Tijs Goldschmidt

Onvoldoende liefdesbrieven

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 TIJS GOLDSCHMIDT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Van Oorschot heeft getracht de rechthebbenden op alle beeldmateriaal te bereiken. Mocht u alsnog menen rechten te kunnen doen gelden verzoeken wij u contact op te nemen met de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9106 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar het hoofdstuk Aantekeningen.

Voorwoord

Tot ongeveer een jaar geleden was het nooit bij me opgekomen brieven te publiceren, hoewel ik van jongs af aan in het schrijven ervan veel plezier heb gehad. Brieven publiceren was ver weg, het leek me iets voor familieleden van gevierde romanschrijvers en dichters die niet meer leven. Tot een uitgever me op een idee bracht.

==

De meeste brieven die ik met de hand schreef, heb ik niet meer, want zelden maakte ik afschriften. Ik heb ook geen moeite gedaan die handgeschreven brieven op te vragen om te kijken of ze voor publicatie in aanmerking zouden komen. Vaak leven de geadresseerden niet meer, of is het contact langzaam verwaterd of zelfs verbroken (niet zelden door misstappen van mijn kant). Dat de selectie van brieven in dit boek kon worden gemaakt is te danken aan de computer. Ik bewaarde reservekopieën van harde schijven. De volgorde van de brieven en mails is enigszins, maar niet strikt chronologisch. Dat een buitenstaander de brief goed kan volgen was een belangrijker criterium bij het rangschikken dan chronologie. Om deze onvoorziene lezers tegemoet te komen is bovendien achter in het boek een verzameling verklarende aantekeningen opgenomen. Soms ontbreken er enkele jaren lang brieven, niet doordat ik niet schreef, maar doordat een computer crashte en ik verzuimd had een reservekopie te maken. Ook de brieven en mails, die vanaf eind jaren tachtig van de vorige eeuw op de computer werden geschreven, zijn nooit voor publicatie bedoeld geweest. Doordat ik geen toekomstige anonieme lezer in gedachten had, zijn ze met een zekere argeloosheid geschreven. Het had vast en zeker mooier gekund, maar met het aanbrengen van veranderingen ben ik terughoudend geweest. Hier en daar zijn herhalingen geschrapt, of een enkele maal passages die voor niemand anders dan de geadresseerde zijn bedoeld. Een enkele keer is een zin toegevoegd die een brief begrijpelijker maakt en die vaak afkomstig is uit een andere brief die niet werd opgenomen. Brieven schrijven is vaak een vorm van verbaal vlooien dat bevredigend kan zijn voor de betrokkenen. De banden met de geadresseerde worden aangehaald, maar af en toe gaat dat wel ten koste van iemand die in de brief ongunstig ter sprake komt. Wordt zo’n brief openbaar dan kan dat voor de besproken persoon of zijn/haar dierbaren onaangenaam zijn. Ik ben er nooit op uit geweest mensen onnodig te kwetsen, maar een enkele maal kan dat ongewild toch zijn gebeurd, of vond ik het juist wel nodig. Bij het selecteren is een belangrijk criterium geweest of een andere lezer dan de geadresseerde er mogelijk in geïnteresseerd zou kunnen zijn. De brieven en mails hebben daardoor vaak een beschouwende kant die niet helemaal representatief is voor mijn brieven en mails. Zo wordt mijn geliefde in een brief uit Tanzania getrakteerd op een verhandeling over het matriarchaat van hyena’s, terwijl ik nalaat te vertellen dat ik haar mis. Pas tijdens het maken van de selectie werd me duidelijk dat ik met een aantal dierbare vrienden en vriendinnen nauwelijks schreef. Vermoedelijk doordat ze altijd in de buurt waren.

==

Tijs Goldschmidt, Amsterdam, april 2019

==

##

1. AAN WILLEM HOOGEWERF EN SOPHIE SCHRAMEIJER, Amsterdam, 10 juli 1989

==

Lieve Sophie en Willem,

==

Tot mijn zeer grote spijt is er niets terecht gekomen van mijn voornemen jullie te bezoeken. In Mwanza was ik juist zo’n beetje uitgekeken en ik zou afreizen naar het zuiden toen Furaha, de vrouw van Jan Wanink, dood ging tijdens het baren van een gezond dochtertje. Er waren tijdens de zwangerschap al van het begin af aan problemen geweest en een maand voor de verwachte datum van bevallen is F. naar het ziekenhuis gebracht, een privékliniek van een gerenommeerde Afrikaanse dokter met de niet erg Afrikaanse naam Moshe Kosher (zo klonk het althans, de spelling is mogelijk niet geheel juist). Daar werd ze van dag tot dag gevolgd om te bepalen wanneer ze een keizersnede zou krijgen, want het kind bleek verkeerd te liggen. Intussen was Jans contract beëindigd en was hij bezig te vertrekken. Hij maakte een overspannen indruk. Op een zondagmorgen ergens in juni werd ze geopereerd en stierf. De dokter weet niet hoe het gebeurd kan zijn. Mogelijk heeft ze een embolie gehad suggereerde hij. Na de dood van F. werd zij begraven in Moshi. Het bleek nog een hele toestand een dode daarheen te krijgen. Het lukte uiteindelijk om een vliegtuigje te huren. Mij werd gevraagd achter te blijven in Mwanza om op de huizen te letten en bezoekers op te vangen en voor het project een aantal klusjes te doen en zo kwam het dat er te weinig tijd overbleef jullie te bezoeken, wat ik, nogmaals, erg jammer vind. Ik had via Malawi willen gaan. De boot van het noorden van het Malawimeer naar het zuiden willen nemen om zo via Lilongwe naar jullie toe te gaan. Ik heb geprobeerd telefonisch contact te krijgen wat niet gelukt is. Van M. hoorde ik dat jullie in augustus naar Nederland komen. Als jullie niet gek worden van alle mensen die jullie graag zouden willen zien is er misschien gelegenheid om uitgebreider te vertellen over mijn weerzien met Afrika.

Ik logeerde nog een tijdje bij de paters in Bukumbi. Zij verbaasden zich zeer over mijn dagindeling. Zo begon ik zelden met een ochtendgebed in de kapel om 5:30 u. en verscheen omstreeks lunchtijd aan het ontbijt. Als iedereen allang sliep, las ik tot diep in de nacht in de oude dagboeken van de paters.* Ze waren erg aardig en behulpzaam. Heel vriendelijk kwamen ze nog aanzetten met religieuze aantekeningen en vroegen of ik die zou willen inzien daarbij zeggend ‘maar dat vind je stotelijk Tijs’. ‘Hoezo?’ ‘Omdat je geen katholiek of protestant bent, noch iets anders. Je bent toch humanist? Atheïst ja – nou dan vind je het misschien niet stotelijk, maar apekool.’ Vooral Jacques van Loosdrecht en broeder Wilfried hadden mijn sympathie. In de omgeving van Tabora zocht ik voorouderbeelden met gering succes, maar misschien wordt het nog wat. Er was een man die voor me zou zoeken. Intussen zijn M. en ik sterk verarmd ondanks haar baantje. Ik weiger namelijk nog steeds om allerlei heel vervelende baantjes aan te pakken, en van de twee leuke die ik wel zou willen hoor ik almaar niets, nu al meer dan een half jaar niet. Wel zijn die vacatures nog steeds open. Binnenkort krijg ik een tijdelijk contract om een paar hoofdstukken in een boek te schrijven. Dat is nog wel aardig. Mijn activiteiten richten zich steeds meer op een omschakelen richting kunst en dat zal het wel worden. Arm maar tenminste geen loonslaaf op een laboratorium. Margreeth laat jullie ook van harte groeten.

