Hugo Arlman

De eeuw van J.L. Heldring
(1917–2013)

Een biografie

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 HUGO ARLMAN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8241 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Keerpunt Koude Oorlog

Een paar dagen nadat op 9 november 1989 de Muur tussen Oost- en West-Berlijn met hamers en beitels was afgebroken, schreef J.L. Heldring in NRC Handelsblad: ‘Wanneer beide Duitse landen herenigd zullen zijn, weten we niet, maar het Duitse volk is al herenigd. Donderdagavond hebben we op de televisie gezien hoe honderdduizenden Oost-Duitsers door West-Duitsers in de armen werden gesloten.’1

45 jaar lang had Heldring in ‘Dezer Dagen’, zijn rubriek in NRC Handelsblad, over de Koude Oorlog geschreven, over Amerika versus Rusland, over de NAVO tegenover het Warschaupact; het thema had zich ingegraven in zijn denken. Hoe weinig ideologisch hij ook dacht, de grote gebeurtenissen en ontwikkelingen in de wereld had hij meestal door het denkraam van de Koude Oorlog gezien: ‘Bijna alles wat er op de wereld gebeurde kon daaraan worden gerelateerd.’2 Vrij snel na de Tweede Wereldoorlog had voor hem vastgestaan dat West-Europa zonder Amerikaanse militaire bescherming zou bezwijken onder de Sovjet-Russische politieke en militaire druk. Het was de belangrijkste pijler onder zijn denken over de Koude Oorlog geweest.

Voor Heldring was het doel van de Koude Oorlog: ‘de Russen weg uit Oost-Europa’ en ‘het vreedzaam naast elkaar leven van twee volstrekt verschillende politieke stelsels’. Dat was begin jaren negentig, met de Duitse hereniging, de ‘bevrijding’ van de Oost-Europese landen en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie bereikt; het Westen had gewonnen. Tegelijk zag Heldring dat het einde van de Koude Oorlog consequenties kon hebben voor de NAVO, die immers was opgericht om de Russen tegen te houden. ‘Nu ook het gevaar van een grote, gecoördineerde aanval uit het oosten is verdwenen,’ zo noteerde hij twee jaar na de val van de Muur, ‘wat is [dan] de rol van de NAVO geworden?’3 Gevolgd door: ‘Het Amerikaans-Europese bondgenootschap raakt steeds meer onderhevig aan middelpuntvliedende krachten. Dit was te voorspellen want een bondgenootschap zonder vijand is zijn reden van bestaan, althans van concentratie kwijt.’4

De val van de Muur in Berlijn was, kortom, voor de journalist en columnist J.L. Heldring zelf een keerpunt, in symbolisch en intellectueel opzicht; het was het moment waarop zijn kijk op en zijn denken over de politieke verhoudingen in de wereld een draai moesten maken – of zouden blijven stilstaan. ‘Nu de Koude Oorlog voorbij is ben ik [...] verweesd geraakt,’ zo schreef hij, ‘want hij leverde toch een soort kompas op voor ons denken.’5 Met voor hem ongebruikelijke luchthartigheid schreef hij eind 1990: ‘Ik heb de Koude Oorlog nooit verschrikkelijk gevonden, ik heb hem zelfs altijd met veel plezier gevoerd.’6

Terwijl het Haagse ministerie van Buitenlandse Zaken volhield dat de wereld nog steeds dezelfde was en premier Ruud Lubbers verkondigde dat West- en Oost-Duitsland heel goed naast elkaar konden blijven bestaan, was het uitzonderlijke van Heldring dat juist de man die professioneel groot geworden was met de Koude Oorlog als een van de eersten in 1989 zag hoe fundamenteel de verhoudingen tussen Amerika, Europa en de Europese landen onderling zouden kunnen veranderen. Het was tekenend voor zijn analytisch vermogen en zijn intellectuele lenigheid.

Heldring was voor in de zeventig toen de Muur viel. Vanaf 1945 had hij bij de NRC gewerkt, vanaf 1960 had hij wekelijks twee of drie afleveringen geschreven van zijn rubriek ‘Dezer Dagen’. 4400 afleveringen schreef hij tussen 1960 en 2012, nog te vermeerderen met de talloze tijdschriftartikelen, speeches en lezingen die hij in de loop der jaren op papier zette. In de achthonderd tot duizend woorden van ‘Dezer Dagen’ bediende hij een groeiende groep NRC-lezers met scherpe analyses, prikkelende vragen en confronterende dilemma’s uit de buitenlandse politiek, de democratische troebelen van de universitaire wereld, onoplosbare vragen in religie en geloof, de logica die taalgebruik zou moeten beheersen en het verschil tussen liberaal en conservatief. Wie de ene keer gelezen had over de betekenis van Jezus’ kruiswoorden, werd in de volgende aflevering geconfronteerd met de haperende Europese eenwording, Dostojevski en de Groot-Inquisiteur, de Nederlandse taal en het belang van correct kommagebruik, het niveau van het universitair onderwijs, het verband tussen seks en de studentenopstanden van 1968, of de werken van de Russische filosoof Lev Sjestov.

‘Dezer Dagens’ waren helder en ondubbelzinnig opgeschreven. Het taalgebruik was precies en zonder veel opsmuk. Of het moesten de zorgvuldige observaties zijn waarmee de rubriek soms begon. Daarnaast was er hoogstens de versiering van een goedgekozen citaat in Frans, Duits, Engels of Latijn, of soms een onderkoeld gepresenteerd grapje, sniertje of schopje onder tafel. Hofland noemde dat: ‘De onnavolgbare muziek in zijn stijl.’ Heldring was gezegend met een zeldzaam goed geheugen: voor mensen, voor geschiedenis, voor boeken die hij gelezen had, voor geografie. Dat was, gekoppeld aan zijn brede nieuwsgierigheid en leeshonger, te merken aan zijn columns, die regelmatig wonderen van kennis en eruditie waren.

‘Dezer Dagen’ stond, in afwijking van de gebruikelijke hedendaagse column, niet vol met statements of meningen, maar was opgebouwd uit feiten, observaties, logische redeneringen en vraagtekens. Juist daardoor verrichtten zijn ‘Dezer Dagens’ dat waar hij ze voor bedoeld had: ‘Waar het op aankomt is de mensen tot nadenken te zetten. “L’essentiel est de faire réfléchir.”’7

Als het over buitenlandse politiek ging – een van zijn hoofdonderwerpen – had Heldring als uitgangspunt dat het gedrag van landen vooral werd bepaald door hun eigen belangen en hun machtspolitieke overwegingen en niet door hun ideologie. Dat gold voor de Verenigde Staten, voor de Sovjet-Unie en voor Nederland. Ideologie en propaganda werden er als een vernislaagje van schone schijn overheen gelegd. Hoe gek de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-il of de Iraanse president Mahmoud Ahmadinejad in westerse ogen ook konden lijken, uiteindelijk zat er bij beide een min of meer rationeel idee achter. Een kernmacht die sterk genoeg was om Amerika af te schrikken van een aanval had in Heldrings ogen een zekere logica. ‘Dit mag dan waanzin zijn, toch zit er lijn in,’8 citeerde Heldring uit Shakespeares Hamlet.9

Heldring was op zijn best als hij koel en analytisch de politieke verhoudingen rond, bijvoorbeeld, Noord-Korea fileerde en op die manier de lezer opnieuw aan het denken kon zetten. ‘Nu roept iedereen dat China Noord-Korea tot de orde moet roepen. Het is inderdaad het enige land dat dit zou kunnen doen, maar het kijkt wel uit. Implosie van het regime zou wellicht tot gevolg hebben dat miljoenen Noord-Koreanen zouden uitwijken naar het welvarender China. Het zou ook kunnen leiden tot een verenigd Korea, Amerika’s bondgenoot, dat China’s grenzen zou bereiken.’10

Met hetzelfde gereedschap keek hij naar Iran en kon, door alle op emoties en ideologie gebaseerde praatjes van Iraniërs, Amerikanen en Israëli’s heen, een ingewikkelde kluwen van belangen tot overzichtelijke proporties terugbrengen. Dat gold zeker als de analyticus Heldring zich niet door zijn politieke partis pris – de Amerikaanse militaire paraplu boven West-Europa is noodzakelijk, de politieke samenwerking tussen de Europese landen zal nooit tot stand komen – in de weg liet zitten. Dan schreef hij als de non-conformist en onafhankelijk denker die hij was. ‘Zonder angst of wederdienst’ ten opzichte van dezelfde elite waar hij sociaal gezien deel van uitmaakte, zonder partijaffiliaties, niet gehinderd door politieke ideologieën als socialisme, conservatisme of liberalisme. ‘Zo kon hij van buiten naar binnen kijken, met het gevoel van de insider die de grenzen en mogelijkheden kende,’ werd over Heldrings voorbeeld Raymond Aron geschreven.11 Het gold ook voor Heldring.

Hij was te bescheiden om zichzelf met Raymond Aron te vergelijken. Ook omdat Aron hoogleraar was geweest en wetenschappelijk werk had geschreven. ‘Ik durf het nauwelijks te zeggen omdat het zo arrogant klinkt, maar in hem zag ik een geestverwant,’ zei hij in een interview in NRC Handelsblad in 2002. ‘Aron kon zaken op zo’n buitengewoon lucide wijze samenvatten dat ik vaak dacht: god, dat ik daar nooit zelf op gekomen ben. Hij schreef eens dat mensen die bereid zijn om te sterven voor een ideaal, zéker bereid zijn om een ánder te laten sterven voor dat ideaal. Heel eenvoudig. Heel treffend. En het is natuurlijk waar. Andermans leven is een minder groot offer dan je eigen leven.’12 Feit is dat Heldring, ruim tien jaar jonger dan Aron, op eenzelfde zorgvuldige, nuchtere en scherpe manier schreef. ‘Waarheid is het doel, koele analyse het middel,’ schreef Marijn Kruk over Heldring en Aron.13

De Nederlandse historicus Johan Huizinga was een andere bron waaruit Heldring putte. Hij was verreweg de meest geciteerde schrijver in de ‘Dezer Dagen’-verzameling. Vooral als het ging om cultuurhistorische onderwerpen greep Heldring met grote regelmaat terug op diens ‘volkskenmerken’, de grens tussen West- en Midden-Europa, het gevaar van de massa, de legitimiteit van conservatisme. Het zou maar zo kunnen zijn dat bij Heldrings voorkeur voor Huizinga heeft meegeholpen dat de eerstejaars rechtenstudent de beroemde hoogleraar geschiedenis in levenden lijve zag wandelen vanaf zijn huis aan de Witte Singel in Leiden – waar hij de buurman was van Jerome’s oom W. Brede Kristensen –, of door het lezen van In de schaduwen van morgen tijdens een bootreis naar Griekenland in 1936.

De schrijfster Carry van Bruggen werd, nadat hij haar boek Prometheus in de oorlog had ontdekt, zijn ‘huisfilosoof’. In een ontvankelijke periode van zijn leven maakte hij zich een deel van haar denkwijzen eigen, en voor hem basale ideeën als dat de identiteit van mensen en van naties bestond bij gratie van ‘het verschil met anderen’ en het spanningsveld tussen de drang tot ‘zelfhandhaving’ tegenover ‘zelfopheffing’ zouden hem nooit meer verlaten.

