John Steinbeck

Muizen en mensen

Vertaald door Peter Bergsma

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Of Mice and Men, verschenen bij Covici, Friede, Inc. (1937)

==

© Copyright 1937, 1965 THE ESTATE OF JOHN STEINBECK

© Copyright 2018 vertaling: PETER BERGSMA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8248 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

##

Een paar kilometer ten zuiden van Soledad stroomt de Salinas dicht langs de oever aan de heuvelkant en is het water diep en groen. Ook is het warm, want het is glinsterend over het gele zand in de zon gegleden voordat het de smalle poel bereikte. Aan de ene kant welven de gouden heuvels zich omhoog naar het krachtige en rotsige Gabilangebergte, maar aan de valleikant staan er bomen langs het water – wilgen, elke lente weer fris en groen, met tussen waar hun onderste bladeren samenkomen nog de restanten van de winterse overstroming; en platanen met vlekkerige, witte, achteroverleunende, dikke en dunnere takken die zich over de poel buigen. Op de zandoever onder de bomen ligt een dikke laag bladeren die zo broos zijn dat een hagedis ze alle kanten op laat vliegen als hij erdoorheen rent. ’s Avonds komen er konijnen uit het struikgewas om op het zand te zitten, en de vochtige zandbanken zijn bedekt met de nachtelijke sporen van wasberen, en met de gespreide pootafdrukken van ranchhonden, en met de V-vormige hoefsporen van herten die in het donker komen drinken.

Er loopt een pad door de wilgen en tussen de platanen, een pad dat is aangestampt door jongens die van de ranches komen om in de diepe poel te zwemmen, en is aangestampt door zwervers die ’s avonds vermoeid omlaag komen van de grote weg om gezamenlijk aan de waterkant te kamperen. Voor de lage horizontale tak van een reusachtige plataan ligt een ashoop van de vele vuren; de tak is glad gesleten door mannen die erop hebben gezeten.

==

De avond van een warme dag wakkerde het windje aan dat de bladeren beroerde. De schaduw klom de heuvels op naar de top. Op de zandoevers zaten de konijnen zo stilletjes als kleine grijze, gebeeldhouwde stenen. En toen kwam vanuit de richting van de grote weg het geluid van voetstappen over knisperende plataanbladeren. De konijnen zochten ijlings en geruisloos een goed heenkomen. Een reiger op stelten vloog moeizaam de lucht in en zwoegde stroomafwaarts. Even was de plek levenloos, en toen kwamen twee mannen tevoorschijn vanaf het pad en liepen de open plek bij de groene poel op.

Ze waren achter elkaar over het pad gelopen, en zelfs op de open plek bleef de een achter de ander. Beiden hadden een spijkerbroek aan en een spijkerjasje met koperen knopen. Beiden droegen een zwarte, vormeloze hoed en beiden hadden stijf opgerolde dekens over hun schouder geslagen. De eerste man was klein en kwiek, met een donker gezicht, rusteloze ogen en scherpe, krachtige trekken. Alles aan hem was strak omlijnd: kleine, sterke handen, slanke armen, een dunne en benige neus. Achter hem liep zijn tegendeel, een reusachtige man met een vormeloos gezicht, grote, fletse ogen, brede, afhangende schouders; en hij liep log en liet zijn voeten een beetje slepen, zoals een beer zijn poten. Zijn armen zwaaiden niet langs zijn zij, maar hingen losjes omlaag.

De eerste man bleef plotseling staan op de open plek, zodat de volger bijna over hem heen liep. Hij nam zijn hoed af en veegde met zijn wijsvinger over de zweetband en sloeg het vocht er vanaf. Zijn reusachtige metgezel liet zijn dekens vallen en gooide zich op de grond en dronk van het oppervlak van de groene poel; dronk met lange slokken, terwijl hij als een paard in het water proestte. De kleine man kwam nerveus naast hem staan.

‘Lennie!’ zei hij op scherpe toon. ‘Lennie, godsallemachtig, drink niet zoveel.’ Lennie bleef in de poel proesten. De kleine man bukte zich en schudde aan zijn schouder. ‘Lennie. Straks word je weer net zo misselijk as vannacht.’

