Louis-Ferdinand Céline

Reis naar het einde van de nacht

Vertaald door E.Y. Kummer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Eerste druk 1968

Zeventwintigste druk januari 2019 (e-pub)

==

© Copyright 1952 EDITIONS GALLIMARD, PARIS, FRANCE

Oorspronkelijke titel: Voyage au bout de la nuit

© Copyright 1968, 2019 UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ooi zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9102 7

==

www.vanoorschot.nl

Aan Elisabeth Craig

Notre vie est un voyage

Dans l’hiver et dans la Nuit,

Nous cherchons notre passage

Dans le Ciel où rien ne luit.

==

(Lied van de Zwitserse Garde, 1793)

##

Reizen is heel nuttig, het prikkelt je verbeelding. Al het overige geeft maar teleurstelling en last. Onze reis hier is volkomen denkbeeldig. Dat is zijn kracht.

==

Hij voert ons van het leven naar de dood. Mensen, dieren, steden, dingen, alles berust op fantasie. Het is een roman, een verzonnen verhaal, meer niet. ’t Staat in ‘Littré’, en die vergist zich nooit.

==

En trouwens, iedereen kan het doen. Je hoeft je ogen maar te sluiten.

==

Het is aan de andere kant van het leven.

==

==

I

Zo is het begonnen. Ik had tevoren nooit iets gezegd. Nooit. Arthur Ganate, die heeft me aan het praten gebracht. Arthur, ook een student in de medicijnen, een vriend van me. We kwamen elkaar tegen op de place Clichy. Na het middageten. Hij wilde me spreken. Ik luisterde. ‘Laten we hier niet blijven staan!’ zei hij, ‘ga mee!’ Ik ging met hem mee. Zo is het gegaan. ‘Hier op het terras,’ begon hij, ‘is ’t gloeiend heet! Kom mee!’ We zagen dat er niemand op straat was vanwege de warmte; geen verkeer, niets. Als het erg koud is, is er ook geen mens op straat; ik herinner me zelfs dat hij me naar aanleiding daarvan zei: ‘’t Lijkt alsof de Parijzenaars het altijd druk hebben, maar in werkelijkheid doen ze niets dan wandelen van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat; het bewijs is dat je ze niet meer ziet als het geen lekker weer is om te wandelen, als het te koud is of te warm; dan zitten ze allemaal binnen achter een kop koffie of een glas bier. Zo is dat! Eeuw van snelheid! zeggen ze. Waaraan zie je dat? Grote veranderingen! beweren ze. Hoe zo? In feite is er niets veranderd. De mensen vinden zichzelf nog steeds geweldig, en dat is alles. En ook dat is niets nieuws. Alleen wat woorden zijn veranderd en het zijn er niet eens zoveel! Twee of drie hier en daar, kleinigheden...’ Erg trots deze nuttige waarheden luid te hebben verkondigd, bleven we daar verrukt zitten kijken naar de vrouwen in het café.

Daarna kwam het gesprek weer op president Poincaré, die juist die ochtend een tentoonstelling van hondjes ging openen; en al verder pratend, op de Temps, waarin dat bericht stond. ‘Dat is me nog ’s een geweldige krant!’ zei Arthur Ganate plagend tegen me. ‘Geen krant die het Franse ras zo verdedigt!’ ‘Dat heeft het Franse ras nogal nodig, het bestaat niet eens!’ antwoordde ik er pal bovenop om te tonen dat ik ook wel wist waar ik het over had.

– En of het bestaat! En ’t is wat een mooi ras! hield hij vol, ’t is zelfs het mooiste ras ter wereld, en wie dat ontkent is een grote zak! En daar begon hij me uit te schelden. Ik heb natuurlijk flink voet bij stuk gehouden.

- Dat is niet waar! Het ras, of wat jij ervoor aanziet, is niets anders dan een groot samenraapsel van gesjochte knapen zoals ik, met traanogen, onder de vlooien en verkleumd, die uit alle streken van de wereld hier verzeild zijn geraakt, verslagen en opgejaagd door honger, pest, zweren en kou. Ze konden niet verder vanwege de zee. Dát is Frankrijk en dat zijn nu de Fransen.

– Bardamu, zei hij toen ernstig en een beetje droevig, onze voorouders waren niet slechter dan wij, spreek geen kwaad over ze...!

– Precies, Arthur, daar heb je gelijk in! Haatdragend en gedwee, verkracht, bestolen, in de pan gehakt, en altijd de lul, net als wij! Inderdaad! We veranderen niet! Niet van sokken, noch van bazen, noch van meningen, of anders zo laat dat het niet meer de moeite waard is. Trouw zijn we op de wereld gekomen en aan die trouw gaan we kapot! Gratis soldaat, helden voor alleman, sprekende apen, woorden die een kwelling zijn, wij zijn de lievelingen van Koning Misère. Die heeft ons in zijn macht! Als we ons niet netjes gedragen, knijpt hij onze strot dicht... Altijd voelen we zijn vingers om onze nek, en dan is ’t lastig om te spreken, we moeten erg voorzichtig zijn als we graag willen eten Voor ’t minste geringste wurgt hij je... ’t Is niet om te harden...

– En de liefde, Bardamu!

– Arthur, de liefde is een stuk oneindigheid dat op poedeltjesniveau gebracht is, en ik heb ook mijn eigenwaarde! heb ik hem geantwoord.

– Laten we ’t nou ’s over jou hebben! Jij bent een anarchist, en dat is dan ook net alles!

Hij was in ieder geval een uitgekookte jongen, dat merkte je meteen, en met vooruitstrevende ideeën.

– Zo is ’t, bolle, ik ben anarchist! En het beste bewijs daarvan is een soort wraakzuchtig, sociaal gebed dat ik geschreven heb, en daar zul je van staan te kijken: DE GOUDEN VLEUGELS! Zo heet ’t...! En ik zei het voor hem op: ‘Een God die de minuten en de centen telt, een wanhopige God, wellustig en knorrig als een varken. Een varken met gouden vleugels, dat overal neervalt, met zijn buik omhoog, klaar om gestreeld te worden, dat is onze baas. Laten we elkaar omarmen!’

– Dat stukje van jou klopt niet met de werkelijkheid; ik persoonlijk ben voor de gevestigde orde en ik hou niet van politiek. En trouwens, op de dag waarop het vaderland me vraagt mijn leven te offeren, ben ik niet te bedonderd en dan sta ik klaar om het te doen. Dat was zijn antwoord.

Juist op dat ogenblik kwam de oorlog op ons af zonder dat we het merkten, en m’n hoofd was niet erg helder meer. Deze korte maar hevige ruzie had me vermoeid. En verder was ik ook uit mijn doen omdat de kelner me zowat voor een krenterige hufter had uitgemaakt vanwege de fooi. Ten slotte sloten Arthur en ik maar weer helemaal vrede met elkaar. We waren het over bijna alles eens.

– Inderdaad, eigenlijk heb je gelijk, gaf ik verzoenend toe, maar we zitten per slot van rekening allemaal op een grote galei, we roeien zo hard mogelijk, je wilt toch niet het tegendeel beweren...! We zitten rot en moeten ’t hele zaakje verder roeien! En wat kopen we ervoor? Niets! Alleen stokslagen, ellende, smoesjes en andere schoftenstreken. Hier wordt gewerkt! zeggen ze. Dat is nog smeriger dan de hele rest, dat werk van ze. Wij zitten beneden in het ruim, hijgend, stinkend, zwetend uit onze ballen, zo is het en niet anders! Boven op het dek, in de koelte, zitten de bazen en die maken zich nergens druk om, met op hun knieën mooie, rozige vrouwen, vol parfum. Ze laten ons naar boven komen op het dek. Dan zetten ze hun hoge hoeden op en geven ons een grote bek, zo ongeveer in de stijl van: ‘Stelletje rotzakken, ’t is oorlog!’ Dat zeggen ze. ‘We zullen ze enteren, de smeerlappen die op de Vaderland No. 2 zitten en we zullen ze de hersens inslaan! Vooruit! Alles wat we daarvoor nodig hebben is aan boord! Brullen jullie nu eerst eens flink: “Leve de Vaderland No. 1!” Allemaal tegelijk! Zó dat het davert en ze jullie van verre horen! Wie het hardst brult krijgt een medaille en een snoepje van de lieve Heer Jezus! Godverdomme! En wie niet op zee wil creperen, kan altijd nog op het vasteland kapotgaan, waar het nog veel sneller gaat dan hier!’

– Zo is ’t precies! gaf Arthur toe, die opeens gemakkelijk te overtuigen was.

Maar laat me daar nou net voor het café waar wij zaten, een regiment voorbijtrekken, met voorop de kolonel op zijn paard, en hij zag er zelfs erg aardig uit en heel flink, die kolonel! Ik sprong enthousiast op.

– Ik ga eens kijken of het echt zo is! schreeuwde ik Arthur toe, en weg was ik om me te melden, in looppas nog wel.

– Je bent belazerd, Ferdinand! riep Arthur terug, geërgerd, denk ik, omdat mijn heldhaftigheid op alle mensen die naar ons keken, zo’n indruk maakte.

Ik voelde me wel een beetje gegrepen dat hij het zo opnam, maar dat weerhield me niet. Ik liep op de maat. ‘Nu ben ik erbij, nu blijf ik erbij!’ dacht ik.

– We zullen wel zien, hé lummel! had ik zelfs nog tijd hem toe te roepen voordat we met het regiment, achter de kolonel en zijn muziek aan, de hoek omgingen. Zo is het precies gegaan.

Toen hebben we lang gemarcheerd. Straat in, straat uit, vol mannen in burger met hun vrouwen die ons aanmoedigden en ons bloemen toewierpen van de terrasjes, voor de stations, uit de volle kerken. Er waren heel wat goede vaderlanders! En toen waren er minder vaderlanders... Het begon te regenen en er waren er hoe langer hoe minder op de weg, die ons aanmoedigden en toen helemaal niemand meer, geen sterveling.

Waren we dus alleen nog maar onder elkaar? In rijen achter elkaar? De muziek hield op. ‘Eigenlijk is er niets meer aan!’ heb ik toen tegen mezelf gezegd, toen ik zag waar het op uitdraaide. ‘’t Is waardeloos!’ Ik wilde weggaan. Maar te laat! Ze hadden stilletjes de poort achter ons, burgers, gesloten. We zaten als ratten in de val.

II

Als je er eenmaal in zit, nou, dan zit je er meteen goed. Ze lieten ons op paarden rijden, en toen we er twee maanden op zaten, moesten we weer lopen. Misschien omdat het te veel geld kostte. Afijn, op een ochtend zocht de kolonel naar z’n paard, z’n ordonnans was ermee weggegaan, niemand wist waarnaartoe, vermoedelijk naar een plekje waar de kogels hem moeilijker konden raken dan midden op de weg. Want uitgerekend daar waren we ten slotte gaan staan, de kolonel en ik, precies midden op de weg, ik met zijn dagorderboek, waar hij orders in opschreef.

Heel in de verte op de weg, zover als we konden zien, waren twee zwarte stipjes, er midden op, net als wij, maar dat waren twee Duitsers, die al ruim een kwartier druk aan het schieten waren.

Onze kolonel wist misschien waarom die twee mensen schoten, de Duitsers wisten het misschien ook, maar ik, echt, ik wist het niet. Voor zover ik me kon herinneren, had ik de Duitsers nooit iets misdaan. Ik was altijd heel aardig en beleefd tegen ze geweest. Ik kende de Duitsers wel een beetje, ik had zelfs samen met ze op school gezeten, toen ik klein was, in de buurt van Hannover. Ik had hun taal gesproken. Ik vond het toen een stelletje kleine lawaaierige imbecielen, met de lichte, ontwijkende ogen van wolven; we gingen met z’n allen de meisjes onder hun rokken grijpen, na school, in de bossen in de omgeving, en ook schoten we met pijl en boog, en met pistolen, die we voor niet minder dan vier mark kochten. We dronken zoet bier. Maar om ons daarvoor nou een kogel in onze donder te jagen, midden op de weg, zonder eerst met ons te komen praten, dat was me nogal een verschil, een hemelsbreed verschil. Dat woog niet tegen elkaar op. Feitelijk was de oorlog alles wat je niet begreep. Dat kon zo niet doorgaan.

Was er dan met die mensen iets buitengewoons gebeurd? Iets dat ik helemaal niet voelde? Ik had ’t waarschijnlijk niet gemerkt...

Mijn gevoelens ten opzichte van de Duitsers waren nog steeds niet veranderd. Ondanks alles wilde ik proberen hun bruut optreden te begrijpen, maar de lust om weg te gaan was nog groter, was geweldig, totaal, zó scheen me dit alles plotseling het gevolg van een onnoemelijke vergissing.

‘In een dergelijk geval kan je niks beginnen, ’t beste is ’m te smeren,’ zei ik toen maar tegen mezelf...

Boven ons hoofd, op twee millimeter of misschien wel één millimeter van onze slapen, zoemden aan één stuk door, als lokkende, lange, stalen draden in de warme zomerlucht, de kogels die je willen doden.

Nooit had ik me zo overbodig gevoeld als midden tussen al die kogels en al dat zonlicht. Een geweldige, eindeloze grap.

Ik was op dat ogenblik pas twintig. Verlaten boerderijen in de verte, lege en openstaande kerken, alsof de boeren voor de hele dag die gehuchten daar verlaten hadden om allemaal naar een feest te gaan aan de andere kant van het kanton, en alsof ze alles wat ze bezaten aan ons hadden toevertrouwd, hun land, hun karren, met de dissels omhoog, hun akkers, hun erf, de weg, de bomen en zelfs de koeien, een hond aan een ketting, kortom alles, zodat we tijdens hun afwezigheid rustig konden doen wat we wilden. Dat leek aardig van ze. ‘En toch, als ze nou eens niet weg waren gegaan!’ zei ik tegen mezelf, ‘als er hier nog mensen waren geweest, zouden we ons zeker niet zo schofterig hebben gedragen! Zo smerig! We zouden ’t niet gedurfd hebben met hun erbij!’ Maar er was niemand meer om ons in de gaten te houden! We waren helemaal alleen, net als jonggehuwden, die allemaal geile kunstjes uithalen als iedereen weg is.

Ook dacht ik bij mezelf (achter een boom) dat ik hier best Déroulède eens had willen zien, over wie ik zoveel gehoord had, om me uit te leggen wat hij wel zou doen als hij een kogel midden in z’n porum kreeg.

Die Duitsers, die daar op de weg gehurkt zaten en zo koppig schoten, mikten slecht, maar ze schenen plenty kogels te hebben, waarschijnlijk magazijnen vol. De oorlog was nog lang niet voorbij! Onze kolonel toonde een verbazingwekkende moed, dat moet gezegd worden! Hij liep midden op de weg op en neer, terwijl de kogels om z’n oren floten, net zo gewoon alsof hij op het perron op een vriend wachtte, hoogstens een beetje ongeduldig.

Om te beginnen, en dat zeg ik maar liever meteen, heb ik nooit iets voor het platteland gevoeld, ik heb het altijd triest gevonden, met z’n eindeloze modderpoelen, z’n huizen waarin je nooit iemand aantreft en z’n wegen die nergens naar toe gaan. Maar met de oorlog erbij, is ’t niet om te harden. Een hevige wind was opgestoken, de populieren aan beide kanten van de weg vermengden het felle geritsel van hun bladeren met de droge, korte geluiden die vanuit de verte op ons afkwamen. Hoewel die onbekende soldaten voortdurend misten, was ’t alsof een duizendvoudige dood op onze huid kleefde. Ik dorst me niet meer te verroeren.