Ik hoop jullie te zien in Nederland.

Hartelijke groet,

==

==

2. AAN KEES BAREL, Mwanza, begin mei 1989

==

Beste Kees,

==

Het was heerlijk om na jaren weer eens terug te komen in Mwanza en iedereen terug te zien. Heb direct Fabiani opgezocht op de Retreat. Hij maakte het goed, net als Ruben en Mhoja. Geweldig om weer visarenden te horen roepen en bijeneters, sunbirds en malachiet-ijsvogels te zien. En vooral om nu eens niet verplicht te zijn alleen maar hard te werken. Ik heb dat, zoals je weet, nooit met tegenzin gedaan, integendeel het onderwerp interesseerde me hevig, maar het hinderde me dat ik het me nooit kon veroorloven mee te gaan in het trage tropentempo van de Tanzanianen. Te vaak heb ik me gespannen en opgejaagd gevoeld, terwijl ik graag rustiger en beter om me heen had gekeken. Sinds ik gepromoveerd ben lijk ik wel te zweven, zo opgelucht ben ik, alsof ik het schrijven van een proefschrift, gelukkig zonder dat voortdurend te beseffen, ervaren heb als een jarenlange belasting.

Wat ik destijds door tijdgebrek verzuimd heb op te schrijven, maar je alsnog graag wil vertellen is het volgende: we zagen tijdens een tocht door de Serengeti, dankzij de geweldige Patrick (chauffeur van Fortis) die een getraind oog heeft, iets bijzonders. Hij ontdekte op zeker moment tussen het korte, droge gras op de savanne een slang, een zwarte mamba. Ik voelde direct opwinding, had nog nooit een volwassen mamba gezien (wel eens een nest, pas uit het ei gekropen, jonge mamba’s, die ook al erg giftig schijnen te zijn). Patrick reed er behoedzaam heen, maar verstoorde het dier daardoor desondanks. Dat vrees ik tenminste, want de, naar schatting, twee meter lange slang vluchtte slingerend weg, op enkele meters afstand gevolgd door de auto. Al snel dook het dier in een holletje. Decimeter na decimeter slang verdween onder de grond. Pas toen viel me een vogel, een tapuit (Oenanthe pileata?), op die onrustig in de buurt van het holletje rond hipte. Patrick zette de auto stil en wij draaiden de ramen open, op gevaar af dat we stekende tseetseevliegen binnen zouden krijgen. De paniekerige alarmroep van de tapuit, een vrouwtje, was nu duidelijk te horen. Een minuut of vijf later landde er, op nog geen twee meter afstand van het hol, een tweede tapuit, het mannetje, met voedsel, een insect (?), in zijn snavel geklemd. Hij maakte aanstalten het holletje in te gaan, waarin zich dus mogelijk een nest met kuikens bevond. Toen gebeurde er iets dat me trof en al die jaren nooit heeft losgelaten. Het vrouwtje viel het mannetje fel aan, zonder twijfel om te voorkomen dat hij naar binnen zou gaan. Gedragsbiologen mogen niet antropomorfiseren, maar je zag hem denken: ‘Krijg nou wat?’ Opnieuw probeerde hij het hol in te gaan, maar werd alweer aangevallen door het vrouwtje, nu nog feller. Ze mepte hem met haar vleugels, waardoor de twee slaags raakten, het mannetje vocht terug. Op dat moment moet in de toch piepkleine vogelhersens van het mannetje haar boodschap zijn doorgedrongen, want het hield op met vechten en staakte zijn pogingen naar binnen te gaan. Hij ‘begreep’ haar, maar voor mij nog verbluffender is dat zij eerder leek te hebben ingezien dat de slang nog altijd in hun hol zat, al zag je hem niet meer. En ook dat hij voor haar partner een groot gevaar vormde. Ik had er eerlijk gezegd nog nooit bij stil gestaan dat een vogel zoiets zou kunnen begrijpen, de juiste conclusie zou trekken en haar gedrag erop zou afstemmen. Dat zoiets dus letterlijk denkbaar is in zo’n klein kopje.

Het is een geweldig perspectief dat ik hier nog maanden kan blijven zonder iets te moeten. Ik ben van plan nog naar Tabora te gaan en misschien door te reizen naar Gombe waar ik voor het laatst in 1985 samen met Sevenster* was. In Tabora interesseert me het slavernijverleden. Ik las, met veel moeite en woordenboek, in het Ki-Swahili het dagboek van Tippu Tip, de half Arabische half Afrikaanse slavenhandelaar die betrokken was bij deportaties van gijzelaars/slaven van Tabora naar de kust. Vanwaar ze verder werden vervoerd naar Zanzibar en allerlei verschrikkelijke sultanaten. Ze kregen tijdens de reis vrijwel alleen mango’s te eten. Daardoor kwamen er in de loop van de negentiende eeuw duizenden en duizenden mangopitten terecht op de looproute van Tabora naar de Indische Oceaan, waaruit inmiddels een lint van meer dan duizend kilometer mangobomen is gegroeid. Ik wil er misschien een verhaal over schrijven. Hopelijk verkeer jij in goede gezondheid en bedrijf je met overgave micro-anatomie en biomechanica aan cichlidenkoppen. Trakteer je jezelf ’s avonds op Pessoa?

Hartelijke groet, ook aan Frans,

==

==

3. AAN MARGREETH SOETING, Nyegezi, 12 juli 1989

==

Mpendwa,*

==

Na het drama met Furaha is de rust hier weer enigszins teruggekeerd, hoewel het voor Jan natuurlijk zeer pijnlijk blijft en we ons zorgen maken over de baby. Voordat Michiel en ik naar de Serengeti vertrokken kwamen we bij TAFIRI* Hans Kruuk tegen in gezelschap van een vriendelijke Schotse vriend van wie ik de naam niet goed verstond. Hij leek zo te zijn weggelopen uit de film Out of Africa, een wandelend anachronisme, waarop niettemin ook hedendaagse vrouwen zullen vallen. Dat was tenminste de stellige overtuiging van Michiel die me achteraf toe vertrouwde: ‘Zoiets zoeken ze allemaal.’ Hij scandeerde nog dagen later: ‘I had a farm in Africa, at the foot of the Ngong Hills...’ Kruuk wilde weten waar hij otters goed zou kunnen observeren. Ik weet wel enkele plekken in het meer waar ze regelmatig te zien zijn, vooral in de buurt van rotseilanden. Ook vertelde ik van Ladies Lake niet ver van de Luguruberg waar de vissers, na zonsondergang, niet heen durven. Ze menen dat er reusachtige vrouwen in dat meertje zwemmen, die je het water in sleuren. Ik ben er overdag pas weer vogels gaan kijken en zag al snel enkele otters hun kop boven water uitsteken. Het zou me niet verbazen als de vrouwen uit de Sukuma-legende in werkelijkheid otters zijn. Heb Kruuk doorverwezen naar Kees. Die heeft er beter op gelet dan ik. Ter sprake kwam dat fisi maji de Ki-Swahilinaam voor otter is. Letterlijk betekent dat waterhyena. Kruuk is dus overgestapt, besefte ik ineens, van het bestuderen van de landhyena naar de waterhyena (eerder werkte hij vele jaren lang in de Serengeti aan de gevlekte hyena, die bij mij wel een potje kan breken).

