kettinghond te zijn, met een oude vrouw op de koop toe? Ik heb nooit met iemand medelijden gehad, broer... Maar ze hadden het ook niet met mij! Denk je dat ik niet weet hoe ze me haten? Denk je dat ze me niet hadden doodgeslagen, die boeren, als ze de kans hadden gekregen, als het ze gelukt was, die revolutie? Wacht maar, wacht maar, we zijn er nog niet! We hebben ze te hard aangepakt!’

‘En ze moeten hangen voor een ham?’ vroeg Koezma.

‘Ach wat, hangen,’ antwoordde Tichon Iljitsj lijdend. ‘Dat zei ik maar zo, dat kwam zo bij me op...’

‘Maar ze worden toch gehangen!’

‘Dat is onze zaak niet. Zij moeten zich voor de Allerhoogste verantwoorden.’ En hij trok zijn wenkbrauwen op, verzonk in gepeins en sloot de ogen.

‘Ach,’ zei hij bedroefd, met een diepe zucht. ‘Ach, mijn beste broer! Gauw, heel gauw zullen ook wij voor Zijn troon staan om geoordeeld te worden. ’s Avonds lees ik vaak in het gebedenboek, en dan huil ik, snik ik boven dat boek. Ik sta steeds weer versteld: hoe is het mogelijk dat iemand zulke mooie woorden kan verzinnen! Hier, wacht even...’

En hij stond snel op, haalde vanachter de spiegel een dik boek met een kerkelijke omslag tevoorschijn, zette met trillende handen zijn bril op en begon met tranen in zijn stem, haastig, alsof hij bang was onderbroken te worden, te lezen: ‘Ik ween en snik wanneer ik aan de dood denk en onze naar Gods beeld geschapen schoonheid in het graf zie liggen, wanstaltig, stom, vormeloos... Waarlijk, al het menselijke is ijdelheid, en het leven is slechts schaduw en droom. Vergeefs maakt iedere aardse sterveling zich zorgen, want er staat geschreven: wanneer wij de wereld hebben gewonnen, dalen wij neder in het graf, waar koningen en bedelaars tezamen liggen...’

‘Koningen en bedelaars!’ herhaalde Tichon Iljitsj verrukt en treurig tegelijk, en hij schudde zijn hoofd. ‘Ons leven is voorbij, broertje! Ik heb eens een keukenmeid gehad, weet je, die doofstom was, en ik gaf die onnozele ziel een keer een halsdoek uit het buitenland, en ze droeg hem tot-ie versleten was binnenstebuiten. Begrijp je? Uit domheid en gierigheid. Ze vond het zonde op doordeweekse dagen de goede kant te dragen, ze zei dat ze daarmee wachtte tot een feestdag, en toen die feestdag kwam was de doek een oud lor... Zo is het ook met mij... met mijn eigen leven. Werkelijk waar!’

Toen hij terugkeerde naar Doernovka voelde Koezma slechts een doffe zwaarmoedigheid. En in deze doffe zwaarmoedigheid verliepen ook zijn laatste dagen in Doernovka.

Nikolaj Gogol

Dode zielen
(Fragment)

Tsjitsjikov, de gewiekste held uit de schelmenroman Dode zielen (1842) van Nikolaj Gogol (1809–1852) is een van de vermakelijkste personages uit de wereldliteratuur. Hij is een klassieke oplichter, die met knecht en koetsier een provinciestad komt binnenrijden, waar hij zich inlikt bij de notabelen. Vervolgens gaat hij bij enkele landeigenaren op bezoek om hun dode zielen op te kopen, dat wil zeggen de overleden lijfeigenen die in de boekhouding van hun eigenaren nog niet zijn afgeschreven en die hij bij de lommerd kan verpanden om op die manier een fortuin te vergaren. Het gaat mis wanneer de roddelende echtgenotes van die notabelen het gerucht verspreiden dat hij een valsemunter is, die de dochter van de gouverneur wil ontvoeren.

Aan de hand van dit overzichtelijke verhaal schetst Gogol de platheid en grauwheid van het Russische provincieleven met zijn huichelende elite en excentrieke landeigenaren. De dissidente schrijver Aleksandr Herzen noemde het boek ‘een bitter verwijt aan het huidige Rusland’, terwijl sommige slavofielen er alles behalve een sociale satire in zagen, maar eerder een ode aan het eeuwige Rusland. Zo’n ‘compliment’ heeft iets potsierlijks, maar bij nader inzien ook iets waars. Want als je naar het provincieleven in het Rusland van Poetin kijkt, verschilt dat niet veel van dat van Gogol, aangezien er ook nu vooral luie, corrupte ambtenaren de dienst uitmaken, die meer geïnteresseerd zijn in hun eigen portemonnee dan in de verbetering van de algemene toestand in hun district. Dat blijkt als Tsjitsjikov een baantje krijgt bij de belastingdienst en ziet hoe het daar met de corruptie is gesteld.

