##

Mariëlle Hageman

De geschiedenis volgens Bicker

1746–1812

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 MARIËLLE HAGEMAN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8309 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Vooraf

Dit boek vertelt de buitengewone geschiedenis van Jan Bernd Bicker en de tijd waarin hij leefde aan de hand van zijn archief. Bicker, een van de eerste Nederlandse voorvechters van democratische hervormingen – de patriotten – en een fel tegenstander van stadhouder Willem V van Oranje, documenteerde zijn leven en de verwikkelingen van zijn tijd in dagboeken, memoires en aantekeningen, en hij bewaarde talloze brieven en andere documenten, ook die van zijn familie.

Dat deed hij omdat hij vond dat hij in een belangrijke tijd leefde. Maar ook omdat hij zijn kant van het verhaal wilde vertellen. Want Bicker werd zoals hij zelf schrijft door enkelen geprezen maar vooral door velen verguisd: hij zou eigenwijs zijn, een listige intrigant, een nietsontziende egoïst, de ‘vinnigste van alle patriotten’. Ook in de anderhalve eeuw na zijn dood, toen de Oranjes op de troon waren gekomen, was het beeld dat geschiedschrijvers van Bicker en de patriotten schetsten ook overwegend negatief.

De geschiedenis volgens Bicker bestaat uit vijf delen, steeds met een eigen karakter, door de verschillende soorten documenten waarop ze gebaseerd zijn. Voor Bickers jongste jaren zijn dat vooral brieven en geschriften van anderen, aangevuld met verder onderzoek, maar steeds meer zijn het zijn eigen woorden: eerst zijn persoonlijke dagboek uit de tijd dat hij schepen was in het Amsterdamse stadsbestuur, dan de verhitte aantekeningen over zijn politieke strijd, de verhalen over zijn avonturen nadat hij uit Nederland had moeten vluchten, en ten slotte zijn notulen, autobiografische notities en brieven uit de woelige begintijd van de Nederlandse democratie. Ik ben dicht bij de bronnen gebleven, want Bicker is een geweldige verteller.

Het boek vertelt daarmee ook de geschiedenis vólgens Bicker. Een heel persoonlijke geschiedenis, die meteen ook de geschiedenis is van de tijd van de Verlichting en de tijd dat de revolutie door Nederland, Europa en Amerika waarde. En, eerlijk is eerlijk, het is ook de geschiedenis zoals ik hem nu, ruim twee eeuwen later, heb opgeschreven, op basis van de documenten die ik heb uitgekozen. Daarmee is de geschiedenis ook een verhaal geworden. In de verantwoording achterin verwijs ik niet alleen naar de bronnen, maar leg ik hier en daar ook uit hoe ik die bronnen geïnterpreteerd heb en welke keuzes ik bij het schrijven heb gemaakt.

De papieren Bicker leerde ik in de jaren dat ik me – af en aan – met hem bezighield goed kennen, net als de portretten die er van hem bestaan: vrij formele beeltenissen van een man met een pruik. Ik was al bijna klaar met het onderzoek toen ik plots oog in oog kwam met Bicker de man. Op een paspoort dat hij in 1793, 46 jaar oud, kreeg van de stad Brussel staan zijn uiterlijke kenmerken: vijf Franse voet en drie duim lang – dat was ruim 1,70 meter – met bruine ogen en lichtbruin haar, onder die pruik. Daar staat hij dus, Jan Bernd Bicker, en dit is zijn geschiedenis.

Proloog

Vluchteling

Jan Bernd Bicker hield zich heel stil in de roef van de trekschuit. Langs de oever van de Amstel klonk het dreigen en schelden van het Oranjevolk dat zich daar ondanks het vroege uur verzameld had om de vertrekkende patriotten uit te jouwen. ‘Vuile kezen!’ riepen ze, en erger. Pruisische soldaten duwden en schopten de mannen die aan boord probeerden te komen. Ze strompelden het ruim binnen, mannen vaak zonder pruik, soms zelfs zonder hoofddeksel. Om deze oploop bij herberg De Berebijt te vermijden was Bicker die 15e oktober 1787, al lang voor het eerste daglicht, nog binnen de stad bij de Hoge Sluis aan boord gegaan. Hij had een paspoort van de hertog van Brunswijk op zak, en een van de Franse commissaris, zelfs een van de keizerlijke consul, en van de Amsterdamse burgemeesters, want de naam Bicker dwong nog altijd respect af. Maar toen de schuit eindelijk van wal stak en de reis richting Rotterdam begon was hij net als de mannen in het ruim een vluchteling, met Balthasar Abbema als enige vriend en metgezel. Achter hem in de ochtendnevel verdwenen de contouren van Amsterdam, dat nu in handen was van de prins van Oranje.

Bicker had alles op het spel gezet, en verloren. De rechten en de vrijheid van het Nederlandse volk waarvoor hij gestreden had waren verder weg dan ooit, hijzelf was van alle kanten verguisd. Verguisd door de meeste andere regeerders, die hem ervan beschuldigd hadden allerlei nieuwigheden te willen invoeren en alles – het beproefde bestuur, hun manier van leven – op losse schroeven te willen stellen, zelfs een tomeloze democratie te willen invoeren in de Nederlandse Republiek. Anderen hadden hem juist verweten dat hij niet genoeg had gedaan of, erger, dachten dat hij niet oprecht was. Ze hadden hem ervan beschuldigd dat hij alleen uit persoonlijke ambitie en om er zijn eigen voordeel mee te doen de gunst van het volk had willen winnen. Dat hij zich dan wel patriot noemde, maar dat zijn vaderlandsliefde schijn was, dat hij geen zuivere liefhebber van de ware vrijheid was. In zijn hart was hij volgens hen gewoon een aristocraat. Het was alleen uiterlijk vertoon geweest, zoals hij was opgekomen voor de rechten van het volk. In werkelijkheid zou hij nooit van plan zijn geweest om het land een grondwet te bezorgen die het ware geluk van alle inwoners zou waarborgen. Misschien dachten sommige patriotten in het ruim van de trekschuit er ook wel zo over.