Gevlekte hyena’s leven in flinke groepen, anders dan de gestreepte hyena die wij eens zagen wegschieten in het struikgewas bij Naabi Hill Gate. Als wijfjes een jong hebben gebaard deponeren ze dat al snel in een onderaardse gemeenschappelijke ruimte, een soort crèche of Kindergarten (nooit iets van gezien trouwens). Ze schijnen wel acht, negen maanden hun jong te zogen. Alleen hun eigen jong in een kluwen van andere baby’s en peuters. Zolang er voldoende prooien zijn te vinden in de buurt van de crèche is er weinig aan de hand, maar zodra in de droge tijd de gnoes en gazellen wegtrekken naar grasrijker gebieden, wordt de concurrentie tussen de hyenavrouwtjes heviger. Dan slagen alleen de dominantste en sterkste wijfjes erin hun prooien dicht bij de crèche te vangen. Zo moet volgens Kruuk in de loop van de evolutie het matriarchaat van hyena’s zijn ontstaan. Een zeldzame sociale structuur, waarbij de wijfjes groter en sterker zijn dan de mannetjes.

Vrouwen benadrukken nogal eens dat ze elkaar moeten steunen in de strijd om misstanden weg te werken en dat zal ook wel, maar aan hyena’s kun je zien dat het ook anders kan. Wijfjes zijn, juist door onderlinge concurrentie met andere wijfjes, en passant sterker geworden dan de mannetjes. Je kunt mannetjes in hiërarchische zin dus ook voorbij streven zonder met hen te concurreren.

Het lukte me gisteren trouwens niet te bellen doordat de operator in Dar es Salaam na een minuut of tien de verbinding verbrak. Wat een toestand is dat toch elke keer om in de hoorn te gillen: Mary Adam Richard George etc. Ben je nog altijd opgelucht dat jouw verhaal over de Omega Workshops,* Roger Fry, Vanessa Bell c.s. af is?

Veel liefs, tutaonana tena,*

==

==

4. AAN MEVROUW PIEBENGA, Amsterdam, 18 december 1995

==

Geachte mevrouw Piebenga,

==

Hartelijk dank voor uw vriendelijke reactie op het interview dat Martin Šimek met me had en dat u op Radio Vijf beluisterde. Nee, ik vond het niet vervelend dat u de namen vermeldt van een aantal Goldschmidts die u in een telefoonboek uit 1969 aantrof: allereerst mijn vader, de logopedist, die alleen volgens afspraak werkte. In die tijd, als ik hem wilde spreken, trok hij zijn agenda (heb ik daarom geen agenda?). Goldschmidt & Zonen op de Prinsengracht, de makelaardij in koffie en thee van mijn grootvader. Klanten konden koffie krijgen die speciaal voor hen naar wens was gemengd en ten slotte Gusta, mijn lieve tante, de claveciniste bij wie huisconcerten werden gegeven. Bij die gelegenheden moest ik een blauw colbert en een grijze kriebelbroek met vouw aan en zat daarin zeer lang stil zonder te hoesten.

U wens ik het allerbeste toe,

==

==

5. AAN PIET MEEUSE, september 1996

==

Beste Piet,

==

Laatst zag ik je fietsen en toen schoot me, tot mijn schrik, te binnen dat ik je nog niet bedankte voor de kopieën over mythen en mensen die je me stuurde. Nu dan, veel te laat mijn dank daarvoor. Pater Gerard Zegwaard met wie ik wekenlang gesprekken over de mythologie, poëzie, plaats- en ruimtebeleving van de Asmatters* had, is op 15 juni gestorven. Hij heeft me allerlei dingen verteld die nergens op schrift staan, wel interessant. Het is alsof hij zijn dood heeft kunnen uitstellen totdat zijn nalatenschap, een dik pak Asmatmythen, was geregeld. De mythen zijn nu in handen van een redacteur, Gertrudis Offenberg, die zal proberen er een boek van te maken. Ik wilde die last niet zelf op me nemen. Het is een groot werk.*

Dertien september vierden malaria en andere parasieten hun eenjarig jubileum in mijn lichaam, zodat ik sindsdien nog altijd maar weinig kan werken. Mijn boek schiet veel minder snel op, dan ik hoopte. Ook wilde ik je laten weten dat ik vorige maand een stukje in de Volkskrant schreef, een brief aan een stukje Zeep.* Misschien zag je het? Om Ponge onder de aandacht te brengen, had ik verwezen naar jouw essay in De jacht op Proteus, maar de krant heeft die verwijzing tot mijn spijt niet willen opnemen. Ook werd de titel van mijn eigen boek niet genoemd en was er uit de brief een alinea weggevallen. Maar het idee van die brieven aan geliefde of verfoeide romanpersonages vond ik wel aardig.

Ik begrijp dat het met jouw werk heel goed gaat (een nieuw boek en een prijs voor Doorkijkjes) en hoop dat voor jouzelf hetzelfde geldt. Mocht je in Asmatmythen geïnteresseerd zijn, dan staan ze tot je beschikking,

Hartelijke groet,

==

P.S. Roy Villevoye, mijn reisgenoot in de Asmat, exploreert de mogelijkheden van de ‘klikkende blik’ waaraan een ‘artistieke’ fotograaf niet toekomt. Hij klikt kiekjes met opzet en heeft een goed oog voor de dingen tussendoor waarop niemand let.