Die kolonel had dus iets onmenselijks! Ik was ervan overtuigd dat hij, nog erger dan een hond, zich op dit ogenblik niet voor kon stellen dat hij dood kon gaan! Op hetzelfde moment bedacht ik dat er wel heel wat van die knapen als hij in ons leger rond moesten lopen, dappere kerels, en zeker net zoveel in het leger tegenover ons. Wie wist hoeveel? Eén, twee miljoen, misschien alles bij elkaar nog wel meer? Toen sloeg m’n angst om in paniek. Met zulke mensen kon deze helse waanzin eindeloos lang doorgaan... Waarom zouden ze ermee ophouden? Nooit had ik zo goed gevoeld hoe onverbiddelijk de mensen en de dingen je in hun greep hebben.

Zou ik dan de enige lafaard op aarde zijn? vroeg ik me af. En ik huiverde bij die gedachte...! Verloren tussen twee miljoen heldhaftige idioten, die buiten zichzelf waren en gewapend tot de tanden? Met helmen, zonder helmen, zonder paarden, op motoren gierend, in auto’s, fluitend, schietend, samenzwerend, vliegend, knielend, gravend, ’m smerend, zwenkend op weggetjes, knallend, gekluisterd aan deze aarde als in een cel, om er alles te vernietigen, Duitsland, Frankrijk, werelddelen, om alles wat leeft te vernietigen, nog doller dan honden, omdat ze hun eigen dolheid vereren (wat honden niet doen), honderdmaal, duizendmaal doller dan duizend honden en zoveel valser! ’t Was een fraaie boel! Ja, nu begreep ik ’t, ik was in een apocalyptische kruistocht terechtgekomen.

Als beginneling sta je net zo stuntelig tegenover de Gruwel als tegenover de wellust. Hoe had ik al dit gruwelijks kunnen vermoeden toen ik de place Clichy verliet? Wie had, voordat hij de oorlog werkelijk meemaakte, kunnen voorzien wat er allemaal bij die smerige, heldhaftige en luie mensen innerlijk verborgen zat? Nu werd ik meegesleurd in deze massale vlucht naar de gemeenschappelijke moord, naar het vuur... Het kwam uit de diepte op en het was geschied.

De kolonel verzette nog steeds geen poot, ik zag hoe hij op de helling rustig onder de kogelregen de briefjes die hij van de generaal kreeg, doorlas en ze daarna in kleine stukjes scheurde. Stond er dus in geen van die briefjes dat er onmiddellijk een eind aan deze ellende gemaakt moest worden? Zei men hem van hogerhand dus niet dat het een abuis was, een afschuwelijk misverstand? Dat er een vergissing in het spel was? Een blunder? Dat het manoeuvres waren die men voor de grap had willen houden, en geen moordpartijen! Maar nee, hoor! ‘Gaat u maar door, kolonel, u bent op ’t goeie pad!’ Dat waren waarschijnlijk de woorden van des Entrayes, divisie-generaal, chef van ons allen, van wie hij om de vijf minuten een envelop ontving door middel van een verbindingsman, die van angst elke keer nog wat grauwer werd en ’t steeds meer in z’n broek deed. Ik had best van die jongen mijn broeder in de angst willen maken! Maar er was ook geen tijd om je te verbroederen.

Geen vergissing dus? Om zomaar op elkaar te schieten, zomaar, zelfs zonder elkaar te zien, dat was niet verboden! ’t Was een van die dingen die je kon doen zonder flink uitgekafferd te worden. ’t Werd zelfs officieel erkend en vast en zeker aangemoedigd door serieuze mensen, net als loten voor de dienst, zich verloven en jagen op herten...! Niets op te zeggen. Ik had plotseling de oorlog in z’n geheel ontdekt. Ik had ’t door. Je moet wel haast alleen tegenover de oorlog staan, zoals ik toen, om de smeerlap goed te zien, van voren en van opzij. Ze hadden zojuist de oorlog doen ontbranden tussen ons en die aan de overkant, en nu vlamde het zoals de stroom tussen twee koolspitsen in een booglamp en de spitsen waren nog lang niet uitgedoofd! We zouden er allemaal aan gaan, de kolonel net zo goed als de anderen, hoe stoer hij ook deed, en zijn lichaam zou niet meer geschroeid vlees opleveren dan het mijne, als de stroom van de overkant hem tussen zijn beide schouders trof.

Er zijn heel wat manieren om ter dood veroordeeld te worden. Wat zou ik er op dat ogenblik niet voor over hebben gehad om in de gevangenis te zitten in plaats van hier, kaffer die ik was! Bijvoorbeeld omdat ik, met vooruitziende blik, toen ’r zo gemakkelijk was en ’t nog kon, ergens iets gestolen had. Je denkt ook nergens aan! Uit de gevangenis kom je levend terug, uit de oorlog niet. Al het overige is geklets.

Had ik er nu nog maar de gelegenheid voor gehad, maar die was er niet meer! Er viel niets meer te stelen! Wat zou ’t fijn zijn in een kleine, knusse gevangenis, dacht ik bij mezelf, waar de kogels je niet kunnen raken! Nooit! Ik wist er een, die kant en klaar stond, warm in de zon! Als in een droom zag ik ’m voor me, die van Saint-Germain, bedoel ik, vlak bij het bos, ik kende ’m goed, ik kwam er vroeger dikwijls langs. Wat veranderen we! Ik was toen een kind, ik was bang voor de gevangenis. Dat kwam omdat ik de mensen nog niet kende. Nooit meer zal ik geloven wat ze zeggen, wat ze denken. Voor de mensen moeten we bang zijn en voor hen alleen, altijd.

Hoelang zou hun waanzin moeten duren voordat ze ten slotte uitgeput ophielden, die monsters? Hoelang kon zo’n vlaag wel niet duren? Maanden? Jaren? Hoe lang? Misschien totdat ze allemaal, al die idioten, dood waren? Tot de laatste man? En daar de gebeurtenissen deze hopeloze wending namen, besloot ik alles op alles te zetten, de laatste, de allerlaatste stap te wagen om te proberen helemaal alleen een einde aan de oorlog te maken! Al was het alleen maar daar waar ik zat.

Vlak bij drentelde de kolonel op en neer. Ik dacht erover om hem aan te spreken. Dat had ik nog nooit gedaan. ’t Was het geschikte moment om het te wagen. Zoals we ervoor stonden, hadden we bijna niets meer te verliezen. ‘Wat wil je?’ stelde ik me voor dat hij me zou vragen, erg verbaasd natuurlijk dat ik de moed had hem te storen. Ik zou hem dan uitleggen hoe ik ’t allemaal zag. Ik zou wel zien wat hij ervan dacht. ’t Gaat erom dat we elkaar begrijpen in het leven. Met z’n tweeën kom je verder dan helemaal alleen.

Ik stond op het punt deze beslissende stap te doen, toen op hetzelfde moment een cavalerist te voet (zoals men dat toen noemde) in looppas naar ons toe kwam, uitgeput, strompelend, met zijn helm omgekeerd in z’n hand, net als Belisarius,1 bevend en helemaal onder de modder, z’n gezicht nog grauwer dan dat van de andere verbindingsman. Hij stamelde en ’t was alsof die cavalerist met ongelooflijk veel moeite uit z’n graf probeerde te komen, en er straalmisselijk van was. Die schim hield dus ook niet van kogels? Misschien voelde hij ze aankomen, net als ik?

– Wat is er? onderbrak de kolonel hem botweg, ruw, gestoord, en wierp als het ware een stalen blik op deze geest.

Onze kolonel ontstak in een hevige toorn toen hij die erbarmelijke cavalerist zag, in een zo weinig reglementair tenue, en die ’t in z’n broek deed van angst. Hij hield helemaal niet van angst. Dat was duidelijk. En dan vooral die helm in zijn hand, als een bolhoed, dat was helemaal geen gezicht in ons aanvalsregiment, een regiment dat zich in de oorlog stortte. ’t Leek wel of hij, die cavalerist te voet, de oorlog kwam begroeten.

Onder deze smadelijke blik ging de wankelende boodschapper weer in de houding staan, pink op de naad van de broek, zoals dat hoort in zulke omstandigheden. Zo slingerde hij stram heen en weer op het talud, het zweet stroomde langs z’n stormband en z’n kaken klapperden zo hevig dat hij gesmoorde kreetjes slaakte, net als een hondje dat droomt. ’t Was niet goed uit te maken of hij ons iets wilde zeggen of dat hij huilde.

Onze Duitsers, die helemaal aan het eind van de weg gehurkt zaten, hadden net een ander instrument genomen. Met een mitrailleur gingen ze nu door met hun waanzin; ze knetterden ermee, alsof ’t grote pakken lucifers waren en om ons heen kwamen zwermen verbeten kogels vliegen, opdringerig als wespen.

Uit de mond van de man kwam ten slotte toch iets dat we konden verstaan.

– Wachtmeester Barousse is zo net gedood, kolonel, zei hij in één ruk.

– Nou, en?

– Hij is gedood toen hij, op de weg naar Les Etrapes, de broodwagen ging halen, kolonel!

– Nou, en?

– Hij is door een granaat uit elkaar gespat!

– En verder, godverdomme!

– Verder niets! Kolonel...!

– Is dat alles?

– Ja, dat is alles, kolonel!

– En ’t brood? vroeg de kolonel.

Dat was het eind van deze dialoog, want ik herinner me goed dat hij nog net tijd had om te zeggen: ‘En ’t brood?’ En toen niets meer. Daarna, alleen maar een vlam, met lawaai erbij. Maar dan een lawaai zoals je nooit zou geloven dat het bestond. M’n ogen, oren, neus en mond waren opeens zo vol lawaai dat ik werkelijk dacht dat dit het eind betekende, dat ik zelf vuur en lawaai was geworden.

Maar nee, de vlam verdween, het lawaai bleef lang in m’n hoofd hangen, en m’n armen en benen beefden alsof iemand ze van achteren heen en weer schudde. ’t Leek of mijn ledematen ervandoor gingen, maar ze bleven toch bij me. In de rook, die nog lang daarna in m’n ogen prikte, bleef de scherpe geur van kruit en zwavel hangen, alsof men de luizen en vlooien van de hele wereld wilde verdelgen.

Onmiddellijk daarop dacht ik aan wachtmeester Barousse, die zojuist uit elkaar gespat was, zoals de andere knaap ons verteld had. Dat was goed nieuws. ‘Prachtig!’ dacht ik meteen. ‘Dat is een hele grote ploert minder in het regiment!’ Hij had me voor de krijgsraad willen slepen voor een blik conserven. ‘Ieder z’n privéoorlogje!’ zei ik bij mezelf. Van die kant bekeken, scheen de oorlog zo nu en dan wel z’n nut te hebben, dat moest ik toegeven! Ik kende nog wel drie of vier rotschoften in het regiment die ik, net als Barousse, graag aan een granaat had geholpen.

Wat de kolonel betrof, die wenste ik geen kwaad toe. Toch was hij ook dood. Ik zag hem eerst niet meer. Dat kwam omdat hij door de ontploffing op het talud was geslingerd, languit op z’n zij, in de armen van de cavalerist te voet, de boodschapper, die ook dood was. Ze omhelsden elkaar, die twee, nu en voor eeuwig, maar de cavalerist had geen hoofd meer, je zag alleen een opening boven in z’n hals, met bloed erin dat klokkend sudderde, zoals jam in een pan. De buik van de kolonel was opengereten, z’n gezicht was afschuwelijk vertrokken. ’t Had hem beslist pijn gedaan, toen het gebeurde. Z’n eigen schuld! Als hij bij de eerste kogels weg was gegaan, was hem dit niet overkomen.

Al dat vlees bij elkaar bloedde verschrikkelijk.

Links en rechts van dit tafereel ontploften nog granaten. Ik vond ’t al lang goed en ging weg, maar al te blij dat ik zo’n mooi voorwendsel had om ’m te smeren. Ik neuriede zelfs een beetje, en wankelde, net als na een flink eind roeien, wanneer je een beetje vreemd gevoel in je benen hebt. ‘Maar één granaat! ’t Is allemaal wel snel voor elkaar met één granaat,’ dacht ik. ‘Hoe is ’t godsmogelijk!’ herhaalde ik steeds maar weer in mezelf. ‘Hoe is ’t godsmogelijk...!’

Er was niemand meer aan het andere eind van de weg. De Duitsers waren weggegaan. Intussen had ik hierdoor verduveld snel geleerd om in het vervolg, als ik liep, dekking te zoeken achter de bomen. Ik wilde snel terug naar ons bivak, om te horen of er bij patrouilles nog anderen uit het regiment gesneuveld waren. Je hebt vast wel goeie middeltjes om je gevangen te laten nemen...! dacht ik nog. Hier en daar bleven bijtende rookslierten aan de aardkluiten hangen. ‘Misschien zijn ze nu allemaal wel dood?’ vroeg ik me af. ‘Daar ze toch helemaal niets willen snappen, zou ’t makkelijk en praktisch zijn als ze allemaal heel snel sneuvelden... Dan was ’t gauw afgelopen... Dan zouden we naar huis gaan... En misschien in triomf weer over de place Clichy trekken Een paar maar, die ’t hadden overleefd... Dat wilde ik best Aardige en flinkgebouwde jongens, achter de generaal aan, alle anderen waren dan dood, zoals de kolonel... Zoals Barousse... zoals Vanaille (nog zo’n ploert)... enz. Ik zag al hoe we bedolven werden onder de onderscheidingen en de bloemen, en hoe we onder de Arc de Triomphe door marcheerden. We zouden een restaurant binnengaan, gratis bediend worden, niets meer betalen, nooit meer in ons leven! “We zijn helden!” zeiden we dan, als er betaald moest worden... “Verdedigers van ’t Vaderland!” En dat was dan voldoende...! Met Franse vlaggetjes betaalden we...! De kassajuffrouw weigerde zelfs geld van de helden, ze gaf ons zelfs geld toe, en zoende ons als we langs de kassa kwamen. ’t Zou de moeite waard zijn om te leven.’

Terwijl ik vluchtte, merkte ik dat m’n arm bloedde, een beetje maar, de wond was niet groot genoeg, een schram. Ik moest weer van voren af aan beginnen.

’t Begon opnieuw te regenen, het Vlaamse land droop van smerig water. Lange tijd kwam ik niemand tegen, alleen de wind en vlak erna de zon. Van tijd tot tijd zocht een kogel naar mij, ik weet niet waarvandaan, zomaar, in de zon en in de lucht, vrolijk, koppig eropuit me te doden in deze eenzaamheid. Mij! Waarom? Nooit meer van m’n leven, al leefde ik nog honderd jaar, zou ik in de vrije natuur gaan wandelen. Dat nam ik me heilig voor.

Terwijl ik zo voortliep, herinnerde ik me de plechtigheid van de vorige dag. In een wei had ’t plaatsgevonden, achter een heuvel; de kolonel had bulderend het regiment toegesproken: ‘Laat de moed niet zakken, jongens!’ had hij gezegd... ‘Laat de moed niet zakken! En leve Frankrijk!’ Als je geen fantasie hebt, is doodgaan een kleinigheid, als je ’t wél hebt, is doodgaan te veel. Dat was mijn mening. Nooit had ik zoveel tegelijkertijd begrepen.