In Ouderkerk hoorden ze een stel mannen aan boord springen. De leren flappen van het ruim gingen omhoog en Pruisische soldaten staken hun hoofd naar binnen. Ze waren nauwelijks te verstaan maar hun gebaren en hun lachen maakten wel duidelijk wat ze van de passagiers vonden. De driftigsten onder de patriotten, zij die hun strijdlust nog niet kwijt waren, sprongen op, balden hun vuisten, en als verstandigere reisgenoten niet hadden ingegrepen was het vast en zeker tot een vechtpartij gekomen. Zo ging het ook in Alphen, en op nog meer plaatsen. De trekschuit was als een kruitvat, een lont nooit ver weg, en Jan Bernd Bicker vroeg zich af of hij het er levend van af zou brengen. Terugkijkend kon hij alleen maar erkennen dat hij en de andere patriotten fouten gemaakt hadden. Grote fouten zelfs. Maar hij wist ook dat hij altijd maar één drijfveer had gehad: de ware vrijheidsliefde. Alleen de belangen van het volk hadden hem bezield. Daaraan had hij zijn rust, huiselijke genoegens en bezittingen opgeofferd. Zou hij nu ook zijn leven moeten geven?

Aan het begin van de middag waren ze in Leiden, dat in de greep was van kloppartijen en plunderingen. Iedereen die geen oranje droeg liep gevaar, Bicker en de andere patriotten meer dan wie dan ook. Ze gingen van boord en trokken stilletjes over land met een ruime boog om de stad heen. Pas aan de andere kant konden ze weer een trekschuit in. Onder een dik wolkenpak ging het vervolgens verder over een grauwe Vliet. Toen ze door Delft voeren hoorden ze ook daar overal vechten, het splijten van hout en hier en daar ruiten die aan diggelen gingen.

’s Avonds om acht uur kwamen ze aan in Rotterdam. Door de donkere straten leidde de schipper Bicker en Abbema naar een van de beste herbergen van de stad, de Maréchal de Turenne aan de Zuidblaak. De knecht volgde met een kruiwagen met hun bagage. Een man met een witte mof haalde hen in. Op iedere straathoek, zo leek het, stuitten ze op plunderaars of op een knokpartij en zagen ze zich gedwongen een omweg te nemen. Zigzaggend vonden ze hun weg door de stad. Daar voor zich zagen ze plots de man met de witte mof weer. Ze passeerden hem, maar even later kwam hij opnieuw voorbij. Bij een lantaarn wachtte hij ze op en in het licht bekeek hij hen onverholen van top tot teen en probeerde zelfs onder hun hoeden te zien. Een spion. Bicker en Abbema versnelden hun pas totdat ze bij de herberg waren. Daar ontdekte de knecht dat hij ergens onderweg Bickers jas verloren was. ‘Mijn heer Abbema!’ – de knecht bekende wat er gebeurd was. ‘Bicker!’ riep Abbema hem er luidkeels bij. Bicker draaide zich om. Precies op dat moment zag hij de man met de witte mof de gang van de herberg binnenkomen. Nu wist de spion wie ze waren. Ze waren er niet meer veilig. De klok had inmiddels twee uur in de nacht geslagen, maar ze besloten alsnog naar het huis van een Rotterdamse kennis te gaan. Veel slaap kregen ze niet. Zodra de stadspoorten om vijf uur die ochtend opengingen, vertrokken ze in een zeilboeier richting Moerdijk.

Vrijwel direct stak er een harde tegenwind op. De boeier kwam nog maar langzaam vooruit. Zo zou de reis een stuk langer gaan duren dan verwacht. Daarvoor hadden ze niet genoeg proviand aan boord, zei de schipper, die ondanks protesten van Bicker en Abbema Dordrecht binnenvoer om inkopen te doen. Al het oponthoud maakte Bicker zenuwachtig. Iedere seconde die ze langer in het land van Oranje bleven bracht hun leven verder in gevaar. Toen ze eindelijk weg zeilden van Dordrecht, zagen ze recht voor zich het grote jacht van de admiraliteit opdoemen. Aan boord waren de hoge heren die op weg waren naar Zeeland om ook daar namens de prins van Oranje diens tegenstanders uit hun functies te zetten. In het smalle water van de Dordtsche Kil probeerde de boeier al laverend tegen de wind in het vijandelijke jacht voorbij te komen. Tevergeefs. Een harde klap deed het hele schip schudden: de boegspriet van de boeier had zich door de ruiten van het paviljoen van het jacht geboord. Ze werden herkend. ‘Laten we die kezen verzuipen!’ schreeuwden ze vanaf het admiraliteitsjacht. Veel scheelde het niet, maar net op tijd raakte de boeier weer los en wisten Bicker en Abbema te ontkomen.

Diep in de nacht, intussen was de 17e oktober aangebroken, kwamen ze ten slotte ter hoogte van Moerdijk. Daar zeilden ze een dichte mist in die hun ieder zicht op de wal ontnam. Aanleggen was onmogelijk. Urenlang dobberde de boeier rond in een grijze nevel die elk geluid dempte tot een fluistering. Pas om zes uur ’s morgens trok de mist op en konden Bicker en Abbema aan land gaan. Het directe gevaar was geweken. In herberg Den Uijl troffen ze tientallen andere gevluchte Hollanders aan. Er heerste een uitgelaten stemming terwijl iedereen zich ontdeed van de oranje insignes die ze dagenlang hadden moeten dragen. Bicker en Abbema reisden in een rijtuig verder naar Antwerpen, waar ze ’s middags om vier uur aankwamen. Ze namen eerst hun intrek in herberg Den Beer, die ook bekendstond als Den Keijser, maar omdat het daar, net als in alle andere herbergen in de stad, erg vol was, besloten ze kamers te huren bij de kunsthandelaar Pierpont, in de Rue des Aveugles. Daar in huis ontving Bicker het eerste bericht van zijn vrouw en negen kinderen, die hij had moeten achterlaten in Amsterdam.

==

Deel 1: Jeannot

Brieven

==

==

Bickers

Laat in de koele natte zomer van 1746 kwam Jan Bernd Bicker ter wereld in een voornaam huis aan het Singel tegenover de Appelmarkt. Het was de zomer dat de Amsterdammers niet uitgepraat raakten over het ergste onweer sinds mensenheugenis en God dankten dat er geen ongelukken gebeurd waren. De zomer ook dat dieven inbraken bij de heer Ten Hove, terwijl die met zijn gezin op zijn buiten verbleef, en niet alleen bijna vijfduizend gulden buitmaakten, maar ook op hun gemak twee pijpen rookten en die daarna in de keuken achterlieten. En de zomer dat op de Langebrug bij het Rokin een onoplettende jongen van een jaar of tien onder een paard liep. Het werd allemaal nauwgezet bijgehouden door de veilingmeester van de vismarkt, Jacob Bicker Raye – die eigenlijk niet echt een Bicker was, maar er wel heel graag een wilde zijn en zich daarom de naam van de familie van zijn moeder had aangemeten.