==

Raymond Aron, Johan Huizinga en Carry van Bruggen waren op een vruchtbare bodem gevallen. Jerome Heldring groeide als intelligente en nieuwsgierige jongen op in een intellectueel stimulerend huis. Frans was door de Parijse achtergrond van zijn moeder vanzelfsprekend. Ernst Heldring was een oudere, bereisde vader met een grote, ook culturele en kunstzinnige belangstelling. En tante Olga, door wie Jerome vanaf zijn zesde werd opgevoed, had grote literaire belangstelling. Op het Barlaeus Gymnasium heerste ook destijds een intellectueel klimaat waarin Jerome Heldring uitstekend gedijde. Over het geestelijk niveau op de Leidse corpssociëteit Minerva werd altijd geklaagd, maar Heldring was gevormd genoeg om op natuurlijke manier terecht te komen in de kringen van corpsblad Virtus en dispuut Exercendo, waar je niet dommer van werd. Uit de intellectuele wildernisjaren waarin hij tijdens de oorlog gedeeltelijk terechtkwam, nam hij uiteindelijk toch ‘de Russen’ en filosoof Sjestov en Carry van Bruggen mee. Bij de NRC, ten slotte, kwam hij na de oorlog thuis, zo leek het achteraf. Daar heerste vrijheid en stimulans om zich verder te ontwikkelen, terwijl de vier jaar werken voor Buitenlandse Zaken in New York begin jaren vijftig hem een schat aan ervaring gaf en ook socialer en opener maakte.

==

In journalistiek opzicht was Heldring een aanhanger van ‘Commentaar is gratis, feiten zijn heilig’ van C.P. Scott, hoofdredacteur van The Guardian in de eerste decennia van de twintigste eeuw. Een adagium dat hij als liberale vrijdenker uitwerkte in de redactionele uitgangspunten voor NRC Handelsblad in 1970, die nog steeds geldend én geldig zijn. In campagnejournalistiek zag Heldring weinig: ‘Betrokken verslaggeving is een contradictio in terminis, maar in feite propaganda,’ schreef Heldring in zijn laatste ‘Dezer Dagen’.14 ‘De plicht van de verslaggever is om te berichten over de toestand op de plaats waar hij werkt, of hij nu een brand verslaat in Lutjebroek of een burgeroorlog in El Salvador,’ stond in een ‘Dezer Dagen’ uit 1982, geschreven naar aanleiding van de moord op vier Nederlandse journalisten daar. ‘Die plicht heeft de verslaggever tegenover het Nederlandse publiek,’ betoogde Heldring. ‘Dat vraagt – heeft althans recht op – informatie over de feitelijke toedracht van gebeurtenissen, waar ook ter wereld.’15 ‘Eropuit zijn om invloed uit te oefenen,’ zei hij in 1983 in een radioprogramma, ‘is het einde van de onafhankelijke columnist.’16

In zijn rubriek had Heldring vanzelfsprekend meer vrijheid dan de gemiddelde verslaggever. Commentaar was gratis, maar wie Heldring wees op het gebruik van feiten die geen feiten waren, kreeg royaal gelijk. Hij kwam groothartig terug op begane vergissingen, feitelijke fouten of zondes tegen zijn eigen taalkundige logica. Toen hij een keer de fout maakte die juist onderwerp van zijn rubriek was, kastijdde hij zichzelf publiekelijk door de volgende column zonder foto te laten verschijnen.

‘Wel placht de Nederlandse courantenlezer in zijn bladen,’ zo citeerde Heldring graag de Leidse historicus H.T. Colenbrander, ‘uitvoerige correspondentiën te lezen omtrent wat er in de wereld voorviel, doch hij was eraan ontwend geraakt zich de vraag te stellen, laat staan te beantwoorden, welken invloed buitenlandsche gebeurtenissen zouden kunnen hebben op lotgevallen en belangen van het eigen land.’17 Dat was een invalshoek die Heldring wel interesseerde. Andersom stond het idee dat Den Haag de navel van de wereld was ver van Heldring af. Niet voor niets had hij op zijn New Yorkse werkkamer een kaart van Amerika hangen waarop Nederland op dezelfde schaal nog net zichtbaar was. Het thema ‘hoe klein is Nederland’ kwam regelmatig terug als de Nederlandse politiek er weer eens van uitging dat de wereld zich naar haar Haagse nukken zou gedragen, zoals bij de Indonesische onafhankelijkheid, de oorlog om Nieuw-Guinea, of diverse episodes uit het tijdperk van Nederland-gidsland. Meer nog confronteerde hij de lezer keer op keer met een antwoord op de vraag hoe er in het buitenland naar Nederland of naar de Haagse politiek gekeken werd; het antwoord was steevast: het land was arrogant, drammerig, bot, hypocriet, moralistisch, belerend, met veel te grote schoenen aan.

De beantwoording van de vraag of hij enige invloed had met zijn rubriek, riep bij Heldring vooral bescheidenheid op. ‘Daar ben ik niet zo zeker van,’ zei hij in een gesproken column op de radio. ‘Ik heb er nooit iets van gemerkt.’18 Hij voegde eraan toe daar ook nooit op uit te zijn geweest; het ging hem om de bevordering van het helder denken.

Wie zijn invloed afmeet aan het aantal brieven dat hij als reactie op zijn ‘Dezer Dagens’ ontving, moet vaststellen dat hij veel invloed had. Het Nationaal Archief bevat een grote collectie brieven aan Heldring, over zo’n beetje alle onderwerpen waar hij over schreef, met de onderwerpen ‘taal’ en ‘koningshuis’ als uitschieters. Invloed had hij dus op het denken van menig lezer, die dan instemmend, kritisch, aanvullend of niet reageerde. Maar hoeveel?

Ter gelegenheid van zijn pensionering in 1982 bij het Genootschap Internationale Zaken was in het liber amicorum Dezer Jaren een hoofdstuk uitgetrokken voor antwoorden op de vraag hoe de opinieleiders van toen tegen zijn ‘Dezer Dagens’ aankeken, en of zij Heldring enige invloed toedichtten. Het lot zorgde ervoor dat Heldring daarna nog dertig jaar lang kon blijven schrijven.

Toenmalig secretaris-generaal van de NAVO en voormalig minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns had met grote regelmaat onder Heldrings vuur gelegen. Heldring was het met Luns’ stokpaardje – de weigering Nieuw-Guinea af te staan aan Indonesië – geheel oneens geweest en had ook kritiek gehad op de monomane manier waarop Luns, zonder zich wat aan te trekken van ambtelijke adviezen, het ministerie bestierde. Het deed aan Luns’ waardering voor Heldring niets af: ‘Het is juist dat Heldring over sommige problemen andere opvattingen had dan ik, maar dat is zijn goed recht. Wat de Nieuw-Guinea-kwestie betreft heb ik naar aanleiding van Heldrings meningen me weleens afgevraagd of ik het juiste beleid heb gevoerd.’19

Ook Max van der Stoel, minister van Buitenlandse Zaken in het kabinet-Den Uyl, erkende rekening te houden met Heldrings stukken. ‘Een artikel van Heldring was duidelijk een onderwerp van gesprek op Buitenlandse Zaken. Kritiek van hem overdacht je. Ook al was je het – als minister – niet altijd met hem eens, de onderwerpen waar hij over schreef waren dezelfde die het beleid vormden. [...] Zijn directe invloed was zelden aanwijsbaar, zijn indirecte is dat wel. Ik heb zelf vaak tegen medewerkers gezegd: je moet deze redevoering aanpassen, dit is niet logisch consistent, ik zie het kritische artikel van Heldring al voor me.’ Ben Bot, minister in het kabinet-Balkenende, zei later: ‘Hij had altijd een originele gedachte. Hij zette aan tot denken. “Wij journalisten zijn van de analyse,” zei hij. “Jullie politici van de oplossing.”’20

De eerste PvdA-minister van Buitenlandse Zaken sinds Van der Stoel, Frans Timmermans, schreef: ‘Bij Buitenlandse Zaken wordt NRC-commentator Heldring zeer serieus genomen. Hij wordt hier als het ware de dag na publicatie net zo besproken als ik vroeger met mijn maten op het schoolplein op maandagochtend de Koot en Bie van de voorafgaande zondagavond tegen het licht hield.’21

Onder geïnterviewde ambtenaren, politici en wetenschappers bestond grote overeenstemming over de kwaliteit van Heldrings scherpe analyses, de logica van zijn vragen en de rationaliteit van zijn afwegingen. Maar wie morele overwegingen in de politiek van groot belang vond, stoorde zich juist aan de afwezigheid daarvan in Heldrings columns. Polemoloog Bert Röling verweet hem geen idealen na te streven: ‘Vermoedelijk heeft hij die wel gehad, maar is hij in zijn idealen teleurgesteld geraakt: de verwezenlijking ervan is hem niet snel genoeg gegaan, hij heeft niet voldoende geduld gehad.’ Kamerlid Fred van der Spek, als voorman van de toenmalige Pacifistisch Socialistische Partij (PSP)22 een politiek tegenstander, vertelde: ‘Heldring is een oud-liberaal. Een aardige kant daarvan is dat hij openstaat voor andere meningen, en daar ook wel waardering voor kan opbrengen.’

Waar de meeste geïnterviewden uit 1982 het ook over eens waren, was dat Heldring niet de man was van de grote vergezichten en nieuwe concepten. Hij zou overigens de eerste zijn geweest om op te merken dat hij die pretentie ook helemaal niet had. In dat opzicht leek Heldring op Raymond Aron, die zichzelf meer ‘criticus’ vond en minder een ‘creatieve maker’, zoals Aron zijn studiegenoot Jean-Paul Sartre noemde. ‘Heldrings kracht,’ zo formuleerde voormalig minister Brinkhorst het, ‘is niet zozeer gelegen in het ontwikkelen van nieuwe concepties. Zijn oorspronkelijkheid ligt niet in nieuwe visies. Hij aanvaardt nieuwe gedachten alleen als deze corresponderen met nieuwe machtsverhoudingen.’

Toch had Brinkhorst geen gelijk. Vooral Heldrings herhaalde pleidooien vanaf het begin van de jaren zestig voor het opvoeren van de contacten – welke dan ook – met de landen en mensen in het Oostblok lieten een originele kijk zien op de Oost-Westverhoudingen die de geijkte paden van het Haagse Plein ver te buiten ging. Hij had vergelijkbare ideeën vaker geopperd, maar had zich gesteund gevoeld door een artikel van Zbigniew Brzezinski, een Pools-Amerikaanse hoogleraar. Het waren, ook in terugblik, verstandige ideeën, waarmee Heldring vooruitliep op de West-Duitse Ostpolitik van een kleine tien jaar later.

