Elisabeth van Nimwegen

Onderdak

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 ELISABETH VAN NIMWEGEN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8311 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

##

‘To be able to look life in the face: that’s worth living in a garret for, isn’t it?’

==

Edith Wharton

##

Voor Karlo, moju ljubav

##

Het is een wonderlijk schouwspel, de dingen die ik zie als ik in het donker van mijn gesloten ogen kijk. Er drijven bollen, strengetjes, en amorfe figuren voorbij in een bolvormig zwart, dat eigenlijk geen zwart is maar meer een korrelig antraciet. Het antraciet houdt op aan de rand van mijn gezicht en bestaat uit kleine prikpuntjes die lijken te trillen. De omvang van die puntjes varieert. Steeds lichten er plekken op, neigen naar een kleur, roodachtig, oranjegeel, blauw, om geheel willekeurig weer te verdwijnen. Soms drijft er een mouche volante voorbij, zo’n troebel sliertje in je blikveld, dat de bewegingen van mijn ogen volgt en dat ik sneller kan laten gaan als ik mijn ogen samenknijp. Samenknijpen intensiveert de kleuren, maar ik hou het niet lang vol. En ik ben bang dat ik in de ontspanning die volgt, toegeef aan de neiging om mijn ogen open te doen. Dat mag niet. Nog niet. De duisternis zou als inkt bij me binnen vloeien en ik zou het niet kunnen stoppen. Niets mag naar binnen, alleen de lucht hier, warm en stoffig. Mijn ademhaling klinkt als wind die langs een houten afdak raast. Ik ken dat geluid van de zomers bij tante Mirjam en ome Pekka in Kuopio. De ouders van Pekka bezaten een houten zomerhuis midden in de bossen. Het was rood geschilderd, ossenbloedrood, met witte kozijnen, en lag aan een meer dat zo glad was dat de hemel zich verdubbelde in het water. Het huisje had een getimmerde veranda, scheef aflopend, met een loopplank naar het water. Ik sliep met mijn broer en zus altijd in de voorkamer, grenzend aan de veranda. In die lange zomernachten werd ik vaak wakker door het licht – er hing alleen een rieten rolgordijn voor het raam dat de kamer nauwelijks verduisterde – of door de muggen. Mijn record aan muggenbulten lag op zesentachtig; een record dat niemand van ons gezin ooit verbeterd heeft en dat mijn moeder deed verzuchten dat mijn bloed van kersensiroop was, wanneer ze met haar nagel het zoveelste kruisje in mijn vel zette. Soms hoorde ik vanuit mijn bed het gelach van de volwassenen die, nog warm en roze van de sauna, een handdoek om hun heupen geslagen, op de veranda aan het roken waren en dan glipte ik naar buiten. Als ik geluk had mocht ik even bij mijn vader op schoot zitten met een glaasje melk. Soms was er ook niemand buiten en dan luisterde ik naar de wind. Het geluid van mijn inademing nu lijkt heel specifiek op het geluid van de wind die onder de overkapping van die veranda doorwaaide. Misschien klinkt dat ongeloofwaardig maar het is echt zo. Nou moet ik er wel bij zeggen dat ik al enige tijd verkouden ben, of ja verkouden, mijn huisarts denkt dat het een bomenallergie is omdat het gepaard gaat met jeuk aan mijn ogen en een geïrriteerde gezichtshuid die me nog ouder doet lijken dan ik ben.