De kolonel, die had nooit fantasie gehad. Al de ellende van die man was daaruit voortgekomen, en vooral de onze. Was ik dan de enige in dit regiment die me kon indenken wat de dood betekende? Ik stierf liever m’n eigen dood, later... Over twintig jaar... Dertig jaar... Misschien nog later, later dan de dood die ze me nu op dit ogenblik hadden toegedacht in de modder van Vlaanderen, m’n mond vol met die modder, en niet alleen m’n mond, m’n gezicht gespleten tot aan m’n oren door een scherf. We hebben toch zeker wel het recht om een mening te hebben over onze eigen dood. Maar waar moest ik dan naar toe? Rechtuit? Met de rug naar de vijand. Als de marechaussee me zo zwervend pakte, zouden ze vast korte metten met me maken. Ze zouden me nog dezelfde avond veroordelen, heel snel, zonder omhaal, in een leeg schoollokaal. Er waren veel van die lege schoollokalen, overal waar we langstrokken. Ze zouden rechtertje met me spelen, zoals je speelt wanneer de meester er niet is. De onderofficieren zittend op het podium en ik met geboeide handen staande voor de kleine schoolbanken. ’s Ochtends zouden ze me dan fusilleren: twaalf kogels plus één. Wat moet je dan?

En ik dacht weer aan de kolonel, als je zo’n dappere man als hij, met z’n kuras, z’n helm en z’n snor in een variété had laten optreden, lopend te midden van de kogels en granaten, zoals ik ’t hem had zien doen, was ’t een voorstelling geworden om het Alhambra van toen volkomen vol te krijgen, zelfs Fragson, die in de tijd waar ik van spreek, toch een geweldige ster was, zou nergens zijn geweest. Dát dacht ik. Laat ze barsten met hun moed! dacht ik.

Na urenlang sluipen en voorzichtig lopen zag ik eindelijk onze soldaten bij een gehucht, bestaande uit boerderijen. ’t Was een van onze voorposten. Van een eskadron, dat daar in de buurt gelegerd was. Niemand gedood bij ze, vertelden ze me. Allemaal springlevend! En ik met m’n grote nieuws: ‘De kolonel is dood!’ schreeuwde ik ze toe, zodra ik dicht genoeg bij de post was. ‘Aan kolonels geen gebrek!’ antwoordde, pal erbovenop, brigadier Pistil, die ook juist wachtdienst had en zelfs corveedienst.

– En zolang ze de kolonel niet vervangen hebben, moet jij, zak, eerst maar ’s naar ’t vlees uitdelen gaan, samen met Empouille en Kerdoncuff, en neem ieder twee zakken mee, achter de kerk is ’t... Daar... En laat je niet weer uitsluitend botten in je tengels douwen zoals gisteren, en geen gelazer, zorg ervoor dat je vóór donker weer bij de escouade terug bent, pummels!

We zijn dus alle drie op weg gegaan.

‘Ik zal ze voortaan niks meer vertellen!’ dacht ik gepikeerd. Ik zag wel dat het niet de moeite waard was die knapen iets te vertellen; een tragedie, zoals ik die had meegemaakt, was eenvoudig aan zulke schoften niet besteed! De tijd was voorbij dat men zich daarvoor interesseerde. En dan te bedenken dat ze een week tevoren bij de dood van een kolonel onder dergelijke omstandigheden zeker vier kolommen in de kranten volgeschreven zouden hebben, met mijn foto erbij. Stommelingen.

In een weiland, beschaduwd door kersenbomen en al verzengd door de late augustuszomer, werd al het vlees van het regiment verdeeld. Op zakken en breed uitgespreide tentdoeken, en op het gras, lagen ik weet niet hoeveel kilo darmen uitgestald, gele en witte vlokken vet, schapen met opengereten buiken en een hele troep ingewanden erin, waaruit kronkelige stroompjes in het gras eromheen sijpelden; aan een boom hing een hele os, in tweeën gesneden, en onder luid gevloek waren de vier slagers van het regiment nog druk bezig er stukken afval af te snijden. De escouades gingen flink tegen elkaar tekeer vanwege het vet, en vooral de nieren, te midden van vliegen zoals je die op zulke momenten ziet, net zo groot en lawaaiig als kleine vogels.

En verder overal bloed en nog ’s bloed, links en rechts op het gras, kledderige plassen, die samenvloeiden en een geschikte helling zochten. Even verderop werd het laatste varken geslacht. Vier mannen en een slager hadden al ruzie over de ingewanden, die er nog uit moesten.

– Jij bent ’t, hè schooier, die gisteren het lendenstuk achterover hebt gedrukt...!

Tegen een boom geleund, kon ik net nog even deze ruzie over het voedsel volgen en moest toen toegeven aan een onnoemelijke behoefte om te kotsen, en niet zo’n beetje ook, totdat ik flauwviel.

Ze hebben me wel op een brancard naar het kantonnement teruggebracht, maar niet zonder ervan te profiteren en m’n twee lichtbruine linnen zakken te gappen.

Ik kwam bij midden onder een nieuwe uitschijter van de brigadier. De oorlog was nog niet voorbij.

==

==

1 Belisarius, een Byzantijns veldheer; volgens de legende een in ongenade gevallen held, die zijn leven als bedelaar zou hebben geëindigd.

III

Alles is mogelijk, en zo was ’t mijn beurt om brigadier te worden tegen het eind van diezelfde maand augustus. Ik werd vaak met vijf man ter beschikking gesteld van generaal des Entrayes, om orders over te brengen. Die bevelhebber was klein van stuk, zwijgzaam, en zo op het eerste gezicht leek hij niet wreed en ook niet heldhaftig. Maar je moest toch uitkijken... Hij scheen vooral gesteld te zijn op z’n gemak. Dat was zelfs het enige waar hij aan dacht en hoewel we al sinds meer dan een maand bezig waren terug te trekken, kreeg toch iedereen op z’n donder als zijn ordonnans niet onmiddellijk in ieder nieuw nachtkwartier een heel schoon bed en een modern ingerichte keuken voor hem vond.

Dit verlangen naar comfort kostte z’n stafchef met vier strepen heel wat hoofdbrekens. De huishoudelijke eisen van generaal des Entrayes irriteerden hem. Vooral omdat hij zelf, zwaar maagpatiënt, geel en geconstipeerd, helemaal niets om eten gaf. Toch moest hij samen met de generaal, aan tafel, gekookte eitjes eten en tegelijkertijd naar diens gezeur luisteren. Je bent soldaat of je bent ’t niet. Maar ik kan niet zeggen dat ik medelijden met hem had, want als officier was het een hele grote schoft. Luister maar ’s, Als we ons tot ’s avonds toe voortgesleept hadden over paadjes en heuvels, door de klaver en de wortels, hielden we dan toch eindelijk halt, want onze generaal moest ergens kunnen slapen. We zochten en vonden voor hem een rustig dorp waar ’t veilig was en waar nog geen soldaten lagen, en als er in het dorp al troepen waren, smeerden ze ’m snel, ze werden er doodeenvoudig uitgemieterd, onder de blote hemel, ook als hun geweren al aan rotten stonden.

Het dorp was uitsluitend bestemd voor de officieren van de staf, met hun paarden, hun kisten en hun koffers, en ook voor die schoft van een commandant. Hij heette Pinçon, die smeerlap, commandant Pinçon. Ik hoop dat hij nu goed gecrepeerd is (en op niet zo’n lollige manier). Maar in die tijd, waarover ik ’t nu heb, was Pinçon nog verdomd levend. Elke avond liet hij ons verbindingsmannen aantreden en dan gaf hij ons een goeie uitschijter, want hij wilde ons ’s even stevig aanpakken en ons weer wat fut bijbrengen. Hij wenste ons naar alle duivels, wij die de hele dag achter de generaal aan gesjouwd hadden. Afstijgen! Opstijgen! Weer afstijgen! En dat de hele dag, om links en rechts zijn orders rond te brengen. Als alles achter de rug was, hadden ze ons net zo goed kunnen verdrinken. Dat was voor iedereen veel gemakkelijker geweest.

– Opdonderen allemaal! Naar jullie regimenten! En snel! brulde hij.

– Waar is ons regiment, commandant? vroegen wij. In Barbagny.

– Waar is dat, Barbagny?

– Daar!

In de richting die hij ons aanwees, was alleen maar nacht, zoals overal trouwens, een enorme nacht, die de weg opvrat, vlak bij ons, zo zelfs dat uit het donker alleen maar een klein stukje weg naar voren stak, niet groter dan m’n tong.

Hoe moest je er nou in godsnaam achter komen waar dat Barbagny van hem lag in deze wereld die onderging! Om het te vinden had er op zijn minst een heel eskadron aan moeten geloven! En dan nog een dapper eskadron! En ik, die helemaal niet dapper was en absoluut niet inzag waarom ik dapper moest zijn, had vanzelfsprekend minder zin dan wie ook dat Barbagny van hem te vinden, dat hij zelf trouwens volkomen in ’t wilde weg genoemd had. ’t Was alsof ze geprobeerd hadden me door me flink uit te kafferen lust tot zelfmoord bij te brengen. Dat heb je of dat heb je niet.

’t Was zo aardedonker dat het leek of je je arm niet meer zou zien als je ’m een beetje verder dan je schouder uitstrekte, maar van één ding was ik zeker, absoluut zeker, dat in die nacht enorme en grenzeloze moordlust schuilde.

Die gore stafpik had geen rust voordat hij ons elke avond de dood in had gestuurd en zo’n bevlieging kreeg hij vaak bij zonsondergang. We pleegden een beetje lijdelijk verzet en deden maar alsof we hem niet begrepen. We klampten ons zo goed en zo kwaad als ’t ging aan de veilige legerplaats vast, zo lang mogelijk, maar als ’t ten slotte zo donker was dat we de bomen niet meer konden zien, moesten we ons er op ’t laatst wel bij neerleggen en langzaam weggaan, de dood tegemoet: het eten van de generaal was klaar.

Vanaf dat ogenblik waren we overgeleverd aan het lot. Soms vonden we het regiment en dat Barbagny van hem, soms niet. We vonden het vooral per vergissing, want de wachtposten van het eskadron dat daar lag, schoten op ons als we er aankwamen. Op die manier waren we wel gedwongen te zeggen wie we waren en dan brachten we bijna altijd de rest van de nacht door met allerlei corvees, we moesten een heleboel zakken haver en massa’s emmers water dragen; we werden afgebekt totdat we erbij neervielen, dat deden we trouwens al van de slaap.

’s Ochtends vertrokken we, alle vijf van de verbindingsgroep, weer naar het kwartier van generaal des Entrayes, om door te gaan met de oorlog.

Maar meestal vonden we het regiment niet, dan wachtten we alleen maar tot het weer licht werd en trokken op onbekende wegen om dorpen heen, langs geëvacueerde gehuchten en verraderlijk kreupelhout. We vermeden dat alles zoveel mogelijk vanwege de Duitse patrouilles. In afwachting van de ochtend moesten we toch ergens blijven, ergens in de nacht. We konden niet alles ontlopen. Vanaf die tijd weet ik wat wilde konijnen bij een drijfjacht moeten voelen.

Je krijgt soms op een gekke manier medelijden. Als je tegen commandant Pinçon had gezegd dat hij niets anders dan een smerige, laffe moordenaar was, had je hem een reuze plezier gedaan, dan had hij je namelijk op staande voet laten fusilleren door de kapitein van de marechaussee, die geen millimeter van zijn zijde week en die zich uitsluitend daarmee bezighield. Tegen de Duitsers had hij niets, die kapitein van de marechaussee.

De ene rotnacht na de andere liepen we dus de kans in een hinderlaag te vallen; ’t werd hoe langer hoe krankzinniger te hopen dat we er levend van terug zouden komen, en dat was juist de enige hoop die we hadden, en ook dat, áls we er levend afkwamen, we nooit, maar dan ook nooit zouden vergeten dat we op aarde een man hadden ontmoet die er net zo uitzag als u en ik, maar die nog groter tuig was dan de krokodillen en de haaien die met opengesperde bekken, tussen twee golven door, om de boten heen zwemmen die op de rede van Havana afval en bedorven vlees voor ze in zee laten vallen.

We vergeten gauw, dat is onze grote ramp bij alles, en we vergeten vooral waaraan we kapot zijn gegaan, zonder ooit door te hebben hoe smerig de mensen zijn. Wanneer we aan de rand van het graf staan, moeten we niet de stoere jongens uithangen, maar we moeten ook niets vergeten, we moeten al ’t rottige dat we bij de mensen meegemaakt hebben vertellen, precies zoals ’t gebeurd is, en dan onze pijp uitkloppen en erin gaan liggen. Daar heb je je hele leven al je handen aan vol.

Met plezier had ik die commandant Pinçon aan de haaien te vreten gegeven en z’n marechaussee erbij, om ze wat manieren bij te brengen, en dan tegelijkertijd ook m’n paard, om een eind aan z’n lijden te maken, want hij had geen rug meer over, de grote stakkerd, zo’n pijn deed ’t hem. Onder het zadel had je nu alleen twee plekken rauw vlees, zo groot als m’n twee handen, sijpelend, opengereten, met grote slierten pus, dat van de rand van z’n dek tot op z’n poten stroomde. Toch moest ik op hem rijden, in draf, één, twee... Hij kromp ineen van de pijn. Maar paarden zijn nog veel geduldiger dan mensen. Hij kronkelde als hij draafde. Je kon hem alleen nog maar buiten laten staan. Als je hem in de schuur zette, stonken z’n wonden zo erg dat je ’t er helemaal benauwd van kreeg. Ging je op z’n rug zitten, dan had hij zo’n pijn dat hij doorboog, alsof hij aardig voor je wilde zijn, en z’n buik kwam dan tot aan z’n knieën. ’t Leek of je op een ezel klom. ’t Was wel makkelijker zo, dat moet ik toegeven. Wij zelf waren erg moe door alles wat we aan staal op ons hoofd en onze schouders meesleepten.

In het huis dat voor hem gereserveerd was, wachtte generaal des Entrayes op z’n avondeten. De tafel was gedekt, de lamp stond op z’n plaats.

– Donderen jullie allemaal op, godverdomme, commandeerde die Pinçon ons voor de zoveelste keer en zwaaide met z’n lamp voor onze neus. We gaan aan tafel! Ik zeg ’t geen tweede keer meer! Gaan ze nou weg of niet, die boerenhufters! brulde hij zelfs. Als dat levende lijk ons zo woedend wegstuurde om te creperen, kreeg hij waarachtig weer wat kleur op z’n bleke wangen.

Soms gaf de kok van de generaal ons wat te eten voordat we weggingen, hij had te veel vreten, de generaal, want hij kreeg volgens de voorschriften veertig rantsoenen voor hem alleen! Hij was niet jong meer, die man. Waarschijnlijk zat hij zelfs dicht tegen z’n pensioen aan. Hij knikte door z’n knieën als hij liep. Hij verfde vast z’n snor.

Z’n aderen tekenden op z’n slapen net zulke kronkelige bochten als de Seine buiten Parijs, dat konden we goed zien bij het lamplicht, als we weggingen. Hij had al grote dochters, werd er gezegd, niet getrouwd, en die hadden geen geld, net als hij. Daarom deed hij misschien zo pietluttig en brommerig, net een oude hond die uit z’n gewone doen gehaald wordt en die probeert z’n mand met z’n kussen erin terug te vinden overal waar je maar de deur voor hem wilt opendoen.

Hij hield van mooie tuinen en van rozen, overal waar we langstrokken sloeg hij geen rozentuin over. Geen mens die zo van rozen houdt als een generaal. Dat is algemeen bekend.