Wanneer op een bal Tsjitsjikovs bedrog uitkomt, slaat de oplichter spoorslags op de vlucht. Het is een hoogtepunt in zowel de roman als de wereldliteratuur. Als hij in zijn trojka – het typisch Russische, weinig elegante boerenrijtuig met driespan – het stadje uit vlucht, vergelijkt Gogol deze met Rusland: ‘Stuif ook jij, o Rusland, net als die drieste, niet in te halen trojka voort?’ Zo’n zin kun je op twee manieren opvatten: is Rusland nu een door niemand en niets te stuiten grootmacht of een onstuimig, chaotisch land, dat maar voortsnelt zonder te weten waar het nu precies heen wil?

Het boek is het klapstuk van het oeuvre van Gogol, die sindsdien als Ruslands grootste schrijver werd erkend. Niet in de laatste plaats omdat het zo geestig is. Russen houden nu eenmaal van geestige romans. Vladimir Nabokov, een groot Gogol-liefhebber, heeft ergens gezegd dat een mug voor een Rus op zichzelf al een komisch gegeven is. Nou, in dat geval is Tsjitsjikov een reusachtige mug.

==

*

==

Al wat maar naar rijkdom en welstand zweemde, maakte op hem een indruk die hij zelf niet kon bevatten. Toen hij van school kwam, wilde hij niet eens vakantie houden: zo hevig was zijn verlangen om zo snel mogelijk aan de slag te gaan en in dienst te treden. Maar ondanks zijn lovende getuigschriften wist hij slechts met grote moeite een baantje op het belastingkantoor te bemachtigen. Ook in verre uithoeken heeft een mens protectie nodig! Het baantje dat hij kreeg was armzalig, met een salaris van dertig of veertig roebel per jaar. Maar hij was vastbesloten zich vurig van zijn ambtelijke taken te kwijten, alles te overwinnen en bedwingen. En ongekend waren inderdaad de zelfopoffering, het geduld en de inperking van zijn behoeften die hij aan de dag legde. Van de vroege ochtend tot de late avond was hij aan het schrijven zonder geestelijke of lichamelijke vermoeidheid te kennen, volkomen opgeslokt door zijn paperassen, hij ging niet naar huis maar sliep in de kantoorvertrekken op de tafels, gebruikte het avondmaal soms met de conciërges en wist bij dat alles een keurig voorkomen te bewaren, zich fatsoenlijk te kleden, zijn gezicht een prettige uitdrukking en zijn bewegingen zelfs iets nobels te geven. Het moet gezegd dat de belastingambtenaren zich vooral onderscheidden door hun onooglijkheid en weinig respectabele uiterlijk. Bij sommigen was het gezicht net een slecht gebakken brood: een opgezwollen wang stak de ene kant uit, de kin wees scheef de andere kant op, een bovenlip werd opgetrokken door een blaas, die ook nog eens gebarsten was; kortom, allesbehalve fraai. Ze spraken allemaal op een barse toon, met een stem alsof ze van plan waren iemand klop te geven; ze brachten geregeld offers aan Bacchus, en lieten aldus zien dat de Slavische aard nog heel wat heidense restanten in zich heeft; ze kwamen soms zelfs, zoals dat heet, in de olie naar kantoor, waardoor het er onaangenaam was en de lucht allesbehalve aromatisch. Tussen zulke ambtenaren moest Tsjitsjikov wel opgemerkt en uitverkoren worden, daar hij in alles het volstrekt tegenovergestelde aan de dag legde, zowel met zijn ooglijke gezicht en vriendelijke stem als met zijn totale onthouding van wat voor sterkedrank ook. Maar bij dat alles was zijn weg moeilijk: hij trof als superieur een overjarige bureauchef, die een toonbeeld van granieten ongevoeligheid en onwrikbaarheid was; eeuwig dezelfde, ontoegankelijk, met op zijn gezicht nooit van zijn leven een lachje, nooit eens