Dat ik me niet kan bewegen is alleen maar fijn. Ik lig hier stil als een ingebakerde baby. Mijn mummieslaapzak met capuchon omsluit me, maar deze kleine, volgepropte ruimte en het lage dak boven mijn hoofd kapselen me ook nog in. Hoe kleiner de ruimte om me heen, hoe groter de ruimte in mijn hoofd. De wereld gereduceerd tot niets, tot mijn lichaam en mijn gedachten. Die gedachten zijn als kleverige draadjes die dag in dag uit blijven plakken aan alles wat ik waarneem. Nu er geen prikkels meer zijn van buiten, hechten mijn gedachten zich alleen aan elkaar, en zo ontstaan er nieuwe combinaties in mijn hoofd. Het kruisjes zetten in onze muggenbulten door mijn moeder bijvoorbeeld, daar heb ik al jaren niet meer aan gedacht. Al die beelden, geuren en geluiden, bewaard in de snoeptrommel van mijn herinnering, lijken onderworpen aan een wreed en oncontroleerbaar regime: alleen op basis van toeval gaat het deksel open. Als het hier niet naar plastic grondzeil zou ruiken, wat me doet denken aan zomervakanties en aan kamperen, dan had ik deze herinnering nu misschien niet gehad. In die snoeptrommel zelf lijkt het een en al chaos en willekeur: de parkiet van mijn zus (die ik per ongeluk had laten wegvliegen omdat ik de deur van de kooi open had laten staan) ligt zij aan zij met de als twee rupsen gekromde schoenspanners in oma Tilly’s dansschoenen; het geratel van de speelkaarten die ik met wasknijpers aan de wielen van mijn crossfiets vast had gemaakt, sterft weg in de stilte van het schemerdonkere bospad waar mijn moeder en ik een dode, bebloede vos vonden, en de zoetzure, melkachtige geur van een paasbrood dat net uit de oven komt, kringelt langs het geluid van tegen elkaar stotende piratenbonken in mijn washand-knikkerzak. Maar misschien is het wel helemaal niet zo willekeurig. De beelden en herinneringen die zich daar bevinden hebben iets met elkaar gemeen: of het zijn afwijkingen van de normale gang van zaken, of het zijn permanente, zich herhalende gebeurtenissen die juist door inslijting een plekje hebben bemachtigd in mijn hoofd. De keuze is niet makkelijk als je herinnerd wil worden: de prijs voor afwijken is schaamte, de prijs voor inslijten is middelmatigheid en sleur.

Mijn voet slaapt. Alweer. Het prikken bij mijn zool voelt niet aan alsof er van buitenaf naaldjes in de huid worden geduwd, maar eerder alsof er iets uit mijn voet wil, minuscule elektrische deeltjes die kort door mijn zenuwen gieren om dan van binnenuit tegen de onderkant van mijn voet te ontladen. Ik draai rondjes met mijn voet en probeer de deeltjes eruit te schudden. Het helpt niet. Dan masseer ik met mijn handen het voetbed, ook al voelt dat onaangenaam. Ik strijk langs de hiel en trek aan de tenen. Nu ik geen afleiding heb komt dit vrij onschuldige ongemak me voor als een kleine marteling. Hoe moet dat nu verder? Zouden er ledematen afsterven als dit zo doorgaat? Zouden die eerst bleek worden of meteen paars? En dan zwart? Hoelang duurt het voor je doorligplekken krijgt? De buurvrouw had het laatst over doorligplekken bij haar moeder, dat ze die nog niet had, hoewel ze alleen nog maar in bed lag en sliep, de hele dag door. ‘Kijk,’ zei ze met haar nasale stem waar nooit twijfel in doorklonk, ‘je kunt natuurlijk twee kanten op redeneren. Als je niets meer doet en je beweegt je spieren niet, dan worden die steeds slapper en slapper en op een gegeven moment begeeft je hart het. Maar je kan het ook zo zien: ze is sterk, haar longen zijn nog goed, ze slijt natuurlijk niet omdat ze alleen maar slaapt, dus wie weet ligt ze zo nog wel tien jaar te vegeteren. Je kan altijd twee kanten op redeneren, nietwaar?’ Ik had geknikt van ja, zoals ik altijd ja knik bij mensen die liever meedelen dan luisteren. Ik zie het aan de ogen, ogen die afdwalen tijdens het praten omdat ze niet een specifieke toehoorder zoeken, maar een denkbeeldig meerkoppig publiek. Haar zinnen eindigen vrij vaak in een ‘toch?’ of ‘niet dan?’. Inmiddels weet ik dat die woorden geen weerslag zijn van werkelijke zelftwijfel, maar eerder een aansporing voor de toehoorder om te bevestigen dat het gezegde ook is gehoord en begrepen. Zo niet, dan herhaalt ze gerust nog een keer wat ze heeft gezegd in dezelfde bewoordingen en vaak ook nog met precies dezelfde intonatie. Ik heb het lang gezien als een teken van lafheid van mezelf dat ik bijna nooit zeg wat ik echt denk. Ik dacht dat het angst was voor het verliezen van sympathie van mensen als ik oprecht zou reageren op wat je in dagelijkse gesprekken zoal verteld wordt. Later ben ik gaan inzien dat het meer een soort gemakzucht is, want als ik ook maar het kleinste vermoeden heb dat de gesprekspartner wil horen wat ik vind, en niet alleen bevestigd wil worden in zijn of haar overtuigingen, dan reageer ik wel en probeer me daarbij zo zorgvuldig mogelijk uit te drukken. Maar er is bijna niemand die zit te wachten op een niet-bevestigende reactie. En aangezien ik zelf geen sluitend web van overtuigingen heb en die dus ook niet ventileer, stel ik mensen niet eens voor de keuze.