De jonge vader Henrick was wel een echte Bicker. Zolang iemand zich kon herinneren zetelden zijn verwanten al in het Amsterdamse stadsbestuur, en Henrick zou straks, dat sprak vanzelf, in hun voetsporen treden. Sinds kort was hij al kapitein van de schutters in de wijk net achter het stadhuis op de Dam. Henrick was ook een zakenman. Vanuit het familiebedrijf dat zijn grootvader Andries Pels had opgezet verstrekte hij leningen aan wie zich de rente maar kon veroorloven, van bemiddelde Amsterdamse kooplieden tot aan de Russische keizer. Het huis aan het Singel dat hij had betrokken met zijn bruid, de Haagse Clara Dedel, was een huurhuis, maar het was een kwestie van tijd voor het stel een eigen huis zou hebben aan een van de deftigste grachten. Van Henricks ouders hadden ze in ieder geval alvast vijftigduizend gulden aan huwelijksgoed meegekregen.

Henrick en Clara Bicker vormden een zelfbewust en elegant stel. Toen ze zich – dat was wel alweer tien jaar later – lieten schilderen door de excentrieke Zwitserse sterkunstenaar Jean-Etienne Liotard, droegen ze allebei de nieuwste mode. Clara had een blauwzijden japon aan met diep decolleté afgezet met zwart bont, haar haar bedekt met een gepoederde pruik, ingevlochten in de strakke stijl die tête-de-mouton werd genoemd: schapenhoofd. Maar de meeste aandacht trokken haar grote bruine ogen, die ze ook haar zoon meegaf. Henrick, in degelijk donkerbruin, volgde met zijn grijze pruik met staartje in een zakje ook de laatste trend uit Frankrijk, maar keek het portret uit alsof dat hem allemaal weinig interesseerde. Een zoon, een nieuwe telg om de naam Bicker voort te zetten, maakte het plaatje compleet.

Op 31 augustus 1746 verzamelde een klein maar illuster gezelschap zich onder de eeuwenoude spitsbogen van de Nieuwezijds Kapel aan de Kalverstraat voor de doop van het vier dagen oude jongetje Jan Bernd Bicker. De Duitse dominee David Brünings, dezelfde die niet veel later in opspraak zou raken vanwege zijn contact met de onrechtzinnige hernhutters, ging voor. Hij noteerde wie er aanwezig waren. Clara had haar tante Susanna gevraagd als getuige; zij was getrouwd met de secretaris van de Raad van State in Den Haag. De tweede getuige was Henricks vader, de grootvader wiens naam het jongetje kreeg. Het was zijn eerste kleinkind. De oude Jan Bernd Bicker had vroeger als schepen deelgenomen aan het Amsterdamse stadsbestuur en droeg titels als drost van Muiden, baljuw van Naarden en Gooiland en hoogbaljuw en dijkgraaf van Weesp. Hij was bovendien in het bezit van een fortuin, dat hij vergaard had in de firma van zijn schoonvader en met een plantage in Suriname. In zijn imposante huis aan de Herengracht, net om de hoek van de Vijzelstraat, had hij wel acht dienstboden, en in zijn stallen stonden een koets en vier paarden. Met mooi weer wandelde de familie op de buitenplaats Schapenburg bij ’s-Graveland.

Voor de Bickers was Amsterdam nog altijd de rijkste en machtigste stad van de wereld, en zij waren er heer en meester. Maar op straat heerste onvrede. Van de explosieve groei die de handel en de stad de eeuw daarvoor hadden doorgemaakt was weinig meer te merken. De zaken gingen slecht, de belastingen waren hoog. Alleen de rijken in hun grote huizen langs de Herengracht en de Keizersgracht werden rijker. Die gingen in geldzaken en verdienden met hun geld nog meer geld. Zij waren het ook die zich verzekerd wisten van een plaats in het stadsbestuur en die elkaar de beste baantjes toespeelden, terwijl de meeste andere Amsterdammers hun leven lang niets in te brengen hadden. En nu naderde oorlog de stad; een oorlog tussen onder meer Frankrijk, Pruisen, Spanje en het Oostenrijkse keizerrijk om een troon die eigenlijk niemand in Amsterdam iets kon schelen, maar de Nederlandse Republiek had de kant van Oostenrijk gekozen en Franse troepen dreigden het land binnen te vallen. Veel Amsterdammers legden de schuld bij die vermogende mannen die sinds jaar en dag de stad bestuurden. Mannen als de Bickers. Die waren er alleen op uit zichzelf en hun familie en vrienden te verrijken en droegen nauwelijks zorg voor de stad en het land, vonden ze.

‘Oranje boven!’ riepen de boze Amsterdammers toen ze in het voorjaar van 1747 massaal naar de Dam trokken. Ze eisten een sterke man aan het roer, een stadhouder uit het huis van Oranje, die als vanouds orde op zaken zou stellen en de Nederlandse Republiek weer naar betere tijden zou voeren. De provincies benoemden zo’n stadhouder als hoogste functionaris en als bevelhebber over het leger en de vloot, maar die had vervolgens de neiging veel macht naar zich toe te trekken en zich te gedragen alsof hij een vorst was.

Sinds de dood van Willem III in 1702 had de provincie Holland geen stadhouder meer gehad. Tot grote tevredenheid van de bestuurders in Amsterdam. Het Amsterdamse stadsbestuur bestond uit vier machtige, jaarlijks benoemde burgemeesters, een vroedschap of raad van 36 leden die de burgemeesters vooral bijstond met advies, en een schout of hoofdofficier en negen schepenen, die zich met name met juridische zaken bezighielden. De meesten van hen zagen liever niet dat een stadhouder zich met Amsterdamse aangelegenheden bemoeide, en vonden ook verder dat het land heel goed zonder kon. Een eeuw eerder hadden juist de Bickers – verre verwanten van Henrick en Jan Bernd – tot de felste tegenstanders van de stadhouder behoord. Maar nu zwichtten de Amsterdamse stadsbestuurders voor de druk van de meute.