==

==

6. AAN ROY VILLEVOYE, zomer eind jaren ’90

==

Ha Roy,

==

Nog veel dank dat je me hebt getipt dat P. naar de Pyreneeën ging en iemand zocht voor zijn huisje. Had me erop verheugd om daar enkele maanden te gaan schrijven en misschien eindelijk wat op te schieten met het boek. Ik ben tenslotte al jaren niet meer met vakantie geweest door de malaria en Pfeiffer-ellende. Je waant je in B. in een stillere, minder jachtige tijd. P. leeft geconcentreerd, bijna als een monnik. Hij had me gevraagd voor zijn vertrek nog een keer langs te komen om me te laten instrueren. Ik had eigenlijk toen al kunnen zien aankomen dat het mis zou gaan. Ik was na binnenkomst nietsvermoedend gaan zitten in een bijzondere stoel, maar kennelijk net iets te onvoorzichtig zodat hij over het pas geboende parket naar achteren schoof. P. keek wat verstoord in mijn richting en maakte me op de hem eigen beschaafde manier duidelijk dat hij vurig hoopte na terugkomst de stoelen in de kleine huiskamer op dezelfde plek te zullen aantreffen. ‘Of ben je van plan wilde feesten te gaan geven?’ Hij toonde me de cd-speler die met tape afgeplakt zou worden zodat ik helaas geen muziek zou kunnen beluisteren. P. is zuinig op zijn bijzondere cd-collectie met veel Indiase muziek, gorgelende keelzangers, jazz etc. Terwijl hij dit vertelde schoten me de witte handschoenen te binnen die ik indertijd, tijdens een atelierbezoek, had moeten aantrekken toen ik aanstalten maakte met mijn vette vingers een van zijn precieuze tekeningen aan te raken. Het atelier, zei hij, alsof hij gedachten kon lezen, gaat op slot. Dit kon ik me voorstellen. Er ligt een schat aan bijzondere tekeningen, zijn hele archief. We liepen naar de keuken die zo schoon was dat het leek of hij enkele dagen ervoor was afgeleverd. Aanrecht, fornuis, spic en span, brandschoon. Daarna bezichtigden we de badkamer. P. wees naar wastafel en douche en drong erop aan dat ik, na het douchen, met een speciaal daarvoor gereserveerd doekje de kranen zou af drogen om kalkaanslag te voorkomen. Geen punt natuurlijk. Op kalkaanslag zit niemand te wachten. We dronken koffie en hadden nog een aangenaam gesprek. Ik stelde vast dat werkelijk alles in dit huisje met smaak was uitgekozen en met zorg en aandacht zijn plek had gekregen. Pas nu zag ik dat het zitvlak van een kleine stoel met gespannen visdraad was afgeschermd om te voorkomen dat iemand erop zou gaan zitten. Na nog even de tuin te hebben bewonderd vertrok ik weer naar Amsterdam.

Ruim een week later nam ik mijn intrek in het huis. Ik voelde me opgetogen. Wat een schitterende omgeving, naar zee was het maar een half uur fietsen. En niet onbelangrijk, hier waarde de geest van Lucebert rond. Ik installeerde me, las wat, moest wel wennen aan de stilte. Enkele uren vroeger dan normaal ging ik naar bed. Ik liep de wentelende smalle trap op naar de slaapkamer op de eerste en enige verdieping. Ik voelde me te groot voor dit huis, als een nijlbaars in een te klein aquarium. Toch lag ik even later best tevreden wakker in het eenpersoonsbed te luisteren of er uilen waren en viel al snel in slaap. Na enkele uren diep te hebben geslapen werd ik wakker en wilde naar de wc beneden. Ik tastte in het donker naar de leuning van de trap, gleed uit en greep me er in een reflex aan vast. De trapleuning kwam los van de muur, terwijl ik naar beneden roetsjte en er brokken stucwerk op de treden kletterden. Nee! Uitgerekend nu, hier. Papisj!*

Het was nog een hoop geregel de volgende dagen om werklieden te vinden die de boel weer in orde zouden brengen. Gelukkig was daarvoor nog ruim tijd, want P. was net vertrokken. Het voorval had tot gevolg dat ik eigenlijk niet meer in het huis durfde te blijven uit angst nog meer schade aan te richten. Ik gaf het op en ging terug naar Amsterdam. Nog ongeveer eens in de week kwam ik langs om te kijken of alles in orde was en de planten in de tuin te sproeien. Ook Margreeth en haar vader hebben dat nog voor me gedaan, omdat het zo’n gedoe was met het openbaar vervoer naar B. te reizen. Toen P. na enkele maanden thuis kwam en me belde, vroeg hij hoe het was geweest. ‘Prima, prima, een heerlijk huisje en wat een prachtige omgeving.’ ‘Je bent niet veel geweest,’ constateerde hij nuchter: ‘ik vond in de vuilniszak, dezelfde die ik in de vuilnisbak had achtergelaten, maar een paar lucifers.’ Aaii. Zie ik je snel?

Papisjooow,

==

==

7. AAN ALFRED HARTEMINK, 16 januari 1999

==

Beste Alfred,

==

Goed te horen dat je behouden bent teruggekeerd. Ik begreep niet helemaal dat je me uitnodigde voor een kerstviering bij Welling in een brief die ‘29 december’ is gedateerd, maar zie nu dat er ‘kerstversiering’ staat. Ja, laten we eens ergens iets drinken. Ik zou je nog wel eens over Karel van het Reve willen horen, van wie ik ook een bewonderaar ben, al stel ik een ‘virtuoos ouwehoer’ als zijn broer nog hoger. Ik betwijfel wel eens of ik zonder die twee de moed er zo lang in had gehouden.

Begin december heb ik bij Studium Generale in Groningen een lezing gegeven waarin Karel van het Reve een essentiële rol speelde. Ik heb Een dag uit het leven van de reuzenkoeskoes altijd een erg instructief essay voor biologen gevonden. Door te schrijven vanuit het perspectief van een leek die nog nooit een boek over evolutiebiologie inkeek, maakte hij aan biologen duidelijk op welke punten de geïnteresseerde buitenstaander opheldering verlangde. Hillenius en ’t Hart probeerden aan dat verlangen tegemoet te komen, maar lieten er geen twijfel over bestaan dat Van het Reves kritiek ongegrond was. Ik denk dat Van het Reve op tenminste één belangrijk punt intuïtief heeft aangevoeld dat er iets niet helemaal lekker zat. ‘De neus van Cleopatra’ kan wel degelijk invloed hebben op het verloop van evolutie, zoals Van het Reve vermoedde.

Ik heb me altijd afgevraagd of Van het Reve net het boek van Grassé had gelezen. Daarin staat een uitgebreide kritiek op de evolutietheorie met veel voorbeelden die tot peinzen aanzetten, maar ik denk dat de essentie Grassé is ontgaan. Gewoon niet begrepen. Over Fransen en het niet begrijpen van Darwin gesproken, heb je in de New Scientist van (kan het niet meer vinden) november het stuk gezien over tijdens het leven verworven eigenschappen die erfelijk zouden worden? Dat wil zeggen, het gaat vooral om het afschakelen van bepaalde genen door methylering, waarna die methylering en dus daarmee de ineffectiviteit van die genen in volgende generaties blijft voortbestaan. Wel intrigerend. Een van de onderzoekers noemt zich provocerend neo-lamarckist, wat me overdreven lijkt. Het is helemaal geen anti-darwinistisch verhaal, eventueel wel een nuancering ervan.

Bedankt voor het fragment uit de reisbrieven van Aletta Jacobs. In die tijd kon een feministe zich kennelijk nog verplaatsen in een mannelijke haremhouder. Ze schrijft deze passage niet als feministe, maar vanuit het perspectief van de sultan van Zanzibar. Joyce Roodnat* heeft me al jaren geleden gevraagd een stuk over harems te schrijven voor het Cultureel Supplement, maar ik wil dat pas doen zodra ik er iets nieuws over heb bedacht, of gevonden. Dat is nog altijd niet gebeurd. Misschien zou ik eens terug moeten naar Zanzibar. Ik zie daar wel tegen op, bang dat het een toeristeneiland is geworden, terwijl ik het nog zonder toeristen heb gekend.