Onder veel journalisten had Heldring – als ze hem kenden of de moeite namen zijn rubriek te lezen – een naam als intelligente en nuchtere observator op afstand. Henk Hofland zei bij Heldrings vertrek als rubrieksschrijver: ‘Hij laat zich door geen enkel dogma leiden of de les lezen. Hij was een school op zichzelf.’23 Nieuwsuur-hoofdredacteur Joost Oranje bouwde een band met hem op toen hij regelmatig op de Haagse NRC-redactie zat met een Heldring die nog matineuzer was dan hijzelf. In een interview met Het Parool gaf hij Heldrings invloed weer: ‘Je ziet een tendens in het koppen maken, in het snel publiceren, terwijl sommige dossiers ingewikkeld zijn en niet zonder nuance kunnen. Ik houd me vast aan Heldring, die de beginselen van NRC schreef: “Wij zijn er niet om de wereld te vermaken of naar de mond te praten. Wij zijn er om de waarheid te geven, ook als die onwelgevallig is. [...] Luister naar wat mensen vinden, maar laat je leiden door feiten.”’24

==

Hoe kwam die zoon van de patriciërsfamilie Heldring eigenlijk terecht in de journalistiek – ook vlak na de oorlog geen garantie voor de snelste weg naar maatschappelijk succes? Waar kwam de encyclopedische kennis vandaan waarmee Heldring over de wereld schreef? Wie inspireerde hem of zette hem op andere gedachten? Wat voor mens school er achter het cerebrale, intellectuele en afstandelijke masker dat de meeste mensen van hem te zien kregen? Daarover gaat deze biografie.

==

Deel 1
Vormende jaren
(1917–1945)

##

December 1917

Het was koud in Amsterdam op 21 december 1917, de dag dat Jerome* Louis Heldring geboren werd. De temperatuur kwam niet boven nul uit. De ouders, de 46-jarige Ernst Heldring en de 28-jarige Marie Bungener, gaven in het Algemeen Handelsblad ‘kennis van de geboorte van een ZOON’.1 Het vermelden van voornamen was in die tijd niet gebruikelijk.

Uit het huwelijk van Ernst Heldring en Marie waren in de jaren daarvoor drie kinderen geboren: Jan in 1911, Henriëtte (Jet) in 1913 en Marguerite (Miek) in 1915. Na Jerome volgden nog Alexander Lucien (Alex) in 1920 en Frederik in 1924. Ze woonden op de Herengracht 478 in Amsterdam, op het stuk van de gracht tussen de Leidsestraat en de Vijzelstraat dat tegenwoordig de Gouden Bocht wordt genoemd. Herengracht 478 is een breed en imposant grachtenhuis dat in 1666 gebouwd is. Zoals vaak in de Amsterdamse grachtengordel toont het huis aan de buitenkant soberheid: de Hollandse weelde zit achter een gevel die drie hoge verdiepingen met vijf ramen elk laat zien. Daarachter schuilen aangebouwde vleugels en achterhuizen.

Jerome’s vader, Ernst Heldring, kon het zich permitteren: hij was op 28-jarige leeftijd in 1899 directeur geworden van de Koninklijke Nederlandsch Stoomboot-Maatschappij, een grote Amsterdamse rederij. Tegen de tijd dat Jerome werd geboren gold Heldring als een van de belangrijkste ondernemers van Amsterdam en als een invloedrijk man in de hoofdstad. Bij het vertrek van burgemeester Röell in 1915 werd Heldring gevraagd hem op te volgen. Om gezondheidsredenen zag hij ervan af.

Ook buiten Amsterdam had Ernst Heldring een grote reputatie; hij had een wereld aan contacten in binnen- en buitenland, en zijn dagboeken2 laten zien hoe hij de achtereenvolgende kabinetten in Den Haag gevraagd en ongevraagd van advies voorzag, of het nu ging om de economische politiek in de Eerste Wereldoorlog, de selectie van nieuwe diplomaten of de benoeming van een nieuwe president van De Nederlandsche Bank. Dat zou tot aan de Tweede Wereldoorlog zo blijven.

==

De grachtengordel van Amsterdam had in 1917 weinig gemeen met de krotten en onbewoonbare woningen uit de Jordaan, de oostelijke eilanden en de Jodenbuurt van die jaren. Ook de omstandigheden in de negentiende-eeuwse buurten met arbeiderswoningen die rond de binnenstad als ‘revolutiebouw’ uit de grond waren gestampt om de snelle groei naar ruim een half miljoen inwoners het hoofd te bieden, waren zacht gezegd anders. Nederland was trots neutraal te kunnen of mogen blijven tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar de oorlog bleef niet zonder gevolgen. De Engelsen probeerden uit alle macht te voorkomen dat er strategische goederen – ‘contrabande’ – in Duitsland terechtkwamen; de Duitsers probeerden hetzelfde ten aanzien van de Britten en maakten daarbij gebruik van onderzeeërs. Dat had vanzelfsprekend gevolgen voor de scheepvaart uit en naar Nederland, en daarmee voor de aan- en afvoer van allerlei grondstoffen en producten. Ook de scheepvaart tussen Nederland en Indië werd erdoor gehinderd. Mede op initiatief van Ernst Heldring werden er afspraken met Londen gemaakt over welke goederen wel en niet vervoerd mochten worden.3

Sommige takken van de industrie hadden ernstig te lijden onder de handelsbeperkingen; andere verdienden extra veel geld, bijvoorbeeld doordat de Duitse concurrentie was uitgeschakeld. De in 1916 ingevoerde Oorlogswinstbelasting beoogde exorbitante winsten af te romen. Met maatregelen als ‘duurtetoeslagen’ werd geprobeerd de arbeiders rustig te houden en de opkomende socialisten van de SDAP de wind uit de zeilen te nemen. Door allerlei geboden en verboden van de strijdende partijen bloeide de economie in de tweede helft van de oorlog overigens aanmerkelijk minder dan in de eerste jaren.

Geleidelijk werd de voedselvoorziening vooral in de grote steden een steeds groter probleem. Ook het liberaal-rode stadsbestuur van Amsterdam, met vermaarde wethouders als Josephus Jitta en Floor Wibaut, onder leiding van burgemeester Jan Willem Tellegen, slaagde er niet in voor alle bewoners genoeg eten aan te voeren. Dat leidde onder andere tot het zogenoemde ‘Aardappeloproer’ in de zomer van 1917. De politie stelde zich terughoudend op tegenover groepen vrouwen die zich probeerden meester te maken van voorraden aardappels in pakhuizen en boten. Maar uiteindelijk ontaardden de demonstraties en betogingen in een bloederige veldslag met leger en politie, waarbij negen doden en meer dan honderd gewonden vielen.

Door dezelfde Eerste Wereldoorlog vielen ondertussen elders in Europa, langs vrijwel onbeweeglijke fronten met loopgraven, dagelijks tienduizenden doden aan beide zijden. De Slag bij Passendale, een dorpje in West-Vlaanderen ten oosten van Ieper, kostte in 1917 in een paar dagen tijd bijna een half miljoen doden. Dan was er nog een oostelijk front van de Finse Golf tot de Zwarte Zee waarlangs vooral Duitsers en Russen vochten, een Italiaans-Oostenrijks front in de Alpen en een permanente veldslag aan de noordkant van de Balkan. Het Algemeen Handelsblad, het toonaangevende dagblad van Amsterdam in die jaren, dat ook op Herengracht 478 gelezen werd, besteedde dagelijks veel aandacht aan het verloop van de oorlog, geïllustreerd met kaartjes en tekeningen, zoals omstreeks Jerome’s geboorte van ‘de strijd in het Italiaansche bergland’ om Monte Grappa.

Voorts berichtte het Handelsblad over de woelingen in Rusland, waar in 1917 een revolutie tsaar Nicolaas II van de troon had gestoten en later bolsjewieken onder leiding van Trotski en Lenin de macht hadden gegrepen; de krant besteedde aandacht aan de Balfour-verklaring uit november 1917 over Palestina, deed verslag van de beraadslagingen in de Duitse Rijksdag, en correspondenten berichtten uit Turkije, Scandinavië, Egypte en Oostenrijk-Hongarije. En de krant rapporteerde natuurlijk over Nederland in den vreemde: de koloniën in West- en Oost-Indië.

Jerome Heldring, de toekomstige buitenlandcommentator van NRC Handelsblad, op dat moment nog in zijn wieg aan de Herengracht, kon tevreden zijn met zoveel belangstelling in de krant voor het buitenland.

==

De Heldring-familie

Als genealogisch stamvader van de Nederlandse Heldrings geldt in de familie-annalen Hans Hendrik Heldring, omstreeks 1650 in Letland geboren en in 1710 in Elburg overleden. De spiritueel stamvader van de familie is echter de legendarische dominee Ottho Gerhard Heldring, oprichter in 1847 van het Asyl Steenbeek, bedoeld voor ‘gevallen vrouwen’, later van instellingen voor jongeren met ernstige gedragsproblemen in het Gelderse Zetten, en van de eerste kweekschool voor onderwijzeressen.4 Dat waren initiatieven die in belangrijke mate voortkwamen uit O.G. Heldrings betrokkenheid bij het ‘Reveil’.

Het Reveil was een protestantse beweging in diverse Europese landen, die in het begin van de negentiende eeuw ontstond als reactie op de rationaliteit van de verlichting en op de oproep aan de mens om zijn eigen lot in handen te nemen in plaats van dat aan God over te laten. Het Reveil stelde daar de persoonlijke geloofsbeleving en de verandering vanuit het geloof tegenover. Praktisch gesproken combineerde het Reveil vooral na 1845 ‘maatschappelijke vooruitstrevendheid’ met ‘religieus conservatisme’.5 Dus opkomen tegen alcoholisme, armoede en (na enige aarzeling) slavernij, maar niet voor vrouwenrechten of vaccinaties. Dominee O.G. Heldring hield zich in de Betuwe bezig met armenzorg en drankbestrijding. Met steun van de Christelijke Vrienden, ‘een kapitaalkrachtige achterban voor zijn activiteiten’,6 kwamen in Hoenderloo op de Veluwe een waterput, een kapel, een school en een doorgangshuis voor jongeren tot stand, in 1847 gevolgd door een tehuis voor ex-prostituees in Zetten.7 Er zou een reeks van huizen voor moeilijk opvoedbare kinderen, ongehuwde moeders, ‘moeilijke meisjes uit betere kringen’8 en christelijke zondags-, bewaar- en kweekscholen achteraan komen. Dat was vooral te danken aan O.G. Heldrings daadkracht en initiatief.

O.G.’s contacten in het Reveil introduceerden hem in de protestantse, gegoede burgerij, een milieu waaruit hij en zijn voorvaderen zelf niet afkomstig waren. Daarvan trokken vooral zijn nakomelingen profijt. Hij trouwde met Anna Elisabeth Deuffer Wiel, ze kregen twee dochters en zes zoons. De zoons verdeelden zichzelf keurig over de Hollandse dichotomie ‘dominee-koopman’, drie om drie. Ottho Gerhard, Jan Lodewijk en Leonard Johannes verkozen een theologisch bestaan; Balthasar, Johannes Carel Hendrik en Justinus Jacob Leonard Heldring kwamen in het bankwezen terecht.

Balthasar, Jerome Heldrings grootvader, gold als briljant bankier. Hij kreeg vanaf zijn veertiende een opleiding in de praktijk bij handelshuis Van Eeghen & Co, deed ervaring op in Batavia (Jakarta) en Padang (een havenstad aan de westkust van Sumatra) en werd op 26-jarige leeftijd de eerste directeur van de Kas-Vereeniging (tegenwoordig KAS BANK), een bank die voor institutionele klanten handelde in effecten. Vijftien jaar later werd hij mededirecteur bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij,9 in 1900 president-directeur.