Of ik zelf wel goed kan luisteren weet ik eigenlijk helemaal niet. Als iemand me iets vertelt, dan doet me dat altijd meteen denken aan iets anders. Dan moet ik mezelf dwingen om bij het gesprek te blijven. Probeer maar eens met uitgestreken gezicht te blijven luisteren naar een grijzende pensioenadviseur die door zijn exotische afkomst geld uitspreekt als geil en je de fijne kneepjes van een tweede hypotheek uitlegt, terwijl je je afvraagt hoe hij klaarkomt, waar, en op wie. En of je het zelf met hem zou willen doen. Of je het zou kunnen. Hoe zijn handen zich om je borsten zouden sluiten, woest grijpend, stuwend of zachtjes tastend. En welke van de drie je bij deze man zou verkiezen. Hoe zijn huid zou afsteken tegen die van jou. Wat voor pik hij heeft, een lange, lenige met bovenaan een lichte knik, met veel pigment op de rand waartegen het bleekroze van zijn eikel mooi afsteekt, of meer een korte stevige, goed gewortelde stam die in erecte toestand trots de lucht in prijkt, in een rechte hoek ten opzichte van zijn schaambeen, waarop zijn schaamhaar in prikkebolletjes samenkroest. ‘Koffie of misschien een cappuccino? U kunt thuis alles nog eens rustig nalezen in onze folder.’ Gelukkig kan niemand in mijn hoofd kijken. Mijn hoofd is van mij en alleen van mij. Ik lig op mijn rug met mijn handen op mijn buik. Als ik me heel erg concentreer dan kan ik met mijn vingers mijn buikslagader voelen kloppen een paar centimeter boven mijn navel. Het is stil om mij heen, maar ik hoor van alles. De verwarmingsbuizen bijvoorbeeld. Tenminste, ik denk dat die ondefinieerbare ruis de verwarming is. Het is zo’n nondescript en constant geluid, dat ik niet kan bedenken wat het anders zou kunnen zijn. Mensen met een hoge bloeddruk kunnen hun bloed horen ruisen in hun oren maar ik heb juist een te lage bloeddruk waardoor ik snel bleek zie en bij het minste of geringste het gevoel heb dat ik ga flauwvallen. Ook hoor ik de wind, als die in een vlaag langs het dak scheert, de echte wind, niet mijn eigen inademing. Het fijnste geluid is nog wel het water dat zo nu en dan door de buizen stroomt. Naast de eentonigheid van de verwarmingruis en de hard-zachtwisselingen van de wind, klinkt het water licht en speels, de melodieuze noot in het geluidsdecor van mijn kluis. Het liefst lig ik op mijn linkerzij, maar als ik paniek voel opkomen en mijn ademhaling weer hoog en snel wordt, dan helpt het om op mijn rug te liggen en naar de handen op mijn buik te ademen. Mijn arme lege buik. Ook herhaal ik steeds dezelfde zinnetjes, als een mantra waar ik mijn ongewenste gedachten mee verjaag: je kunt niet flauwvallen want je ligt al; er is zuurstof ook al denken je longen van niet; er is eten en drinken; en als je doodgaat dan is dat maar zo.

Ik zou zo graag willen horen wat andere mensen allemaal denken. Dan zou ik me vast minder schamen voor mijn eigen gedachten. Ik wil wel een goed functionerend controlebord erbij, met draaiknoppen in vrolijke kleurtjes, waarmee ik het volume kan bepalen en de afspeelsnelheid van de gedachten. Er moet een pauzeknop zijn zodat ik even kan nadenken als ik blijf haken aan een woord of zin. Ook een repeatknop mag niet ontbreken, soms dringt de betekenis van woorden pas bij herhaling tot me door. Ik wil maar één iemand tegelijk horen, anders sta ik binnen de kortste keren weer in de apotheek met een roze nummertje in de rij, te kijken naar de met roestbruine henna versierde handen van de apothekersassistente. Ik moet me altijd wel op haar handen richten want haar gezicht is zo verpletterend mooi dat ik visueel totaal overrompeld ga staren en ik bang ben dat zij denkt dat ik een lesbische stalker ben. Wat zouden haar gedachten kunnen zijn als ze het in een onleesbaar handschrift gekrabbelde herhaalrecept overneemt en me kort opneemt? Je hebt werkelijk geen idee wat er voor je neus gedacht wordt.

‘Waarom trekt deze vrouw de in het wild groeiende haartjes onder haar wenkbrauwen er niet uit met een pincet? Dat is toch geen gezicht?’