Heb je ooit nog dat boek Throwim Way Leg van Tim Flannery ontvangen? Ik heb het zelf niet helemaal gelezen, maar het leek me wel aardig om erbij te hebben als je daar zit. Willem Borger heeft nog moeite gedaan om me te bereiken en stond op een gegeven moment zelfs op het antwoordapparaat van literair agent Weeda (ik heb een agent!) met een inventarisatie van zijn toeristenspullen. Weeda zat zelf op dat moment in New York en belde me om op te sommen: dertien borstsieraden Maprik, zeventien Yamsmaskers, vier voorouderbeelden Sepik, elf kettingen met hondentanden, vier en twintig sagobakken, zeven bewerkte kalebassen en vijf plain peniskokers. Ze begreep er niets van, deze opsomming stond weer op mijn antwoordapparaat met de vraag wat een zeepik is. Toen ik Borger probeerde terug te bellen, kreeg ik hem niet te pakken. Mocht je hem zien, misschien wil je hem dan zeggen dat ik het wel heb geprobeerd.

Hartelijke groet,

==

==

8. AAN JAN DIETVORST, 20 januari 1999

==

Beste Jan,

==

Hartelijk dank voor je brief. Mijn handschrift is vrijwel onleesbaar geworden dus ik tik. Ik noemde Roy het contrast dat je beschrijft tussen ‘het betere milieu’ en het milieu waarin jij opgroeide en dat je typeert als lower middle class. Ik dacht dat je een contrast tussen onze respectieve achtergronden beschreef, maar Roy vermoedde dat je het over Van Gulik en jezelf had en adviseerde me vrolijk niet alles op mezelf te betrekken. Al hecht ik eraan streng door mijn papisj-partner gecorrigeerd te worden, in dit geval houd ik mijn twijfels.

Bij ons thuis inderdaad niet standaard gekookte aardappelen, maar hamlappen en puree met Romeinse saus. Als dat het betere milieu niet is. Elke zaterdag haalde ik voor het hele gezin frites bij de Ice Cream Corner. Ik kreeg de beurs van mijn moeder mee, zodat ik zolang als de frites in het vet lagen, op de jukebox ‘Oele Boele’ kon spelen. Toen ik vijfentwintig jaar later ontdekte dat Oele Boele ‘neuken’ betekent en niet ‘Ach Blinkesneeuw kon ik u maar zijn’, zag ik mijn vroegrijpe buurjongen, dertien jaar oud, weer staan. Hij swingde wel en zwoer bij de combinatie van puntschoen, grijze terlenkapantalon en blauwe blazer waarin een Ronsonaansteker zat die hij regelmatig onder je neus liet opvlammen. Elk ‘Oele Boele’ uit de jukebox werd door hem aangevuld met een routineus ‘lekker voelen’. Tegenwoordig verkoopt hij huizenblokken en kantoren. Je hoort wel dat ik niet alleen ben opgegroeid met Ovidius’ Metamorfosen. Maar het is waar, altijd waren in de buurt: Louis Tas* (toffe peer uit Bergen-Belsen), Van Emde Boas (laatste nieuws over nog vrijere seks) en Ansink (altijd te vinden voor een gesprek over de bedrading van onze gezichtsspieren). Mijn vader, meevoelend logopedist, besteedde al zijn tijd aan zijn patiënten, vaak gehandicapte kinderen. Je kon er niets van zeggen, want die kinderen waren er echt beroerd aan toe. Er zat weinig anders op dan stug door te gaan met je ‘mieterse jeugd’.

Henricus Takané heb ik volgens Roy meegemaakt als kepala pesta,* maar ik heb alleen een vaag beeld van hem. Groot lichaam, wat botte kop? Ik herinner me wel het omvallen van de ene na de andere sagopalm die voor het feest gekapt werd. De uitbundigheid van de mensen en het geluid van de vallende bomen. Het zingen door dat zuchtende vallen heen. Als ik foto’s zie, zal ik me Takané waarschijnlijk wel herinneren.

Ook ik werd getroffen door Sa-tí’s vele gedaanten. Bij veel Asmatters viel het me op dat ze snel van gedaante kunnen wisselen, maar het kameleontisch bereik van Sa-tí is wel erg groot. Hij draagt een zwerm van persoonlijkheden met zich mee. Van de manier waarop hij in de kerk zijn donderpreek hield, schrok ik zelfs. Ik dacht dat het een zachtmoedige man was, maar daar stond hij achter de katheder over naastenliefde te bulderen als een stiertje dat stijf staat van de testosteron. James Brown en de gospel, dacht ik. Hij kan elk moment gaan rappen.

In het pidgin van Papoea-Nieuw-Guinea heet iemand die dezelfde taal spreekt een wantok, een woord dat is voortgekomen uit het Engelse one talk. Alfred Hartemink en ik spreken beiden Nederlands, maar wantok voelen we ons pas sinds we ontdekten dat keeplefti ons favoriete woord in het Ki-Swahili is. Een keeplefti is in Oost-Afrika een rotonde.

In de periode van oktober 1997 tot en met december 1998 schreef Hartemink op de achterpagina van NRC Handelsblad tweeëndertig stukjes uit Papoea-Nieuw-Guinea. De ‘eenvoudige bodemkundige’, zoals hij zichzelf noemt, had zijn vroegere standplaats Tanzania verruild voor Papoea-Nieuw-Guinea om te gaan lesgeven aan de Universiteit van Lae. In zijn stukjes versloeg hij het alledaags leven van een expatriate en zijn gezin. Bij een aantal van deze krantenstukken werd een foto afgedrukt van een Papoea die, op zijn peniskoker na, naakt was. Eronder stond het woord WILDVREEMD. Vreemd was dat zeker, want de stukjes gingen over het leven aan een Universiteitscampus en daar lopen de studenten en docenten niet naakt en peniskokers dragen ze al helemaal niet. Bovendien kwam de naakte man niet uit Papoea-Nieuw-Guinea, maar uit het buurland Irian Jaya en heeft hij vermoedelijk zijn dorp nooit verlaten. Hoe wild en vreemd deze manier van illustreren en ondertitelen ook was, de pretentieloze ‘brieven’ van Hartemink las ik met plezier. Westerse bekeringsijver, hoogoplopende Nieuw-Guinese emoties, de Papoea-reactie op de dood van Diana, maar ook bodemtypen als Mollic Hapludalfs, en mensentypen als Ozies, Kiwi’s en zelfs Nazi’s komen ter sprake. Het wildste en vreemdste personage uit de stukjes is zonder twijfel de bejaarde Noorse wiskundige Dr. Birger die een achttienjarige Zimbabwaanse vrouw achter Papoease gordijnen gevangen houdt. Europeanen zijn wilder en vreemder dan ik dacht.

Met groet,

==

==

9. AAN CHRIS BUSKES, Amsterdam, 12 februari 1999

==

Beste Chris Buskes,

==

Hartelijk dank voor het toesturen van je dissertatie. Wat een mooi onderwerp. Ben je daar zelf op gekomen? Je hebt goed aangevoeld dat ik het erg de moeite waard vind om meer aandacht te besteden aan het bestaan van mogelijke analogieën tussen variatie, selectie en overdracht van eigenschappen in natuur en cultuur. In het verzameld werk van Nescio vind je allerlei ongepubliceerde alternatieven voor de fragmenten en passages die van hem een plek kregen in de definitieve versies. Stond er niet een tijdje geleden in Nature een analyse van stambomen van de Canterbury Tales? Aan zo’n soort analyse dacht ik, toen ik, enkele jaren geleden, dat stuk over Nescio schreef. Ik kan je ook van Nicolaas Matsier het verhaal ‘De Minnema-variaties’ aanbevelen. Ken je dat? De heer Minnema, die literaire aspiraties heeft, zorgt voor een onuitputtelijke stroom aan alternatieve versies van zijn manuscript dat voor publicatie ongeschikt wordt gevonden. De verteller van het verhaal is de redacteur van een uitgeverij. Hij personifieert de culturele selectiedruk waarvan Minnema de dupe wordt. Ik heb helaas geen tijd om je proefschrift zo grondig te lezen als een referent zou doen, maar ik heb er intussen wel urenlang en met plezier in gelezen.