Bankier Balthasar Heldring werd gezien als een van de drijvende krachten achter de economische opleving en modernisering van het licht ingeslapen Nederland in het laatste kwart van de negentiende eeuw. Die vlucht naar voren was te danken aan de bloei in de geldhandel, de opkomst van de industrie en de koloniale exploitatie van Indië, waar in 1870 het zogeheten cultuurstelsel10 werd afgeschaft en private ondernemingen plantages konden gaan oprichten. Er werd veel geld verdiend.

Balthasar werd vanaf zijn tijd in Indië geteisterd door zware reuma, wat veel pijn veroorzaakte en hem min of meer gehandicapt maakte. Dat was voor hem reden als een van de eerste Nederlanders een auto11 aan te schaffen. Of het door zijn handicap kwam of op een of andere manier in zijn karakter zat, hij werd gevreesd om zijn sarcasme en bitsheid – cassant (scherp) werd dat door tijdgenoten in het gebruikelijke Frans genoemd. Zoals Joh. de Vries, samensteller en redacteur van Ernst Heldrings dagboeken, schreef: ‘Het is het Heldring-sarcasme, dat mogelijk uit een hoogheid en een streven naar zuiverheid van beginselen voortspruit, anderzijds wellicht uitlaatklep voor lichamelijke pijnen is, in Heldrings geval hevige gewrichtsreumatiek. Dit alles uiteraard in combinatie met een scherp intellect en een ongewoon vermogen tot formulering. [...] Van zijn sarcasme is alleen de herinnering bewaard gebleven.’12 Sarcasme of scherpe, persoonsgerichte opmerkingen – het was een trekje dat ook honderd jaar later onder Heldrings voorkwam.

In 1870 trouwde Balthasar Heldring met Olga Sillem. De Sillems waren een vooraanstaande bankiersfamilie die oorspronkelijk uit Hamburg kwam. De protestantse Sillems hadden haast een even pan-Europees karakter als joodse families als de Rothschilds: in diverse Europese landen zat wel een tak van de Sillem-familie. Het huwelijk van Balthasar met Olga was symbolisch voor de sprong in status van de Heldring-familie. Binnen het milieu van de Amsterdamse elite telden de Heldrings sociaal gesproken nog niet mee. Die elite bestond uit families die als ondernemers of bestuurders van de stad al decennia, zo niet eeuwen meedraaiden: protestantse Amsterdamse families met namen als Backer, Trip, Elias, Bicker, Van Eeghen, Fock of Van Loon; uit Frankrijk gevluchte hugenoten als Labouchère, Boissevain of Bienfait13; negentiende-eeuwse import uit het oosten: Insinger, Borski, Sillem; en oude Sefardisch-joodse families als Henriques de Castro, Lopes Suasso en Texeira de Mattos, die in Spanje en Portugal vervolgd waren en naar het noorden vluchtten.14

Met adel had de Amsterdamse elite weinig te maken. Nette families in Amsterdam die het aanbod van koning Willem I kregen in de adelstand te worden verheven, stonden niet altijd te springen om dergelijke parafernalia. Ze deelden al zo lang de lakens uit in de stad, ook toen er helemaal geen koningen van Oranje waren, dat ze wel zonder titel konden.15

Balthasar Heldring behoorde tot wat men in zijn tijd ‘geldaristocratie’ noemde. Dat waren families die genoeg geld verdienden of bezaten om zich in alle opzichten te gedragen als de bestaande aristocratie, maar er sociaal nog niet echt bij hoorden. Je moest in Amsterdam op de eerste plaats protestants zijn en voor toetreding tot de bestuurlijke elite ook nog Nederlands hervormd. Hugenoten, lutheranen en doopsgezinden telden aanvankelijk dan ook maar gedeeltelijk mee, vooral waar het ging om toegang tot bestuurlijke functies. Hetzelfde gold in sterkere mate voor joden, en helemaal voor rooms-katholieken.

Deze scheidslijnen hadden een historische achtergrond in de Tachtigjarige Oorlog en de strijd van protestanten tegen de – katholieke – overheersing door de Spanjaarden. Maar de nauwkeurig afgestemde verzuiling van Nederland had behalve religieuze ook sterk sociale aspecten. Als protestant trouwde je niet met een katholiek, als je hen al kende of tegenkwam. Voor Ernst Heldring gold trouwen met een katholiek als een doodzonde; met een jood zou misschien nog kunnen. Overigens was lange tijd zijn beste vriend de katholieke koopman Joannes Bonneke. Hij had ook geen enkel bezwaar tegen de vriendschap van zijn oudste zoon Jan met Thijs Terwindt, uit een goede, katholieke, Amsterdamse familie afkomstig. Woningbouwverenigingen, ziekenhuizen, voetbalverenigingen die een eeuw geleden in Amsterdam werden opgericht, waren voor het grootste deel exclusief protestants, joods of katholiek. Die verzuiling langs religieuze dimensies is pas in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw afgebrokkeld.

Tegelijkertijd ging het bij Balthasar om oud geld tegenover nieuw geld, vieux riche tegenover nouveau riche. Een fenomeen van alle tijden. Oud geld hoeft niet meer te bewijzen dat het erbij hoort, dat is vanzelfsprekend. Nieuw geld wil er erg graag bij horen, maar overdrijft in de manier waarop het dat laat merken en gaat, bij wijze van voorbeeld, naar de smaak van de oude families te ostentatief met zijn geld om. Sommige roddeltantes van nette komaf uit Balthasars tijd vonden hem geheel in deze lijn een enge man, die alleen maar om het geld met een meisje Sillem getrouwd was.16 Twee meisjes Sillem zelfs, want toen Olga Sillem na zes jaar huwelijk overleed, trouwde hij – niet ongebruikelijk in die tijd – een paar jaar later met haar jongere zusje,17 Louise.

Balthasar Heldring gold – voor een nouveau riche niet ongewoon – als zeer standsbewust. Joh. de Vries schreef: ‘Hij was zeer ontsticht toen een Joodse pedicure hem zei het zo leuk te vinden dat diens zoon met de zijne bevriend was; het was hem een doorn in het oog toen een van zijn aanstaande schoonzoons, gefortuneerd maar zuinig, er voortdurend sjofel bij liep, in een oud pak en oude schoenen.’18 Zijn huis was in ieder geval passend: de Heldring-Sillem-familie woonde op Herengracht 537, enkele honderden meters van Jerome Heldrings latere geboortehuis, maar minstens zo groot en chic. Olga Heldring, een dochter van Balthasar en tante van Jerome, noteerde in haar herinneringen dat er twee ingangen tot het huis waren: ‘Op de stoep was de hoofddeur, enkel bestemd voor mijn ouders, de doktoren en deftig bezoek. Gelijk met de straat de ingang voor de leveranciers, boodschappers, dienstboden en kinderen.’19 Bovendien was er aan de achterkant, de Reguliersdwarsstraat, nog een uitgang via het koetshuis. Bij de bouw van de Gouden Bocht was speciaal met deze optie rekening gehouden.

De afstand tussen kinderen en ouders was groot in dergelijke gezinnen met veel kindermeisjes: ‘Hoewel wij ons veelal op de 1e verdieping ophielden, mochten wij ook wel in de huiskamer komen, waar Mama doorgaans bezig was met het naaien van kinderkleren. Na den eten werd er een poosje in Papa’s kamer gezeten. De maaltijden met mijn ouders in de eetkamer zijn in mijn kindertijd een penetentie20 voor mij geweest, daar ik geen eetlust had en het eten mij opgedrongen werd. [...] Vaak werden wij met ons bord in de gymnastiekkamer gezet en werd het zoetje21 ons ontzegd. Het glaasje stout22 dat mij als zwak kind voorgeschreven werd, maakte veel goed.’23

Naast de imposante huizen aan de grachten had menig familie uit de Amsterdamse bovenlaag een zomerhuis, weg van het stadse rumoer, de sterke lucht van het grachtenwater, dicht bij de natuur. Zo bezaten de Borski’s, destijds een van de rijkste families van Nederland en ook geparenteerd aan de Heldrings, onder andere landgoed Elswout in de Kennemerduinen en Hartenlust bij Bloemendaal. De Van Lenneps bezaten in dezelfde contreien Huis te Manpad, Bosch en Landzigt in Aerdenhout en Leyduin bij Vogelenzang. De Sixen hadden Jagtlust in ’s-Graveland. De Van Eeghens togen naar de Pietersberg in Oosterbeek.

In navolging van zijn peers liet Balthasar Heldring in 1882 aan de noordkant van Hilversum de buitenplaats Berk-Heide aanleggen, waar het hele gezin in de zomer naartoe verhuisde. De grote bagage kwam met de trekschuit, de mensen konden met de trein.24 Zoals wel vaker bij kinderherinneringen was het altijd mooi weer: ‘[...] veel zon en warme zomers, hevige onweren,’ schreef Olga Heldring.25 ‘De bomen door mijn vader geplant zijn in een mensenleeftijd tot statig loofhout opgegroeid.’ De kinderen werden in mei van school gehaald en kregen les aan huis. Later gingen ze ook wel met de trein heen en weer naar Amsterdam.26

Erg gezellig en vrolijk was het ondanks alle weelde niet in huize Heldring. Balthasar was een rechtlijnige, strenge vader, en zijn vrouw Louise kon daar volgens de overlevering niet tegenop. ‘De zorgen en de leiding van onze opvoeding werden hoofdzakelijk aan de kinderjuffrouwen overgelaten,’ schreef Olga Heldring. ‘Onze ouders waren de hoogste autoriteiten, die het mag niet en mag wel over ons uitspraken. [...] Veel gestraft werd er niet. Onze Zwitserse kinderjuffrouw,27 die een aantal jaren bij ons bleef, was een aardig mensch; gelijkmatig van humeur en prettig in de omgang.’ Het was in overeenkomstige kringen buiten Nederland niet veel anders tussen ouders en kinderen. In de woorden van Olga Heldring: ‘De eeuw van het kind moest nog komen.’

Balthasar Heldring kon het best opschieten met zijn twee oudste zoons, Jerome’s vader Ernst en diens broer Alexander, alle twee uit het huwelijk met Olga Sillem. Erg gemakkelijk zal ook Ernst het desondanks met zijn vader niet gehad hebben, in zijn dagboeken schreef hij: ‘Hij was hard voor zichzelf, maar ook hard voor anderen. Hij werd door ons als kinderen meer gevreesd dan bemind, ofschoon hij rechtvaardig was en ons gaarne onze kinderlijke genoegens gunde en verschafte. Gedeeltelijk ten gevolge van zijn lichaamsgebrek, maar zeker ook omdat hij zich niet gaarne gaf, leefde hij weinig met ons mee.’28

Maar iets van de band tussen de vader en zijn oudste zoon bleek wel uit de beschrijving van Ernst van het sterfbed van Balthasar in 1907, toen hij zelf 36 was: ‘De smart overmande ons, Alex en mij, die aan zijn zijde stonden, en ik heb voor het eerst sedert mijn kinderjaren lang en luid geweend. [...] Dan dacht ik [...] aan die innige verstandhouding tusschen papa en mij, die van vertrouwde vrienden. Ach, die band is verbroken, en als ik om mij heen zie, dan is het leeg en sta ik alleen, de herinnering schijnt nog half werkelijkheid, maar de werkelijkheid is eensklaps veranderd. [...] Ik heb van mijn vader veerkracht geërfd en bedachtzaamheid van hem afgezien.’