Op ’t laatst stapten we dan toch maar op. ’t Moeilijkste was de knollen in draf te krijgen. Ze dorsten zich niet te verroeren vanwege hun wonden, en bovendien waren ze bang voor ons en ook voor de nacht, wat wil je, ze waren bang voor alles! Wij ook! Wel tien keer kwamen we terug om de commandant opnieuw naar de weg te vragen. Tien keer maakte hij ons uit voor smerige luiaards en lijntrekkers. Spoorslags trokken we dan eindelijk de laatste wachtpost voorbij, we gaven het wachtwoord door aan de soldaten daar en stortten ons in het gore avontuur, in de duisternis van dat niemandsland.

Door steeds van de ene schaduwplek in de nacht naar de andere te trekken, konden we ons op ’t laatst zo’n beetje oriënteren, dat dachten we tenminste... Zodra een wolk ons iets minder donker toescheen dan een andere, zeiden we tegen elkaar dat we iets hadden gezien... Maar recht voor ons uit was alles onzeker, behalve de echo, die ging en kwam, de echo van het lawaai dat de paarden maakten bij het draven, een lawaai dat je verstikte, enorm, zo zelfs dat je er niets van moest hebben. ’t Leek of ze naar de hemel draafden, die paarden, of ze alles wat zich op deze aarde bevond opriepen om ons te komen afmaken. Dat had je trouwens heel makkelijk met één hand kunnen doen, met een karabijn, die je tegen de stam van een boom aangedrukt hield, je hoefde ons dan alleen maar op te wachten. Ik zei steeds tegen mezelf dat de eerste lichtflits die ik zou zien, het dodelijk schot van mijn einde zou betekenen.

In die vier weken oorlog waren we zo moe, zo ongelukkig geworden dat ik door al die moeheid onderweg een beetje minder bang was geworden. En dan die kwelling van al die onderofficieren die je dag en nacht het leven zuur maakten, vooral de lagere in rang, nog stommer, bekrompener en haatdragender dan gewoonlijk; zelfs zij die zich ’t meest verbeten aan het leven vastklampten, vroegen zich af of dat nog wel zin had.

Ach! konden we maar weggaan! Om te gaan slapen! Dat eerst! En als je met geen mogelijkheid meer weg kunt om te gaan slapen, dan vergaat de lust om te leven vanzelf. Maar zolang we in leven bleven, moesten we net doen alsof we ons regiment zochten.

Voordat er in de hersens van een klootzak een verstandige gedachte opkomt, moet hij heel wat gruwelijks meegemaakt hebben. ’t Was ongetwijfeld die klerelijer van een commandant Pinçon die me voor ’t eerst in m’n leven aan het denken had gebracht, maar dan ook werkelijk denken, praktische ideeën die echt van mij kwamen. Ik dacht dus aan hem zo intens als ik maar kon, terwijl ik voortwankelde, opgetut, verpletterd onder m’n wapenrusting, een onbeduidende figuur in deze geweldige internationale affaire, waarin ik me zo geestdriftig gestort had... Dat geef ik toe.

Elke meter duisternis vóór ons kon telkens weer het einde betekenen, de dood, maar op welke manier? In deze hele zaak was ’t alleen maar de vraag wat voor uniform de beul zou dragen. Zou ’t iemand van onze kant zijn? Of iemand van de andere kant?

Ik had die Pinçon niets misdaan! Hem niet, en trouwens de Duitsers ook niet...! Met z’n rotte-pruimensmoel, z’n vier strepen, die overal, van z’n hoofd tot aan z’n navel, schitterden, z’n ruige snor en z’n bottige knieën, z’n verrekijker, die om z’n nek hing als een koebel, en z’n stafkaart, schaal 1:1000. Wat wilde hij toch? Ik vroeg me af waarom hij zo bezeten was en met alle geweld de anderen de dood in wilde sturen? De anderen die geen stafkaart hadden.

Wij met z’n vieren maakten met onze paarden net zoveel lawaai op de weg als een half regiment. Ze moesten ons wel vier uur verder horen aankomen, of ze wilden ons niet horen. Dat was ook mogelijk... Misschien waren de Duitsers wel bang voor ons? Wie weet?

Een maand slaap op elk ooglid, dat sjouwden we mee, en net zoveel achter in ons hoofd, plus nog al die kilo’s schroot.

Ze drukten zich slecht uit, de cavaleristen die ik bij me had. Eigenlijk zeiden ze nauwelijks iets. ’t Waren jongens die uit het hartje van Bretagne gekomen waren voor hun diensttijd, en alles wat ze wisten hadden ze in het leger, en niet op school geleerd. Die bewuste avond had ik geprobeerd een praatje te maken met de knaap die naast me reed en die Kersuzon heette, over het dorp Barbagny.

– Zeg, Kersuzon, zei ik tegen hem, dit zijn de Ardennen, zoals je weet... Zie je daar wat in de verte? Ik zie helemaal niets...

– ’t Is net zo donker als in m’n hol, antwoordde Kersuzon. Meer niet...

– Zeg, heb jij vandaag toevallig iets over Barbagny gehoord? Waar ’t ligt? vroeg ik hem nog.

– Nee.

Daar moest ik ’t mee doen.

We hebben dat Barbagny nooit gevonden. We hebben tot de ochtend alleen maar in een kringetje rondgedraaid, totdat we in een ander dorp kwamen, waar de man met de verrekijker op ons wachtte. Toen we aankwamen, dronk zijn generaal z’n koffie in het prieel voor het huis van de burgemeester.

– Ach! wat is ’t toch fijn om jong te zijn, Pinçon! zei die ouwe luid tegen z’n stafchef, toen hij ons voorbij zag komen. Toen hij dat gezegd had, stond hij op en ging een plasje doen, en daarna liep hij nog een eindje om, met z’n handen op zijn rug, gebogen. De generaal was erg moe die ochtend, fluisterde z’n ordonnans me toe, hij had slecht geslapen, iets zat hem dwars in z’n blaas, werd er verteld.

Kersuzon antwoordde altijd hetzelfde als ik hem ’s nachts iets vroeg, ik vond ’t op ’t laatst net zo grappig als een tic. Nog twee of drie keer heeft hij dat tegen me gezegd van dat donker en z’n hol en toen is hij gesneuveld, enige tijd later, toen we een dorp uitkwamen, ik herinner ’t me nog heel goed, een dorp dat we voor een ander aanzagen, gedood door Fransen die ons voor anderen aanzagen.

Een paar dagen na de dood van Kersuzon hebben we eens nagedacht wat we moesten doen om ’s nachts niet meer te verdwalen en we hebben er iets op gevonden dat ons best beviel.

We werden dus uit het kantonnement gelazerd. Uitstekend. We zeiden dan niets meer. We kankerden niet meer.

– Opgeduveld! zei hij, zoals gewoonlijk, met z’n bleke smoel.

– Goed, commandant!

En weg gingen we dan, de richting van het geschutsvuur op, alle vijf, zonder verder te sputteren. Je zou gezegd hebben dat we kersen gingen plukken. ’t Was erg glooiend die kant op. Je had daar de Maas met z’n heuvels, met wijngaarden erop, met druiven die nog niet rijp waren, en de herfst, en houten dorpen, die kurkdroog waren na drie maanden zomer en dus makkelijk brandden.

Dat hadden we op een nacht gemerkt toen we helemaal niet meer wisten waar we naar toe moesten. Er stond altijd wel een dorp in brand, de kant van het geschutsvuur op. We kwamen er niet te dichtbij, niet al te dicht, we keken alleen maar uit de verte naar het dorp, als toeschouwers zou je kunnen zeggen, zo op een kilometer of tien, twaalf. En omstreeks die tijd zijn heel wat dorpen aan de horizon beginnen te branden, iedere avond, steeds maar weer, in een heel grote kring om ons heen, alsof er overal in de omtrek een vreemdsoortig feest aan de gang was, vóór ons en naast ons stond de hele streek in brand, ’t gaf vlammen die opflakkerden en langs de wolken lekten.

Alles ging in vlammen op, kerken, schuren, de een na de ander, hooibergen waaruit fellere en hogere vlammen sloegen, en verder balken die zich recht in de nacht oprichtten met franjes van vlammetjes voordat ze in de gloed terugvielen.

Zelfs op twintig kilometer kun je goed zien hoe een dorp afbrandt. ’t Is een vrolijk gezicht. Je kunt je niet voorstellen wat voor effect het geeft als een gehucht van niets, dat je overdag in het miezerige landschap niet eens zou opmerken, ’s nachts in vlammen opgaat! Net de Notre Dame! Een dorp, zelfs een klein dorp, doet er wel een hele nacht over om af te branden, op ’t laatst lijkt ’t wel een reusachtige bloem, dan alleen nog maar een knop, en dan niets meer.

Dan zie je wat rook, en dan is ’t ochtend.

De paarden lieten we gezadeld in het veld naast ons staan, ze verroerden zich niet. Wij gingen pitten in het gras, behalve één, die natuurlijk de wacht moest houden, als ’t zijn beurt was. Maar met het kijken naar een brand gaat de nacht veel sneller voorbij, dan kun je er veel beter tegen, je bent niet meer zo eenzaam.

Jammer genoeg raakten alle dorpen op... Na een maand vond je er al geen meer in dat kanton. Ze hebben ook op bossen geschoten, met kanonnen. Na een week was ’t afgelopen met die bossen. Bossen branden goed, maar niet lang.

Daarna trokken op de wegen de artilleriecolonnes de ene kant uit en de burgerbevolking vluchtte de andere kant op.

Kortom, wij konden niet meer voor- of achteruit; we moesten blijven waar we waren.

We gingen in de rij staan om te gaan creperen. Zelfs de generaal vond geen kwartier meer waar geen soldaten waren. Generaal of geen generaal, we sliepen ten slotte allemaal buiten in het veld. Wie nog een beetje enthousiasme had, raakte ’t kwijt. In die maanden zijn ze begonnen met soldaten te fusilleren, per escouade, om er de moed een beetje in te houden, en de marechaussee werd speciaal in de dagorders vermeld voor de wijze waarop ze haar privéoorlogje voerde, de werkelijke, de enige echte.

==

==

IV

Enkele weken later, na een periode van rust, zijn we weer op onze paarden geklommen en noordwaarts getrokken. Ook de kou ging met ons mee. Het artillerievuur begeleidde ons nu steeds. Maar we liepen zelden een Duitser tegen het lijf, alleen bij toeval hier of daar, soms was het een huzaar, soms een groep infanteristen in ’t geel en ’t groen, mooie kleuren. We deden net of we op zoek naar ze waren, maar we gingen gauw een eindje verder zodra we ze in de gaten kregen. Bij elk treffen vielen er twee of drie ruiters, de ene keer bij hen, de andere keer bij ons. En bevrijd van hun last renden van verre hun paarden met losse, blinkende beugels in galop naar ons toe; hun zadels hadden vreemde bogen en hun leren tuig was net zo glanzend als de portefeuilles die je met nieuwjaar krijgt. Ze gingen naar onze paarden toe, onmiddellijk bevriend. Ze boften! Dat hadden wij ’m niet moeten lappen!

Op een ochtend kwam luitenant de Sainte-Engence van verkenning terug; hij riep de andere officieren erbij, zodat ze zelf konden zien dat hij ze geen flauwekul ging vertellen. ‘Ik heb er twee neergesabeld!’ verzekerde hij ze, toen ze allemaal in een kring om hem heen stonden, en liet tegelijkertijd zijn sabel zien; het geultje dat speciaal daarvoor gemaakt was, zat inderdaad vol met geronnen bloed.

– Hij is geweldig geweest! Bravo, Sainte-Engence...! U had hem moeten zien, heren! Wat een aanval! viel kapitein Ortolan hem bij.

Want ’t was gebeurd in het eskadron van Ortolan.

– Ik heb het helemaal kunnen volgen! Ik was er niet ver van af! Een stoot naar voren, rechts in de hals...! Pang! De eerste valt...! Nog een stoot, midden in de ander zijn borst...! Links! Er dwars doorheen! Het leek wel een schermwedstrijd, heren...! Nogmaals bravo, Sainte-Engence! Twee lansiers! Een kilometer hiervandaan! Die twee knapen liggen er nog! Midden op een akker! De oorlog is afgelopen voor ze, hè, Sainte-Engence...? Wat een dubbele stoot! Ze zullen wel leeggebloed zijn als konijnen!

Op zijn paard, dat lang gegaloppeerd had, hoorde luitenant de Sainte-Engence al die felicitaties en complimenten van zijn kameraden bescheiden aan. Nu Ortolan voor zijn heldendaad borg stond, was ’t goed en ging hij weg; hij liet zijn merrie afkoelen door haar langzaam een rondje te laten draven om het eskadron, dat in een groepje bij elkaar stond, net als na afloop van een wedren met hindernissen.

– We moesten er eigenlijk meteen een andere patrouille heen sturen, diezelfde kant op! Nu meteen! zei kapitein Ortolan voortvarend; hij was bepaald opgewonden. Die twee knapen waren waarschijnlijk hier verdwaald geraakt, maar erachter zitten er vast nog meer... Jij daar, brigadier Bardamu, ga er eens naar toe met je vier mannen!

Dat was tegen mij.

– En als ze op je schieten, probeer dan na te gaan waar ze uithangen en kom me dat meteen vertellen! Volgens mij zijn het Branden burgers...!

De jongens in actieve dienst vertelden dat kapitein Ortolan in vredestijd haast nooit een voet in de kazerne zette. Maar nu haalde hij in de oorlog flink zijn schade in. Hij was gewoon onvermoeibaar. Zelfs te midden van zoveel andere krankzinnige idioten viel hij met de dag meer op door z’n energie. Men zei ook dat hij verslaafd was aan cocaïne. Hij was bleek, had kringen onder zijn ogen, liep altijd gejaagd op zijn broze benen en als hij van zijn paard afklom, wankelde hij eerst, herstelde zich dan en liep als een dolle over de omgeploegde akkers, op zoek naar een heldendaad. Hij zou ons erop uit hebben gestuurd om vuur te gaan halen uit de mond van de kanonnen tegenover ons. Hij werkte samen met de dood. Je zou gezworen hebben dat die een contract had met kapitein Ortolan.

Het eerste deel van z’n leven (ik heb mijn licht eens opgestoken) had hij doorgebracht met enkele malen per jaar zijn ribben te breken bij springconcoursen. Kuiten had hij niet meer, want hij brak ook steeds zijn benen en gebruikte die niet meer om te lopen. Ortolan bewoog zich alleen nog maar voort met korte, driftige pasjes, alsof hij op stelten liep. Als je hem zo, gebogen in de regen, zag staan, in zijn geweldig grote mantel, zou je hem voor de schim van een renpaard gehouden hebben, van achteren gezien.

Ik moet zeggen dat in het begin van deze afgrijselijke affaire, dat wil zeggen in augustus en zelfs nog in september, sommige delen van de weg en enkele plekken in het bos op bepaalde uren, soms hele dagen, nog prettig waren voor de veroordeelden... Je had de illusie dat je er een beetje rustig zat en je kon er bijvoorbeeld je vlees uit blik en je brood ongestoord naar binnen werken, zonder dat je steeds het beroerde voorgevoel had dat het de laatste keer zou zijn. Maar vanaf oktober was het voorgoed afgelopen met die kleine rustpauzes, de hagel werd hoe langer hoe dikker en dichter, hoe langer hoe meer gelardeerd en opgevuld met granaten en kogels. Het onweer zou heel gauw in alle hevigheid boven onze hoofden losbarsten en wat we niet wilden zien, zou dan in volle omvang voor ons staan en dat was het enige dat we dan nog zouden zien: onze eigen dood.