Lennie dompelde zijn hele hoofd onder, met hoed en al, en toen ging hij op de oever zitten en zijn hoed droop op zijn blauwe jasje en de druppels liepen langs zijn rug. ‘Da’s lekker,’ zei hij. ‘Drink ook wat, George. Neem ’n paar flinke slokken.’ Hij glimlachte gelukzalig.

George zwaaide zijn dekenrol van zijn schouder en liet hem zachtjes op de oever vallen. ‘Ik weet niet of ’t wel goed water is,’ zei hij. ‘’t Ziet d’r ’n beetje schuimerig uit.’

Lennie doopte zijn grote poot in het water en wriemelde met zijn vingers zodat er kleine beetjes water opspatten; kringen verwijdden zich naar de andere kant van de poel en kwamen weer terug. Lennie volgde ze met zijn ogen. ‘Kijk, George. Kijk wat ik dee.’

George knielde neer naast de poel en dronk met snelle schepjes uit zijn hand. ‘Smaakt goed,’ gaf hij toe. ‘Maar ’t lijkt niet echt te stromen. Je mot nooit water drinken as ’t niet stroomt, Lennie,’ zei hij zonder veel hoop. ‘Jij zou nog uit ’n goot drinken as je dorst had.’ Hij gooide een schep water in zijn gezicht en wreef eroverheen met zijn hand, onder zijn kin en rond zijn nek. Daarna zette hij zijn hoed weer op, drukte zich overeind, trok zijn knieën op en sloeg zijn armen eromheen. Lennie, die had toegekeken, deed George precies na. Hij drukte zich overeind, trok zijn knieën op, sloeg zijn armen eromheen, keek naar George om te zien of hij het goed deed. Hij trok zijn hoed wat verder over zijn ogen, precies zoals die van George.

George staarde chagrijnig naar het water. De randen van zijn ogen waren rood door de felle zon. Kwaad zei hij: ‘We hadden net zo goed helemaal mee naar de ranch kennen rijen as die lul van ’n buschauffeur wist waar-ie ’t over had. “Nog maar ’n klein stukkie over de grote weg,” zegt-ie. “Nog maar ’n klein stukkie.” Zes kilometer goddomme, zoveel was ’t! Wou niet stoppen bij ’t hek van de ranch, dat was ’t. Godverdomme te beroerd om effe langs de kant te gaan staan. Vraag me af of die klojo zich niet te goed voelt om zelfs maar in Soledad te stoppen. Schopt ons d’ruit en zegt: “Nog maar ’n klein stukkie over de grote weg.” Ik wed dat ’t méér as zes kilometer was. Teringhete dag.’

Lennie keek schuchter zijn kant op. ‘George?’

‘Ja, wat mot je?’

‘Waar gaan we heen, George?’

Het kleine mannetje rukte de rand van zijn hoed omlaag en keek Lennie woedend aan. ‘Dus dat weet je al niet meer, hè? Ik mot ’t je nog ’n keer vertellen, hè? Jezus Christus, wat ben je toch ’n stomme idioot.’

‘Ik ben ’t vergeten,’ zei Lennie zacht. ‘Ik heb geprobeerd om ’t niet te vergeten. Heus waar, George.’

‘Oké... oké. Ik zal ’t je nog ’n keer vertellen. Ik heb toch niks anders te doen. Ken je net zo goed de godganse tijd dingen gaan zitten vertellen en dan vergeet je die en vertel ik ze je weer.’

‘Heb ’t geprobeerd en geprobeerd,’ zei Lennie, ‘maar ’t hielp niet. Ik weet nog wel van de konijnen, George.’

‘Rot op met je konijnen. ’t Enige wat jij je ken herinneren zijn die konijnen. Oké. Luister goed en dit keer mot je ’t onthouwe zodat we geen gelazer krijgen. Weet je nog dat we in die goot in Howard Street zaten en naar dat schoolbord keken?’