‘Die handen, ieuw, ze heeft van die vuilrandjes onder haar nagels.’

‘Afspraak bij de kapper maken voor een keratinebehandeling.’

‘Met zo’n jankend kind zou ik ook niet kunnen slapen.’

Zou ik binnen de kortste keren doordraaien omdat mijn hele zelfbeeld aan diggelen ligt? Zou ik verpletterd zijn door de banaliteit van het grootste gedeelte van onze gedachten? Zou ik diepe empathie voor mijn medemens gaan voelen? Of zou ik juist opgelucht zijn dat mensen vooral met zichzelf bezig zijn en helemaal niet met het sociale verkeer om hen heen? Zou ik troost vinden bij de ontdekking dat we allemaal verknipt zijn en ieder zijn demonen op zijn eigen, unieke manier bestrijdt? Ik had psychotherapeut moeten worden. De biechtvaders en -moeders van onze tijd. Ik kan natuurlijk nog psychologie gaan studeren. Ja. Dan moet ik wel eerst mijn wiskundeangst overwinnen voor die tentamens statistiek. En zelfs al die therapeuten in die geruststellende kamers, met tissues binnen handbereik, horen een gecensureerde versie: zodra wij onze mond openen en de woorden naar buiten kieperen zijn ze al onderworpen aan een uitgekiend selectieproces.

==

##

Ik moet in slaap gevallen zijn met al mijn gedachten. Geen idee hoelang. In ieder geval heb ik zojuist mijn ogen geopend voor ik er erg in had. Er is niets schokkends gebeurd. Het donker om me heen is donker, het maakt niet veel uit of ik mijn ogen gesloten houd of open, ik zie niets. Alleen heeft deze duisternis meer diepte, hoe gek dat ook klinkt. Ogen open voelt zelfs ontspannen, omdat ik de reflex om te knipperen niet met mijn wil hoef te onderdrukken. Het liefst had ik me omgedraaid om verder te gaan slapen, maar ik heb honger. Al heb ik nergens zin in omdat mijn keel dichtgeschroefd lijkt. Een appel dan maar. Niet alleen vanwege de vriendelijk-opgetogen klank van het woord, of de veilige ronde vorm die zo precies in mijn hand past, maar ook omdat ik ze mijn hele kindertijd heb gegeten tijdens de fruitpauzes, op schoolreisjes en als ik ziek was. Dan kreeg ik geraspte appel van mijn moeder, met kaneel en suiker, op de bank waar ze me met mijn dekbed geïnstalleerd had. Er gaat een geruststellende werking uit van appels en dat is precies wat ik nodig heb. Op de tast zoek ik in de plastic tassen bij mijn voeteneinde naar het pakketje met de zes groene appels. Mijn hand graait langs een komkommer, een plastic zak met geschraapte wortels, een blik tonijn – of is dit het blik ananas? –, een pak ontbijtkoek, een harde worst, twee zakken M&M’s, een pak rijstwafels, een zak chips en een pakje vochtige doekjes. Pas in de derde tas stuit ik op het zachte plastic dat de zes appels en het stugge schaaltje omspant. Ik prik met mijn wijsvinger in het plastic en trek er een appel uit. De rest laat ik in de verpakking en doe ik terug in de tas. Ik heb geen goed overzicht van wat ik allemaal heb gekocht. Het assortiment was beperkt en ik had haast. Ik moet eruitgezien hebben als iemand die vijf minuten gratis boodschappen mag komen doen omdat ze een prijsvraag heeft gewonnen. De appel in mijn hand voelt glad, olieachtig. Ik pak het steeltje vast en voel het hele gewicht bungelen aan mijn duim en wijsvinger. Ik draai het naar links en naar rechts en voel de appel meebewegen, steeds krachtiger, tot ik, na een kort moment van gewichtloosheid en een zachte plof, alleen nog maar het steeltje in mijn hand heb. Granny smith. Nu pas, getild uit het decor van alledag, hier in het donker, realiseer ik me voor het eerst dat deze appel omaatje Smith heet. Ik stel me een oude dame voor, met bruine leren veterlaarsjes en een lange jurk in de kleur van vanilleyoghurt die na een leven van hard werken in de boomgaard van haar man nu haar dagen slijt in een rieten schommelstoel. Ik neem een hap en voel hoe kleine sapdeeltjes tegen mijn lip spatten. Het gemaal van mijn kaken dat ik vooral van binnenuit hoor, klinkt heel hard. Wat een kracht. Ik hou mijn kaken even stil. Een druppel sap glijdt over mijn kin, mijn nek in. Het jeukt, ik veeg de druppel weg met de mouw van mijn trui. Dan kauw ik door. Ik hoor mijn kiezen door het vruchtvlees snijden, slik het vrijgekomen sap en de pulp moeizaam door. Het slikken zelf doet geen pijn, maar ik voel druk, alsof de opening in mijn keel veel te nauw is en ik het er toch maar doorheen pers. Bij mijn tweede hap probeer ik nog beter te luisteren naar de details: eerst de knapperige opmaat van mijn tanden die door de schil snijden, dan de beet van mijn tanden door het vruchtvlees voor zover het wijkt, en dan het krakende losscheuren van de hap van de rest van de appel. Een prachtig drieluik. Hoe heb ik dat al die keren niet kunnen horen? Slikken blijft lastig. Ik eet de rest van de appel met kleine hapjes, als een kind dat een wiebeltand heeft. Ik moet toch wat.