Daarbij vergeleken waren de nachten waar we in het begin zo bang voor waren geweest, nogal prettig. Op het laatst wachtten we op de nacht, we verlangden ernaar. ’s Nachts schoten ze minder gauw op ons dan overdag. En dat was nog maar het enige verschil dat van belang was.

Het is moeilijk om tot het wezenlijke van de dingen door te dringen, zelfs als het de oorlog betreft, de fantasie verzet zich er lange tijd tegen.

Katten die te veel door het vuur in het nauw worden gedreven, springen ten einde raad toch in het water.

In de nacht scharrelden we hier en daar wat verloren kwartiertjes op, die veel weg hadden van die heerlijke tijd toen ’t nog vrede was, een tijd die je je helemaal niet meer voor kon stellen, toen alles onbelangrijk was en niets er eigenlijk toe deed, en er zoveel andere dingen gebeurden die we nu stuk voor stuk ontzettend fijn, geweldig gevonden zouden hebben. Een leven op fluweel, zo scheen die vredestijd ons toe...

Maar al gauw werden ook de nachten geen seconde meer met rust gelaten. Je moest ’s nachts haast altijd tegen je moeheid op boksen, een beetje extra lijden alleen al om te eten, om even wat te kunnen pitten zolang het nog donker was. Schandelijk langzaam kruipend en log kwam het voedsel naar de voorste linies, in lange, hobbelende rijen van wankele karren, tot barstens toe vol met vlees, gevangenen, gewonden, haver, rijst en marechaussees en ook wijn in grote dikbuikige, tegen elkaar aan schommelende mandflessen, die me erg aan zuippartijen deden denken.

Na de veldsmidse en de broodwagen kwamen de achterblijvers en de gevangenen uit ons eigen leger en ook die van de overkant, allemaal door elkaar, met hun handen vastgeboeid aan de stijgbeugels van de marechaussees, veroordeeld tot van alles en nog wat, sommigen zouden de volgende dag gefusilleerd worden, ze waren niet treuriger dan de anderen. Zij aten ook hun rantsoen tonijn op die zo slecht te verteren is (daar hadden ze toch de tijd niet meer voor), wachtend aan de kant van de weg totdat het konvooi weer verder trok – en deelden hetzelfde, laatste stuk brood met een man in burger die aan ze vastgeboeid zat en, naar men zei, een spion was en dat zelf niet wist. Wij ook niet.

Daarna kwam de nachtelijke uitgave van de dienstmarteling; tastend liepen we over de hobbelige straatjes van een duister, doods dorp, gebogen onder zakken, die zwaarder dan mensen waren, van de ene onbekende schuur naar de andere, afgebekt, bedreigd, wezenloos, steeds van de ene naar de andere, met absoluut geen ander vooruitzicht meer dan dreigementen, ellende en het walgelijke gevoel dat je tot bloedens toe getreiterd en bedrogen bent door een stelletje volkomen getikte sadisten, die met z’n allen plotseling tot niets anders meer in staat waren dan te moorden en zich af te laten slachten zonder te weten waarom.

Als we eens lekker tussen twee mesthopen op de grond lagen, werden we met een paar goeie vloeken snel overeind getrapt door dat tuig met strepen op de mouwen en voor de zoveelste keer weer op andere konvooien en vrachten afgestuurd.

Het dorp droop van voedsel en van troepen in de nacht, die bol stond van vet, appels, haver en suiker, we moesten het allemaal op onze nek meesjouwen en het onderweg bij de escouades waar we langs kwamen zien kwijt te raken. Het konvooi bracht van alles mee, behalve de mogelijkheid tot vluchten.

Doodop vielen de corveemensen neer om de kar en dan dook plotseling de foerier op en hield zijn lantaarn boven dit ongedierte. Deze aap met zijn onderkin was altijd op zoek naar drinkbakken, hoe groot de chaos ook was. De paarden moesten drinken! Maar ik heb vier man, billen inbegrepen, halfdood van de slaap, in het water zien maffen, dat helemaal tot aan hun nek kwam.

Na de drinkbakken moesten we nog proberen onze boerderij terug te vinden en het straatje waardoor we gekomen waren en waar we volgens ons de escouade achtergelaten hadden. Als we ze niet terugvonden, konden we met een gerust hart weer tegen een muur in elkaar zakken en even pitten, als we tenminste nog een uurtje de tijd hadden. Als het je vak is te sneuvelen, moet je niet te veel noten op je zang hebben, je moet net doen alsof het leven doordraait, en die leugen is nou juist ’t moeilijkste van alles.

En de wagens reden weer terug achter het front. Het konvooi ging weer op weg, het ontvluchtte de dageraad, knarsend op al zijn verwrongen wielen; bij zijn vertrek wenste ik dat het diezelfde dag nog overvallen, vernietigd en in brand geschoten zou worden, zoals je dat ziet op oorlogsprenten, volkomen in de pan gehakt, met alles wat erbij was aan marechaussees met hun gorillasmoelen, hoefijzers, beroepssoldaten met hun grote bek, en met alles wat het inhield aan corvees en bevatte aan linzen en allerlei meelsoorten, die je toch nooit kon koken, en ik hoopte dat we het nooit meer terug zouden zien. Want of je nu verrekt van vermoeidheid of van iets anders, het allertriestigste is nog als je kapotgaat, terwijl je met zakken aan het sjouwen bent om er de nacht mee door te komen.

De dag dat die rotschoften en hun wagens tot aan het laatste wiel in de prak geschoten werden, zouden we tenminste rust hebben, dacht ik, al was het maar één hele nacht, dan konden we tenminste eens één keer helemaal uitslapen, lichamelijk en geestelijk.

Dat ravitailleren was nog een nachtmerrie erbij, een kleine, treiterige plaag bij de hele oorlogsellende. We hadden wilde beesten voor, naast en achter ons. Overal hadden ze ze neergezet. Wij, de ter dood veroordeelden, van wie de executie uitgesteld was, hadden nog maar één geweldige behoefte, te maffen, alles was één grote lijdensweg geworden, ook de tijd en de inspanning om te eten. Hier en daar meenden we een eindje goot, een stukje muur, te herkennen... We gingen af op de luchtjes om de boerderij terug te vinden waar de escouade lag, de oorlogsnacht in de verlaten dorpen maakte weer honden van ons. Het best kan je nog maar de lucht van stront volgen.

De adjudant van de ravitaillering, mikpunt van alle haat van het regiment, was toen heer en meester. Wie over de toekomst spreekt, is een grappenmaker, alleen het heden telt. Praten over zijn nageslacht komt neer op een toespraak tot de maden. In het nachtelijk oorlogsdorp hield de adjudant zijn menselijk vee gereed voor de grote, pas geopende abattoirs. De adjudant is koning: Koning van de Dood! Adjudant Cretelle! Zo is het! Niemand is machtiger. Alleen een adjudant van die knapen tegenover ons, is net zo machtig als hij.

De enige levende wezens in het dorp waren verschrikte katten. De meubels werden eerst grondig kapot gemaakt en dan werd er een vuurtje mee gestookt om er ons potje op te koken, stoelen, fauteuils, buffetten, lichte en zware. En alles wat mijn kameraden op hun rug mee konden slepen, namen ze mee. Kammen, lampjes, kopjes, waardeloze prullen, zelfs bruidskransen, alles moest eraan geloven. Alsof we nog jaren te leven hadden. Ze gapten bij wijze van afleiding en het was alsof ze zichzelf wijs wilden maken dat ze nog een flinke tijd te leven hadden. Altijd en eeuwig hetzelfde verlangen.

Het geschut was alleen maar lawaai voor ze. Daarom kunnen oorlogen zolang duren. Zelfs zij die meevechten beseffen, terwijl ze meevechten, niet wat oorlog is. Met een kogel in hun buik zouden ze nog oude sandalen van de straat hebben opgeraapt, omdat die ‘nog wel ’s van pas konden komen’. Net als een schaap dat stervend op zijn zij in de wei ligt en nog graast. De meeste mensen gaan pas op het allerlaatste ogenblik dood; anderen beginnen er twintig jaar eerder mee, soms nog eerder. Dat zijn de ongelukkigen op deze aarde.

Ik was niet erg verstandig, maar intussen wel vrij reëel geworden, en had besloten voor eeuwig laf te blijven. Waarschijnlijk gaf ik hierdoor de indruk dat ik erg kalm was. In ieder geval had onze kapitein Ortolan een onbegrijpelijk vertrouwen in mij en hij besloot me die nacht een hele moeilijke opdracht toe te vertrouwen. Het ging erom, zo legde hij me onder vier ogen uit, dat ik, voordat het dag werd, in draf naar Noirceur-sur-la-Lys reed, een stad van wevers, op veertien kilometer van het dorp waar wij lagen. Ik moest me er ter plaatse van overtuigen of de vijand er was of niet. Daarover waren de patrouilles het sinds die morgen niet eens. Generaal des Entrayes popelde van ongeduld om het te weten. Voor deze verkenningstocht mocht ik het minst etterende paard van ons peloton uitkiezen. Ik was lange tijd niet alleen geweest. Plotseling kreeg ik het gevoel alsof ik op reis ging. Maar die vrijheid was een fictie.

Nauwelijks was ik op weg of ik voelde me zo moe dat ik me, hoe ik het ook probeerde, die moord op mij niet erg duidelijk en tot in alle details voor kon stellen. Ik reed rammelend met mijn blikken rotzooi van boom tot boom. Alleen mijn prachtige sabel maakte al net zoveel herrie als een piano. Misschien was ik te beklagen, maar bespottelijk was ik wel, dat was een ding dat zeker was.

Ik vroeg me af waar generaal des Entrayes eigenlijk aan had gedacht toen hij me zo, geheel en al behangen met cimbalen, deze stilte instuurde? In ieder geval niet aan mij.

Er wordt verteld dat de Azteken regelmatig in hun zonnetempel tachtigduizend gelovigen per week afslachtten, door ze de buik open te snijden, als offer aan de god van de wolken, in de hoop dat hij ze regen schonk. Dat zijn dingen die je niet zo gauw gelooft voordat je de oorlog ingaat. Maar als je erin zit, wordt alles je duidelijk; dezelfde minachting van de Azteken voor andermans lichaam, had onze generaal Céladon des Entrayes, hierboven genoemd, waarschijnlijk voor mijn nederige ingewanden, hij was ten gevolge van zijn promoties ook een soort echte god geworden, een ellendig veeleisende kleine zon.

Ik had nog een heel stille hoop krijgsgevangen gemaakt te worden. Die hoop was uiterst klein, een lichtpuntje. Een lichtpuntje in de nacht, want de omstandigheden waren er helemaal niet naar om iemand beleefd te ontvangen. Op zulke momenten trakteren ze je eerder op een kogel dan dat ze beleefd hun hoed voor je afnemen. Trouwens wat moest ik tegen die soldaat zeggen? Hij was me in principe al vijandig gezind en expres van de andere kant van Europa gekomen om me te vermoorden...! Als hij een seconde aarzelde (wat voor mij voldoende zou zijn), wat moest ik hem dan zeggen...? Wat was hij, om te beginnen, in de burgermaatschappij? Een of andere winkelbediende? Beroepssoldaat? Misschien doodgraver? Kok...? Paarden hebben geluk, want ze moeten ook wel aan de oorlog meedoen net als wij, maar ze hoeven niet te zeggen dat ze het fijn vinden en net te doen alsof ze erin geloven. Ze zijn ongelukkig, die paarden, maar vrij! Alleen wij moeten helaas die kloterige geestdrift opbrengen!

Ik kon de weg nu heel goed onderscheiden, aan weerskanten zag ik in de modder grote vlakken en kubussen van huizen staan, de muren wit door het maanlicht, als grote, ongelijke brokken ijs, doodstille, vale blokken. Zou hier het einde van alles zijn? Hoelang zou ik in deze eenzaamheid liggen, nadat ze me te pakken hadden gehad? Voordat het voorgoed met me afgelopen was? En in welke greppel? Tegen welke muur? Zouden ze me misschien afmaken? Met een mes? Ze schenen soms je handen af te hakken, je ogen en de rest uit te rukken... Daarover werden heel wat verhalen verteld en heus geen lollige! God weet ’t... Een hoefslag... Nog één... zou het dan gebeuren? Als zo’n beest draaft, klinkt het alsof twee aan elkaar vastgekoppelde mannen met ijzeren schoenen rennen in een gekke, onregelmatige looppas.

Ik ging verder met kloppend hart, dat konijn, in elkaar gedoken achter zijn tralies van ribben, rusteloos, stompzinnig.

Als je van de Eiffeltoren naar beneden springt, moet je ongeveer hetzelfde gevoel hebben. Je zou je in de ruimte willen vastgrijpen.

Het dorp hield voor mij zijn bedreiging verborgen, maar toch niet helemaal. Midden op een plein klokte een fonteintje, helemaal alleen voor mij.

Alles was helemaal alleen voor mij die avond. Ik was eindelijk eigenaar van de maan, het dorp en van een gigantische angst. Ik wilde net weer in draf gaan. Noirceur-sur-la-Lys was op zijn minst nog een uur rijden, toen ik plotseling een sterk gedempt licht boven een deur zag. Ik ging recht op dat licht af en heb toen bij mezelf zoiets als moed ontdekt, een wel wat wankele moed, maar die voor mij toch erg onverwachts kwam. Het schijnsel verdween snel, toch had ik het duidelijk gezien. Ik klopte. En klopte nog ’s; en omdat je het nooit kon weten, riep ik afwisselend half in het Duits, half in het Frans naar die onbekenden, die zich diep in die duisternis hadden gebarricadeerd.

Eindelijk ging de deur op een kier open.

– Wie bent u? vroeg een stem. Ik was gered.

– Een dragonder...

– Een Fransman? Ik kon de vrouw die sprak, zien.

– Ja, een Fransman...

– O, want er zijn hier daarnet Duitse dragonders voorbijgekomen... Die spraken ook Frans...

– Ja, maar ik, ik ben een echte Fransman...

Zo...!

Ze scheen niet erg overtuigd te zijn. Waar zijn ze nu? vroeg ik.

Om een uur of acht zijn ze weer weggegaan, de kant van Noirceur op... En met haar vinger wees ze naar het noorden.

Een jong meisje, een omslagdoek, een wit schort, doken nu ook uit het duister op, tot dicht bij de deur.

– Wat hebben de Duitsers hier gedaan? vroeg ik haar.

– Vlak bij het gemeentehuis hebben ze een huis in brand gestoken en daarna hebben ze mijn broertje gedood, met een lans in zijn buik... Hij speelde op de Rode brug en keek naar ze, toen ze voorbijtrokken... Kijk maar! wees ze... Daar ligt hij...

Ze huilde niet. Ze stak de kaars weer aan; dat was het licht dat ik toevallig gezien had. En inderdaad zag ik achter in het vertrek het lijkje op een matras liggen, hij had een matrozenpakje aan; zijn hals en zijn hoofd, net zo bleek als het licht van de kaars, staken uit een grote vierkante blauwe kraag. Het kind lag dubbelgevouwen, zijn armen, benen en rug krom. De lans had om zo te zeggen midden in zijn buikje een dodelijke spil gevormd. Zijn moeder huilde erg, naast hem op haar knieën, zijn vader ook. En toen begonnen ze allemaal samen nog eens te jammeren. Maar ik had erge dorst.

– Kan ik niet een fles wijn van u kopen? vroeg ik.

– Moet u moeder vragen... Zij weet misschien of we nog wat over hebben... De Duitsers hebben net een heleboel meegenomen...

En toen gingen die twee vrouwen daar met elkaar over praten, heel zachtjes.