iemand begroetend met een vraagje naar diens gezondheid. Niemand zag hem ooit anders dan hij altijd was, zelfs op straat of bij hem thuis; al had hij zich ook maar één keertje ergens bij betrokken getoond; al had hij zich maar bedronken en in zijn dronkenschap gelachen; al had hij zich desnoods overgegeven aan een woeste, verwrongen vrolijkheid, zoals een struikrover doet in een dronken bui – maar van dat al was bij hem nog geen greintje te bespeuren. Er zat helemaal niets in hem: niets kwaadaardigs of goeds, en deze afwezigheid van wat dan ook had iets angstwekkends. Zijn harde, marmeren gezicht zonder enige opvallende onregelmatigheid leek in de verste verte niet op enig ander gezicht; zijn gelaatstrekken vertoonden een strenge harmonie. Alleen de vele pokputten en kraters die ze bezaaiden maakten het tot zo’n gezicht waarop volgens het volksgezegde de duivel ’s nachts erwten liep te dorsen. Het vertrouwen en de sympathie van zo’n man winnen leek alle menselijke krachten te boven te gaan, maar Tsjitsjikov probeerde het. Om te beginnen was hij hem in allerlei onopvallende kleinigheden ter wille: hij bekeek aandachtig hoe de pennen waarmee hij schreef gesneden waren, en nadat hij er naar hun voorbeeld een aantal had bijgesneden, legde hij ze iedere keer voor hem klaar; hij blies en veegde het zand en de tabakskruimels van zijn tafel; bezorgde hem een nieuwe inktlap, kwam erachter waar hij zijn muts (de meest weerzinwekkende muts die ooit op aarde heeft bestaan) bewaarde en legde hem iedere keer een minuut voor het kantoor dichtging naast hem neer; schuierde zijn rug af als hij deze aan een muur met kalk had besmeurd – maar het bleef allemaal totaal onopgemerkt, alsof het niet gedaan werd. Toen vogelde Tsjitsjikov uit hoe het thuis met zijn gezinsleven zat en kwam hij aan de weet dat de chef een volgroeide dochter had met een gezicht dat ook de indruk wekte dat er ’s nachts erwten op werden gedorst. Hij kwam op het idee de aanval van deze zijde in te zetten. Hij achterhaalde naar welke kerk ze op zondag ging, posteerde zich iedere keer proper gekleed met een flink gesteven frontje tegenover haar, en de zaak had succes: de strenge bureauchef wankelde en vroeg hem op de thee! En nog voor ze er op de kanselarij erg in hadden, waren de zaken zo geregeld dat Tsjitsjikov bij hem thuis introk, broodnodig en onmisbaar werd, meel en suiker inkocht, de dochter behandelde als zijn verloofde en de bureauchef papaatje noemde en zijn hand kuste; in het belastingkantoor ging iedereen ervan uit dat eind februari, vóór de grote vasten, de bruiloft zou zijn. De strenge bureauchef begon zelfs een goed woordje voor hem te doen bij de leiding, en na enige tijd kwam Tsjitsjikov zelf als bureauchef terecht op een vrijgekomen lege plaats. Hieruit bleek ook het hoofddoel van zijn relatie met de oude bureauchef te hebben bestaan, want ogenblikkelijk stuurde hij zijn koffer in het geheim naar zijn huis en zat hij de volgende dag al in een andere woning. Hij sprak de bureauchef niet meer aan met papaatje en kuste niet langer zijn hand, en wat de bruiloft aangaat verwaterde de zaak alsof er helemaal nooit iets gebeurd was. Maar als hij de man tegen het lijf liep, drukte hij hem iedere keer vriendelijk de hand en vroeg hem bij zich thuis op de thee, zodat de oude bureauchef ondanks zijn eeuwige onbewogenheid en harde onverschilligheid iedere keer zijn hoofd schudde en voor zich uit mompelde: ‘Bedonderd, bedonderd heeft-ie me, de vuilak!’