==

Ik heb zin in koffie. Misschien als ik me heel erg concentreer dat ik de geur wel uit mijn geheugen kan opdiepen. Koffie is geluk. Er gaat niets boven de eerste drie slokken koffie verkeerd. Daarna gaat de melk alweer licht weeïg aanvoelen op je tong, koelt de vloeistof af, vermindert het geluksgevoel door gewenning. Kon het leven maar een eeuwige herhaling zijn van de eerste drie slokken koffie verkeerd. Met een stukje pruimentaart. Mijn moeder kon heel goed bakken. In het weekend mochten wij uit een groot bruin bakboek met plaatjes om de beurt een taart uitkiezen die zij dan ging maken. Ik hielp haar graag: suiker en meel wegen, de eieren stuk tikken op de rand van de beslagkom of bijvoorbeeld de mixer vasthouden die zo hard trilde dat ik hem met twee handen beet moest pakken. Voor mij was het niets minder dan een wonder als ik de samengevoegde ingrediënten zag rijzen door het ovenvenster. De keuken vulde zich dan met de geur van zoet, garend beslag, een geur die zich langzaam door het hele huis verspreidde en uren bleef hangen. Mijn favoriet was pruimentaart, maar die kon je toen alleen nog in de zomermaanden en het vroege najaar maken. In de winter koos ik meestal voor een appelcake of voor een slagroomrol met stukjes ananas uit blik. Ik weet niet waar dat bakboek is gebleven. Ik pluk de recepten meestal van internet, met wisselend succes. Tjibbe vindt koffie verkeerd alleen iets voor de ochtend. Dat heeft hij vast in een culinaire special over Italië gelezen, en als de Italianen het zeggen, dan is het wat hem betreft waar. Ik heb de koffie verkeerd ook pas laat ontdekt. Ik was een zwart-met-suikerdrinker tot aan de zwangerschap van Anaï. Toen verdroeg ik alleen nog maar zachte koffie, met heel veel melk. Zoals alles zacht werd: mijn lichaam, mijn haar, mijn gezicht, maar ook mijn wil, mijn gedachten, mijn altijd aanwezige drang om te weten wat er gebeurt in mijn hoofd. Ik was, ik droeg. Een soort natuurlijke staat van verlichting. Er zijn mensen die stad en land afreizen om naar leraren te luisteren die ze dichter bij die hoogste spirituele staat van zijn kunnen brengen, mensen zoals mijn moeder, maar mij interesseert het geen zier. Ik hou van mijn gedachten, die mysterieuze strengen woorden waarvan niemand weet waar ze precies vandaan komen. Zelfs als ze kleinzielig zijn, pathetisch, discriminerend of pervers. Niet iedereen weet wat hij denkt. Er is concentratie en eerlijkheid voor nodig om je eigen gedachten te horen. En dan ben je er nog niet. Je moet die gedachten ook nog met een denkbeeldige punaise vastprikken, anders verdwijnen ze meteen weer in de maalstroom van andere gedachten. Het verschil tussen Tjibbe en mij is niet dat hij geen verontrustende gedachten heeft, maar dat hij die niet registreert. Toen ik bijvoorbeeld op die septemberavond bij de vuurkorf in de tuin tegen hem zei dat ik soms bang was dat ik meer van Anaï hield dan van Mia, hoewel ik de gedachte alleen al onverdraaglijk vond, wuifde hij dat meteen weg.

‘Natuurlijk zijn de kinderen je even lief, Mia is gewoon even heel dwars, dat hoort bij de peuterpuberteit.’

‘Dat weet ik wel.’

‘Nou dan.’

‘Ze is me soms gewoon nog zo vreemd.’