Op dinsdag 2 mei, tegen de middag, lieten de burgemeesters op het stadhuis het Oranjevaandel uitsteken. Vanaf de pui maakten ze vervolgens bekend dat Amsterdam de aanstelling van de prins van Oranje tot stadhouder van Holland, admiraal van de vloot en kapitein-generaal van het leger zou steunen. De burgemeesters zwaaiden met hun hoeden boven het hoofd en riepen – al dan niet tandenknarsend – ‘Vivat Oranje!’ De Dam juichte en iedereen doste zich uit met oranje linten, en anders met versierselen van papier. De mannen strikten ze als kokardes op hun hoeden, aan hun degens en door de knoopsgaten van hun rok. De vrouwen droegen ze als strikken op de borst. Wie geen oranje had liep het risico in het Damrak of het Rokin te belanden – bij de Munt kreeg een man zonder oranje een snee in zijn gezicht. Twee dagen later riepen de Staten van Holland, de hoogste bestuurlijke instelling van de provincie, Willem IV uit tot stadhouder van de provincie en de week daarop bezocht de nieuwe stadhouder Amsterdam. Nog voor Jan Bernd Bickers eerste verjaardag kreeg Amsterdam zo na bijna een halve eeuw weer te kampen met een stadhouder uit het huis van Oranje, een titel die onder verdere druk van zijn aanhangers niet veel later nog erfelijk werd ook.

==

Oproer

Hier en daar lag er nog sneeuw en op de grachten werd geschaatst toen de nieuwe stadhouder Henrick Bicker begin 1748 aanwees als een van de negen schepenen. Het begin van een loopbaan in het stadsbestuur, een opstapje naar méér, een plek in de raad en later misschien het burgemeesterschap, zoals zijn oom Henrick voor hem. Maar 1748 was geen goed jaar om toe te treden tot het Amsterdamse stadsbestuur. ‘Oproer waarde rondom het deftige raadhuis,’ schreef Henricks dichtende schoonvader, Jan Hudde Dedel.

Met de dooi kwamen er berichten over onlusten in het noorden van het land. De oproerlingen hadden het vooral voorzien op de belastingpachters, die niet alleen de staat maar ook zichzelf verrijkten met het innen van veel te hoge tarieven over allerlei goederen en diensten. Net voor de zomer bereikte het oproer Amsterdam. Het begon op 17 juni met een scheldpartij op de Botermarkt, tegen de mannen die daar in de waag de belasting op boter en kaas kwamen opstrijken. Dat schelden werd een relletje. De temperatuur steeg die week verder, een broeierige warmte maakte zich meester van Amsterdam en de stank van de grachten drong overal de huizen binnen. Op maandag 24 juni kwam het op de Botermarkt tot een uitbarsting. Stenen vlogen over en weer, de schutters schoten, er vielen doden, verontwaardiging verspreidde zich over de stad. De meute zwol aan en trok vanaf de Botermarkt de straten in, de grachten op, naar de huizen van de belastingpachters.

Het oproer naderde de Bickers tot op een steenworp afstand toen de plunderaars het Singel op dromden om het huis van Anthonie Goedval, die onder meer de belasting op buitenlandse tabak pachtte, onder handen te nemen. Goedval zelf wist te ontkomen. Vanaf de brug keek hij toe hoe oproerkraaiers zijn ruiten een voor een begonnen in te gooien. Een groep opgetrommelde schutters zag het gebeuren – en maakte zich snel uit de voeten. De plunderaars wrongen zich als één man het huis binnen en vernielden er haast systematisch alles wat ze maar tegenkwamen. Het allerbeste huisraad en de fraaiste schilderijen gingen eraan. Een tuinman van net buiten de stadspoort zette een van de pruiken van Goedval op zijn hoofd. Gelach en gejoel. ‘De Burgemeester’ noemden ze hem vanaf dat moment. Hij sloeg persoonlijk de mooiste kunstwerken op de leuning langs de treden naar de voordeur aan stukken.

Kunstig gedreven zilveren schalen werden platgetrapt, een kistje juwelen werd tot gruis gehamerd. Goedvals bibliotheek scheurden ze boek voor boek aan flarden, totdat de snippers door alle kamers dwarrelden. Op het dak brak een forse Zweed in een blauw hemd en een blauwe broek met zijn blote handen een grote decoratieve stenen vaas van zijn ijzeren spil en wierp die naar beneden, waar hij op straat een jongetje verpletterde. Het verminderde de geestdrift van de menigte niet. Alles smeten ze in het Singel. Gouden zakhorloges sloegen ze eerst op de wal kapot. Even bleven twee parelsnoeren drijven op een kussen, maar ze gooiden er net zo lang met stenen naar totdat het kussen zonk. Een zware ijzeren geldkist die boven op een hoop goederen belandde trokken ze uit het water om hem een paar meter verderop weer in de gracht te duwen. Pas toen ook de allerlaatste bezittingen van Anthonie Goedval onder water verdwenen waren trokken ze verder, richting de Oude Zijde, en kon het huishouden van de Bickers opgelucht ademhalen.

Op het stadhuis zaten de bestuurders met de handen in het haar. Er kwam geen einde aan het plunderen, ook de volgende dag niet. Pas toen de oproerlingen de huizen van bijna alle belastingpachters hadden vernield en naar de huizen van andere gegoede stadgenoten begonnen om te zien, kwamen de schutters in beweging. Er vielen schoten, onder meer op de Blauwburgwal. Aan de Nieuwezijds Voorburgwal maakten drie kogels een einde aan het leven van de Zweed die aan het Singel de stenen vaas van het dak had gegooid. Woensdagochtend was alles weer rustig. Die middag maakte het stadsbestuur bekend dat op advies van de stadhouder het belastingpachten werd afgeschaft. De stadsmodderlieden begonnen met het opbaggeren van de vernielde spullen uit de overvolle grachten. Het lichaam van de Zweed werd aan zijn linkerbeen opgehangen op het galgenveld ten noorden van het IJ.

Henrick Bicker voegde zich bij de schout en de andere schepenen. Terwijl het oproer woedde waren ze zo goed als machteloos geweest tegenover het gepeupel. Nu moest er een duidelijk voorbeeld gesteld worden. Ze lieten twee van de aanvoerders van de plunderaars oppakken. De tuinman die iedereen de Burgemeester noemde werd op donderdagmiddag gearresteerd in een bierhuis. Diezelfde dag pakte de onderschout een visverkoopster op die bij bijna alle plunderingen aanwezig was geweest. Ze stond juist op haar gebruikelijke stek bij de Beurs wat schol aan een lantaarnpaal op te hangen. Op de pijnbank bekenden de twee alles, waarna de schepenen ze zonder talmen ter dood veroordeelden.