– Er is niets meer! kwam het meisje me zeggen, de Duitsers hebben alles meegenomen... Toch hadden we ze uit onszelf al wat gegeven, zelfs een heleboel...

– Nou zeg! Of ze gedronken hebben! merkte de moeder op, die plotseling was opgehouden met huilen. Ze vinden het maar wat lekker...

– Vast meer dan honderd flessen, voegde de vader eraan toe, nog steeds op zijn knieën...

– Is er dan niet één meer? hield ik aan en gaf de hoop nog niet op, zo’n ontzettende dorst had ik, ik had vooral zin in witte wijn, echte wrange wijn die je een beetje opkikkert. Ik wil best betalen...

– Er is alleen nog maar hele goeie. Die kost vijf francs per fles... gaf de moeder toen toe.

– Vooruit dan maar! En ik haalde mijn vijf francs uit mijn zak, het was een vijf francs-stuk.

– Ga er een halen! zei ze heel zachtjes tegen het zusje.

Het zusje nam de kaars en kwam enkele ogenblikken later met een literfles uit een verborgen kelder naar boven. Ik had wat ik wilde, ik kon weer gaan.

– Komen ze terug? vroeg ik, weer ongerust.

– Misschien, zeiden ze alle drie tegelijk, maar dan steken ze alles in brand... Dat hebben ze gezegd toen ze wegtrokken...

– Ik ga eens kijken waar ze zitten.

– Dat is erg moedig van u... ’t Is die kant op! wees de vader, in de richting van Noirceur-sur-la-Lys... Hij ging zelfs mee naar buiten, de straat op, om me weg te zien rijden. De dochter en de moeder bleven angstig waken bij het lijkje.

– Kom terug! riepen ze vanbinnen uit het huis. Kom binnen, Joseph, jij hebt er niets te maken op straat...

– ’t Is wel erg moedig van u, zei de vader nog eens tegen me, en hij gaf me een hand.

Ik vertrok in draf en nam de weg naar het noorden.

– Zeg ze alsjeblieft niet dat wij hier nog steeds zijn! De dochter was weer naar buiten gekomen om me dit na te roepen.

– Morgen zullen ze het heus wel merken, of jullie hier nog zijn! antwoordde ik. Ik had spijt van mijn vijf francs. Er lagen vijf francs tussen ons. Dat is genoeg om te haten en om te wensen dat ze er allemaal aan kapotgaan. We moeten niet sentimenteel worden in deze wereld zolang er nog vijf francsstukken zijn.

– Morgen! herhaalden ze, aarzelend...

Ook voor die mensen lag morgen erg ver weg, je kon je zo’n volgende dag moeilijk voorstellen. In de grond van de zaak was het voor ons allemaal alleen maar belangrijk een uur langer te kunnen leven, en één enkel uur in een wereld waar alles om moord draait, is al een wonder op zichzelf.

Het was niet erg ver meer. Ik draafde van boom tot boom en verwachtte elk ogenblik aangehouden of neergeschoten te worden. Maar er gebeurde niets.

Het zal een uur of twee ’s nachts geweest zijn, niet later, toen ik stapvoets boven op een heuveltje kwam. Beneden me zag ik plotseling rijen en rijen brandende gaslantaarns en op de voorgrond een helemaal verlicht station met wagons en een buffet. Maar ik hoorde er geen enkel geluid... Niets. Straten, lanen, lantaarns, en steeds weer andere evenwijdig lopende lichtrijen, hele wijken, en eromheen alleen maar nacht, een duistere leegte loerend op de stad, die helemaal uitgestrekt voor me uitgestald lag, alsof iemand hem verloren had, met alle lichten aan en uitgestrooid midden in de nacht. Ik steeg af en ging op een zandhoop zitten om dat eens een tijdje te bekijken.

Met dit alles wist ik nog steeds niet of de Duitsers Noirceur binnengetrokken waren, maar vaststond dat ze in zulke gevallen gewoonlijk alles in brand staken, dus als ze binnengetrokken waren en niet onmiddellijk de stad in brand gestoken hadden, moesten ze beslist ongewone plannen en bedoelingen hebben.

Ook geen artillerievuur, het was verdacht.

Mijn paard wilde ook gaan liggen. Hij trok aan zijn teugels en daarom draaide ik me om. Toen ik weer de kant van de stad op keek, was er iets veranderd aan de vorm van de zandhoop voor mij, wel niet veel, maar toch voldoende om te roepen: ‘Hé! Wie is daar...?’ Vlak voor mij was de omlijning van de nachtelijke schaduw veranderd... Er was vast iemand...

– Brul niet zo! antwoordde een man met een zware, schorre stem, die echt Frans klonk.

– Druk je ’m ook? vroeg hij verder. Nu kon ik hem zien. Het was een infanterist met de klep van zijn kepi flink naar boven gebogen, zoals bij alle soldaten die afzwaaien. Hoewel het jaren en jaren geleden is, zie ik nog heel duidelijk voor me hoe zijn silhouet uit het gras oprees, net als soldaten uit schietschijven vroeger op de kermis.

We gingen naar elkaar toe. Ik had mijn revolver in mijn hand. Nog even en ik had geschoten zonder te weten waarom.

– Zeg, luister ’s, vroeg hij me, heb jij ze gezien?

– Nee, maar daarvoor ben ik hier gekomen.

– Ben je van de 145e dragonders?

– Ja en jij?

– Ik ben een reservist...

– Zo! zei ik. Dat verbaasde me, een reservist. Hij was de eerste reservist die ik in de oorlog tegenkwam. Wij waren altijd samen geweest met soldaten van de parate troepen. Ik kon zijn gezicht niet zien, maar zijn stem klonk al anders dan de onze, je zou zeggen droeviger, en dus geloofwaardiger dan die van ons. Daarom had ik meteen een beetje vertrouwen in hem, ’t was sterker dan mezelf. Dat was tenminste iets, al was het niet veel.

– Ik ben ’t zat, herhaalde hij, ik laat me door de moffen oppikken...

Hij nam geen blad voor de mond.

– Hoe wil je dat doen?

Plotseling interesseerde zijn plan me geweldig; hoe zou hij het voor elkaar krijgen om zich te laten oppikken?

– ’k Weet ’t nog niet...

– Hoe ben je ’m dan gesmeerd...? ’t Is niet makkelijk je te laten oppikken!

– Interesseert me geen zak, ik ga me overgeven.

– Ben je dan bang?

– Ik ben bang en daarbij, als je ’t nou precies wilt weten, ik vind ’t lullig, de Duitsers interesseren me geen flikker, ze hebben me niets gedaan...

– Hou je mond, zei ik tegen hem, ze luisteren misschien naar ons...

Op de een of andere manier wilde ik beleefd tegen de Duitsers zijn. Nu hij het er toch over had, had ik best gewild dat die reservist me ’s uitlegde waarom ik niet net als alle anderen was en waarom ik, net als hij, geen moed had om oorlog te voeren... Maar hij legde niets uit, hij herhaalde alleen maar dat ’t hem de strot uithing.

Hij vertelde me toen hoe zijn regiment de vorige dag ’s ochtends vroeg verward op de vlucht geslagen was voor onze jagers te voet, die bij vergissing dwars over het veld het vuur op zijn compagnie hadden geopend. Ze werden op dat ogenblik niet verwacht. Ze waren drie uur te vroeg. Verrast hadden toen de uitgeputte jagers ze doorzeefd met kogels. Ik kende dat deuntje, het was mij ook overkomen.

– Je snapt zeker wel dat ik ervan geprofiteerd heb! voegde hij eraan toe. Robinson, heb ik tegen mezelf gezegd! Zo heet ik, Robinson...! Léon Robinson! – Je moet ertussenuit knijpen, nu of nooit, heb ik tegen mezelf gezegd...! Waar of niet? Ik ben toen langs een bosje gelopen en daar, moet je je voorstellen, zag ik onze kapitein... Hij leunde tegen een boom, ze hadden ’m goed lens geschoten, de kapitein...! Hij was bezig te creperen... Hij hield z’n broek met beide handen op en spuugde... Hij zat onder het bloed en rolde met zijn ogen... Hij was helemaal alleen. Hij ging eraan... ‘Moeder! Moeder!’ griende hij terwijl hij crepeerde en het bloed z’n broekspijpen uitliep...

‘Hou op!’ heb ik tegen hem gezegd. ‘Je moeder! Die heeft schijt aan je...!’ Zó maar, terwijl ik langs ’m heen liep...! Recht in z’n smoel...! Nou, hij zal zich wel goed genaaid gevoeld hebben, de schoft...! Waar of niet, kerel...! Dat gebeurt niet vaak, hè, dat je tegen de kapitein kunt zeggen wat je denkt... Je moet ervan profiteren. Het komt maar zelden voor...! En om er sneller vandoor te kunnen gaan, heb ik mijn bepakking en ook mijn wapens weggegooid... In een eendenvijver er vlak bij... Je moet weten dat ik, zoals je me hier ziet, geen zin heb wie dan ook overhoop te schieten, ’t zegt me niks In vredestijd hield ik al niet van knokpartijen... Ik liep weg... Dus je begrijpt...! Als burger heb ik geprobeerd vast werk in een fabriek te krijgen... Ik was zelfs zo’n beetje graveerder, maar ik hield er niet van, vanwege de ruzies, ik ging liever ’s avonds kranten verkopen in een rustige wijk waar ze me kenden, in de buurt van de Banque de France... Place des Victoires, als ’t je interesseert... Rue des Petits-Champs... Dat was mijn wijk... Ik ging nooit verder dan de rue du Louvre en het Palais-Royal, je snapt wel wat ik bedoel... ’s Ochtends deed ik boodschappen voor winkeliers... ’s Middags ging ik soms een bestelling bezorgen, zo rommelde ik wat aan... Ik deed zo’n beetje van alles... Maar van wapens moet ik niks hebben...! Als de Duitsers je met wapens zien, wat dan? Dan ga je eraan! Terwijl als je er als een verlofganger uitziet, zoals ik nu... Niets in je handen... Niets in je zakken... Dan zien ze meteen dat ’t makkelijker zal gaan je gevangen te nemen, snap je? Ze weten met wie ze te doen hebben... Konden we maar piemelnaakt naar de Duitsers toe gaan, dat zou nog veel beter zijn... Als een paard! Dan konden ze niet weten van welk leger je was...!

– Dat is waar!

Ik besefte dat je betere ideeën krijgt, als je ouder wordt. Je wordt praktischer.

– Daar zitten ze, niet? We bespraken samen onze kansen en probeerden vast te stellen hoe we ervoor stonden, we wilden, net als in de kaarten, onze toekomst lezen in het grote lichtvlak van de stille stad voor ons.

– Zullen we?

We moesten eerst de spoorbaan oversteken. Als er schildwachten stonden, zouden ze op ons schieten. Misschien ook niet. We moesten maar zien. We konden eroverheen of door de tunnel.

– We moeten opschieten, zei Robinson nog...

Zoiets kun je alleen ’s nachts doen, overdag heb je geen vrienden meer, dan is iedereen op effect uit, overdag, zie je, is het zelfs in de oorlog net als op een kermis... Neem je je knol mee? Ik nam mijn knol mee. Voor alle zekerheid, om er sneller vandoor te kunnen gaan als we slecht onthaald werden. We kwamen bij de spoorwegovergang met zijn grote wit-rode armen in de lucht. Zulk soort bomen had ik nog nooit gezien. Die had je niet in de omgeving van Parijs.

– Geloof jij dat ze al in de stad zijn?

– Vast en zeker! zei hij... Vooruit, verder...!

We waren nu wel gedwongen om even heldhaftig te zijn als echte helden, vanwege mijn paard dat rustig achter ons aan liep, alsof hij ons met zijn lawaai voortduwde, je hoorde alleen hem. Klots! en klots! met zijn ijzers. Hij bonkte midden in de echo van zijn hoefslag, alsof er niets aan de hand was.

Robinson rekende er dus op dat de nacht ons uitkomst zou brengen...? We liepen allebei midden op de lege straat, openlijk, in de pas nog wel, als bij het exerceren.

Hij had gelijk, Robinson, de dag kende geen medelijden, van hemel tot aarde. Zoals wij op de weg liepen, moeten we er allebei wel erg ongevaarlijk uitgezien hebben, zelfs erg argeloos, alsof we van verlof terugkwamen. ‘Heb je gehoord dat ze het hele eerste regiment huzaren gevangengenomen hebben...? In Lille...? Ze zijn er zomaar binnengetrokken, heb ik me laten vertellen, ze wisten van niets, zeg, de kolonel voorop... In een van de hoofdstraten, man! Die hebben ze afgezet... Van voren... Van achteren... Overal Duitsers...! Voor de ramen...! Overal... Daar zaten ze dan... Als ratten in de val...! Als ratten! Over mazzel gesproken...!’

– Go! Wat hebben die gezwijnd...!

– Tjonge! Tjonge...! Wij stonden paf dat je op zo’n fraaie manier gevangen genomen kon worden, zo keurig, zo afdoend... Om van te kwijlen. Alle winkels hadden hun luiken dicht, ook de woonhuizen met hun voortuintjes, alles was erg netjes. Maar voorbij het postkantoor zagen we dat uit de ramen van een van die huizen, dat een beetje witter was dan de andere, volop licht scheen, zowel op de eerste etage als gelijkvloers. We belden aan. Met ons paard nog steeds achter ons aan. Een dikke man met een baard deed ons open. ‘Ik ben de burgemeester van Noirceur – zei hij meteen, zonder dat we ernaar vroegen – en ik wacht op de Duitsers!’ En hij kwam naar buiten in het maanlicht, de burgemeester, om te zien wie wij waren. Toen hij merkte dat wij geen Duitsers, maar nog steeds Fransen waren, was hij niet meer zo plechtig, alleen nog maar hartelijk. En ook niet op zijn gemak. Hij verwachtte ons natuurlijk niet meer, we doorkruisten zo’n beetje zijn plannen en de maatregelen die hij waarschijnlijk getroffen had. De Duitsers moesten die nacht Noirceur binnentrekken, hij was gewaarschuwd en hij had alles met de Prefectuur geregeld, hun kolonel hier, hun ambulance daar, etc... En als ze nu op dit moment eens binnentrokken? Terwijl wij er waren? Dat zou zeker geduvel geven! Dat veroorzaakte vast moeilijkheden... Hij zei het niet met zoveel woorden, maar je zag aan zijn gezicht dat hij het dacht.

Toen ging hij over het algemeen belang praten, daar, in de nacht, in de stilte waarin we ons verloren voelden. Alleen maar over het algemeen belang... Over de materiële eigendommen van de gemeenschap... Over het artistieke erfgoed van Noirceur, toevertrouwd aan zijn hoede, een plicht heilig als geen andere... In het bijzonder over de kerk uit de XVe eeuw... Als ze de kerk uit de XVe eeuw eens in brand staken? Zoals die van Condé-sur-Yser verderop! Wat dan...? Zo maar, omdat ze er de pest in hadden... Uit ergernis dat ze ons hier vonden... Hij liet ons duidelijk voelen welke verantwoordelijkheid we op ons laadden... Wij, onnadenkende jonge soldaten...! De Duitsers hadden het niet begrepen op louche steden waar nog vijandelijke soldaten rondzwierven. Dat wist iedereen...