‘Mia is Mia.’

‘Of zou het zo zijn dat de liefde groeit per jaar? Dat ik qua jaren al langer van Anaï houd en het daardoor anders voelt?’

‘Je moet die liefde niet wegen. Het zijn twee totaal verschillende kinderen.’

‘Maar snap je wat ik bedoel: kan het zijn dat als Mia zes is, ik net zo veel van haar houd als van Anaï nu, dat het door de tijd komt?’

‘Liefde kun je niet meten. Die is er of die is er niet. En bij jou is die er, dat weet ik heel zeker. Wil je nog een glaasje wijn?’ Hij trok het geruite dekentje recht over mijn schouders.

‘Heb jij dat dan nooit?’

‘Nee.’ Hij schonk onze glazen bij en zette de fles wijn onder het houten bankje.

‘Echt niet?’

‘Nee, echt niet. En die koppigheid, daar kom je heel ver mee in het leven. Kijk maar naar mij.’ Hij pakte zijn glas en tikte het tegen het mijne. ‘Proost.’

‘Soms lijkt het meer alsof ze op bezoek is en ik even voor haar moet zorgen dan dat ze mijn dochter is. Ik kan ook slecht inschatten wie ze gaat worden. Je kunt wel terugkijken bij je kind, maar niet, zeg maar, vooruitspoelen. Anaï is al iets meer uitgekristalliseerd en dus kan ik me beter tot haar verhouden. Snap je?’

‘Je moet er gewoon niet te veel over nadenken. Het gaat prima met haar. Je doet het super thuis en de meiden zijn gek op je. En ik ook trouwens.’

Hij sloeg een arm om me heen en begon me te zoenen in mijn nek. Toen ik niet reageerde nam hij nog een slok wijn en porde wat in het vuurtje om over een ander onderwerp te beginnen. In plaats van mijn opmerking serieus te nemen en zelf te overpeinzen, hevelt hij haar (oeps, ongemakkelijk, afwijkend materiaal) meteen over naar de categorie ach-lieverd-toch-wat-haal-je-je-allemaal-in-je-hoofd, de werkelijkheid
gladstrijkend waar die even rimpelt, als een tafellaken. Daarmee zegt hij niet alleen dat mijn zorgvuldig overdachte waarneming niet klopt, na veel innerlijke strijd in woorden gegoten, en met al mijn verzamelde moed uitgesproken, hij plaatst zichzelf ook in de rol van trooster van mij, zijn neurotische echtgenote. Terwijl de enige die eigenlijk getroost moet worden hij is, en met hem alle mensen die pijnlijke, tegenstrijdige en onverwachte gedachten en gevoelens ontwijken, uit angst voor ongemak. Ik weet zeker dat er over de hele wereld ouders zijn die, als ze diep in hun hart durven te kijken, verschil voelen in de manier waarop ze hun kinderen liefhebben. Of misschien is liefhebben te sterk uitgedrukt, maar dan toch op zijn minst de mate waarin je met je kind kunt opschieten. Nu zie ik dat heel helder voor me. Maar buiten vergeet ik dat weer, dan voel ik me alleen maar schuldig over mijn donkere gedachtes, die taaie stroop in mijn hoofd.