Dit was de moeilijkste drempel die hij had genomen. Vanaf nu ging alles makkelijker en vlotter. Hij trad uit de schaduw. En bleek alles in zich te hebben wat in deze wereld verlangd werd: zowel aangename omgangsvormen en manieren, als slagvaardigheid in zakelijke aangelegenheden. Met deze middelen veroverde hij binnen korte tijd wat men noemt een profijtelijk plekje en wist daar uitstekend gebruik van te maken. Men dient te weten dat net in die tijd een begin was gemaakt met een draconische vervolging van alle mogelijke omkoperij; hij liet zich hierdoor niet afschrikken en wist deze vervolging ogenblikkelijk in eigen voordeel om te buigen, aldus een ronduit Russische vindingrijkheid aan de dag leggend die zich alleen in benarde tijden openbaart. De zaak stak zo in elkaar: zodra zich een rekestrant aandiende en een hand in zijn zak stak om daar, zoals wij in Rusland zeggen, de bekende aanbevelingsbrieven met de handtekening van vorst Chovanski uit te halen, zei hij met een glimlach terwijl hij die hand tegenhield: ‘Dacht u dat ik... nee, nee. Dit is onze plicht, onze taak, dit moeten wij zonder enige tegenprestatie doen! In dat opzicht kunt u gerust zijn: morgen is alles klaar. Mag ik alstublieft uw huisadres weten, u hoeft zich er zelf niet eens om te bekommeren, alles wordt bij u thuisbezorgd.’ De begeesterde rekestrant keerde bijna jubelend naar huis terug en dacht: Daar heb je nou eindelijk een man van wie er meer moesten zijn, dit is gewoon een kostbare diamant! Maar de rekestrant wachtte één dag, twee dagen – en het benodigde werd niet thuisbezorgd; de derde dag ook niet. Hij naar de kanselarij, aan zijn zaak was men nog niet eens begonnen; hij naar de kostbare diamant. ‘Ach, neemt u mij niet kwalijk,’ zei Tsjitsjikov heel beleefd, zijn beide handen vastpakkend, ‘we hebben het zo druk gehad, maar morgen is alles voor elkaar, morgen in ieder geval, echt, ik schaam me zelfs!’ En dit alles begeleid door charmante gebaren. Als daarbij toevallig een pand van zijn kamerjas openviel, dan probeerde zijn hand dit ogenblikkelijk te corrigeren en het jaspand tegen te houden. Maar de volgende dag, noch de daaropvolgende of die daarna werden de papieren thuisbezorgd. De rekestrant krabt zich eens op zijn achterhoofd: Dit wordt te gek, is er soms iets mis? Hij doet navraag en krijgt te horen: de klerken moeten wat krijgen. ‘Waarom niet? Ik ben bereid een, twee kwartjes te geven.’ ‘Nee, geen kwartje, maar een witje.’ ‘Een witje voor de klerken?’ roept de rekestrant uit. ‘Wat windt u zich nou op,’ antwoordt men hem, ‘het komt op hetzelfde neer: de klerken krijgen een kwartje de man, en de rest gaat naar de leiding.’ De weinig snuggere rekestrant slaat zich voor het hoofd en foetert ongenadig op de nieuwe orde der dingen, de vervolging van omkoperij en de beleefde en nobele omgangsvormen der beambten. ‘Vroeger wist je tenminste wat je moest doen: je nam voor de leidinggevende een roodje mee en het was al zowat voor de bakker; maar nu is het een witje de man en ben je ook nog eens een week in de weer voordat je erachter bent; ze kunnen de pot op met hun onbaatzuchtigheid en ambtelijke nobelheid!’ De rekestrant had natuurlijk gelijk, maar daar stond tegenover dat er nu niemand omgekocht werd: alle leidinggevenden waren doodeerlijk en uiterst nobel, alleen de secretarissen en klerken waren schurken. Algauw deed zich aan Tsjitsjikov een veel breder werkterrein voor: er werd een commissie in het leven geroepen voor de bouw van een zeer kapitaal overheidsgebouw. Hij bemachtigde ook een plaatsje in deze commissie en ontpopte zich als een van haar actiefste leden. De commissie ging onverwijld aan de slag. Zes jaar was ze met het gebouw in de weer; maar of het klimaat nu opspeelde, of dat het door het materiaal kwam – het overheidsgebouw steeg maar niet boven de fundering uit. En in de tussentijd verrees in andere uiteinden van de stad bij elk van de commissieleden een fraai, in burgerstijl opgetrokken huis: kennelijk was de bodemgesteldheid daar wat beter. De leden raakten al in goeden doen en begonnen gezinnen te stichten. Nu pas wist ook Tsjitsjikov zich een beetje te ontworstelen aan de strenge wetten van onthouding en zijn onverbiddelijke zelfopoffering. Nu pas werden eindelijk de teugels van zijn langdurige vasten gevierd en bleek hij nooit wars te zijn geweest van allerhande geneugten die hij zich in de jaren van zijn vurige jeugd, waarin geen mens zich volledig in de hand heeft, had weten te ontzeggen. Hij sprong een beetje uit de band: voorzag zich van een tamelijk goede kok en fijn geweven Hollandse hemden. Kocht nu lakense stoffen zoals niemand in het hele gouvernement droeg en gaf vanaf nu de voorkeur aan bruine en roodachtige tinten met een spikkeltje; hij had inmiddels een prachtig tweespan aangeschaft, hield zelf altijd één teugel vast en liet het vandehandse paard zo krom als een hoepel lopen; had inmiddels de gewoonte zich te deppen met een spons, gedrenkt in een mengsel van water en eau de cologne; kocht voor flink wat geld een bepaald soort zeep om een gladde huid te krijgen; had inmiddels...