Jerome’s vader Ernst groeide op aan de Keizersgracht, aanvankelijk op nummer 619 later 649, gevolgd door de eerder genoemde Herengracht 537. Hij ging, zoals het jongens uit zijn milieu betaamde, naar de lagere school van de Amsterdamse Schoolvereniging en vervolgens naar de Openbare Handelsschool. Dat was destijds een vijfjarige combinatie van een driejarige hbs29 met een tweejarige handelsopleiding, en gold als een voor de hand liggend pad voor wie bestemd was het bedrijfsleven in te gaan. Na zijn school ging Ernst als een jongste bediende werken bij de firma Gust Briegleb, een agentuur in chemicaliën, met onder meer een verffabriekje in Hilversum en een hoofdkantoor in Parijs. Briegleb zou bekend worden door de uitvinding van Ripolin, een speciale, glanzende buitenverf die nog steeds in gebruik is. Ernst vond ook nog tijd om zowel Zweeds als Spaans te leren. Dat laatste kwam van pas toen hij voor Briegleb naar de Caraïben werd gestuurd om daar de markt te verkennen. Tegelijk kon hij voor zijn vader een bezoek brengen aan cacaoplantage ‘Berlijn’ die de Nederlandsche Handel-Maatschappij bezat aan de Commewijnerivier in Suriname.

De volgende stap in zijn opleiding tot bankier of ondernemer lag in Londen. Met een schoolgenoot toog hij in 1893 de Noordzee over en ging aan de slag bij Fred Huth & Co Merchant Bankers. Na een halfjaar stapte hij uit verveling – hij had nauwelijks iets te doen – over naar koffiehandelaar W. Heybroek Jr. & Co. Genietend van het leven in Londen en omstreken zou Ernst daar tot 1896 blijven. Hij maakte Engelse en nieuwe Nederlandse vrienden, ze roeiden op de Theems, bezochten feesten en partijen, hadden belangstelling voor de dames die ze daar ontmoetten, en Ernst werd een groot fan van de Britse liberale politicus William Gladstone, eind negentiende eeuw onder andere voorvechter van vrijhandel. Dat was een denkrichting die bij Jerome’s vader in goede aarde viel.

Heybroek stuurde Ernst in 1895 naar Noord-Amerika en nog eens naar West-Indië, maar dit keer voor de koffie. Santa Domingo, Caracas, Suriname – in mei 1896 was hij weer terug in Amsterdam. Maar niet voor lang: begin 1897 vertrok hij voor een ‘Grand Tour’, de grote reis voor jonge kerels van zijn stand, naar de Oost: Japan, China, Nederlands-Indië. Sommige stukken reisde hij met Nederlandse vrienden of hij kwam hen ter plekke tegen. Broer Alexander zat terzelfder tijd in Batavia, zijn ‘beste vriend’30 Frits s’Jacob woonde toen in Hongkong, maar ontmoette Ernst in Japan. In maart 1899 was Ernst weer terug. Hij was inmiddels 28, het werd tijd om aan het werk te gaan.

Vader Balthasar was behalve president-directeur van de Nederlandsche Handel-Maatschappij ook commissaris bij de Koninklijke Nederlandsche Stoomboot-Maatschappij (KNSM). De lijntjes met KNSM-president-commissaris S.P. van Eeghen waren dus kort. De Raad van Commissarissen van KNSM – een scheepvaartmaatschappij met een netwerk van vrachtlijnen – wilde wat meer schwung in de KNSM en benoemde Ernst en zijn even oude schoolgenoot Paul den Tex als directeur. Hij wist niets van scheepvaart, maar dat bleek snel genoeg te leren.

Het was het begin van een indrukwekkende ondernemerscarrière van Ernst Heldring, die, getrouw de oude waarden van het Reveil, minder gericht was op het eigen gewin dan op de maatschappelijke verantwoordelijkheid van en voor zijn bedrijf en de wereld daaromheen. Hij was een van de initiatiefnemers voor de bouw van een grote kolenhaven, ‘Sabang’, aan de westkust van Sumatra, breidde het lijnennet uit naar Amerika, nam de West-Indische Maildienst op in de KNSM en incorporeerde de Java-China-Japan Lijn. Hij bemoeide zich intensief met de oprichting van een ‘patroonsorganisatie’ van de Nederlandse scheepvaart, speelde een matigende rol bij de beslechting van arbeidsconflicten (zeeliedenstaking, bootwerkersstaking, grote stakingen van 1903 en 1911), en werd door achtereenvolgende regeringen ingezet op allerlei missies (onderhandelingen met Engelsen en Duitsers over de handel tijdens de Eerste Wereldoorlog, Economische Raad, Selectiecommissie Buitenlandse Dienst). Tegelijk was hij lid van de Eerste Kamer en lange tijd voorzitter van de Kamer van Koophandel in Amsterdam, in een tijd dat zo’n Kamer een bundeling van het bedrijfsleven in de stad was, en de voorzitter qualitate qua een man van gezag en statuur.

Ernst Heldring was geen intellectueel, maar een intelligente man met een grote en brede belangstelling. Hij sprak zijn talen, hij was belezen en geïnteresseerd in kunst. Hij was direct betrokken bij de oprichting van het Stedelijk Museum in Amsterdam, jarenlang voorzitter van de Vereniging Rembrandt31 en bestuurslid van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap. Privé gold hij als een strenge, rechtlijnige man, maar vriendelijk in de omgang en niet zonder charme. Andere kwalificaties waren ‘potentaat’32 of ‘titaan’. Ook het Heldring-sarcasme was hem niet vreemd: ‘zo in de trant waarin hij een van zijn broers, toen deze hem kwam vertellen dat hij de helft van zijn vermogen had opgemaakt, toevoegde: “Maak dan ook de andere helft op. Dan kom je misschien eens tot werken.”’33

==

‘Mijn moeder was een fabelachtige pianiste. Maar als net, Frans meisje ging je niet naar het conservatorium,’ vertelde Jerome’s oudere zusje Jet34 over haar moeder. ‘Toen ontdekte de familie een bekende pianopedagoog in Frankfurt, en ze [vonden] een familie in Frankfurt [om bij in te wonen]. Mijn moeder leerde meteen Duits. Zij gaf die Duitse kinderen Franse les. Haar vader schreef: het zou kunnen zijn dat je mevrouw Sillem [bijnaam ‘tante Pau’] ontmoet in Duitsland. Ze ging [bij] die tante op bezoek. Daar kwam ze mijn tante Olga tegen. Die twee jonge vrouwen – [Olga 29, Marie 21] – raakten bevriend. Olga zei: “Ik ga naar huis, want het is straks Kerstmis. Zou je het leuk vinden om met mij mee te gaan, Amsterdam is een hele mooie stad.” Mijn grootouders vonden het goed. Kerstmis 1909 in Amsterdam heeft ze mijn vader ontmoet.’ Volgens de overlevering was het liefde op het eerste gezicht. Ernst en Marie trouwden in juli 1910 en maakten een huwelijksreis naar Normandië en Bretagne.

Marie’s vader, Lucien Bungener, was partner bij de Parijse bank Odier Bungener.35 Marie was vanzelfsprekend protestants en ook haar familie was een mengeling van ondernemers en dominees. Haar grootvader, Felix Bungener, was onder meer regent van het Collège de Genève, een nog door Calvijn opgericht gymnasium, en auteur van een standaardwerk over Johannes Calvijn. Marie’s familie woonde – met één dienstbode – in een appartement aan de Rue Davioud, een rustige straat in het zestiende en chicste arrondissement van Parijs, tussen de Seine en het Bois du Boulogne. Marie had twee oudere broers, Henri en Alexandre, een jonger zusje, Marguerite (Tato), en een jongere broer, Charles. Volgens de overlevering was ze een mooie vrouw met een knap gezicht en helderblauwe ogen, chic Frans gekleed, maar niet modieus.

Voor de Franse familie zal het huwelijk van hun oudste dochter wennen zijn geweest: een oudere echtgenoot – Marie was 21, Ernst 39 – en dan ook nog een Hollander. Het scheelde ongetwijfeld dat die Hollanders allemaal goed Frans spraken, en de verhoudingen tussen de Heldrings en de Franse familie waren, voor zover valt af te leiden uit de frequentie van bezoeken over en weer en de toon waarop over hen gesproken werd, altijd goed. Ernst had later ook wel zakelijk contact met Marie’s broers.

De eerste twee kinderen van het echtpaar Heldring-Bungener, Jan uit 1911 en Henriëtte (Jet) uit 1913, werden geboren op de Sarphatikade, in een herenhuis tegenover het Amstel Hotel. Het huis op Herengracht 478 was weliswaar vrijgekomen na de dood van grootmoeder Sillem in 1914, maar het werd onder leiding van Ernsts zwager Tom Gleichman een paar jaar gebruikt voor de huisvesting van Belgische vluchtelingen die uit hun huizen waren verdreven door de Eerste Wereldoorlog. Na de Sarphatikade woonde het gezin nog een tijdje op Berk-Heide in Hilversum, het buiten van grootvader Balthasar. Daar werd ook Jerome’s tweede zusje, Marguerite (Miek), in 1915 geboren.

Voor Marie Bungener was het daar een weinig sprankelende omgeving, een villawijk in statu nascendi bij een dorp waar weinig gebeurde. Ze speelde veel piano, op een Bechstein-vleugel die ze van schoonmoeder Sillem had gekregen, en de aanwezige Heldrings luisterden daar met grote bewondering naar. Daarnaast had Marie met enige regelmaat Franse vriendinnen over de vloer, onder wie haar nicht Germaine Bonnard. Dat hielp ook tegen de heimwee naar Frankrijk.

Haar bemoeienis met het wel en wee van de kinderen was groot. ‘Ik ben meer moeder dan echtgenote,’ herinnert Jet zich gehoord te hebben, al dan niet in overlevering. Ze was in ieder geval een zeer bezorgde moeder die de gevaren voor de gezondheid van de opgroeiende kinderen nauwlettend in het oog hield en ze bij verkoudheden liever thuis liet blijven. Ook frequentie en kwaliteit van het wc-bezoek werden in de gaten gehouden. Het boekje waarin ‘Jerompje’s’ wel en wee werd vastgelegd, stond vol met tabelletjes met aantallen borstvoedingen die hij per dag gekregen had, de toename van zijn gewicht en andere medische details. Maar ook een lijstje met eerste woorden die hij sprak en een typisch kleine-kindergesprekje tussen broer Jan, zusje Jet en hemzelf. Ook zomervakanties – zes weken Bergen aan Zee in 1922 – en uitstapjes werden vermeld.36 In 1917 verliet de familie Berk-Heide en betrok het huis op de Herengracht 478. Voor de oudste twee kinderen en Marie moet dat een hele verandering zijn geweest, maar Jet had er geen herinneringen meer aan. Jet: ‘Het moet voor Mama een heel ding geweest zijn in zo’n gigantisch groot huis te gaan wonen met een stoet bediendes, terwijl ze de eenvoud zelve was en lak had aan alles wat naar “status” zweemde. Dat alles stond wel heel ver [af] van het gezellige appartement in de Rue Davioud in Parijs. Ze moet er zich als jonge, niet-Hollandse vrouw van nog geen dertig weleens verloren hebben gevoeld. Maar dat zijn overpeinzingen achteraf: in mijn herinnering zie ik mijn moeder als vrolijk en geheel aangepast. Wel kon ze soms schamper doen over typisch Hollandse eigenschappen en gewoontes en met name over de eerder genoemde zogenaamde “status”. Ik hoor haar nog tegen tante Bé [vrouw van Alexander] zeggen, toen zij een keer bij ons at: “Bé, je krijgt niet anders dan koud vlees, maar er is wel een knecht om je te bedienen.”’37

Amsterdam bood Marie vanzelfsprekend meer mogelijkheden dan de provincieplaats Hilversum. Bijvoorbeeld om te musiceren met anderen. Jet herinnerde zich nog een violiste die daarvoor wekelijks uit Baarn naar de Herengracht kwam en een tweede violiste van het Concertgebouworkest die zich daarbij voegde. Via haar kwam Marie ook in contact met de grote Willem Mengelberg, de dirigent van het Concertgebouworkest. Hij was zeer ingenomen met haar pianospel en huurde haar in als vervanger voor een solist die ziek was geworden. Ze speelde de generale repetitie; spijtig voor haar was bij de uitvoering zelf de solist weer hersteld.