==

##

Ik moet weer ingedut zijn. Mijn mond plakt en voelt droog, het lijkt wel alsof iemand een tuit tussen mijn lippen heeft gezet en de hele boel vacuüm gezogen heeft. Wat zijn die rijstwafels toch smerig. Zou het al vier uur zijn? Ik heb het alarm gezet en daarna de telefoon weer uitgedaan. Ik moet op tijd iets aan Tjibbe laten weten, hoe moe ik ook ben en hoe graag ik ook wil verdwijnen met mijn ogen dicht. Ik ben zo bang dat hij voelt dat er iets raars aan de hand is. We laten sporen na, waar we ook gaan, wat we ook doen. Een ruimte waar net mensen zijn geweest voelt anders dan een ruimte die lang geen bezoek heeft gehad. Misschien slaan we met onze lichamen wel gaten in de lucht en moet die ruimte weer opgevuld worden in het kielzog van onze bewegingen. Hoe meer mensen, hoe meer lacunes in de ruimte, hoe langer de opvultijd in beslag zal nemen. Wat een onzin, zouden de fantasielozen van deze wereld zeggen. Maar ik kan niet voorzichtig genoeg zijn, niet alleen de ruimte kan ons verraden, ook wijzelf: onze lichaamswarmte, onze geursporen, onze geluidsresiduen. Toen ik het huis van oma Tilly betrad om de boel wat op te frissen voordat de makelaar kwam kijken, durfde ik me eerst nauwelijks te bewegen. Ieder geluid dat ik maakte kreeg belang, omdat het weer het eerste geluid sinds tijden was. De afstand van het gangetje met de hoedenplank tot aan de eikenhouten salontafel legde ik langzaam af. Het betreden van de woonkamer met het hoogpolige tapijt voelde als het binnendringen van een gesloten domein, de lucht was nors en wilde niet wijken. Stof had zich verzameld, op de plinten, rond de lege vaas op tafel, op de stoelleuningen. Er was niets, maar dan ook helemaal niets meer over van de geruststelling die normaal van haar woning uitging. Die geruststelling zat in haar aanwezigheid, in de geur van boenwas waarmee ze haar meubels glanzend hield, in de manier waarop ze je bij de schouders kon pakken en kon uitroepen: ‘Kind, wat leuk dat je er bent!’ Ik kon ook niet een van haar platen opzetten, leven in de ruimte brengen door klank, omdat ze die oude pick-up van Lenco met al haar platen aan mijn broer had gegeven, die er nu goede sier mee maakt als hij een van zijn studentes ontvangt in zijn inderhaast opgeruimde vrijgezellenwoning. Ze is hem blijven zien als aanstormend talent, het muzikale genie van de familie, terwijl hij al jaren niet meer speelt en de helft van haar platen zal hebben afgedaan als sentimentele troep. Ik vond op mijn telefoon een afspeellijst van Louis Prima, beginnend met Angelina, en heb dat nummer afgespeeld. Daarbij hoorde ik opa’s stem die luidkeels meezong, zijn stem van vroeger, voor de kanker zijn strottenhoofd opvrat. Het gaf me moed om me het huis weer eigen te maken. Ik heb de ramen opengezet, ik heb flink met de keukenkastjes geklepperd en pas toen het water met een plastic echo in de emmer kletterde, verdween dat nare gevoel van heiligschennis van een dode ruimte. Als een maniak heb ik die hele woning in drie uur geschrobd en geboend. Iets wat ik thuis nooit doe omdat de bevrediging in mijn werk meteen weer teniet wordt gedaan door zandsporen uit de speeltuin, een omgevallen beker diksap of een platgetrapt beschuitje met vruchtenhagel. De brogues van de makelaar daarentegen gaven de vloer alleen maar meer glans en de achtergelaten deeltjes van zijn aftershave werkten als een luchtverfrisser. Ik voelde de geest van oma het meest in haar badkamer. Het achtergebleven stukje roze puimsteen dat ik in het badkamerkastje vond, riep een hele trits aan herinneringen op: hoe ik als kind keer op keer vroeg of ik haar rechtervoet mocht zien, waaraan een teen ontbrak; hoe ze zelfs in de zomer pantysokjes in haar klepsandalen van Scholl droeg; hoe ik haar lippenstiften uit- en indraaide, neuzend in de spullen rond haar kaptafel, maar zelf zweerde dat ik dat later nooit op zou gaan doen vanwege de vieze synthetische geur; de grote fles groene Fa die altijd op de badrand stond; de plastic beker met gemarmerd patroon waarin ze haar tandenborstel bewaarde; hoe zorgvuldig ze me, teentje voor teentje, afdroogde met een grote zachte handdoek als ik bij haar in bad was geweest, en hoe ze dan altijd eindigde met de raadselachtige zin: ‘Zo, en nu nog even die kabouters achter je oren drogen.’ Ik kom graag in badkamers. Daar tonen we ons in onze meest oorspronkelijke staat: naakt. Daar mogen al onze onvolkomenheden, even, ongestraft bestaan: van kalknagels tot een slechte adem, van welig tierende haargroei tot vetrollen. Daar worden buiken niet ingehouden, borsten niet ondersteund en mogen wallen, rimpels en huidplooien het licht zien van de badkamerlamp. Het is ook de plek waar we onze dierlijkheid juist te lijf gaan, iedere dag weer, met behulp van tandenborstel en scheermes, zeep en nagelschaar. En niet alleen onze lichamelijke tekortkomingen komen daar aan de oppervlakte, ook onze geheimen: toupetjes worden vastgelijmd, kunstgebitten worden ingebracht en predictorsticks worden afgelezen. Badkamers weten wie we zijn, onder onze maatpakken en zomerjurken, onder secuur gekapte haren en brillen. Het is de meest menselijke plek in een huis.