Hij sprak op gedempte toon, zijn vrouw en zijn twee dochters, forse en appetijtelijke blondines, vielen hem van tijd tot tijd krachtig bij, met een enkel woord... Kortom, we werden eruit gegooid. Tussen ons zweefden archeologische en gevoelswaarden, die plotseling van heel grote betekenis werden, omdat er in de nacht niemand meer in Noirceur was om ze te bestrijden... Het waren vaderlandslievende en morele waarden, door woorden naar voren gebracht, schimmen die de burgemeester probeerde te grijpen, maar die onmiddellijk vervaagden, overwonnen door onze angst en ons egoïsme en ook door de zuivere en naakte waarheid.

Vol vuur putte de burgemeester van Noirceur zich uit in aandoenlijke pogingen om ons te overtuigen dat het werkelijk onze Plicht was onmiddellijk op te donderen en naar de duivel te lopen, hij deed het wel minder ruw, maar op zijn manier net zo onverbiddelijk als onze commandant Pinçon.

Tegenover al die autoriteiten konden wij beiden werkelijk niets anders stellen dan onze eigen kleine wens, niet te sterven en niet te branden. Dat was niet veel, vooral omdat je in de oorlog niet openlijk voor die dingen uit kunt komen. We liepen dus door andere lege straten terug. Ik moet zeggen dat alle mensen die ik die nacht ontmoet had, mij een blik diep in hun hart hadden gegund.

– Ik heb ook altijd pech! merkte Robinson op, toen we weggingen. Was jij nu maar een Duitser geweest, dan had je me gevangengenomen, want je bent een goeie jongen, en dan was het mooi voor elkaar geweest... Waar of niet? In de oorlog is het moeilijk om van jezelf af te komen!

– En jij, heb ik toen tegen hem gezegd, als jij een Duitser was geweest, had je me dan ook niet gevangengenomen? Misschien had je dan hun oorlogsmedaille gekregen! Daar zullen ze wel een raar woord voor hebben in het Duits, voor die oorlogsmedaille van ze, denk je niet?

Omdat we nog steeds niemand tegenkwamen die ons gevangen wilde nemen, zijn we ten slotte maar op een pleintje op een bank gaan zitten en hebben er een blik tonijn opgegeten dat Léon Robinson de hele dag in zijn zak meegesjouwd en warm gehouden had. Heel in de verte hoorde je nu het geschut, maar het was werkelijk heel ver. Waren de vijanden maar elk aan hun kant gebleven en hadden ze ons daar met rust gelaten!

Daarna zijn we langs een kade gelopen; en langs de gedeeltelijk geloste schuiten hebben we met een flinke straal in het water geplast. We voerden nog steeds het paard aan de teugel mee, achter ons aan, als een hele grote hond, maar vlak bij de brug, in het enige vertrek van de veermanswoning, lag weer een dode, eveneens op een matras, helemaal alleen, een Fransman, commandant van de jagers te paard, zijn gezicht leek overigens een beetje op dat van Robinson.

– Nou, die is ook niet mooi! zei Robinson. Ik hou niet van dooie mensen...

– ’t Gekke is, antwoordde ik hem, dat hij een beetje op je lijkt. Hij heeft net zo’n lange neus als jij en hij is niet veel ouder ook...

– Dat komt omdat ik moe ben, dan lijk je natuurlijk allemaal een beetje op elkaar, maar als je me vroeger gezien had... Toen ik elke zondag fietste...! Toen mocht ik er zijn! Kuiten dat ik had, man! Kwam door de sport, weet je! En daar krijg je ook gespierde dijen van...

We gingen weer naar buiten, de lucifer die we aangestoken hadden om hem te bekijken, was uitgegaan.

– Kijk, het is te laat...!

Aan de rand van de stad, in de nacht, kleurde een lange grijsgroene streep al de toppen van de heuvels in de verte; de Dag! Eén meer! Eén minder! Die moesten we ook weer zien door te komen, zoals door alle andere dagen, ’t waren net steeds nauwer wordende hoepels vol vallende en uit elkaar spattende granaten.

– Zeg, kom jij hier morgennacht nog terug? vroeg hij bij het weggaan.

– Er bestaat geen morgennacht, kerel...! Denk je soms dat je een generaal bent?

– Ik denk helemaal niets meer, besloot hij... Niets, begrijp je...! Hoogstens hoe ik het klaar moet spelen om niet te creperen... Daar heb ik mijn handen al vol aan... Ik houd mezelf voor dat elke dag meer er altijd weer één gewonnen is!

– Gelijk heb je... Tot ziens, kerel, en sterkte...!

– Jij ook! Misschien zien we elkaar nog eens!

We zijn allebei de oorlog weer ingegaan. En toen zijn er dingen gebeurd, steeds meer dingen, die ik nu niet makkelijk meer vertellen kan, omdat de mensen van deze tijd het al niet meer zouden begrijpen.

==

V

Als je bij de burgers gezien en geacht wilde zijn, moest je als de bliksem maken dat je goede maatjes met ze werd, want hoe langer de oorlog duurde, hoe ploertiger ze achter het front werden. Ik had het onmiddellijk door, toen ik in Parijs terugkwam, en merkte ook dat hun vrouwen zo geil waren als boter, en dat de oude kerels heel grote smoelen opzetten en met hun handen overal aanzaten, ze frummelden aan de billen van de vrouwen en graaiden het geld uitje zak.

Achter het front erfden ze van de frontsoldaten, en al gauw wisten ze daar wat roem betekende en hoe je die ’t best kon dragen, moedig en zonder smart.

De moeders, verpleegsters of martelaressen, legden hun lange zwarte sluiers niet meer af en deden evenmin afstand van het kleine diploma dat haar namens de Minister keurig op tijd door de ambtenaar van het gemeentehuis overhandigd werd. Kortom, het leven begon weer te draaien.

Bij een mooie begrafenis ben je ook erg bedroefd, maar je denkt toch aan de erfenis, aan de komende vakantie, aan de weduwe die er allerliefst uitziet en temperament heeft, naar men zegt, en ook, bij wijze van tegenstelling, dat je zelf nog leven wilt, heel lang, dat je misschien nooit doodgaat... Wie weet?

Als je zo achter de kist loopt, nemen alle mensen hun hoed diep voor je af. Dat doet je plezier. Dan moet je je goed houden, je netjes gedragen, niet hardop grinniken, alleen maar diep in jezelf plezier hebben. Dat mag. Binnen in jezelf mag alles.

In de oorlog werd er in de kelder gedanst, in plaats van gelijkvloers. De frontsoldaten vonden het best, ze vonden het zelfs leuk. Zodra ze aankwamen, vroegen ze ernaar en niemand vond het vreemd. Eigenlijk is alleen moed vreemd. Waarom zou je met je lichaam moedig zijn? Dan kun je ook aan een worm vragen moedig te zijn, die is roze en bleek en week, net als wij.

Ik had geen enkele reden meer tot klagen. Door de Médaille militaire, die ik gekregen had, door mijn wond en de rest, begon ik me zelfs een hele bink te voelen. Toen ik aan de beterende hand was, hadden ze me die medaille in het hospitaal gebracht. En dezelfde dag zat ik er al mee in de schouwburg om hem in de pauze aan de burgers te laten zien. ’t Was een reusachtig succes. Het waren de eerste medailles die je in Parijs zag. ’t Was me wat!

Bij diezelfde gelegenheid heb ik in de foyer van de Opéra Comique de kleine Lola uit Amerika ontmoet, en door haar ben ik helemaal droog achter mijn oren geworden.

In al die maanden waarin je net zo goed niet had kunnen leven, heb je opeens van die dagen die erg belangrijk zijn. Die dag van de medaille in de Opéra Comique was voor mij beslissend.

Lola heeft me erg nieuwsgierig naar de Verenigde Staten gemaakt; ik stelde haar onmiddellijk vragen waar ze nauwelijks antwoord op gaf Als je op die manier begint te reizen, weet je niet wanneer en hoe je terugkomt...

In de tijd waarover ik het nu heb, wilde iedereen in Parijs een uniform dragen. Alleen de neutralen en de spionnen hadden er geen en die kon je zo’n beetje over één kam scheren. Lola had haar officiële uniform, echt heel lief, met overal rode kruisjes, op de mouwen en op haar veldmutsje, dat ze altijd guitig schuin op haar golvend haar droeg. Ze was ons komen helpen om Frankrijk te redden, voor zover haar zwakke krachten dat toelieten, maar ze deed het met hart en ziel, vertrouwde ze de directeur van het hotel toe! We begrepen elkaar meteen, maar toch niet helemaal, want ik had een afschuwelijke hekel gekregen aan opwellingen van het hart. Ik had domweg liever die van het lichaam. Je moet erg wantrouwend staan tegenover het hart, dat had ik in de oorlog geleerd en hoe! En ik zou het niet gauw vergeten.

Lola had een teder, zwak en geestdriftig hart. Haar lichaam was lief, heel aantrekkelijk, en ik moest haar wel nemen zoals ze was. Eigenlijk was Lola een lief kind, alleen stond de oorlog tussen ons in, die godvergeten enorme waanzin die de ene helft van de mensheid, of ze het leuk vonden of niet, ertoe dreef de andere helft naar de slachtbank te sturen. Zo’n ziekelijke gewoonte maakte vanzelfsprekend de omgang met de mensen er niet prettiger op. Ik deed zo lang mogelijk over mijn herstel en had helemaal geen zin mijn plaats op het vlammende kerkhof van de slachtvelden weer in te nemen; bij elke stap die ik in de stad deed, zag ik in hoe belachelijk en onzinnig die slachting was. ’t Was een en al oplichterij wat je zag.

Toch had ik niet veel kans de dans te ontspringen, want ik bezat niet een van die relaties die je beslist nodig had om er heelhuids aan te ontkomen. Ik kende alleen maar arme mensen, dat wil zeggen mensen van wie het niemand interesseert of ze doodgaan. Op Lola hoefde ik niet te rekenen, zij zou me niet aan een veilig baantje helpen. Ze was wel verpleegster, maar je kon je niemand voorstellen, behalve Ortolan misschien, die strijdlustiger was dan dit charmante kind. Als ik nog niet door de drek van al dat heroïsme getrokken was, zou ze me met haar Jeanne d’Arc-allures misschien meegesleept en bekeerd hebben, maar sinds ik me op de place Clichy als vrijwilliger gemeld had, had ik van elk soort heldhaftigheid, in woord of daad, een ziekelijke afkeer gekregen. Ik moest er niets meer van hebben, maar dan ook helemaal niets.

Om het de dames van het Amerikaanse expeditieleger naar de zin te maken, was de groep verpleegsters waartoe Lola behoorde, in Hotel Paritz ondergebracht, en om het voor haar persoonlijk allemaal nog prettiger te maken, kreeg ze (ze had relaties) in het hotel de leiding van een speciale dienst, die van de appelbeignets voor de hospitalen in Parijs. Elke ochtend werden er duizenden dozijnen uitgedeeld. Lola kweet zich nogal ijverig van deze ongevaarlijke taak en dat zou haar een tijdje later trouwens lelijk opbreken.

Nu was ’t zo dat Lola nog nooit van haar leven beignets had gebakken. Ze nam dus een aantal keukenmeiden in dienst, en na wat experimenteren waren de beignets klaar om precies op tijd afgeleverd te worden, sappig, goudbruin en gesuikerd, om van te watertanden. Feitelijk hoefde Lola ze alleen maar te proeven voordat ze naar de verschillende hospitalen werden gebracht. Iedere ochtend stond Lola precies om tien uur op en nadat ze een bad had genomen, ging ze naar beneden naar de keukens, die naast de kelders lagen, diep onder de grond. Iedere ochtend zonder mankeren en alleen met een zwart-gele Japanse kimono aan, die ze de dag voor haar vertrek van een vriend uit San Francisco had gekregen.

Kortom, alles liep gesmeerd en we waren aardig bezig de oorlog te winnen, toen ik haar op een goeie dag bij het middageten volkomen in de war aantrof, ze weigerde ook maar iets van het eten aan te raken. Angstig vroeg ik me af of haar misschien iets ergs was overkomen, misschien was ze plotseling ziek geworden. Ik smeekte haar zich toe te vertrouwen aan mijn liefdevolle zorgen.

Lola was een dikke twee pond aangekomen omdat ze een hele maand lang de beignets stipt had geproefd! Je kon het trouwens zien aan haar ceintuur, het scheelde een gaatje, het was een ramp. Toen kwamen de tranen. Ik probeerde haar zo goed mogelijk te troosten en nog onder de indruk van haar verdriet reden we met een taxi de hele stad af op zoek naar een paar apotheken. Maar toevallig gaven alle weegschalen onbarmhartig aan dat ze wel degelijk twee pond aangekomen was; het viel niet te ontkennen. Ik stelde haar toen voor, haar dienst over te dragen aan een collega die juist molliger van vormen wilde worden. Lola wilde niets van een dergelijke regeling horen, ze beschouwde het werkelijk als een schandalig soort van desertie. Toen vertelde ze me ook dat haar over-over-oud-oom deel had uitgemaakt van de voor eeuwig beroemde bemanning van de ‘Mayflower’, die in 1677 in Boston aan land was gegaan, en dat, uit eerbied voor zijn nagedachtenis, er voor haar geen sprake van kon zijn zich te onttrekken aan haar wel bescheiden, maar toch heilige appelflappentaak.

Een feit is, dat ze vanaf die dag de beignets met lange tanden at, die overigens allemaal even regelmatig en schattig waren. Die angst om dikker te worden vergalde haar ten slotte elk plezier. Ze kwijnde weg. Al gauw was ze net zo bang voor beignets als ik voor granaten. Vanwege de beignets gingen we nu meestal langs de kaden en op de boulevards op en neer wandelen, omdat het zo gezond was, maar in Napolitain kwamen we niet meer, want van ijs worden dames ook dikker.

Nooit had ik me zoiets comfortabels gedroomd als haar kamer, helemaal lichtblauw, met een badkamer ernaast. Overal foto’s van haar vrienden, met opdrachten aan haar, weinig vrouwen, veel mannen, mooie jongens, donker en met krullend haar, het type waar zij van hield, ze had het over de kleur van hun ogen, en over die opdrachten, innige, plechtige en allemaal voor eeuwig. In het begin hinderden al die afbeeldingen me als ik met haar vrijde, maar je went eraan.

Zodra ik haar niet meer kuste, begon ze weer over de oorlog en de beignets, daar kon je donder op zeggen. We spraken ook veel over Frankrijk. Voor Lola betekende Frankrijk in wezen iets ridderlijks, met vage contouren in ruimte en tijd, maar op het ogenblik ernstig gewond, en daarom juist erg opwindend. Als je met mij over Frankrijk sprak, dacht ik onweerstaanbaar aan mijn hachje en was dan vanzelfsprekend veel minder geestdriftig. Ieder heeft zo zijn nachtmerrie. In bed was ze erg meegaand, daarom luisterde ik zonder haar ooit tegen te spreken. Maar geestelijk bevredigde ik haar nauwelijks. Helemaal bezield, helemaal stralend had ze me willen hebben, en ik van mijn kant zag absoluut niet in waarom ik me in zo’n verheven toestand zou moeten bevinden, integendeel, ik had duizend en één redenen, stuk voor stuk onweerlegbaar, om in precies de tegenovergestelde stemming te zijn.

Eigenlijk deed Lola niets dan dazen van geluk en optimisme, zoals alle mensen die aan de goede kant van het leven staan, aan de kant van de voorrechten, de gezondheid en de veiligheid, en die nog een lang leven voor zich hebben.