In Amsterdam waren voor Jerome’s moeder ook meer gesprekspartners, over literatuur bijvoorbeeld. Zowel vriendin Olga als Olga’s zusje Henriëtte, die met een Van Eeghen getrouwd was en aan de overkant van de gracht woonde, was goed ingevoerd in de moderne (ook Franse) literatuur en vond het leuk om daarover te praten. Bovendien was er ook Ernsts jongste broer Balt, drie jaar jonger nog dan Marie, ‘erg erudiet en heel erg “good looking”,’ volgens Jet, met wie Marie gedichten las.38 Marie raakte verliefd op Balt, maar volgens de familie viel Balt meer op mannen.39

Veel huishoudelijk handwerk hoefde Marie niet te doen. Er waren twee inwonende dienstbodes, plus een inwonend keukenmeisje en een Franssprekend kindermeisje. Daarnaast was er de knecht – aanvankelijk Gerrit, later Willem Mulder, op wie de kinderen ‘dol waren’ – die ook als butler fungeerde bij diners en ontvangsten. Daarbij gevoegd nog een ‘stoker’ die in de winter zorgde voor de centrale verwarming, en een tuinman.

‘We hadden een zonnige speelkamer aan de tuinkant op de tweede verdieping,’ vertelde Jet, ‘er was een eindeloos lange, marmeren gang van de voordeur tot aan de tuindeur waar we op de Vliegende Hollander40 heen en weer reden en waar ik heb leren fietsen. [...] Er was die mooie, haast romantische tuin met zijn oude bomen, waar we speelden, fietsten, en noten, peren en moerbeien plukten of raapten.’41

Op een enkel kindermeisje na aan wie ze een hekel hadden – volgens Jets overlevering was mademoiselle Duvoisin erg streng, ‘stonk ze uit haar mond’42 en dwong Jan en haar tot urenlang naai- en borduurwerk – was het daar aan de Herengracht een bijna paradijselijke omgeving voor Jerome Louis Heldring om eind december 1917 in ter wereld te komen.

==

Jerome’s jeugd

Aan het paradijs kwam een vroegtijdig einde toen Marie Bungener op 24 november 1924 overleed. Ernst en zij waren in Rome op reis toen ze werden aangereden door een militaire vrachtauto. Ernst kwam er goed vanaf, maar Marie lag wekenlang te vechten voor haar leven in een ziekenhuis voor ze aan haar verwondingen bezweek. Jerome’s herinneringen aan zijn moeder waren uiterst beperkt.43 Hij was nog geen zeven toen zijn vader aan de oudere kinderen – Jan, Jet en Miek – kwam vertellen dat mama niet meer terug zou komen. Jerome zat te spelen in de speelkamer boven; Alex was vier en Frederik nog pas een paar maanden.

Jerome in 2012: ‘Mijn moeder heb ik niet gekend – ik weet niet of zij een gezellige vrouw was, maar de warmste was zij niet. Ze was wel een moederdier, naar ik begrepen heb.’44 Verder dan een enkele weinigzeggende scène kwam Jerome in zijn herinneringen niet, ondanks zijn vrijwel perfecte geheugen ook als het over zijn jonge jaren ging. De gevolgen voor de rest van zijn jeugd en opvoeding waren veelzeggender: ‘[Het gezinsleven], dat was niet erg gezellig. De moeder ontbrak natuurlijk. Mijn vader was natuurlijk [ook] geen gezellige man. Ik vond het altijd overal elders leuker, zoals bij mijn neven en nichtjes de Den Texen in Hilversum, waar ik heel graag kwam.’45

Jerome’s vader had het praktische probleem dat met de dood van Marie was ontstaan, al opgelost voor hij – in tranen – het nieuws aan zijn kinderen vertelde. Tante Olga, zijn 44-jarige ongetrouwde zusje uit het tweede huwelijk van zijn vader, via wie hij Marie ooit ontmoet had, zou intrekken op de Herengracht en de opvoeding van de kinderen ter hand nemen. ‘Waarom niet tante Bé?’ vroeg Jet, verwijzend naar de warme, vrolijke moederfiguur van de vrouw van Ernsts broer Alexander, op wie de kinderen erg gesteld waren. Het grootste bezwaar daarvan was dat tante Bé zelf ook een gezin had; dan zou alles samengevoegd moeten worden. Tegelijk zei het iets over de beperkingen van tante Olga die de kinderen intuïtief aanvoelden. In Jerome’s woorden: ‘Tante Olga, ik heb verschrikkelijk veel aan haar te danken, ik was erg gesteld op haar, ook als tegenwicht tegen mijn vader, maar ze straalde niet zo vreselijk veel warmte uit. Dat kan ook niet, ze is nooit moeder geweest. Ze heeft zich opgeofferd voor de familie, voor de kinderen.’ Jet: ‘Het zal niet makkelijk geweest zijn voor haar. Ik had gewoon geen zin in haar. Maar ze is geweldig geweest.’46

Olga Heldring, in de familie meestal tante Olga47 of kortweg Tante genoemd, kwam in alle beschrijvingen naar voren als een kleine vrouw met een knap gezicht dat ontsierd werd door een groot litteken aan een kant. Ze was een keer ten huwelijk gevraagd door een neef Van Lennep, maar had dat, mede op aandrang van haar vader die de verwantschap te sterk vond, afgewezen. Ze woonde met hond en papegaai op de Koninginneweg in Amsterdam-Zuid toen Ernst haar vroeg zijn vrouw te vervangen in zijn huishouden. Vanaf 1924 heeft ze de familie van haar oudste broer als een zeer vertrouwde tante bijgestaan, woonde ze op de Herengracht en later de De Lairessestraat bij de familie,48 vergezelde Ernst soms naar diners en ontvangsten, ging met het gezin op vakantie en trad op als een substituut-moederfiguur bij het wel en wee van de kinderen. Een ‘moedergevoel’ riep ze echter niet op. Tegenover haar oudste broer, die de hele familie bestierde, kon ze moeilijk op. Marie kon haar autoritaire echtgenoot nog corrigeren met: ‘Ernst, je bent God zelf niet.’ Dat was voor Tante niet weggelegd.49

Voor Jerome was Tante van jongs af aan een intellectuele stimulans, met wie Jerome een sterke band ontwikkelde. Hij ging ook weleens met tante Olga mee naar de kerk. ‘Je [hoefde] niet naar de kerk, maar ik ging weleens met Tante mee. Zij ging vrij geregeld. Ze koos de kerk uit op de dominee. Soms een hervormde dominee, dominee De Hartog, de vader van de schrijver Jan de Hartog. Een beroemde dominee, een heel markante kop met wit haar.’50

Ook Tante had vanzelfsprekend alle personeel tot haar beschikking, inclusief de kindermeisjes die zich intensief met de zes Heldrinkjes bezighielden. Daarbij hoorde het halen en brengen van de kinderen naar verschillende scholen, zoals naar de school op de Gabriël Metsustraat, waar Jet en Jerome zaten. Na schooltijd werd er met de kinderen theegedronken,51 gespeeld, en ’s avonds werd er gegeten en werden ze naar leeftijd naar bed gebracht. Voorgelezen werd er door Tante en door Ernst Heldring zelf als hij niet met werk beschäftigt was. ‘Tante [heeft] heel veel voorgelezen aan mij – dan lag ik in bed op die zolderkamer die ik toen had. Talloze boeken heeft zij mij voorgelezen, de Camera Obscura van Hildebrand, Ferdinand Huyck van Van Lennep, maar ook boeken over de zending [zoals] De Kruisvlag in top,52 over zendelingen in Celebes – dat vond ik prachtig – en ook een ander boek, dat Waar mens en tijger buren zijn53 heette.’54

Jerome’s herinneringen aan de kindermeisjes waren ruim tachtig jaar na dato nog helder: ‘Die meisjes waren nooit Frans, het waren Zwitserse. Die waren protestants. Mijn vader was als de dood een katholieke vrouw in huis te nemen. Ik kan me herinneren toen moeder nog leefde dat er een [Franse] vrouw was, Mademo.55 Ze kwam uit Le Cateau-Cambrésis in Noord-Frankrijk, die stad was nog helemaal kapot van de [Eerste Wereld-]oorlog. Zij was Frans en ze zal ook wel katholiek zijn geweest, maar daarna hebben we een reeks van Zwitserse kinderjuffrouwen gehad. Sommigen aan wie ik mij hechtte, aan anderen niet. Dan denk ik aan mademoiselle Von Sprecher, dat was een Zwitserse, eigenlijk kwam ze uit Duits-Zwitserland, uit Chur. Von Sprecher was een heel deftige familie. Haar vader was generaal geweest in het Zwitserse leger en haar broer was omgekomen in het Oostenrijkse leger. De Von Sprechers waren veel deftiger dan de Heldringen, die waren echt ebenbürtig. Aan haar heb ik mij ook wel gehecht. Daarna is er een nicht van moederskant gekomen uit Zwitserland, Lucienne Bonnard; die was getrouwd geweest en gescheiden, aan haar was ik ook gehecht, maar ik was een beetje jaloers omdat ze meer optrok met de twee meisjes, Miek en Jet. Toen kregen we mademoiselle Senn. Senn was gouvernante geweest bij een of andere Engelse lord die in de directie van een Engelse bank had gezeten en zij vond het beneden haar waardigheid in Nederland. [Daarna] is er nog een jonge vrouw – mademoiselle Pfister -geweest die er heel aardig uitzag. Tante was een beetje bezorgd, omdat ze er zo aardig uitzag en ik misschien een oogje op haar zou hebben.’56 Mme Pfister nam overigens ontslag, begin jaren dertig, omdat ze in de gaten had dat de economische crisis van 1929 ook in huize Heldring zou toeslaan en er op personeel bezuinigd moest worden.