Op Lennies gezicht brak een verrukte glimlach door. ‘Tuurlijk, George, dat weet ik nog... maar... wat deden we toen? Ik weet nog dat d’r ’n paar meissies voorbijkwamen en jij zei... jij zei...’

‘Dondert niet wat ik zei. Weet je nog dat we naar binnen gingen bij Murray & Ready, dat werkverschaffingskantoor, en dat ze ons werkstrookjes en buskaartjes gaven?’

‘O, tuurlijk, George. Nou weet ik ’t weer.’ Zijn handen gingen snel de zijzakken van zijn jasje in. Zachtjes zei hij: ‘George... ik heb ’t mijne niet meer. Ik zal ’t wel verloren zijn.’ Hij keek wanhopig naar de grond.

‘Je heb d’r nooit een gehad, stomme idioot. Ik heb ze allebei hier. Denk je dat ik je met je eigen werkstrookje rond ga laten lopen?’

Lennie grijnsde opgelucht. ‘Ik... ik dacht dat ik ’t in m’n zijzak had gestopt.’ Zijn hand ging de zak weer in.

George keek hem indringend aan. ‘Wat haalde je daar uit die zak?’

‘Er zit niks in m’n zak,’ zei Lennie slim.

‘Dat weet ik ook wel. Je heb ’t in je hand. Wat heb je in je hand – wat verstop je daar?’

‘Ik heb niks, George. Eerlijk niet.’

‘Kom op, geef hier.’

Lennie hield zijn dichte hand uit de richting van George. ‘’t Is maar ’n muis, George.’

‘’n Muis? ’n Levende muis?’

‘Uh-uh. Alleen maar ’n dooie muis, George. Ik heb ’m niet doodgemaakt. Eerlijk niet! Ik heb ’m gevonden. Ik heb ’m dood gevonden.’

‘Geef hier!’ zei George.

‘Ach, laat me ’m nou houwe, George.’

‘Geef híér!’

Lennies dichte hand gehoorzaamde langzaam. George pakte de muis en gooide hem naar de overkant van de poel, tussen het struikgewas. ‘Wat moest je trouwens met ’n dooie muis?’

‘Ik kon ’m aaien met m’n duim onder ’t lopen,’ zei Lennie.

‘Nou, je gaat geen muizen aaien terwijl je met mij loopt. Weet je nou nog waar we heen gaan?’

Lennie keek geschrokken en verborg toen verlegen zijn gezicht tegen zijn knieën. ‘Ik ben ’t alweer vergeten.’

‘Jezus Christus,’ zei George berustend. ‘Nou... luister, we gaan op ’n ranch werken zoals die in ’t noorden waar we vandaan komen.’

‘In ’t noorden?’

‘In Weed.’

‘O, tuurlijk. Dat weet ik nog. In Weed.’

‘Die ranch waar we heen gaan legt daarginds, zo’n vijfhonderd meter verderop. We gaan erheen en praten met de baas. Nou, luister – ik geef ’m de werkstrookjes, maar jij zegt geen woord. Je blijft daar gewoon staan en zegt niks. As-ie merkt wat ’n stomme idioot je bent kennen we naar werk fluiten, maar as-ie je ziet werken voordat-ie je hoort praten zitten we geramd. Gesnopen?’

‘Tuurlijk, George. Tuurlijk snap ik ’t.’

‘Oké. Nou, as we met de baas gaan praten, wat doe je dan?’

‘Ik... ik...’ Lennie dacht na. Zijn gezicht trok strak van het denken. ‘Ik... ga niks zeggen. Blijf daar alleen maar staan.’

‘Knappe jongen. Da’s geweldig. Zeg ’t nog maar ’n keer of twee, drie zodat je ’t zeker niet vergeet.’

Monotoon mompelde Lennie bij zichzelf: ‘Ik ga niks zeggen... Ik ga niks zeggen... Ik ga niks zeggen.’

‘Oké,’ zei George. ‘En je gaat ook geen rottigheid uithalen zoals in Weed.’