Op vrijdagochtend strekten de mensen op een bomvolle Dam hun nek om maar niets te missen van de ophanging van de twee oproerkraaiers uit de ramen van de waag. Na het gebed kreeg de visvrouw als eerste de strop. Hier en daar ging er gejuich op. Terwijl daarna de tuinman uit het raam werd gehesen, deinde de mensenzee bij de Kalverstraat en de Beurssteeg. Er klonk een schot. Gegil, paniek, mensen die duwden en trokken en probeerden zich een weg uit de menigte te banen. Een deel van de meute werd tegen de schutters aan gedrongen. Die richtten hun wapens en schoten, zoals sommigen later beweerden, direct op de menigte, maar volgens anderen alleen maar in de lucht. Terwijl Henrick Bicker en de andere stadsbestuurders haastig een veilig heenkomen zochten in het stadhuis, verloren mensen op de Dam hun evenwicht, werden onder de voet gelopen en vertrapt. Anderen hapten naar adem in het gedrang en werden doodgedrukt. Wie kon vluchtte de zijstraten in, maar ook daar was het niet veilig. In de Kromelleboogsteeg belandden de mensen in een hoge hoop boven op elkaar. Velen zagen geen andere uitweg dan in het Damrak te springen – en verdronken. Toen de rust terugkeerde lagen er overal op de Dam lichamen, en hoeden, pruiken, schoenen, muilen, gespen, gescheurde kleren, zakhorloges en tabaksdozen. Minstens tachtig Amsterdammers hadden het niet overleefd.

De roep om hervormingen bleef. In augustus kwamen er zoveel ontevreden kooplieden en ambachtsmannen bij elkaar in de Kloveniersdoelen, het verenigingsgebouw van de schutters aan de Nieuwe Doelenstraat, dat de vloer moest worden gestut. Ze wilden een eerlijkere verdeling van de ambten, meer rechten voor de ambachtsgilden en dat de schutters zelf hun officieren mochten benoemen. Op de tweede verjaardag van Jan Bernd Bicker besloten de Amsterdamse stadsbestuurders een aantal belangrijke eisen in te willigen. Maar nu eisten de Amsterdammers dat het hele stadsbestuur zou opstappen. Een stoet van duizenden mannen, meest potige scheepstimmerlieden van Kattenburg, trok met veel machtsvertoon door de stad.

In een koets met zes paarden reed Willem IV op 2 september 1748 over de ophaalbrug over de Singelgracht en door de Haarlemmerpoort onder het wapen met de drie kruisen door Amsterdam binnen. Hij kwam orde op zaken stellen. Van de Staten van Holland had hij daarom toestemming gekregen om de nodige stadsbestuurders te ontslaan. Zo’n drieduizend scheepstimmerlieden met oranje kokardes op hun mutsen stonden hem die ochtend bij de poort op te wachten, met twee trompetters en een grote scheepsvlag waarop met linten ‘Voor Oranje en Vrijheid’ genaaid was. In een lange optocht begeleidden ze de koets van de prins door de stad naar het Oudezijds Herenlogement aan de Grimburgwal. Daar dineerde de prins die avond, en alle avonden daarop, met de voorname Amsterdamse bestuurders. Er was nog geen schoenmaker uitgenodigd, klaagden de hervormers. Met de grootste tegenzin verving de stadhouder ten slotte een aantal stadsbestuurders: alle vier de burgemeesters – bij het afscheid van Gerrit Corver, die voor de tiende keer burgemeester was, was de prins in tranen – en verder bijna de helft van de raad en vier van de negen schepenen, onder wie Henrick Bicker. Bicker was iets meer dan een half jaar stadsbestuurder geweest.

Onder de nieuwe schepenen die de prins van Oranje benoemde was de jonge advocaat Matthijs Straalman, die meteen ook raad in de vroedschap werd. Nog nooit had er een Straalman deelgenomen aan het stadsbestuur, dus wat dat betreft kregen de hervormers hun zin. Maar Matthijs Straalman kwam uit een familie die in hoog aanzien stond in Amsterdam en woonde midden in de Gouden Bocht van de Herengracht, waar de grootste en duurste huizen van de stad stonden, tegenover de Nieuwe Spiegelstraat. Ook grootvader Jan Bernd Bicker verloor zijn positie als oud-schepen en daarmee zijn invloed op de stadsregering. Hij overleed twee jaar later, net 55 jaar. Nog geen jaar na de dood van de oude Jan Bernd Bicker overleed ook stadhouder Willem IV. Zijn driejarige zoontje zou zijn titel erven en zodra hij meerderjarig was als Willem V stadhouder worden. Jan Bernd Bicker was vijf.

De Amsterdamse stadsbestuurders maakten van de gelegenheid gebruik om zich zoveel mogelijk van de invloed van Oranje te ontdoen en spraken af voortaan de belangrijkste posten in de stad zonder inmenging van de stadhouder te verdelen volgens een vast systeem en op basis van anciënniteit. Matthijs Straalman weigerde zich tegen de stadhouder te keren door zich bij hen aan te sluiten. Hij bleef in de vroedschap, want die positie was voor het leven, maar maakte geen kans meer om ooit burgemeester of schepen te worden en daarmee werkelijk bestuurlijke macht uit te oefenen. Alles was weer bij het oude.

Alleen Henrick Bicker zou nooit meer terugkeren in het stadsbestuur. ‘Wat baat het om je met zoveel deugd en trouw in te zetten voor een volk dat zo wispelturig is?’ verzuchtte schoonvader Jan Hudde Dedel. ‘Een volk dat als een weerhaan draait en gretig oproer kraait?’ Voortaan richtte Henrick Bicker zich helemaal op de zaken van het familiebedrijf. Hij verhuisde met zijn gezin naar het huis dat van zijn grootouders was geweest en dat hij nu als aanvulling op zijn huwelijksgoed kreeg, aan de Herengracht bij de Leidsestraat. Het was een indrukwekkend huis, met beneden een hoge stoep en als je omhoog keek een balustrade met beelden en vazen. Direct erachter, aan de Keizersgracht, stonden de bekende pakhuizen van Pels, die Henricks grootvader had laten bouwen. Schuin aan de overkant woonde Matthijs Straalman. In zijn testament liet Henrick Bicker vastleggen dat de kleine Jan Bernd op zijn twintigste ook als compagnon tot het familiebedrijf zou toetreden. Hij kon voor zijn zoon alleen maar hopen dat die zich verre van de politiek en de prins van Oranje zou houden.