Maar ineens werd in plaats van de vorige slapjanus een nieuwe chef gestuurd, een strenge militair en vijand van al wie steekpenningen aannam en alles wat onwaarheid heette. De eerstvolgende dag joeg hij iedereen tot op de laatste man de stuipen op het lijf, verlangde verslagen, ontdekte tekorten en alom missende bedragen, merkte tegelijkertijd de in fraaie burgerstijl opgetrokken huizen op, en er kwam een grote schoonmaak. Ambtenaren werden uit hun functie ontheven; de in burgerstijl opgetrokken huizen vervielen aan de staat en werden omgetoverd in allerlei liefdadigheidsinstellingen en militaire scholen voor soldatenkinderen; alles ging de mist in, en Tsjitsjikov nog het meest van iedereen. Ondanks zijn prettige voorkomen stond zijn gezicht de chef al meteen niet aan – waarom precies weet God alleen: soms is voor zoiets gewoon geen reden, en de man vatte een dodelijke haat voor hem op. De onverbiddelijke chef joeg iedereen een schrik op de hals. Maar aangezien hij nog altijd een militair was en dus niet bekend met alle subtiliteiten van de burgerlijke foefjes, wisten de andere ambtenaren zich na enige tijd door middel van een oprecht uiterlijk en het vermogen met alle winden mee te waaien bij hem in de gunst te raken, en belandde de generaal algauw in de handen van nog grotere schurken, die hij helemaal niet als zodanig beschouwde; hij was zelfs tevreden dat hij eindelijk de juiste mensen had uitgekozen en schepte niet zuinig op over zijn subtiele vermogen talenten te herkennen. De ambtenaren hadden in een wip zijn inborst en karakter door. Al wat zich maar onder zijn leiding ophield werd een meedogenloos vervolger van onwaarheden; overal, op alle fronten maakten ze er jacht op, als vissers die met een harpoen op een dikke beloega jagen, en ze deden dit met zo veel succes dat ieder van hen in een mum van tijd een kapitaal van een paar duizend roebel had vergaard. In die tijd hervonden veel van de vroegere ambtenaren het pad der waarheid en werden weer in dienst genomen. Maar Tsjitsjikov wist met geen mogelijkheid bij hem in het gevlei te komen, hoezeer de door brieven van vorst Chovanski gemotiveerde eerste secretaris van de generaal, die de man gewoonlijk met het grootste gemak een neus aandraaide, ook zijn best deed en het voor hem opnam – hij stond hier volkomen machteloos. De generaal was zo iemand die weliswaar bij de neus werd genomen (zonder zijn medeweten overigens), maar als in zijn hoofd een idee had postgevat, dan bleef het daar als een ijzeren spijker zitten: je kreeg het er met geen mogelijkheid uitgepeuterd. Het enige wat de slimme secretaris kon doen was de vernietiging van Tsjitsjikovs besmeurde conduitestaat, en dan nog wist hij de chef daar alleen toe te bewegen door een beroep op diens mededogen na hem in levendige kleuren het aangrijpende lot geschilderd te hebben van Tsjitsjikovs ongelukkige gezin, dat deze gelukkig niet bezat.