Lennie keek verward. ‘Zoals in Weed?’

‘O, dus dat ben je ook vergeten, hè? Nou, ik ga je d’r niet an herinneren, want straks doe je ’t weer.’

Lennies gezicht lichtte begrijpend op. ‘Ze hebben ons Weed uit gejaagd,’ barstte hij triomfantelijk los.

‘Niks uit gejaagd,’ zei George walgend. ‘We zijn ’m gesmeerd. Ze zochten ons, maar ze kregen ons niet te pakken.’

Lennie giechelde gelukzalig. ‘Dat ben ik niet vergeten, mooi niet.’

George ging achterover op het zand liggen en kruiste zijn handen onder zijn hoofd, en Lennie deed hem na, terwijl hij zijn hoofd optilde om te zien of hij het goed deed. ‘God, wat ben je toch ’n lastpak,’ zei George. ‘As ik jou niet op sleeptouw had zou alles zo van ’n leien dakkie gaan. Dan zou ik zo’n makkelijk leventje hebben en misschien wel ’n meissie.’

Even bleef Lennie stilletjes liggen, en toen zei hij hoopvol: ‘We gaan op ’n ranch werken, George.’

‘Mooi zo. Dat heb je gesnopen. Maar we gaan hier pitten want daar heb ik ’n reden voor.’

De dag liep nu snel ten einde. Alleen de toppen van het Gabilangebergte vlamden in het licht van de zon dat uit de vallei was weggetrokken. Een waterslang gleed door de poel, zijn kop boven water als een kleine periscoop. Het riet schokte zachtjes in de stroom. In de verte richting grote weg schreeuwde een man iets, en een andere man schreeuwde terug. De takken van de platanen ritselden in een windje dat onmiddellijk weer ging liggen.

‘George... waarom gaan we niet naar die ranch om wat te eten? Ze hebben eten op de ranch.’

George rolde zich op zijn zij. ‘Ik zou niet weten waarom. ’t Bevalt me hier best. Morgen gaan we an de slag. Onderweg heb ik dorsmachines gezien. Dat betekent dat we zakken graan motten sjouwen, ons uit de naad motten werken. Vanavond ga ik hier naar boven leggen kijken. Dat vind ik lekker.’

Lennie ging op zijn knieën zitten en keek naar George. ‘Krijgen we geen avondeten?’

‘Tuurlijk wel, as je ’n paar dooie wilgentakken verzamelt. Ik heb drie blikken bonen in m’n dekenrol. Maak jij maar ’n vuur. Ik geef je ’n lucifer as je de takken bij mekaar heb. Dan warmen we de bonen op en gaan we eten.’

Lennie zei: ‘Ik hou van bonen met ketchup.’

‘Nou, we hebben geen ketchup. Ga nou maar hout sprokkelen. En niet lopen klooien. Voor je ’t weet is ’t donker.’

Lennie kwam moeizaam overeind en verdween in het struikgewas. George bleef liggen waar hij lag en floot zachtjes bij zichzelf. Er klonk geplons in de rivier uit de richting die Lennie op was gegaan. George stopte met fluiten en luisterde.

‘Arme sukkel,’ zei hij zacht, en daarna ging hij verder met fluiten.

Even later kwam Lennie weer aan gekraakt door het struikgewas. Hij had één wilgentakje in zijn hand. George ging overeind zitten. ‘Goed,’ zei hij kortaf. ‘Geef hier die muis!’

Maar Lennie voerde een uitgebreide pantomime van onschuld op. ‘Wat voor muis, George? Ik heb geen muis.’

George stak zijn hand uit. ‘Vooruit. Geef op. Mij neem je niet in de maling.’

Lennie aarzelde, stapte achteruit, keek vertwijfeld naar de rand van het struikgewas alsof hij overwoog zijn vrijheid tegemoet te rennen. George zei koeltjes: ‘Ga je me die muis nou nog geven of wil je ’n knal voor je kop?’

‘Je wat geven, George?’

‘Je weet verdomd goed wat. Ik wil die muis.’