Verlichting

Op zijn buitenverblijf in Büyükdere, aan de Bosporus ten noorden van Istanboel, hield oom Willem Gerrit Dedel een grote volière vol kleine trekvogels, de ene nog aardiger dan de andere. Oom Dedel, de broer van Jan Bernds moeder Clara, was eind 1764 vanuit Den Haag als ambassadeur naar het Ottomaanse Rijk vertrokken, waar hij zijn residentie in Istanboel maar ongemakkelijk en kil vond en de mensen bemoeials. Onderweg al was hij begonnen met het verzamelen van vooral vogels maar ook insecten, bestemd voor zijn neefje Jan Bernd Bicker, of Jeannot zoals hij hem in zijn brieven naar huis noemde – Jantje op z’n Frans –, die begonnen was de wereld van de natuur samen te brengen in een natuurhistorisch kabinet. Zo’n verzameling, met schelpen en stenen en opgezette dieren, hoorde er een beetje bij voor een jongeman van stand. Maar Jeannot was ook écht gefascineerd door de natuur.

Zijn reizende oom wist hoe hij hem een plezier kon doen. In Wenen, waar hij keizer Frans Stefan ontmoette en het keizerlijke natuurhistorisch kabinet bewonderde, kreeg Dedel van een jezuïtische professor een doosje geprepareerde vlinders en kevers, dat hij Jan Bernd stuurde. Onderweg in Hongarije liet hij een metgezel met de toepasselijke naam Vink vogels vangen: een adelaar, een prachtige witte reiger en een heel bijzonder soort leeuwerik. De reiger en de leeuwerik liet Dedel opzetten. De reiger bleek vervolgens veel te groot om mee te nemen, maar de leeuwerik stuurde hij op naar Jan Bernd. En hij verzamelde door toen hij eenmaal op zijn post in Turkije was.

Het enige probleem met al die vogels was dat oom Dedel niet zo goed wist hoe hij die het beste kon laten opzetten, zodat ze in goede staat bij Jeannot zouden aankomen. Een houtsnip die hij naar Nederland verscheepte bleek niet zo goed uitgevallen. Hij vroeg zijn zus een paar keer of Jan Bernd hem instructies daarvoor kon sturen, maar de communicatie verliep niet helemaal vlekkeloos: het ging om empailler, het Franse woord voor opzetten, corrigeerde hij Clara, niet om empaler – spietsen –, want dat was een Turkse straf. Zolang Jeannot hem niet liet weten hoe dat opzetten in zijn werk ging, schreef hij, zag hij zich gedwongen om de vogels op te eten. En ze waren even lekker als mooi.

Jan Bernd Bicker had intussen, als jongetje van tien al, het huis aan de Amsterdamse Gouden Bocht verlaten om te gaan leren in Utrecht. Zonder zijn ouders maar met zijn trouwe gouverneur La Porte, de mentor die hem, zei grootvader Jan Hudde Dedel, vormde in de wetenschap en wijdde aan de deugd. Als hij vrij was keerde hij terug naar het huis aan de Herengracht, waar geen andere kinderen meer bij waren gekomen, maar wel verschillende gezelschapsdames. Of hij bezocht zijn ouders op Velserhooft, de buitenplaats in Kennemerland bij Santpoort die Henrick Bicker in 1757 kocht. In het jaar dat hij veertien werd schreef hij zich in bij de Utrechtse universiteit. Hij ging rechten studeren, want dat was nuttig, en filosofie, want dat boeide hem.

In het huis van professor Johan David Hahn aan het groene en lommerrijke deel van de Nieuwegracht dat niet voor niets Onder de Linden heette kreeg Jan Bernd les in de filosofie en dan met name in de natuurwetenschap die daartoe behoorde. De jonge Duitse professor Hahn, sinds een paar jaar hoogleraar aan de Utrechtse academie, was arts maar ook filosoof en geleerd in de natuurkunde, scheikunde, sterrenkunde en botanica. Hij stond bekend om zijn enorme kennis en was tegelijkertijd een bevlogen leraar. In zijn oratie, op 21 juni 1753, had professor Hahn zijn toehoorders uitgelegd hoe belangrijk het in de wetenschap was om alles kritisch te onderzoeken, in plaats van je te baseren op wat anderen eerder geschreven hebben. De tijden waren veranderd. Het was de tijd van de Verlichting. Zelf waarnemen en experimenteren, daar ging het Hahn om: alles door proeven en door te kijken onderzoeken, en leren, en er dan zelf denkbeelden over vormen. Bij zijn colleges maakte hij graag gebruik van het boek van de Leidse wetenschapper Pieter van Musschenbroek, Beginselen der Natuurkunde. Die had besloten alleen nog te kijken naar ‘de verschijnselen van de natuur en die na te gaan; niet met alleen op mijn kamer te zitten, en uit valse en verkeerde bovennatuurkunde wat hersenschimmen en losse veronderstellingen te maken’. Van Musschenbroek was ook de eerste ter wereld die zichzelf tijdens een experiment kunstmatig een elektrische schok bezorgde.

Jan Bernds fascinatie voor de werking van de natuur was gewekt, en bleef, ook toen hij eenmaal volwassen was. Als er ergens iets bijzonders te bekijken viel, dan stond hij vooraan om te observeren en eventueel te verklaren. Zoals die keer dat hij in het huis van de heer Mijn aan het Amsterdamse Singel een ongeboren walvis op sterk water bekeek en noteerde: vijftien duim lang, met een ijselijke bek maar een heel klein keelgat. Of toen hij met Jacob Hovius, arts in het Buitengasthuis bij de Overtoom, naar de Nieuwe Stadsherberg van Amsterdam ging om een levende ‘beveraal’, of sidderaal, te bestuderen. De vin van de aal bewoog ‘allerwonderlijkst’, alsof je even de baren van de zee zachtjes zag bewegen en als je je vinger aan het begin van die vin zetten, voelde je eenzelfde trilling als door elektriciteit veroorzaakt werd. ‘Wij hebben hem ook met een mes en met een stokje op de genoemde plaats aangeraakt, doch niets ondervonden.’

Onder de jonge intellectuelen van Utrecht was professor Johan Hahn een populaire verschijning. De schrijfster Belle van Zuylen was niet alleen een van zijn patiënten, maar ook een leerlinge. Een paar keer per week ging ze na het diner met haar broers naar Hahn, die dan bijvoorbeeld het verschil tussen elektrisch vuur en gewoon vuur liet zien, en alles vertelde wat er over de natuur te weten viel. ‘Dat amuseert me enorm,’ zei Belle. Ook de Schotse rechtenstudent en schrijver – en aanbidder van Belle – James Boswell volgde Hahns colleges, raadpleegde hem over zijn gezondheid, en kwam bij hem dineren. In het huis van professor Hahn pikte Jan Bernd daarom niet alleen kennis op, maar bovendien ideeën. Ideeën over het geluk waarop ieder mens recht had, en over de vrijheid en gelijkheid van alle burgers. Ook dat waren de ideeën van de Verlichting.