‘Nou ja!’ zei Tsjitsjikov. ‘Ik had aardig beet, maar het lijntje is geknapt, daar doe je niks aan. Met huilen schiet je niet op, aanpakken is het devies.’ En dus besloot hij opnieuw een carrière te beginnen, zich weer met geduld te wapenen en zich weer alles te ontzeggen, hoe lui en fijn zijn vroegere leventje ook geweest was. Hij moest verhuizen naar een andere stad, en zich daar nog eens in de kijker spelen. Om een of andere reden wilde het allemaal niet vlotten. In zeer korte tijd moest hij twee, drie keer van baan ruilen. Smoezelige, miezerige baantjes. Men moet weten dat Tsjitsjikov de meest welvoeglijke mens was die ooit op aarde heeft rondgelopen. Hij moest zich aanvankelijk weliswaar in een smoezelig gezelschap opwerken, maar innerlijk wist hij altijd zijn properheid te bewaren, had hij graag dat de tafels in de kanselarijen van gelakt hout waren en alles er voornaam uitzag. Nooit permitteerde hij zich in zijn conversatie een onwelvoeglijk woord en altijd was hij beledigd als hij in andermans woorden een gebrek aan het vereiste respect voor zijn rang of titel bespeurde. Het zal de lezer denk ik genoegen doen te horen dat hij om de dag van ondergoed wisselde, en ’s zomers als het heet was zelfs iedere dag: elke ook maar enigszins onaangename geur was al een belediging voor hem. Om die reden stak hij ook elke keer als Petroesjka hem kwam helpen bij het uitkleden en het uittrekken van zijn laarzen een kruidnagel in zijn neus, en in veel gevallen waren zijn zenuwen delicaat als die van een meisje; daarom viel het hem zwaar weer in gelederen te belanden waar alles doordesemd was van brandewijn en onfatsoenlijk gedrag. Hoezeer hij zich ook vermande, hij werd gedurende deze tegenslagen toch mager en kreeg zelfs een groene teint. Terwijl hij net dikker was geworden en al de ronde en behoorlijke vormen begon aan te nemen waarin de lezer met hem kennis heeft gemaakt, en hij bij zijn aanblik in de spiegel al regelmatig aan allemaal aangename dingen dacht: een vrouwtje, een kinderkamer, en op deze gedachten een glimlach volgde; maar als hij nu toevallig naar zichzelf in de spiegel keek, kon hij niet nalaten te roepen: ‘Heilige Moeder Gods! Wat ben ik afzichtelijk geworden!’ En dan wilde hij lange tijd niet naar zichzelf kijken. Maar onze held verdroeg alles, hij verdroeg het allemaal manhaftig en geduldig – en maakte ten slotte de overstap naar de douane. Hier moet gezegd dat deze dienst sinds jaar en dag het heimelijke onderwerp van zijn overpeinzingen was geweest. Hij zag wat een chique buitenlandse spulletjes douanebeambten in de wacht sleepten, wat een porselein en batist ze hun peetmoedertjes, tantetjes en zusters stuurden. Sinds jaar en dag had hij regelmatig verzucht: ‘Daar zou ik naartoe moeten verkassen: de grens ligt om de hoek, de mensen zijn er beschaafd, en je kunt er aan zulke fijn geweven Hollandse hemden komen!’ Hier moet aan worden toegevoegd dat hij bij dit alles ook een speciaal soort Franse zeep in gedachten had die de huid een buitengewone blankheid gaf en de wangen verfriste; hoe de zeep heette mocht Joost weten, maar naar hij meende was deze uitgerekend op de grens te vinden. Kort en goed, hij wilde allang bij de douane, maar was daar door allerlei lopende voordeeltjes uit de bouwcommissie van afgehouden in de terechte veronderstelling dat de douane al met al niet meer was dan tien vogels in de lucht, terwijl hij er met de commissie alvast één in handen had. Maar nu besloot hij koste wat kost bij de douane binnen te komen, en dat deed hij ook. Hij ging er met ongewone ijver aan de slag. Het bleek dat het lot zelve hem had voorbestemd voor het beroep van douanier. Een dergelijke gewiekstheid, scherpzinnigheid en vindingrijkheid was niet alleen ongekend, het was zelfs ongehoord. Na drie, vier weken had hij het douanewezen al zo in de vingers dat hij absoluut alles wist: zonder ook maar te wegen of te meten wist hij op de tast hoeveel el laken of andere stof een willekeurige rol bevatte; hij nam een pakje in de hand en kon meteen vertellen hoeveel pond erin zat. Wat visitaties aangaat had hij gewoon, zoals zelfs zijn collega’s het uitdrukten, het reukvermogen van een hond: je kon niet anders dan versteld staan als je zag over hoeveel geduld hij beschikte om elk knoopje te betasten, en dat alles met een dodelijke koelbloedigheid die beleefd was op het onwaarschijnlijke af. En terwijl de gevisiteerden raasden, door het lint gingen en de boosaardige aanvechting voelden klappen uit te delen aan zijn sympathieke voorkomen, zei hij slechts, zonder ook maar een zier van zijn gezicht of beleefde manieren te veranderen: ‘Zou u misschien de kleine moeite willen nemen even op te staan?’ Of: ‘Mevrouw, zou u zich naar de andere kamer willen begeven? Daar zal een echtgenote van een onzer beambten zich met u onderhouden.’ Of: ‘Excuseer, ik torn met dit mesje hier de voering van uw jas een stukje open,’ en dit zeggende trok hij er koelbloedig sjaals en omslagdoeken onder vandaan alsof hij ze uit zijn eigen koffer haalde. Zelfs zijn superieuren verklaarden dat hij geen mens maar een duivel was: hij spoorde dingen op in wielen, disselbomen, paardeoren en op God weet wat voor plekken waarvan geen auteur het in zijn hoofd zou halen er een kijkje te nemen en waartoe alleen douanebeambten zich toegang mogen verschaffen. Zodat de arme reiziger na het passeren van de grens nog minutenlang niet bij zinnen kon komen en, zich het zweet afwissend dat zich als een fijne uitslag over zijn hele lichaam had verspreid, alleen maar kruisen sloeg en zei: ‘Poeh, poeh!’ Zijn toestand leek sprekend op die van een scholier die uit het geheime kamertje komt zetten waar de directeur hem had ontboden om hem ergens over te beleren, maar hem in plaats daarvan totaal onverwacht een aframmeling heeft gegeven. In korte tijd hadden smokkelaars door hem geen leven meer. Hij was de schrik en wanhoop van alle Poolse jidden. Zijn eerlijkheid en onomkoopbaarheid waren onwankelbaar en bijna onnatuurlijk. Hij eigende zichzelf niet eens een klein kapitaaltje toe uit de diverse geconfisqueerde goederen en in beslag genomen spulletjes die ter vermijding van overbodig papierwerk niet naar de staat waren gegaan. Zo’n ijverige, onbaatzuchtige dienstbetrachting moest wel het voorwerp van algehele verbazing worden en ten slotte de leiding ter ore komen. Hij kreeg een rang en promotie en kwam vervolgens met een project om alle smokkelaars te vangen, waarbij hij alleen middelen verlangde om het zelf ten uitvoer te leggen. Ogenblikkelijk kreeg hij een eenheid toegewezen en het onbeperkte recht allerlei doorzoekingen te verrichten. Dit was het enige wat hij wilde. Rond die tijd had zich een sterke, goed georganiseerde smokkelaarsbende gevormd; een gewaagde onderneming beloofde een miljoenenwinst op te leveren. Hij was al lang op de hoogte van de bende en had afgevaardigden die hem kwamen omkopen zelfs kortweg afgewezen: ‘Het is nog te vroeg.’ Nadat hij alles tot zijn beschikking had gekregen, liet hij dit de smokkelaars onmiddellijk weten, zeggende: ‘Nu is het tijd.’ Het kon niet spaak lopen. Nu kon hij in één jaar meer krijgen dan hij in twintig jaar met de meest vlijtige dienstbetrachting zou opstrijken. Voorheen had hij niets met hen te maken willen hebben omdat hij niet meer was dan een eenvoudige pion en er dus weinig aan over zou hebben gehouden, maar nu... nu lag het heel anders: hij kon om het even welke voorwaarden stellen. Om de zaak zo gesmeerd mogelijk te laten verlopen praatte hij een medeambtenaar om die, hoewel grijs van haren, geen verweer had tegen de verleiding. De voorwaarden werden overeengekomen, en de bende ging aan de slag. Ze begonnen fenomenaal: de lezer kent zonder enige twijfel het zo vaak vertelde verhaal van de uitgekiende reis van Spaanse schapen die met dubbele pelzen de grens overstaken en onder die pelzen voor een miljoen aan Brabants kant hadden zitten. Dit voorval speelde zich precies af in de tijd dat Tsjitsjikov bij de douane werkte. Als hij niet zelf aan de operatie had meegedaan, zouden geen jidden ter wereld een dergelijke klus hebben kunnen klaren. Na drie of vier schapetochten over de grens hadden de beide ambtenaren een kapitaal van vierhonderdduizend op zak. Bij Tsjitsjikov ging het naar verluidt zelfs de vijfhonderdduizend te boven aangezien hij slagvaardiger was. God mag weten tot wat voor astronomische cijfers de weldadige bedragen wel niet zouden zijn uitgegroeid, als niet een satanische kracht een spaak in het wiel had gestoken. De duivel bracht de beide ambtenaren van de wijs – simpel gezegd: de ambtenaren raakten door het dolle heen en kregen ruzie om niks. Tijdens een verhit gesprek, en misschien ook met een glaasje op, maakte Tsjitsjikov zijn collega op een keer uit voor popezoon, waardoor deze, hoewel inderdaad de zoon van een pope, zomaar ineens diep beledigd was en hem even krachtig en ongewoon scherp als volgt van repliek diende: ‘Nee, je liegt, ik ben een staatsraad en geen popezoon, jij bent zelf een popezoon!’ En om hem extra te ergeren voegde hij er nog aan toe: ‘Zo is het maar net!’ Hoewel hij Tsjitsjikov aldus beide oren had gewassen door hem de toegevoegde benaming te retourneren, en hoewel de woorden ‘Zo is het maar net!’ niet mis waren, was hij nog niet tevreden en gaf hij hem ook nog eens in het geheim aan. Men beweert overigens dat ze toch al ruzie hadden vanwege een of ander vrouwtje, fris en flink als een stevige knolraap, zoals de douanebeambten het uitdrukten; dat er zelfs lieden waren omgekocht om onze held tegen het vallen van de avond in een donkere steeg een aframmeling te geven; maar dat de beide beambten van een koude kermis thuiskwamen en een stafkapitein genaamd Sjamsjarjov zich van het vrouwtje had bediend. Hoe het werkelijk in elkaar stak – geen flauw idee; laat de lezer die daar aardigheid in heeft het verhaal liever zelf afmaken. Hoofdzaak is dat de geheime betrekkingen met de smokkelaars aan het licht kwamen. De staatsraad ging weliswaar zelf ten onder, maar hij sleepte ook zijn collega mee. De beide beambten werden voor het gerecht gesleept, alles wat ze hadden werd geconfisqueerd en beschreven, en dit kwam allemaal ineens, als een donderslag boven hun hoofden tot uitbarsting. Als na een bedwelming bij zinnen gekomen zagen ze tot hun ontzetting wat ze hadden aangericht. De staatsraad raakte naar Russisch gebruik van verdriet aan de drank, maar de collegeraad hield stand. Ondanks de scherpe neus van zijn superieuren die een onderzoek kwamen instellen wist hij een deel van het geld te verstoppen. Hij haalde alle subtiele trucjes van zijn zeer ervaren geest en enorme mensenkennis uit de kast, ging hier te werk met aangename manieren, daar met roerende woorden, hanteerde hier de stroopkwast van vleierij, die een zaak nimmer schaadt, stak daar iemand wat centen toe – kortom, hij bewerkte de boel zodanig dat hij tenminste niet zo oneervol werd ontslagen als zijn collega, en onder de strafzaak uitkwam. Maar zowel zijn kapitaal als al die buitenlandse spulletjes waren nu weg, hij had niets meer; voor dat alles hadden zich andere liefhebbers aangediend. Wat hij nog overhad, waren een duizendtal tientjes, verstopt als appeltje voor de dorst, twee dozijn Hollandse hemden, een rijtuigje van het soort waarin vrijgezellen zich verplaatsen en twee lijfeigenen: de koetsier Selifan en de lakei Petroesjka; en gedreven door de goedheid huns harten lieten de douanebeambten hem vijf, zes stukken zeep voor het behoud van frisse wangen houden, dat was alles. Welnu, dat was de staat waarin onze held nu verkeerde! Dat was de baaierd aan rampen die over zijn hoofd was neergedaald! Dit noemde hij: in staatsdienst lijden omwille van de waarheid. Je zou nu denken dat hij zich na zulke stormen, beproevingen, grillen van het lot en levensverdriet met zijn resterende zuurverdiende tienduizendje in een vreedzaam uithoekje van een districtsstadje zou neerlaten om daar voorgoed in een sitsen kamerjas bij het raam van een laag huisje te versuffen, op zondagen een vechtpartij tussen de boeren beslechtend die voor zijn vensters oplaaide, of voor een frisse neus een ommetje makend naar het kippenhok om persoonlijk een voor de soep bestemde kip te bevoelen, en aldus een rimpelloos, maar in zijn soort ook niet onnut leven te leiden. Maar zo geschiedde niet. Wij moeten recht doen aan de tomeloze kracht van zijn karakter. Na alles wat bij een ander genoeg zou zijn geweest hem zo niet om hals te brengen, dan wel voor altijd te temperen en betomen, doofde in hem die onbevattelijke hartstocht niet uit. Hij was bedroefd, geërgerd, mopperde op de hele wereld, maakte zich kwaad over de onrechtvaardigheid van het lot, was verbolgen over de onrechtvaardigheid van de mensen, maar kon het toch niet laten een nieuwe poging te wagen. Kortom, hij legde een geduld aan de dag waarbij het houterige geduld van de Duitser, dat al in diens trage, luie bloedsomloop besloten ligt, in het niet verzonk. Tsjitsjikovs bloed daarentegen sprankelde volop, en er was heel wat beredeneerde wilskracht voor nodig om alles te betomen wat naar buiten wilde springen en in vrijheid ronddartelen. Hij redeneerde als volgt, en raakte daarbij aan een kern van waarheid: Waarom ik nou? Waarom heb ik deze ellende over me heen gekregen? Wie zit er tegenwoordig nou op z’n werk te lummelen? Iedereen verrijkt zich. Ik heb niemand ongelukkig gemaakt: ik heb geen weduwe beroofd, niemand aan de bedelstaf gebracht, ik heb gebruikgemaakt van de overdaad en mijn deel gepakt waar iedereen gepakt zou hebben; had ik het niet gedaan, dan anderen wel. Waarom gaat het anderen dan voor de wind, en moet ik als een worm creperen? Wat moet ik nu? Waar deug ik voor? Hoe kan ik een eerzame huisvader nu nog in de ogen zien? Hoe kan ik geen gewetenswroeging hebben, wetende dat ik een overbodige ballast op aarde ben? En wat zullen mijn kinderen later zeggen? ‘Moet je zien,’ zullen ze zeggen, ‘die schoft van een vader heeft ons helemaal geen vermogen nagelaten!’