Lennie stak aarzelend zijn hand in zijn zak. Zijn stem brak een beetje. ‘Ik snap niet dat ik ’m niet mag houwe. ’t Is niemand z’n muis. Ik heb ’m niet gestolen. Ik vond ’m gewoon langs de kant van de weg.’

De hand van George bleef gebiedend uitgestoken. Langzaam, als een terriër die een bal niet naar zijn baasje wil brengen, kwam Lennie naderbij, krabbelde terug, kwam weer naderbij. George knipte hard met zijn vingers, en bij het horen daarvan legde Lennie de muis in zijn hand.

‘Ik dee d’r niks slechts mee, George. Alleen maar aaien.’

George stond op en wierp de muis zo ver als hij kon in het donker wordende struikgewas, en daarna liep hij naar de poel en waste zijn handen. ‘Achterlijke idioot. Denk je dat ik niet zag dat je voeten nat waren omdat je de rivier was overgestoken om ’m te halen?’ Hij hoorde het zachte gejammer van Lennie en draaide zich om. ‘Snotteren as ’n klein kind! Christus nog an toe. ’n Grote kerel as jij.’ Lennies lip trilde en tranen sprongen in zijn ogen. ‘Jezus, Lennie!’ George legde zijn hand op Lennies schouder. ‘Ik pak ’m niet af uit gemenigheid. Die muis is niet fris, Lennie; en trouwens, je heb ’m gemold met dat geaai van je. Zoek maar ’n andere muis die nog fris is, dan mag je die ’n tijdje houwe.’

Lennie ging op de grond zitten en liet zijn hoofd mistroostig hangen. ‘Ik weet niet waar d’r is geen andere muis. Ik weet nog dat ’n mevrouw me ze altijd gaf – elke die ze had. Maar die mevrouw is d’r niet.’

George schamperde: ‘Mevrouw, hè? Weet geeneens meer wie die mevrouw was. Dat was je eigen tante Clara. En later gaf ze je d’r geen meer. Je maakte ze altijd dood.’

Lennie keek treurig naar hem op. ‘Ze waren zo klein,’ zei hij verontschuldigend. ‘Ik aaide ze, en algauw beten ze in m’n vingers en kneep ik ’n beetje in hun kop en dan waren ze dood – omdat ze zo klein waren.

Ik wou dat we gauw de konijnen kregen, George. Die zijn niet zo klein.’

‘Lazer op met je konijnen. En je bent niet te vertrouwen met levende muizen. Je tante Clara gaf je ’n rubberen muis en daar wou je niks van weten.’

‘Die was niet goed om te aaien,’ zei Lennie.

De vlam van de zonsondergang rees op van de bergtoppen en schemering kwam de vallei in, en tussen de wilgen en platanen werd het halfdonker. Een grote karper kwam naar het oppervlak van de poel, hapte naar lucht en zonk weer geheimzinnig in het donkere water, met achterlating van zich verwijdende kringen. Boven hun hoofd roerden de bladeren zich weer en dotjes wilgenpluis werden omlaag geblazen en landden op het oppervlak van de poel.

‘Ga je dat hout nou nog halen?’ drong George aan. ‘Er legt ’n heleboel tegen de achterkant van die plataan daar. Van toen de rivier overstroomde. Ga dat maar pakken.’

Lennie liep naar de achterkant van de boom en kwam terug met een wirwar van dorre bladeren en takjes. Hij gooide ze op de oude ashoop en haalde er nog meer en nog meer. Het was nu bijna avond. De vleugels van een duif floten over het water. George liep naar de brandstapel en stak de droge bladeren aan. De vlam knapperde omhoog tussen de takjes en toog aan het werk. George rolde zijn dekens af en toverde drie blikken bonen tevoorschijn. Hij zette ze om het vuur heen, vlak bij de vlammen, maar zonder dat ze die helemaal raakten.

‘Dat zijn genoeg bonen voor vier,’ zei George.

Lennie sloeg hem over het vuur heen gade. Geduldig zei hij: ‘Ik vind ze lekker met ketchup.’