In dat huis van professor Hahn kreeg Jan Bernd ook voor het eerst de pokken, tegelijk met de jonge kinderen van de professor. Het was de schrik van iedere ouder, de dodelijkste ziekte voor jonge kinderen, die daarom ook wel simpelweg de kinderziekte heette. Eerst waren de kinderen alleen wat moe en hangerig, soms misselijk. Dan kon het nog van alles zijn. Daarna kwam de pijn in spieren en gewrichten, en al gauw hadden ze hoge koorts. Badend in het zweet lagen ze op de lakens. Na een paar dagen kregen de kinderen uitslag op hun voorhoofd, die zich binnen een dag over hun hele lichaam verspreidde. Nu wist iedereen het zeker: het was de pokken. De uitslag veranderde in zwerende, zwarte blaasjes, de blaasjes werden korstjes die voor altijd hun littekens achterlieten. Regelmatig tastte de ziekte de organen aan. Een op de vijf zieken overleed.

Toch wilde Clara Bicker niets weten van de inenting tegen de pokken waarmee artsen volop aan het experimenteren waren. De Amsterdammer Théodore Tronchin was in 1748 de eerste in Nederland geweest die zijn zoontje inentte tegen de kinderziekte. Hij injecteerde hem met een beetje van het virus uit een puist van iemand die een milde vorm van de pokken had. De bedoeling was dat het kind de ziekte dan in lichte mate kreeg, om daarna voor altijd immuun te zijn. Natuurlijk met het risico dat hij het toch zwaar te pakken zou krijgen, en zelfs zou overlijden. Voor God spelen en het leven van haar kind in de waagschaal leggen, daar paste Clara Bicker voor.

Jan Bernd en de kinderen van professor Hahn overleefden de pokken. Hun overlevingskansen waren ook beter dan die van kinderen in de arme volksbuurten. Ze waren welgesteld, goed gevoed en goed verzorgd. In het voorjaar van 1765 werd Jan Bernd Bicker kandidaat in de filosofie, en niet veel later ook kandidaat in de rechten aan de universiteit van Utrecht. En terwijl hij zich voorbereidde op zijn promotie in de rechten kwam hij voor het eerst oog in oog met Willem V.

==

In optocht

De ontblote degens van honderdzestig studenten flonkerden in de heldere middagzon toen ze iets na half vier ’s middags de oostelijke deur van de Dom uit marcheerden, op weg om stadhouder Willem V welkom te heten in Utrecht. Voorop een zestal muzikanten: ‘twee sterkjuichende walhoorns, en een vreugdeschaterende trompet’ en ‘twee vrolijkklinkende klarinetten en een blijdommelend basson,’ noteerde een Utrechtse geschiedschrijver. Jan Bernd Bicker, strak in zijn blauwe pak met blinkend witte handschoenen en kousen, leidde de eerste van de vier afdelingen studenten. Witte en blauwe linten deinden aan zijn geweer mee op de maat van de mars. Aan zijn speciale oranje sjerp met kwastjes was Bicker te herkennen als aanvoerder, op zijn hoed prijkten gouden versierselen en oranje kokardes. Naast hem stapte zijn assistent en studiegenoot Hieronymus van Alphen. Bicker beantwoordde het saluut van de militie bij het Janskerkhof met een sierlijke zwenking van zijn degen. Langs de Utrechtse straten stonden de mensen rijendik, die 8e juli 1766. Ze puilden uit voorhuizen en zijkamers en hingen uit de ramen. Op de Neude hadden ze zelfs de pannen van de daken gehaald om er doorheen te kunnen kijken.

Bicker was het jaar daarvoor gepromoveerd in de filosofie. Belle van Zuylen had speciaal voor hem een elegant etentje gegeven. ‘Hij is een jongeman van wie veel gehoopt mag worden, zowel voor de literatuur als voor de staat,’ schreef ze aan James Boswell. Jan Bernd Bickers proefschrift was een verhandeling over vuur en warmte, De igne in het Latijn. Hij had zich vooral gebaseerd op onderzoek van Pieter van Musschenbroek. Van Hahn had hij geleerd dat materialen konden branden of roesten door de aanwezigheid van zogeheten flogiston, een stof zonder kleur, geur of smaak die opgesloten zou zitten in het materiaal en vrijkwam bij verbranding. Als de flogiston vervlogen was zouden materialen vervolgens lichter zijn. Maar Bicker constateerde in zijn proefschrift dat allerlei metalen juist zwaarder werden. Een verklaring had hij niet echt. Nieuwe inzichten over de processen van verbranding en roest zouden nog ruim twintig jaar op zich laten wachten.

Jan Bernd Bicker ontving lof van allerlei mensen die het weten konden, en die ook eerlijk genoeg waren om hem niet alleen uit vleierij te prijzen, zo hoorde zelfs oom Dedel in Istanboel. Iedereen was gecharmeerd van zijn intelligentie, van zijn manier van doen, en ook van zijn bescheidenheid. Henrick Bicker kwam enorm aan van alle feestelijkheden rondom de promotie van zijn zoon. ‘Het is maar goed dat hij niet meer dan één zoon heeft,’ merkte oom Dedel op, ‘hij zou nog sterven aan overvloed.’ En intussen werkte Jan Bernd alweer aan zijn juridische dissertatie – hij leek wel een moeder de gans van proefschriften! riep Dedel – en werd Willem V achttien, en daarmee automatisch stadhouder van alle Nederlandse provincies.

Zodra Jan Bernd gehoord had dat de stadhouder begin juli Utrecht zou aandoen om dat stadhouderschap daar ook officieel te aanvaarden, had hij samen met drie medestudenten een brief geschreven aan de Utrechtse stadsbestuurders: zij, de studenten, wilden ook meedoen met de grootse ontvangst van de prins en hem binnenhalen in de stad. Als zesdejaars rechtenstudent was Bicker gekozen in het organisatiecomité van de studenten en tot een van de aanvoerders van de optocht. Zodra de toestemming van de Utrechtse stadsbestuurders binnen was, was hij met de groep studenten onder zijn hoede begonnen te oefenen voor hun optocht. Die moest een plechtige en militaire uitstraling krijgen. Ze oefenden hoe ze moesten marcheren, hoe ze op een ordelijke manier ook weer halt konden houden, een geweer konden presenteren, konden salueren.