Voorzichtig tast ik naar de plastic boodschappentassen, de stof van mijn slaapzak volgt mij in mijn bewegingen en ruist in het donker. Het tssssssshsss als ik de dop van de fles cola heb losgedraaid, klinkt zo hard dat ik weer bang ben dat iemand, wie dan ook, het kan horen. Het koolzuur prikkelt in mijn neus, de cola bruist in mijn mond en langs mijn tanden. Opa verzamelde vroeger oude munten. Iedere rommelmarkt werd afgestruind in de hoop op die ene verstofte maar zeldzame verzameling, of die ene bijzondere munt. Waren de munten die hij had buitgemaakt te smerig of waren ze zwart of groen uitgeslagen, dan deed hij de munten eerst een paar dagen in een colabadje in een jampot. Altijd in van die potjes met een rood-wit geruite deksel, die opgestapeld stonden in de bijkeuken voor als oma Tilly in het najaar vlierbessenjam ging maken. Als je er al aanslag van munten mee kunt verwijderen dan moeten die achtergebleven restjes rijstwafel op mijn tanden toch geen probleem zijn. Moet ik de slok langere tijd in mijn mond houden voor ik doorslik, zodat die cola echt zijn werk kan doen? Of moet ik de cola juist langs mijn tanden laten vloeien als een soort straal die alles schoonspoelt? Mijn leven wordt gedicteerd door vraagtekens. Altijd en overal. Zelfs hier denk ik dat er voor iedere handeling een voorschrift is dat je moet volgen voor de ideale uitvoering. En dat er mensen zijn die op de hoogte zijn van die voorschriften: de mensen-die-het-weten. Alsof er een instantie bestaat die richtlijnen uitschrijft voor het losweken van restjes rijstwafel in een dichte mond. Ik kan verdomme toch wel zelf bepalen hoelang ik een slok cola in mijn mond laat walsen. Drie, twee, een, klaar. Zo. Nog een slok en dan is het genoeg. Ik moet niet meer drinken dan noodzakelijk. Ik heb nu nog geen echte aandrang en dat wil ik zo lang mogelijk zo houden. Ik durf het nog niet aan. Ook al is het de meest praktische oplossing.

Ik doe mijn armen weer in de slaapzak en trek het koordje van de capuchon nog strakker aan. Hoewel het hier warm is, op het benauwde af, heb ik het koud. Ondanks mijn honderd procent donzen mummieslaapzak. Het is niet een letterlijke koude, zoals wanneer je op een decemberavond in een besneeuwd park loopt in een te dunne jas, maar een koud ineenkrimpen van mijn binnenste: innerlijk kippenvel. Dat heb ik wel vaker, zelfs in de zomer. Het begint in de ruimte onder mijn borstbeen, en verspreidt zich dan via mijn borst naar mijn armen, mijn benen, handen en voeten. In een warm bad zitten helpt, maar alleen tijdens de eerste tien minuten, als het water op zijn heetst is. Daarna moet ik heet water bijvullen, of uit bad gaan en mezelf zo hard warm schrobben met een stugge handdoek, dat mijn huid rood wordt en gaat tintelen. Vroeger warmde ik net voor ik in bad stapte nog weleens chocolademelk op in de magnetron en dronk die met kleine slokjes op, zittend in het water. Dan werd ik warm vanbuiten en vanbinnen, maar er bleef altijd een stuk tussen de verwarmde buiten- en binnenkant, een onderkoeld tussengebied, dat koud bleef. Soms heb ik het ook ’s nachts, dan slaap ik met een kruik tegen mijn buik, ook al ben ik niet ziek. Dat met die chocolademelk in bad, daar ben ik mee gestopt toen ik voor de zoveelste keer de beker omstootte van de rand en ik weer in vettig bruin badwater zat dat naar een combinatie van cacao en ylangylang rook. Het gebeurt ook weleens dat ik in slaap val in bad, vooral als het al laat is. Dan schrik ik wakker als er water in mijn mond komt omdat ik door de ontspanning dieper in het bad zak. Na die abrupt afgebroken remslaap kost het me veel moeite om weer uit bad te stappen. Ik kan me alleen met de grootste wilskracht aan de badkraan omhoogtrekken. Druipend en wel loop ik dan over de overloop om vervolgens kletsnat in bed te gaan liggen. ’s Ochtends ben ik toch weer helemaal droog en het dekbed ook. Tjibbe vindt het maar niets, dat nachtbaden van mij. Maar ik vind het heerlijk. Mocht ik er ooit echt een einde aan willen maken dan weet ik hoe: ik neem een flinke dosis slaappillen en ga in een warm, geurend bad liggen tot het over is.

==