Ondanks de aanwezigheid van Tante en alle kinderjuffrouwen was Ernst Heldring niet een vader die zijn kinderen achteloos aan anderen overliet. Jerome beschreef hem als ‘geen gezellige man’ en hij gold als streng, afstandelijk en moeilijk toegankelijk, maar voor wie de dagboeken van Ernst leest en de verhalen over zijn omgang met zijn kinderen hoort, rijst ook een beeld op van een zeer toegewijde vader die zowel in serieuze zaken als school of werk, als bij luchtigere onderwerpen als tripjes en vakanties de wensen, verlangens en kwaliteiten van zijn zes kinderen hoog in het vaandel had staan. Ook hij las de kinderen voor – Jerome herinnerde zich nog dat hij tegen zijn vader aan zat te luisteren57 – en maakte zich zorgen om hun gezondheid. De dagboeken van Ernst bevatten met enige regelmaat – tussen de passages gewijd aan het grote zakendoen of de grote politiek door – zinnetjes over de roodvonk van een van de kinderen, dat Frederik van de trap gevallen is, en het belangrijkste: dat ze weer hersteld zijn. ‘Frederik vandaag 3 jaar. Welk een vroolijk en intelligent ventje. Wat zou zijn moeder van hem genieten!’58 Als vanzelfsprekend vergezelde hij dochter Jet naar haar kostschool in Zuid-Duitsland of zocht hij een vakantiebestemming voor Alex in Engeland.

’s Ochtends werd er over het algemeen gezamenlijk ontbeten en las Ernst voor uit de kinderbijbel.59 Als het boek uit was, begon hij weer van voren af aan. Jerome herinnerde zich ook nog dat hij een periode dagelijks voor het ontbijt met zijn vader en een van zijn broertjes naar het Heiligewegbad liep en daar zwemles kreeg, terwijl ook Ernst baantjes trok. In het weekend nam Ernst de kinderen vaak mee naar een of andere stad in Nederland. Alles met het openbaar vervoer en lopend, want een auto had de familie niet. Musea, speciale exposities, oude gebouwen en steden: de Lakenhal in Leiden, de Emmaüsgangers in het Boijmans Van Beuningen, van museum naar museum, van kerk naar kerk, en ‘papa’ vertelde. Of er werd gewandeld in het Gooi of op de Veluwe. Ernst ging bovendien eens in de veertien dagen langs bij de negen neven en nichten in Hilversum van wie hij peetvader was: de kinderen van zijn halfbroer Jerome, die in 1916 was overleden, en de kinderen van zijn halfzus Meta, wier echtgenoot in 1923 was gestorven. Zijn eigen kinderen vonden die uitstapjes allemaal vanzelfsprekend.

Even vanzelfsprekend haast waren de gemoedswisselingen van Ernst. Die noemde dat, op gezag van de Zwitserse psycholoog dr. Bazzola, ‘neurasthenie’.60 ‘Ik geef mij zoo moeilijk en er gaat zoo weinig warmte van mij uit. Zelf mijn moeder te vroeg verloren, zei Bazzola, mijn vereerde raadsman te Celerina (Engadin),’ noteerde Ernst Heldring in zijn dagboek.61 Jerome’s vader had last van slaapproblemen, was hypochondrisch bang om net als zijn vader suikerziekte te krijgen en raakte soms overspannen. Jets oudste herinneringen speelden zich af in een ziekenhuis in St. Moritz waar ze als meisje van drie of vier was opgenomen met een blindedarmontsteking. De achtergrond van het bezoek aan Zwitserland was dat Ernst daar enkele maanden verbleef om zijn gemoedsrust weer terug te vinden. Jerome nam later aan dat hij in hetzelfde St. Moritz in het voorjaar van 1917 bij een bezoek van zijn moeder aan de herstellende Ernst geconcipieerd is.

De winter van 1915-1916 had Ernst in het Park Hotel St. Moritz gezeten, ‘waar de lucht, bergbestijgingen en, in den winter, skitochten mij zeer veel goed deden’.62 De winter daarop ‘bewoonden wij tezamen de Villa Viola te St. Moritz, ook tot groot voordeel van de gezondheid der kinderen, waarvan de oudste, Jan, bijna 6 jaren oud, van zijn langdurige darmkwaal herstelde’. Ook na de dood van zijn vrouw in 1924 waren er met enige regelmaat periodes waarin Ernst in rustige oorden verbleef om bij te komen van de spanningen, bijvoorbeeld aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, toen hij overvallen werd door het gevoel dat een leven lang werken in één klap door de Duitsers teniet werd gedaan.

Los van zijn eigen behoefte aan ontspanning is het opvallend hoe vaak Jerome’s vader kinderen meenam naar buitenlandse oorden, ook rekening houdend met hún genoegens. ‘Eergisteren van een uitstapje naar Zuid-Limburg en België teruggekomen, waarop ik [neefje] Piet van Eeghen en Jan heb meegenomen. De jongens hebben veel plezier gehad, vooral in de grotten van de St. Pietersberg, Valkenburg en Han. Logeerden eenige dagen in het Hotel Château d’Ardennes en gingen van daar uit o.a. naar Bouillon. Terug over Brussel.’ Een jaar later: ‘Champex, 12 Augustus 1925. Sedert 22 Juli uit Amsterdam weg en hierheen getrokken om uit te rusten. Mijn oude kwalen, slecht slapen en moeheid in het hoofd, vereischen veel schipperen. Het blijkt dat, hoewel hart, longen en spieren mij tot groote bergtoeren in staat stellen, en ik mij niet voelbaar vermoei, beweging van meer dan ¾ uur per dag mijn slaapvermogen stoort. Ik moet mij dus beperken, een bittere pil, want klimmen in de bergen is mijn hartevreugd. Vervelend ook voor de kinderen, die ik bij mij heb, Jan en [nichtje] Lou van Eeghen, die beiden heel aardig klauteren en onstuimig naar groote toeren verlangen. Het is hier heerlijk, een mooi meertje, omgeven door mooie bosschen, 1470 meter hoog gelegen en veel hooggebergte-natuur in de buurt.’

Zo waren er elk jaar wel tripjes naar buitenlanden. In de jaren dertig vaak met een van de KNSM-schepen – naar Scandinavië, naar Genua, naar Griekenland. Of bezoeken aan de Franse familie van Marie Bungener, van wie de ouders in Parijs woonden – vooral grootvader Bungener was populair bij de kleinkinderen – en een van de zoons een buiten had in Prépatour aan de rivier de Loir. Of ze gingen naar een van de prachtige hotels die Ernst in Zwitserland kende, zoals in Macolin in de Jura. Vader Ernst wist ook in eigen land vaak aardige hotels in bosrijke omgevingen te vinden – op de Veluwe of in Rozendaal – om de feestdagen in door te brengen.

Vooral de jonge Jerome was ontvankelijk voor de stortvloed aan kennis en wetenswaardigheden die zijn vader spuide tijdens museumbezoeken en buitenlandse reizen. Later vertelde Jerome dat hij de voorkeur van zijn vader voor Italiaanse schilders niet deelde, maar door die eindeloze rondgangen door en colleges in musea met zijn vader wel had opgestoken wat hij wel en niet apprecieerde en waarom. ‘Hij liet mij ook dingen lezen, ik herinner mij boeken van Van Balen over Zuid Amerika,63 de Incas en over Portugal, de tuin van Europa, een boek van Van Balen over van Helsinki tot Athene of zo.’64

Jerome vertelde ook in een zowel voor zijn vader als voor hemzelf typerend verhaal hoe hij in 1930, aan de vooravond van zijn eerste jaar op de middelbare school, met zusje Miek en zijn vader op rondreis was in Duitsland. ‘Bamberg, Würzburg, eindigende in Kassel en daar met een boot de Weser af naar het noorden toe, afgestapt in een plaatsje Höxter. Vlak bij Höxter is kasteel Corvey en daar was een bibliothecaris, een zekere Hoffmann von Fallersleben. In mijn herinnering wandelen wij ’s avonds door een lange allee naar het kasteel en mijn vader zegt: “Hoffmann von Fallersleben is de dichter van Deutschland Deutschland über alles.”65 En zei mijn vader: “hij heeft niet bedoeld dat Duitsland over alles moet regeren, nee, hij bedoelt dat voor Duitsers, Duitsland boven alles komt. Zó moet je dat zien en dat wordt altijd verkeerd geïnterpreteerd.” Dat heb ik nooit vergeten.’66

Wat Jerome uit datzelfde jaar ook nooit vergeten had, zo bleek later, was een foto die hij gezien had, terwijl hij in een tijdschrift bladerde in een restaurant tegenover het St. Janskerkhof tussen Laren en Hilversum. Dat tijdschrift was het septembernummer van het Duitse maandblad Querschnitt, een tijdschrift met artikelen over politiek en kunst, afgewisseld met groot afgedrukte foto’s. Boven een foto van ‘Koffie-negers stampen koffiebonen’ stond een foto van de Duitse fotograaf Walter Reuter met het onderschrift ‘Wandervogel’.67 Op de foto stonden twee jongens en een meisje van een jaar of achttien, zittend op een kleed in een weiland, alle drie met ontbloot bovenlijf en een gitaar in de handen. ‘Het halfblote meisje,’ zo noteerde Heldring, ‘maakte zo’n indruk op me dat ik het nooit vergeten heb. Vijfenzeventig jaar later vond ik het terug in Der Spiegel (3 september 07).’68 Het was een stempel die hij in 1930 onwillekeurig in zijn eigen geschiedenis had gezet.

==

Barlaeus Gymnasium

De zomer van 1930 was ook los van Von Fallersleben en Wandervogel memorabel. Na de vakantie zou Jerome namelijk niet meer teruggaan naar de lagere school op de Metsustraat, maar zijn intrede doen op het Barlaeus Gymnasium aan de Weteringschans.

Dat was een opvallende keuze van zijn vader. De meeste kinderen uit Jerome’s milieu, onder wie neven en nichten Van Eeghen en Den Tex, gingen namelijk naar Het Amsterdams Lyceum aan het Valeriusplein, naar de eerste rector in die jaren ook wel ‘de school van Gunning’ of ‘het Gunning’ genoemd. Ernst Heldring had het echter niet zo op Gunning. Dat had veel te maken met de paar jaar dat Jerome’s oudste broer Jan daar op school had gezeten. Jan was ‘een Sillem’, wat in de familie betekende dat hij joliger, vrolijker en springeriger was dan de ernstige, serieuze Heldrings. Marie en Ernst hadden Jan na zijn lagere school bij de Amsterdamse Schoolvereniging (ASVO) een 7e klas (groep 9) laten doen op een mulo in Bloemendaal, waar hij bij mensen in huis69 woonde. Eind juni 1924 begon hij op de school van Gunning. Volgens de mulo was zijn aanleg ‘zeer middelmatig’; ‘Jan is een aardige, gezellige en fatsoenlijke jongen, die heel gevoelig is voor een goed woord.’ Opvallende toevoeging was: ‘Hij is wellicht meer geschikt voor gymnasium (het rekenen geeft hem nogal moeite).’70

Vader Ernst toonde zich heel gelukkig met de toelating op de school van Gunning en vertelde dat het jaar Bloemendaal Jan erg goed had gedaan: ‘Voor het eerst sedert vele jaren heeft hij geen bronchitis, angina enz. gehad, welke hem vroeger maandenlang de cursus deden onderbreken.’71 Ernst had ook nog een nadrukkelijk advies aan school: ‘Bij goede leiding en tucht, aan tact gepaard, zal hij een behoorlijke leerling zijn; ontbreken zij, dan zal hij althans de eerste jaren niet voldoen en de school voor hem ook niet de goede zijn.’