Toen de dag eindelijk aanbrak stapten ze dus in perfecte formatie door de Lange Janstraat, en verder via Neude en Vredenburg door de Catharijnepoort de stad uit om de jonge stadhouder op te wachten. De prins zat samen met zijn adviseur Lodewijk Ernst hertog van Brunswijk in een vorstelijke koets, bespannen met acht paarden, in een lange stoet van rijtuigen met zijn gevolg. Als saluut bogen de studenten netjes allemaal tegelijk hun geweer terwijl een paar van hen met de vaandels zwaaiden, precies zoals ze geoefend hadden. Ze begeleidden de prins tot aan het Duitse Huis, het gebouw van de Ridders van de Duitse Orde, waar de stadhouder zou logeren. Juist toen ze op het punt stonden te vertrekken verscheen de prins nog even aan het raam. Bicker en de andere studenten juichten om het hardst. De volgende dag, woensdag 9 juli, nam de stadhouder officieel bezit van al zijn waardigheden in de provincie Utrecht.

Op donderdagochtend wachtten Bicker en de negen andere aanvoerders van de studenten tegen tien uur in de antichambre op een audiëntie bij de prins. Nadat de hoogleraren – ook Bickers rechtenprofessoren en professor Hahn – naar buiten waren gekomen stelden de studenten zich in een halve kring op tegenover de stadhouder. Hun woordvoerder Jacob de Ridder feliciteerde de prins namens alle Utrechtse studenten: doorluchtige hoogheid, teergeliefde erfstadhouder, wat een geluk voor het vaderland! Ze vroegen om zijn gunst en bescherming, en beloofden zich altijd tot het uiterste in te spannen om die ook te verdienen. ‘’t Zal mij hoogst aangenaam zijn als ik de heren van dienst kan zijn,’ antwoordde Willem V, ‘als de heren zich door hun goed gedrag dit waardig maken.’ Iedereen boog. Ook Bicker boog diep.

Op de Neude zag Bicker toe op de laatste voorbereidingen voor het vuurwerk dat ’s avonds ter ere van de nieuwe stadhouder zou worden afgestoken. Op een sein van de stadhouder begon bij het invallen van de duisternis een bijna eindeloze reeks van wonderen: enorme wielen van vlammen, cascades en slingers van vuur, vuurpijlen die zich naar de sterren leken te snellen, vuurballen die de wolkenloze avond verlichtten, een regen van vuur die over Utrecht neerdaalde. En in het midden van al dat vuurwerk schitterde de naam van Willem V. Nog tot diep in de nacht hieven Bicker en zijn vrienden daarna het glas op de prins. Maar wel netjes en met mate, voegde de Utrechtse geschiedschrijver er snel aan toe. Want de volgende ochtend begeleidden ze de stadhouder alweer naar de Dom, om de oude professor Johan Frederik Reitz in een toespraak te horen voorspellen hoe Willem V een verdediger van het vaderland zou zijn, die rechten en wetten zou handhaven, voor vrede zou kiezen, de vrijheid zou verdedigen. Het huis van Oranje-Nassau had al zoveel voor het vaderland gedaan, betoogde de professor; iemand die dat durft te loochenen moest wel de ondankbaarste van alle stervelingen zijn, het meest kwaadaardige schepsel. Op zaterdagochtend, 12 juli, escorteerden de studenten de prins tot buiten de Maliepoort. Ze keken de stadhouder na tot zijn stoet uit het zicht verdwenen was.

Twee dagen later promoveerde Jan Bernd Bicker op zijn juridische dissertatie, die net als zijn eerste proefschrift de titel De igne droeg en over vuur ging, maar dan als onderwerp van de wet. ‘Maitre Janotus’ noemde oom Dedel hem nu. Dedel was onder de indruk van de geleerdheid van het proefschrift, maar moest wel wennen aan de luchtige toon waarop Bicker schreef, die niet helemaal paste bij zo’n werk. Naar zijn mening dan. Maar die stamde dan ook uit een ander tijdperk. Achter in het proefschrift stond een lofdicht in het Latijn door Bickers jongere studiegenoot Hieronymus van Alphen, die later een beroemde dichter zou worden en die nu voorzag dat Jan Bernd – bloem van de jeugd, glorie van de Amstel! – de oude en al zo eerbiedwaardige naam Bicker een nog grotere faam zou gaan bezorgen.

==

De politiek in

‘Zeer waarde en zeer lieve zoon.’ Eind maart 1767 las Jan Bernd Bicker in Den Haag de bekende hanenpoten van zijn vader, nog moeilijker leesbaar door de overduidelijke haast waarmee ze geschreven waren. Sinds het najaar woonde Jan Bernd in het huis van een predikant in Den Haag. In die stad had hij voor het eerst gepleit als advocaat.

Maar wat hij echt wilde, en al heel lang, was de publieke zaak dienen. De politiek in, daar kwam het op neer. Geld verdienen in het familiebedrijf interesseerde hem maar matig, tot teleurstelling van zijn vader en grootvader en bezorgdheid van zijn moeder. ‘Laat de jongen toch gewoon doen wat hij zelf wil,’ schreef oom Dedel vanuit Istanboel. Wie zegt dat hij gelukkig zal worden in het handelshuis? Als hij geen zin heeft om in zaken te gaan, om daar alles voor te geven, dan is het zinloos hem daartoe te dwingen. En wie weet kan hij zich dan wel veel nuttiger maken voor het vaderland. Dat Jan Bernd daarmee niet de makkelijkste weg koos, daarover was iedereen het wel eens. Zelfs oom Dedel verlangde regelmatig terug naar de tijd dat hij nog geen publieke functie had en dat de mensen, die over het algemeen onverlicht en ondankbaar waren, niets van hem konden eisen, en hij gunde zijn neef ‘het zoete geluk vergeten, verborgen en onbekend te zijn’.

En nu probeerde Henrick hem – zijn zeer waarde en zeer lieve zoon – met zijn haastig geschreven brief te behoeden voor onbesuisdheid. De Amsterdamse stadsbestuurders hadden Jan Bernd zojuist een voorstel gedaan waardoor zijn wens in vervulling leek te gaan. Zij boden hem de positie van derde pensionaris aan. De pensionaris behoorde tot de belangrijkste functionarissen van de stad. Hij adviseerde de stadsbestuurders vooral op juridisch gebied, gaf sturing aan de besluitvorming en onderhield de contacten met de andere steden en de Staten van Holland in Den Haag, het dagelijks bestuur van de provincie. Maar, waarschuwde Henrick Bicker, als derde en jongste pensionaris zou Jan Bernd eigenlijk niet meer zijn dan een soort veredelde klerk. Een ambtenaar, ondergeschikt aan de burgemeesters.