De bezwaren die ik intuïtief had tegen het analoog zijn van V-S-T* in de natuur en de ontwikkeling van wetenschappelijke kennis, ben ik geloof ik alle tegengekomen in je betoog. Worden hypothesen wel random gegenereerd? Wordt kennis wel darwinistisch doorgegeven?*

Heb er nog steeds moeite mee te geloven dat hypothesevorming random zou zijn. Onderzoekers moeten jaren van tevoren aangeven wat er uit hun onderzoek zal komen, anders komen ze niet eens in aanmerking voor subsidie. Ze kletsen elkaar allemaal na, enkele grote geesten uitgezonderd. Er bestaan modes, kijk alleen al naar de naam van sommige tijdschriften (Trends in Ecology and Evolution) en vragen worden op voorhand al zo gesteld dat de antwoorden zo spectaculair kunnen zijn dat er een publicatie in Nature of Science in zit. Dat zijn eigenlijk tijdschriften die erin geïnteresseerd zijn een wetenschappelijk publiek te vermaken. Hoe leuk is random, hoe random leuk? Ik heb strikt parasitaire onderzoekers meegemaakt die de experimenten van originele geesten razendsnel kopieerden, zodat onwetende buitenstaanders steeds beide onderzoekers citeerden. De hypothesen van de parasiet zijn in feite gekloonde gastheerhypothesen (iets andere proefdiersoort, iets andere experimentele omstandigheden). Een gekloonde gastheerhypothese is per definitie niet random. Je noemt ook zelf de invloeden die onderzoekers op elkaar hebben.

Er zijn filosofen die wijzen op een fundamentele kloof tussen de manier waarop biologische variatie wordt gegenereerd (namelijk willekeurig door mutaties en recombinatie) en variatie in wetenschappelijke kennis (het genereren van nieuwe hypothesen dat niet willekeurig zou zijn). Jij bent het daarmee niet eens, want er wordt dan wel niet random gezocht, maar wel random gevonden. In plaats van te concluderen dat de analogie niet op gaat, omdat wetenschappelijke variatie niet random wordt gegenereerd, kijk je preciezer naar biologische variatie en stel je vast dat ook die niet-random is (ook op andere plaatsen (S, T) houd je je bezig met het redden van analogie). Een dier draagt niet alle genen van het dierenrijk in zich, maar een beperkt deel daarvan (mutaties voor sneller groeiende teennagels worden zelden aangetroffen bij lieveheersbeestjes). De lezer haalt opgelucht adem, de vergelijking van Variatie-Selectie-Transmissie in beide domeinen, levend wezen en wetenschap, is op het nippertje niet stukgelopen op de eerste analogie (variatie). Je laadt wel enigszins de verdenking op je dat je belang hebt bij het in stand houden van die drie analogieën, omdat daarmee het bestaansrecht van een evolutionaire epistemologie zou zijn bevochten. Is dat zo? Dan wordt je betoog haast literatuur, het verkondigen van een beargumenteerde visie, in plaats van ‘objectief’ onderzoek. Wanneer noem je een kloof eigenlijk fundamenteel? Komt het wel voor dat een analogie niet langer kan worden volgehouden? Wat zijn de criteria? Dit zijn zomaar wat onbeleefde gedachten die tijdens het lezen van de tekst over biologische variatie en wetenschap bij me opkwamen. Misschien staan de antwoorden wel in de tekst, ik heb niet alles kunnen lezen.

Dat biologische soorten alleen uit elkaar groeien, genetisch steeds verder van elkaar verwijderd raken is inderdaad, zoals je zelf ook aangeeft, niet waar. Ik stuur je hierbij een Engelse paperback van de Hofvijver met een nawoord waarin het prachtige werk van Ole Seehausen wordt samengevat. Hij ontdekte dat furusoorten* bij de rotseilanden in het Victoriameer tegenwoordig bastaarderen. Het water is de afgelopen decennia zo troebel geworden (eutrofiëring, maar ook door toedoen van de nijlbaars die algenetende visjes uit het systeem vrat), dat de vrouwtjes hun eigen mannetjes in het donker niet meer herkennen. De mannetjes herkenden de vrouwtjes vermoedelijk toch al nooit. Genetisch staan die soorten nog zo dicht bij elkaar dat er vruchtbare jongen komen. Uitwisseling van genetische kennis die tot op zekere hoogte te vergelijken is met het uitwisselen van wetenschappelijke kennis. Biologische soorten van verschillende families, of hogere taxonomische categorieën bastaarderen natuurlijk niet, terwijl een dergelijk barrière voor uitwisseling van wetenschappelijke kennis niet bestaat. Maar misschien wel tussen verschillende wetenschappelijke paradigma’s of anders wel tussen boeddhistische kennis en westerse natuurwetenschap?

Je schrijft dat het moeilijk voorstelbaar is dat een culturele eigenaardigheid, zoals het dragen van houten klompen, overlevingswaarde zou hebben. Dat dacht je maar. Een van de biologen uit ons groepje, een wat boertige jongen die zijn klompen mee naar Tanzania nam omdat hij die gewend was thuis te dragen, heeft het aan zijn klompen te danken dat hij een van beide voeten niet hoeft te missen. Tijdens het vissen op het meer, gleed hij uit over het spekgladde dek en kwam zijn voet klem te zitten tussen de winch en een van beide staalkabels van het sleepnet. Er was geen denken aan dat de winch op tijd kon worden stopgezet. Hij trok zijn voet razendsnel uit de klomp die enkele seconden later door de staalkabel werd verbrijzeld.

Tot zover dan maar, ik wens je veel succes bij je spannende onderneming en zal je proefschrift laten zien aan een journalist die bezig is met een verhandeling over verspreiding van ideeën/memen via internet.

Met vriendelijke groet,

==

==

10. AAN JAN P. SNOEP, Amsterdam, 11 maart 1996

==

Geachte meneer Snoep,

==

Piet Sevenster kon zich u nog goed herinneren. Hij is inmiddels emeritus, maar gaat nog altijd door met zijn proeven en zo heel veel is hier niet veranderd sinds u hem ontmoette in de jaren vijftig, want hij werkt nog altijd met stekelbaarzen. De stekelbaars is een modeldier voor ethologen geworden net zoals de zilvermeeuw en de koolmees dat zijn. Tegenwoordig onderzoekt Sevenster in hoeverre stekelbaarzen besef van tijd hebben. Voor zover ik heb begrepen zwemmen de meeste rond in een zee van tijd, maar af en toe is er een genie dat onderscheid kan leren maken tussen een periode van bijvoorbeeld vijf en een van tien seconden. Wie weet begint voor zo’n genie ook het besef van te laat komen, iets gemist hebben? Maar dat zullen we wel nooit weten.