In november van datzelfde jaar kwam Jans moeder om bij het ongeluk in Rome. Dat kan niet anders dan een grote klap zijn geweest. Aan zijn cijfers op Het Amsterdams Lyceum was het niet te zien, maar ‘hij is veel te druk en beweeglijk en er nogal eens niet bij’, schreef de onderdirecteur aan Jans vader.72

In mei 1925 ontstond er een uitgebreide briefwisseling over Jan tussen Ernst en Gunning. De school had ‘critische opmerkingen’ bij zijn tweede rapport gemaakt, zo constateerde Ernst. Daar had hij geen bezwaar tegen – ‘Hij is speelsch, niet doordrongen van de ernst van het leven’ –, maar volgens Ernst was de school te makkelijk met hem en hij kondigde aan een bijlesleraar voor wiskunde te gaan zoeken. ‘Ik wil niet verhelen, dat, naar mijn mening, het Lyceum voor Jan niet het geschikte onderwijs geeft en dat hij naar een handelsschool moet overgaan. Hij heeft meer aanleg voor talen dan voor wiskunde.’73 Het antwoord van Gunning kwam per ommegaande. Daarin wees hij erop dat hij Jan juist minder streng had aangepakt wegens de ‘huiselijke omstandigheden’ (de dood van zijn moeder), maar dat hij graag ‘aanwijzingen’ inwachtte als Ernst het anders wou.

De verwijzing naar het overlijden van zijn vrouw schoot Ernst in het verkeerde keelgat en hij liet Gunning weten waarom: ‘Indien ik mij niet vergis, vertrok u begin october [1924] naar Indië, terwijl de droevige afloop van het ongeval dat mijn vrouw overkwam, eerst op 24 november plaats had. Daar u eerst in april zijt teruggekeerd, kunt u bezwaarlijk met die treurige omstandigheden hebben rekening gehouden en wanneer uw plaatsvervanger dit had willen doen, dan zou het toch wel zaak zijn geweest dat dit in overleg met mij ware geschied.’ Daar kon Gunning het mee doen. Jan verliet Het Amsterdams Lyceum in de zomer van 1926, na de tweede klas, ‘bevorderd naar het gymn’. Na een korte tijd op het Instituut Lier aan de Prinsengracht te hebben gezeten, maakte hij de middelbare school af op een hbs in Haarlem, waar hij weer bij een gezin inwoonde. In 1929 noteerde Ernst in zijn dagboek: ‘Jan deed in Juni zijn eindexamen – beter dan wij verwachtten.’ Jet was ondertussen naar de meisjesschool op de Amsterdamse Pieter de Hooghstraat gegaan; Miek, die beter op school was, zat op het meisjeslyceum op de Reijnier Vinkeleskade.

Jerome ging dus naar het Barlaeus. Wat voor jongen was hij op twaalfjarige leeftijd? ‘Ik geloof dat ik een nogal nerveus kind was, als ik terugkijk naar mezelf,’ zei hij in 1992.74 ‘Ik heb dat ook wel horen vertellen. Dus vermoedelijk niet bepaald rustig.’ Tijdens zijn lagere schooltijd kreeg hij af en toe een ‘broomdrankje’ voorgeschreven ‘met het oog op zijn zenuwachtige aard’, zo noteerde zijn vader in 1925.75 Jerome was een breed geïnteresseerde, fanatiek lezende jongen die de kennis van zijn vader en tante Olga gretig tot zich nam, met een uitgesproken belangstelling voor geschiedenis en aardrijkskunde. Broer Jan en zusje Jet waren eigenlijk te oud voor hem. Hij speelde dus vooral met zusje Miek, tot zij twee jaar voor hem naar de middelbare school ging en ook tot een andere wereld ging behoren. Met het dichtstbijzijnde broertje Alex76 had hij een ongemakkelijke verhouding, met Frederik was dat beter, maar die was weer zeven jaar jonger.

Door de stad wandelen en in de bergen lopen waren bij de Heldrings geaccepteerde vormen van lichamelijke oefening, sport in georganiseerd verband was minder populair. ‘Mijn vader vond het belangrijk dat ik toch een beetje aan sport deed. Ik was niet vreselijk sportief van huis uit. Maar goed, ik heb op de lagere school en ook nog een paar jaar op de middelbare school gehockeyd,’ vertelde Jerome tachtig jaar later.77 Dat nam zelfs zorgwekkende proporties aan. ‘Jerome was geheel vervuld van hockey tot schade aan zijn huiswerk,’ schreef Ernst Heldring in 1930.78 ‘Toen ik een jaar of elf was, was ik een fanatiek hockeyer,’ zei Jerome zelf, ‘en ik heb ook wel getennist. In mijn studententijd heb ik dat [...] niet voortgezet. Ik vond het wel belangrijk om in de krant over het Nederlands [hockey]elftal te lezen. Ik ging ook naar hockeywedstrijden in het Olympisch Stadion. Naar voetbalwedstrijden trouwens ook.’79 Ook in het enthousiasme van 1934, toen Nederland kans maakte naar het WK-voetbal in Rome te gaan – ‘We gaan naar Rome, we gaan naar Rome. Wim Bakhuis doelt daar voor twee’80 – ,kon de zestienjarige Jerome zich uitstekend vinden.81 Toen de zegetocht van het elftal in Milaan door de Zwitsers werd onderbroken, was ‘de droom [...] voorbij. Ik ken een jongen van zestien wiens wereld toen ineenstortte’.82

Veel muzikaal talent was er, ondanks een ruim begiftigde moeder, onder de Heldring-kinderen niet te vinden.83 Jerome speelde nog een blauwe maandag viool, maar naar eigen zeggen vond men dat hij daar te nerveus van werd. Tekenvaardigheid had hij wel. Geholpen door jarenlange tekenles, onder meer bij tekenleraar Luttge, ontwikkelde Jerome een verdienstelijk talent.84 Nog tijdens de lagere school had hij als cadeautje voor Tante een serie getekende en geverfde Bijbelverhalen gemaakt.85 Maar ook studentenalmanakken en tijdschriften profiteerden later van zijn kunnen. Andere kwaliteiten moesten nog tot ontwikkeling komen.

Daarvoor was het Barlaeus uitstekend geschikt. Het gold als een goede school – voor de meeste docenten was het in die tijd vanzelfsprekend gepromoveerd te zijn in hun vak –, en de bevolking was gemengder dan op Het Amsterdams Lyceum. Het was een gemeenteschool en men hief dus geen schoolgeld. ‘Dus alle standen waren daar,’ vertelde Jerome in 2012, ‘veel joden, rijke joden, maar ook heel eenvoudige. Politiek ook verschillend, je had er mensen van de revolutionair socialisten bij en je had er CPN’ers.86 Van alles en nog wat [aan leerlingen] die ik op het Amsterdams Lyceum nooit ontmoet zou hebben – ik werd [ook] politiek geïnteresseerd. Hitler was aan de gang, dat volgde je [daardoor] wel.’87

==

De NSDAP van Adolf Hitler had in de jaren twintig met wisselend succes meegedaan met verkiezingen. In januari 1933 benoemde president Von Hindenburg Hitler, die bij de Rijksdagverkiezingen van 1932 ruim 33 procent van de stemmen had behaald, tot rijkskanselier. Bij de daaropvolgende verkiezingen van maart 1933 kreeg de NSDAP bijna 44 procent. Binnen enkele weken kon de NSDAP daardoor in heel Duitsland de macht grijpen, werden politieke tegenstanders gevangengezet of vermoord, en begon de vervolging van joden. De werkgelegenheid die geboden werd door – onder andere – de aanleg van Duitse snelwegen en de herbewapening verhoogde de populariteit van het bewind. De ontwikkelingen in Duitsland zouden in de loop van de jaren dertig in Nederland steeds duidelijker weerklank krijgen. Ook op het Barlaeus.

De voorgeschiedenis van Hitlers opkomst had zich in de vijftien jaar daarvoor afgespeeld. De Eerste Wereldoorlog was voor Jerome’s eerste verjaardag beëindigd. De oorlog en het daaropvolgende Verdrag van Versailles brachten grote veranderingen in Europa. ‘Wat voor mij nog aardrijkskunde was,’ zei een oude geschiedenisleraar, zelf geboren in 1905, ‘is voor jullie geschiedenis.’88 Maar ten gevolge van de oorlog veranderden de machtsverhoudingen in Europa ingrijpend: zowel de Oostenrijk-Hongaarse monarchie, de erfgenaam van het Habsburgse Rijk uit de zestiende eeuw, als het Ottomaanse Rijk, vanaf het huidige Turkije tot en met het Arabische schiereiland, viel uit elkaar in nieuwe staten (Oostenrijk, Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Turkije en dergelijke). Tussen Duitsland en Rusland nestelde zich, na de Pools-Russische Oorlog, de republiek Polen, terwijl het Russische tsarenrijk zich inmiddels had verbouwd tot de communistische Sovjet-Unie (en Estland, Letland, Litouwen onafhankelijk werden). De Verenigde Staten waren doorslaggevend geweest voor de overwinning van Frankrijk en Engeland in de oorlog, en hadden zich daardoor als nieuwe wereldmacht gevestigd.

Duitsland werd in Versailles een onhaalbaar pakket aan herstelbetalingen opgelegd. John Maynard Keynes was een van de weinige economen die voor de onzalige gevolgen waarschuwden.89 Ernst Heldring noteerde in juni 1919 in zijn dagboek: ‘Eergisteren is de tragedie geëindigd en heeft Duitsland zich onvoorwaardelijk onderworpen, het slachtoffer van door hem verwekten haat, die met geen gezond verstand en afgelegde beloften rekening hield [...]. Het is een schandelijk en onuitvoerbaar vredesverdrag, dat Europa in onrust zal houden.’90 De herstelbetalingen hinderden de economische wederopbouw van Duitsland en versterkten het Duitse gevoel ten onrechte de oorlog verloren te hebben.

Naast de staatkundige omwenteling die het einde van de oorlog gebracht had, kwam nog een grote politieke verandering: in vele landen in Europa werd het kiesrecht aanmerkelijk uitgebreid. Daardoor kregen miljoenen mensen zicht op politieke invloed die ze nooit gehad hadden. Dat was voor iedereen wennen; voor de nieuwe kiezers én voor de oude en nieuwe machthebbers. De negentiende-eeuwse parlementaire democratie, met beperkt kiesrecht, had meer dan grote moeite die veranderingen te verwerken en te doorstaan. In het woelige en politiek instabiele klimaat vochten communisten en fascisten elkaar op straat de tent uit. De economische crisis die in oktober 1929 – nadat de roaring twenties een grote economische groei te zien hadden gegeven – vanuit New York over de wereld spoelde, hielp niet. De krach leidde in Amerika tot enorme werkloosheid, waarbij op het dieptepunt een derde van alle arbeidskrachten zonder werk zat, en leidde tot terugval van de handel in de hele wereld.

‘Fascisme was het gevolg van democratisch verval,’ schreef een historicus.91 Dat was niet alleen te wijten aan het parlementair systeem, maar ook aan het feit dat de grote aantallen nieuwe deelnemers aan de democratie nog moesten leren dat de liberale democratie rechten én plichten met zich meebracht. Aan de rechterzijde van het politieke spectrum was bovendien soms sprake van verheerlijking van geweld. ‘Ik verlang naar een bloedbad,’ schreef Drieu la Rochelle.92