Ze verveelde me met haar zielsproblemen, ze had er de mond van vol. De ziel, dat is de ijdelheid en het plezier van het lichaam, zolang het gezond is, maar het is ook het verlangen om uit je lichaam te kruipen, zodra het ziek is of als alles slecht gaat. Je kiest van die twee de houding die je op het moment zelf het best uitkomt, dat is alles! Zolang je tussen beide kunt kiezen, gaat het nog. Maar ik kon dat niet meer, voor mij lagen de kaarten op tafel! Ik stond tot aan mijn strot in de waarheid, en zelfs mijn eigen dood volgde me om zo te zeggen op de hielen. Het was moeilijk voor me aan iets anders te denken dan aan mijn lot straks vermoord te worden, wat iedereen eigenlijk heel normaal vond.

Tijdens een dergelijke langdurige uitgestelde doodsstrijd, waarbij je geest helder en je lichaam gezond is, kun je onmogelijk iets anders begrijpen dan de naakte waarheid; pas als je daar doorheen gegaan bent, weet je goed waar je ’t over hebt.

Wat mij betrof, konden de Duitsers hier komen, alles afslachten, plunderen en in brand steken, het hotel, de appelflappen, Lola, de Tuilerieën, de ministers, hun vriendjes, de Académie, het Louvre, de grote warenhuizen, ze konden de stad binnenstormen, Gods bliksem en het hellevuur in deze gore troep sodemieteren, omdat een grotere rotzooi toch niet denkbaar was; ik had er echt niets bij te verliezen, helemaal niets, integendeel, ik kon er alles bij winnen.

Het is geen groot verlies voor je, wanneer het huis van je huisbaas afbrandt. Er komt altijd wel weer een nieuwe opduiken, al is het dan niet altijd dezelfde, een Duitser, een Fransman, een Engelsman of een Chinees, om je bij gelegenheid zijn kwitantie aan te bieden, niet waar... In marken of francs, betalen moet je toch...

Om kort te gaan, ik was er geestelijk verdomd slecht aan toe. Als ik Lola gezegd had hoe ik over de oorlog dacht, zou ze me gewoon een ellendeling gevonden hebben en een einde hebben gemaakt aan alle intieme liefkozingen. Ik keek dus wel uit en hield m’n mond. Er deden zich trouwens enkele andere moeilijkheden voor en bovendien waren er kapers op de kust. Sommige officieren probeerden Lola van me af te pikken. Het waren gevaarlijke concurrenten, omdat zij gewapend waren met de verleidelijke aantrekkingskracht van hun Legioen van Eer. En in de Amerikaanse kranten begonnen ze juist veel ophef van dat beroemde Legioen van Eer te maken. Toen ik voor de tweede of derde keer door haar bedrogen werd, zou het misschien met onze verhouding heel slecht afgelopen zijn, als dit lichtzinnige kind niet net op dat moment plotseling iets buitengewoon nuttigs in mij had ontdekt: ik proefde namelijk elke ochtend de beignets voor haar.

Deze op het laatste nippertje gevonden specialisatie was mijn redding. Ik mocht haar dan wel vervangen. Was ook ik niet een dappere soldaat, dus deze verantwoordelijke opdracht waardig! Van toen af aan was ik niet alleen haar minnaar, maar ook haar compagnon. Zo brak voor ons de moderne tijd aan.

Haar lichaam was voor mij een eindeloos genot. Ik kon er nooit genoeg van krijgen met mijn handen over dit Amerikaanse lichaam te gaan. Om de waarheid te zeggen was ik een geile beer. Ik ben het nog.

Ik kwam zelfs tot de zeer aangename en opbeurende overtuiging, dat een land dat in staat was lichamen voort te brengen die zo gedurfd in hun bevalligheid en zo aantrekkelijk door hun geestdrift waren, nog heel wat andere zeer belangrijke onthullingen te bieden had, biologisch gesproken natuurlijk.

Door al mijn gefrunnik aan Lola besloot ik vroeg of laat naar de Verenigde Staten te gaan, zodra ik er kans toe zag, het zou een echte pelgrimstocht worden. Ik heb inderdaad rust noch duur gehad (in een uitsluitend zorgelijk leven vol tegenslag) voordat ik dit grenzeloos mystieke en anatomische avontuur tot een goed einde had gebracht.

Zo ontving ik vlak bij Lola’s achterwerk de boodschap van een nieuwe wereld. Ze had niet alleen een lichaam, Lola, laten we elkaar goed begrijpen, ze had ook een lief gezichtje, een beetje wreed vanwege haar blauwgrijze ogen die een tikje schuin naar boven stonden, net als bij wilde katten.

Als ik haar aankeek, kwam het water me al in de mond, net als na een slokje droge, naar kiezel smakende wijn. Om kort te gaan, het waren harde ogen en helemaal niet bezield door die commercieel-aardige, oosters-fragonardachtige levendigheid die je bijna in alle ogen hier ziet.

Meestal troffen we elkaar in een café vlak bij haar hotel. Je zag steeds meer gewonden door de straten strompelen, vaak slordig gekleed. Er werden collectes voor ze gehouden: een ‘Dag’ voor dit, een ‘Dag’ voor dat, en vooral voor de organisatoren van die ‘Dagen’. Liegen, neuken en sterven. Het was voortaan verboden iets anders te doen. Verbeten werd erop los gelogen, onvoorstelbaar, alle grenzen van het belachelijke en het absurde werden overschreden, in de kranten, op de aanplakbiljetten, te voet, te paard, op wielen. Iedereen deed eraan mee. Het ging erom wie het hardst loog. Al gauw was er geen waarheid meer in de stad.

En het beetje dat je er in 1914 had was nu zo, dat je je ervoor schaamde. Alles wat je aanraakte was surrogaat: suiker, vliegtuigen, sandalen, jam, foto’s; alles wat je las, slikte, inzoog, bewonderde, verkondigde, verwierp, verdedigde, dat alles was niets anders dan schijn, huichelarij en hersenschimmen barstens vol haat. Zelfs de verraders waren niet echt. Die koortsachtige bezetenheid om te liegen en alles te geloven is net zo besmettelijk als schurft. De kleine Lola kende van het Frans maar een paar zinnen, maar die waren dan ook vaderlandslievend: ‘We zullen ze wel krijgen...!’, ‘Madelon, kom...!’ ’t Was om te huilen.

Schaamteloos boog ze zich hardnekkig over onze dood, zoals trouwens alle vrouwen, zodra het mode wordt om moedig te zijn, terwijl anderen ervoor moeten opdraaien.

En ik die juist bij mezelf zo’n grote voorliefde had ontdekt voor alles wat me ver hield van de oorlog! Ik vroeg Lola vaak over haar Amerika, maar haar antwoorden waren erg vaag, verwaand en apert onduidelijk, ze wilde kennelijk een schitterende indruk op me maken.

Maar ik stond nu wantrouwend tegenover indrukken. Ze hadden me één keer beetgehad met hun indrukken, ze zouden me nu niet meer zo gek krijgen met hun mooie praatjes. Niemand.

Ik geloofde in haar lichaam, ik geloofde niet in haar geest. Lola was voor mij een allerliefste lijntrekster, veilig in de oorlog, veilig in het leven.

Ze bewoog zich dwars door mijn angst heen met haar mentaliteit van de Petit Journal: Kokarde, Trompetgeschal, Lotharingen en witte handschoenen...2 Intussen ging ik hoe langer hoe vaker met haar naar bed, want ik had haar verzekerd dat ze daar mager van werd. Maar in dat opzicht had ze meer vertrouwen in onze lange wandelingen. Ik walgde van die lange wandelingen, maar zij stond erop.

Zodoende gingen we vaak erg sportief naar het Bois de Boulogne, iedere middag een paar uur, en wandelden dan om de meertjes.

De natuur heeft iets beklemmends en zelfs als ze flink getemd is, zoals in het Bois, jaagt ze echte stadsmensen nog zekere angst aan. Ze komen er dan nogal gauw toe je in vertrouwen te nemen. Niets is zo geschikt als het Bois de Boulogne, al is het nog zo vochtig, afgerasterd, glibberig en kaal, om bij de stadsmensen die er tussen de bomen wandelen een onstuitbare vloed van herinneringen op te roepen. Lola ontkwam niet aan deze melancholieke onrust, die je in een vertrouwelijke stemming brengt. Vrij openhartig praatte ze tijdens onze wandelingen honderd uit, over haar leven in New York en over haar vriendinnetjes daar.

’t Lukte me niet helemaal uit dit ingewikkelde web van dollars, verlovingen, echtscheidingen, jurken en juwelen te komen, waaruit haar leven daar voornamelijk scheen te bestaan en het waarschijnlijke van het onwaarschijnlijke te scheiden.

Die dag gingen we de kant op van de renbaan. Je kwam daar in de buurt nog heel wat rijtuigen tegen en kinderen op ezels en weer andere kinderen die veel stof opwierpen en auto’s vol met verlofgangers, die voortdurend, tussen twee treinen door, snel de laantjes afreden, op zoek naar loslopende vrouwen, en die nog meer stof opwierpen in hun haast om te gaan eten en een punt te zetten, opgewonden en klef, om zich heen loerend, opgejaagd door de onverbiddelijke tijd en het verlangen om te leven. Zij zweetten van hartstocht en ook van de hitte.

Het Bois was niet zo goed onderhouden als gewoonlijk, het was verwaarloosd, de gemeente deed er nu niets aan.

– ’t Is hier zeker erg mooi geweest voor de oorlog...? merkte Lola op. En elegant...? Vertel ’s, Ferdinand...! De rennen...! Was ’t net als bij ons in New York...?

Om de waarheid te zeggen was ik voor de oorlog nooit naar de rennen geweest, maar om haar plezier te doen verzon ik onmiddellijk honderd en één kleurige details over dit onderwerp, aan de hand van verhalen die ik links en rechts had gehoord. De jurken... De elegante vrouwen... De fonkelende rijtuigen... De start... Het vrolijke en krachtige trompetgeschal... De sprong over het water... De President van de Republiek... De golvende koorts van het wedden, enz.

Ze was zo verrukt over mijn geïdealiseerde beschrijving, dat dit verhaal ons dichter tot elkaar bracht. Van dat ogenblik af meende Lola ontdekt te hebben, dat wij tenminste één ding gemeen hadden, ook al zat ’t bij mij diep verborgen: we hielden allebei van mondaine festiviteiten. Ze kuste me zelfs spontaan van ontroering, wat haar zelden overkwam, moet ik zeggen. En toen werd ze triestig door dit alles, eens in de mode, nu voorbij. Ieder treurt op zijn manier over de tijd die vergaat. Lola merkte aan de vervlogen mode dat de jaren voorbijgingen.

– Ferdinand, vroeg ze, geloof je dat er hier nog ooit weer rennen zullen zijn?

– Natuurlijk, als de oorlog afgelopen is, Lola...

– Maar het is niet zeker, hè...?

– Nee, zeker is ’t niet...

De mogelijkheid dat je in Longchamp nooit meer rennen zou hebben, bracht haar van haar stuk. De droefheid van het leven probeert de mensen te raken waar ze kan, en schijnt daar bijna altijd in te slagen.

– Veronderstel dat de oorlog nog lang duurt, Ferdinand, nog jaren bijvoorbeeld... Dan zal ’t voor mij te laat zijn... Om hier terug te komen... Begrijp je dat, Ferdinand...? Ik hou zo van mooie plekken zoals hier, weet je... Erg mondain... Erg elegant... ’t Zal te laat zijn Voor altijd te laat... Misschien... Dan ben ik oud, Ferdinand... Als er weer van die rennen zijn Dan ben ik al oud... Je zult zien, Ferdinand, ’t zal te laat zijn... Ik voel dat ’t te laat zal zijn...

En daar verviel ze weer in haar verdriet, net als bij die twee pond. Om haar gerust te stellen somde ik alle hoopvolle dingen op, die me op dat moment te binnen schoten... Dat ze per slot van rekening pas drieëntwintig was... Dat de oorlog erg gauw afgelopen zou zijn... Dat er weer een mooie tijd zou komen... Zoals vroeger, nog mooier dan vroeger... Voor haar tenminste... Schattig als ze was... Verloren tijd! Die zou ze zonder schade weer inhalen...! Gevierd, bewonderd zou ze zijn... Daar zou ’t haar vooreerst niet aan ontbreken... Om me een plezier te doen deed ze of ze geen verdriet meer had.

– Moeten we nog verder lopen? vroeg ze.

– Je wil toch vermageren?

– O ja, dat is waar, dat was ik vergeten...

We verlieten Longchamp, de kinderen waren weg. Er bleven alleen nog maar stofwolken over. De verlofgangers zaten nog steeds het Geluk achterna, maar niet meer in de bosjes; ze moesten nu proberen het Geluk op de terrasjes bij de Porte Maillot te pakken te krijgen.

Langs de oever, omsluierd door een dansende kring van opstijgende herfstnevels, liepen we naar Saint-Cloud. Bij de brug lagen een paar schuiten vol met kolen diep tot aan de rand in het water en raakten met hun boeg de bogen van de brug.

De onmetelijke groene waaier van het park ontvouwde zich boven de hekken. Die bomen hebben de weidse tederheid en de kracht van grootse dromen. Maar ik had ook al geen vertrouwen meer in bomen, sinds ik aan den lijve ondervonden had dat ze als hinderlaag gebruikt werden. Elke boom betekende een dooie. Tussen twee rijen rozen lag de grote laan langzaam oplopend naar de fonteinen. Het leek of alle schaduwen van de avond zich langzaam verzamelden om de rokken van het oude limonadevrouwtje naast de kiosk. Verderop, in de zijlanen, wapperden grote kubussen en rechthoeken van donker tentdoek; ’t was een kermis, door de oorlog verrast en plotseling in stilte gedompeld.

– Ze zijn al een jaar weg! legde het oude limonadevrouwtje ons uit. Nu komen er hier nog geen twee mensen per dag voorbij... Ik kom nog uit gewoonte... Vroeger zag je zo’n massa mensen hier...!

Dat was alles wat het oudje van de gebeurtenissen begrepen had, meer niet. Lola wilde met me langs die lege tenten lopen, ’t was een vreemd, droevig verlangen van haar.

We telden er ongeveer twintig, lange met spiegels en heel wat meer kleine, zuurtjeskramen, loterijtenten, en zelfs een theatertje, waarin het aan alle kanten tochtte; overal stonden kramen tussen de bomen; eentje, meer naar de grote laan toe, had niet eens zijn tentdoek meer en was prijsgegeven aan de wind, open en bloot als een oud mysterie.

De tenten helden al over naar de bladeren en de modder. We hielden stil bij de laatste, die nog schever stond dan de andere en in de wind slingerde op zijn palen, als een boot die met klapperende zeilen op het punt staat zich van zijn laatste tros los te rukken. Hij zwaaide heen en weer, zijn middendoek fladderde omhoog in de wind, fladderde naar de hemel toe, boven het dak uit. Boven op de voorkant van de tent stond zijn vroegere naam met groene en rode letters; het was een schiettent: hij heette De Tent van de Naties.

Ook daar was niemand meer om toezicht te houden. De eigenaar schoot nu misschien samen met de anderen, met zijn klanten.

Wat hadden ze de kleine schietschijven in die tent vaak geraakt! Ze waren allemaal doorzeefd met witte puntjes! Een pretbruiloft stelde het voor: op de eerste rij, de bruid met haar bloemen, de neef, de soldaat, de bruidegom met een dikke rooie kop, alles van zink, en dan verder op de tweede rij nog meer gasten; ze waren waarschijnlijk heel wat keren neergeschoten toen de kermis nog op volle toeren draaide.

– Jij kunt vast goed schieten! Als er nog kermis was, had ik je uitgedaagd...! Je schiet goed, niet waar, Ferdinand?

– Nee, ik schiet niet erg goed...