Hartelijk dank voor uw evolutionaire overpeinzingen die me veel plezier deden. Het voorkomen van verschillende kleurvormen binnen een soort zou heel goed het begin kunnen zijn van het ontstaan van nieuwe biologische soorten. Er bestaat een vis (Midden-Amerikaanse cichlide) met twee kleurslagen in de mannetjes, een gele en een zwarte, geloof ik. Gele vrouwtjes kiezen bij voorkeur gele mannetjes, zwarte vrouwtjes kiezen bij voorkeur zwarte mannetje. De mannetjes zullen waarschijnlijk minder kieskeurig zijn, maar meestal bepalen de vrouwtjes door wie ze hun eieren laten bevruchten. De voorkeur van de vrouwtjes is niet absoluut, maar ook de sterkte van voorkeur kan evolueren. Op den duur kunnen er dan twee soorten ontstaan, kruisingen tussen zwarte en gele individuen komen niet meer voor.

Een afdoend antwoord op uw oerwoudparadox heb ik niet. Het verschil in soortenrijkdom van tropisch regenbos en vegetatie in gematigde streken kan best te maken hebben met hoeveelheid tijd die verstreek sinds de laatste koude periode maar temperatuur zelf is vermoedelijk nog belangrijker. Van planten weet ik niet veel af, maar ook de soortenrijkdom van insecten, vogels, vissen, is in de tropen groter dan bij ons. Het ontbreken van strenge winters heeft daar vermoedelijk mee te maken. In de tropen is er altijd aanbod van vruchten en bladeren, van kleine insecten die deze vruchten eten, van grotere insecten die kleine insecten eten en zo verder. Net als bij de furu’s verdelen vogels in het regenbos de bestaansbronnen heel precies en er is ook veel te verdelen en te scheiden. Hoogte van foerageren, specifieke bomen waarvan vruchten worden gegeten, afmetingen van zaden die worden geconsumeerd, periode waarin gebroed wordt. Het resultaat is een opdeling in nissen die zo subtiel is dat ik me er telkens weer over verbaas. Concurrentie tussen twee soorten betekent niet altijd dat er maar een van de twee soorten overblijft, zolang de gemeenschap nog niet volgepakt zit. Een toename van het aantal soorten kan betekenen dat een gemeenschap voller wordt – het hoeft niet eens, het hangt ook af van het aantal individuen per soort – en kan tegelijkertijd een toename betekenen van het aantal beschikbare nissen. Mogelijk ontstaat er ruimte voor weer andere soorten om van de nieuwkomers, of net ontstane soorten te bestaan door ze te vreten, erop te parasiteren, of een symbiose met ze aan te gaan.

Zijn de Fransen al toe aan darwinisme, of bevinden ze zich nog altijd in een ondoordringbare lamarckistische cocon? Nogmaals hartelijk dank voor uw reactie.

Met vriendelijke groet, ook van Piet Sevenster,

==

==

11. AAN CLAIRE WEEDA, 25 januari 1998

==

Waarde Claire,

==

Ik zou je een lijst sturen van de dichters uit wiens werk ik de dieren voor mijn dierentuin* hoop te betrekken. Voel me voorlopig ‘blinde zwemmer’, want ik ben nog maar enkele weken bezig. Waarschijnlijk heb jij al veel meer dieren en als je dichters op mijn lijst ziet waar je net mee bezig bent, zeg het me dan als je wilt. Ken je Nachoem Wijnberg? Er is een gedicht met twee mooie zinnen die ik helaas weer kwijt ben. Ze komen misschien in aanmerking. Het ging bij benadering zo: ‘jouw mannequins ... (vergeten)/ mijn mannequins lopen als buffels’, of iets dergelijks. Er zit een mooi ritme in en de mannequins worden even onverwacht met buffels in verband gebracht als de tijger en oceaan van Lucebert, de eerste dichter van mijn lijst. Verder las ik na ons gesprekje op jouw verjaardag Het boek ik en Een broek voor een octopus. Stuur jou hierbij De blinde zwemmers om wat chaos te scheppen. Als je het nog niet hebt, mag je het houden. Ik vond het in Postma’s onuitputtelijke voorraad boeken, nog enkele honderdduizenden in de kelders en kasten van dit huis. Van de vijftigers wil ik verder lezen: Elburg. Hij schijnt ook zijn hele leven objecten te hebben gemaakt – er is op het ogenblik een tentoonstelling in Schiedam. Zijn er meer Vijftigers die iets zouden kunnen opleveren? Verder K. Schippers, Ter Balkt, Hanlo, Herzberg, Hillenius (daar wil ik naar kijken, ook al lees jij hem ook, want ik ben een fan en ik herinner me zo al een gedichtje over een gierenkooi en een gier – de kooi te klein waar ik iets mee wil doen in het artikel). Eybers, Wieg. Fransen ken ik niet goed: Ponge, Artaud, ik zal kijken bij Baudelaire, Rimbaud. Wallace Stevens wil ik graag lezen, vooral ook omdat hij dichtte over het gebied in Florida waar ik pas was. Misschien kom ik voor het stukje over Archbold iets tegen. Jij kent Engels, misschien kun je zoeken naar dieren die zijn gezien, gehoord, geroken of geaaid in Engelse en Amerikaanse dierentuinen. Had Eliot niet dat gedicht over kerk en nijlpaarden? Claire, ik voel me enigszins barbaar op dit gebied, vermoedelijk ken jij de weg beter. Ik vergeet de Zuid-Amerikanen helemaal: Borges, Neruda. Waar ben ik aan begonnen? Ik ken iemand die zijn leven doorbrengt met Pessoa alleen.

Met hartelijke groet,

==

P.S. Declareer je wel voldoende? Stuur je mij ook jouw lijst? Het leukst zou ik het vinden ook dieren te vinden bij ten onrechte vergeten dichters – dieren bij bedreigde dichters verdienen het dubbel beschermd te worden.

==

==

12. AAN JAN DIETVORST, 30 juli 1999

==

Beste opgejaagde spät-avantgardist,

==

Zie jij jezelf zo? Bij het lezen van het Asmatnummer van Boris en Conny* voelde ik de patattenluizen van Professor Pulle weer in mijn liezen schurken. Hoeveel lichtjaar jeuk gaat er in een schaamhaar? Heel wat, voel ik. Kennelijk is het je gelukt ‘’t waar gebeurde op een levendige manier te vertellen’ en was dat niet ooit de doelstelling was van Pulles uitgever, de Maatschappij voor Goede en Goedkoope lectuur? Wel vroeg ik me af, of jullie echt een umufeest hebben meegemaakt? Daar heeft Roy me niets van verteld. Of heb je soms de video van Vince gezien van het umufeest in Momogu dat in 1992 of 1993 werd gehouden? Een van die umu’s* hangt bij mij op het Singel aan een van de balken. Herinner je je dat beeld? Het is een vrouwfiguur, lang en slanker dan de meeste umu’s, mooi gesneden.

Wat me interesseert is of er in de handgreep van die dolk uit de Korowai* echt een gedetailleerde kaart van Irian Jaya werd gesneden. Het lijkt zo in tegenspraak met de geestesgesteldheid van een traditioneel levende Korowai. Ik stelde me altijd voor dat zo iemand niet kan denken: ‘Daar op de kaart ben ik.’ Want hij is toch hier, waar hij op dat moment staat. Om kaart te kunnen lezen, is de ontkoppeling van tijd en ruimte een vereiste en dat is nu juist wat bij die mensen vaak nog niet is gebeurd. Wij kunnen niet meer zo denken, of jij nog wel? Wanneer heb jij voor het laatst een gat in de dag geslapen? Een echt gat, bedoel ik.

Amsterdammers, dat zijn piercings, bierbuiken, zonnebrandolie, door rood rijdende automobilisten en new age engelen. Zijn Dani’s of Asmatters nog wilder? Ik betwijfel het.

Ik heb, anders dan jij kennelijk, veel ouders kinderen zien troosten. Of probeer je op een ingewikkelde manier te zeggen dat alle geweld uiteindelijk bijdraagt aan de bodemgesteldheid?

Nog veel dank voor het nummer. Ik zie uit naar een vervolg. Graag meer schijngevechten tussen stroomopwaarts en stroomafwaarts. Doe veel groeten aan Bernadette. Ik hoop jullie snel te zien, met hartelijke groet,

==

==

13. AAN MARGREETH SOETING, 28 september 1999

==

Liefste,

==

Dit is mijn laatste dag in Japan. Morgenvroeg om 7:20 uur neem ik de shuttlebus van het hotel naar Narita Airport. Ik zit nu op een terras in het Ueno Park, vlak bij het Nationaal Museum van Tokyo waar ik graag nog een keer heen wil. Vooral vanwege de vroege kunst uit het Midden-Oosten (Irak, Iran, Syrië). De traditionele Japanse kunst ontroert me niet, hoe bijzonder ook. De Japanners hebben grote aandacht voor details, zien ook andere details dan ik, maar verzuipen er, naar mijn smaak, nogal eens in. Maar ik ben een Mondriaanliefhebber en dat is wel een ander uiterste. De boeddha’s met hun zachte ronde buiken vind ik vaak wat saai, behalve de heel oude waarvan ze hier prachtige voorbeelden hebben. Vooral de kleine boeddhabeeldjes zijn erg mooi, de reusachtige, zoals de gouden boeddha’s in een van de tempels in Nikko, leken zo van de Hema te komen.

Je hoort hier koolmezen die een onmiskenbaar Japans dialect hebben, maar veel vogels zie je verder niet. Veel dieren zijn al verdwenen door al die mensen (125 miljoen) die samengepakt langs de kust leven. Het binnenland is te bergachtig. Misschien zijn daar nog vogels en zoogdieren over, maar bijvoorbeeld de Japanse wolf, die volgens de Japanners toch echt heeft bestaan, is aan het begin van deze eeuw uitgestorven. Er komen hier zes soorten schildpadden voor. Het is een wonder dat ze nog bestaan als je bedenkt hoe kwetsbaar ze zijn. Ik heb er enkele zien zwemmen in vijvers van tempeltuinen. Weet je nog dat er bij TAFIRI in Nyegezi een delegatie Japanners langskwam die aan ons vroeg of wij hun een vuurrode cichlide konden leveren die in elegante slingerlijnen uit de diepte naar het wateroppervlak zwom om dan snel naar beneden te duiken? Die wilden ze in tempeltuinen loslaten om de illusie van een ‘paradijselijke’ omgeving te versterken. Zo’n species konden wij toen niet leveren waarna de delegatie uiterst beleefd bedankte en de reis voortzette naar een volgend meer. Het verhaal van de nijlbaars is echt symbolisch voor wat er overal in de wereld gebeurt, ook in Japan. Er zijn Amerikaanse schildpadden ontsnapt uit Japanse huishoudens en die doen het in het wild nu beter dan de meeste Japanse soorten.

Het vreemdste dat ik tot dusver meemaakte deed zich voor op een receptie die de ‘tweede’ man op de Nederlandse Ambassade in zijn woning gaf. Ik sprak er iemand die me vertelde over Japan en de Tweede Wereldoorlog. Hij vertelde hoe goed de regering verborgen had weten te houden dat Japan als eerste een bom had gegooid. Volgens hem dringt het pas nu tot de Japanners door dat het bombardement op Pearl Harbor de aanleiding was om een atoombom te gooien. Onderwijl werden wij voortdurend gefotografeerd met storend flitslicht door een onooglijk oud kereltje. Hij fotografeerde alle Nederlanders in het gezelschap. Ik stond inmiddels te praten met Maria die me als familie behandelde, waardoor ik me op mijn gemak voelde. Ze vertelde me dat ze was gedeporteerd vanaf de Transvaalkade 13, het huis waar ik tot mijn vierde heb gewoond. Dat was het huis waar zij als meisje met haar tweelingzusje Helly had gewoond. Maria kwam in Bergen-Belsen terecht, Helly zat ondergedoken. Zoals je weet, kwamen hun ouders, Felix Oestreicher en Gerda Lacqueur, de oudere zuster van Renate* om op de terugreis uit het kamp. Maria was niet erg te spreken over het dagboek van Renate dat voor mij zo belangrijk is geweest. Haar ouders worden er niet eens in genoemd. Ze begrijpt niet hoe dat mogelijk is. Ik vond het eigenlijk krankzinnig dat ik dit verhaal hier pas hoorde, in Japan. Die Transvaalkade 13 kwam vrij doordat de ouders van Maria en Helly waren omgekomen. Allemaal erg pijnlijk. Intussen fotografeerde het mannetje ons nog altijd en gonsde het om ons heen dat het de kampbewaker zou zijn waar Rudy Kousbroek over schreef. Toen Kousbroek enkele jaren geleden een lezing gaf in Japan was er een mannetje opgestaan dat zich kenbaar maakte als de kampcommandant in het kamp waar Kousbroek was geïnterneerd. Het had hem gevraagd of Kousbroek hem wilde slaan. Kousbroek heeft een afkeer van fysiek geweld en wist niet goed wat hij ermee aan moest. Terwijl ik verder sprak met Maria tetterde dat mannetje in mijn oor en hield me zijn opschrijfboekje voor. Of ik Rudy Kousbroek kende? ‘Nee, niet persoonlijk, maar ik vind het een erg goede schrijver.’ ‘War documentation’, vervolgde het mannetje en knipte weer wat foto’s. Hij vroeg me mijn naam en adres in zijn boekje te schrijven. Ik vroeg aan Maria of ik dat wel zou doen. ‘Ach,’ zei ze, ‘Kousbroek heeft het ook gedaan,’ wijzend naar zijn naam in het opschrijfboekje. Later hoorde ik van een Engelsman in Kyoto dat het niet verstandig is dit te doen. Veel van deze mensen zijn krankzinnig en gevaarlijk. Nog altijd trouw aan de Keizer. Kousbroek zocht uit wie het mannetje was en toen bleek het niet zo’n belangrijke schoft te zijn geweest als het mannetje wel had willen zijn.

Het gezelschap van Tiziano Perez, Rudi Wester en de heer Pais was erg aangenaam. Tiziano en Rudi verdroegen mijn misstappen geduldig (railpas vergeten, colbert in Kyoto in het hotel laten hangen). Ik ga ook nog een boek zoeken over het werk van Yukinori Yanagi.

Tot overmorgen, veel liefs,

==

==