Charles-Ferdinand Ramuz

De grote angst in de bergen

Vertaald en van een nawoord voorzien door Rokus Hofstede

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke uitgave: La Grande Peur dans la montagne, Éditions Bernard Grasset, 1926; deze vertaling is gebaseerd op de door de auteur herziene versie van de tekst gepubliceerd in Œuvres complètes (1941).

==

© Copyright 2019 vertaling en nawoord:

ROKUS HOFSTEDE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9107 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

I

De voorzitter voerde nog steeds het woord.

Het was tien uur ’s avonds en de vergadering van de dorpsraad was al vanaf zeven uur bezig.

De voorzitter zei: ‘Dat zijn verhalen. We hebben nooit echt goed geweten wat er daarboven gebeurd is, en het is nu twintig jaar terug, en het is van vroeger. Eén ding is duidelijk als je ’t mij vraagt, namelijk dat we al twintig jaar achter elkaar mooi gras laten verpieteren, genoeg om de hele zomer zeventig stuks vee te weiden. Dus als jullie denken dat de gemeente rijk genoeg is om zich die luxe te permitteren, zeg het dan, maar ík denk van niet, en ík ben verantwoordelijk...’

Onze voorzitter Maurice Prâlong was namelijk door de jongeren benoemd, en de partij van de jongeren stond achter hem. Maar er was ook de partij van de ouderen.

‘Dat is het ’m juist,’ zei Munier, ‘jij bent te jong. Wij niet, wij weten het nog.’

Toen heeft hij nog maar eens verteld wat er twintig jaar terug was gebeurd, op die hoge alpenweide, Sasseneire geheten, en hij zei: ‘Ons gras gaat ons net zo goed aan het hart als jullie, en net zo goed als jullie trekken wij ons de gemeentefinanciën aan. Maar telt geld nog, als ons leven op het spel staat?’

Dat lokte gelach uit, maar hij: ‘Jazeker, net zoals ik zeg, en dat zeg ik, en dat zeg ik nog eens...’

‘Kom, kom!...’ zei de voorzitter.

De jongeren waren nog steeds op zijn hand, maar de ouderen tekenden opnieuw protest aan; en Munier: ‘Het leven, zeg ik, het leven van de beesten, het leven van de mensen...’

‘Kom, kom,’ begon de voorzitter weer, ‘dat zijn verhalen... Nee, dan mijn neef Crittin, die is betrouwbaar, we kunnen staat op hem maken. En zoals ik zeg, minstens zeventig stuks vee zouden zo de hele zomer lang kunnen worden ondergebracht, en dat terwijl we al niet meer weten hoe we ze hier moeten voeden, met al dat gras dat daarboven groen wordt, groeit, rijpt, verdort, en niemand die er wat aan heeft... En toch hoeven jullie alleen maar ja te zeggen...’

Munier schudde zijn hoofd.

‘Ik zeg nee.’

Verschillende ouderen zeiden ook nee.

Munier was weer opgestaan: ‘Hoor eens, al levert dat zaakje de gemeente vijfduizend frank, tienduizend frank, vijftienduizend frank per jaar op, al levert dat zaakje vijftigduizend frank per jaar op, dan nog zou ik nee zeggen, nee, nee en nog eens nee. Want het gaat om mensenlevens, en niet alleen om hun leven hier op deze wereld, maar ook om hun leven in de andere wereld, en dat is meer waard dan al het goud dat je kan opstapelen, al is die stapel hoger dan de daken van de huizen...’

De partij van de jongeren viel hem in de rede.

Ze zeiden: ‘Goed, goed, laten we stemmen dan!’

Er waren er die hun horloge tevoorschijn haalden: ‘We zitten er al drie uur over te praten!... Wie is voor? Wie is tegen?’

Eerst stemden ze bij handopsteken of ze zouden stemmen; toen stemden ze voor of tegen.

‘Wie voor stemt, steekt zijn hand op,’ zei de voorzitter.

Er werden achtenvijftig handen opgestoken, en maar drieëndertig niet.

==

II

Dus begonnen de onderhandelingen met Pierre Crittin, de landpachter, die afkomstig was uit de vallei.

In de vallei hebben ze zo hun ideeën, die niet altijd de onze zijn, omdat ze dicht bij een spoorweg wonen. Pierre Crittin was een neef van de voorzitter, via diens vrouw, en het hele zaakje was voortgekomen uit een gesprek dat de voorzitter in de winter had gehad met zijn neef, die zich erover verbaasde dat die alp ongebruikt bleef. De voorzitter had hem verteld waarom. Crittin had gelachen; en Crittin had gelachen omdat hij uit de vallei kwam. Hij had tegen de voorzitter gezegd: ‘Die alp neem ik over wanneer je maar wil.’

‘O, als het alleen van mij afhing...’ had de voorzitter gezegd.

‘Luister,’ had Crittin gezegd, ‘volgend jaar zomer ben ik La Chenalette kwijt. Ze moeten mij er te veel voor hebben, dus ik zoek iets anders... En het is zoals ik zeg: ik neem Sasseneire over zodra jullie maar willen... Je zou de zaak aan de dorpsraad moeten voorleggen. Het zou me verbazen als er nog tegenstand kwam, want jouw verhaal is een verhaal van vroeger. Zeg, jij gelooft daar zelf toch niet in?’

‘Welnee!’

‘Nou dan...’

Crittin hief zijn glas muskaatwijn: ‘Op je gezondheid...’

‘En het spreekt vanzelf,’ was hij verdergegaan, ‘dat ik jullie het eerste jaar niet veel kan geven, want de plek moet opnieuw bedrijfsklaar worden gemaakt. Maar als je weet hoe je het moet aanleggen, is zo’n alp opknappen best interessant, mij interesseert het... En voor jou is het ook voordelig, denk maar aan het aanzien dat je meteen zou krijgen als het dankzij jou beter ging met de gemeentefinanciën, want daarmee gaat het geloof ik niet zo best...’

‘Niet zo, nee.’

‘Zie je wel.’

Ze sloegen nog een glas achterover; en de voorzitter: ‘O, maar ik ben het met je eens, hoor, ik liep er al veel langer aan te denken. Het was alleen zaak een gegadigde te vinden. Intussen is het natuurlijk wel een kwestie die alleen in de dorpsraad en door de dorpsraad kan worden geregeld. En ik zou eerst eens een beetje moeten zien hoe de mensen erover denken... Ja, de meningen wat voorbewerken, als het ware. Daarna zal ik je een seintje geven...’

‘Akkoord.’

Ze dronken een glas.

‘Voor mij,’ zei Crittin, ‘is het zonneklaar dat de zaak in orde komt, als je maar weet hoe je het moet aanleggen, want eigenlijk gelooft niemand meer in die verhalen, behalve een handvol oudjes. Het beste voor jou is gewoon recht op je doel afgaan, als je ’t mij vraagt, dat kan je positie alleen maar sterker maken, zul je zien, want de jeugd staat achter je... Gezondheid!...’

‘Gezondheid!...’

‘En dan moeten we het alleen nog eens worden over de voorwaarden, maar daarover worden we het wel eens. Ik neem mijn neef Modeste mee, ik heb de ketel, ik heb al het nodige... Half mei zouden we met het herstelwerk kunnen beginnen... Eind juni zou alles klaar zijn...’

Dat gesprek tussen de voorzitter en zijn neef, rond Kerstmis, daarmee was het allemaal begonnen. En inderdaad was de tegenstand niet zo sterk geweest als de wat wankelmoedige voorzitter had gevreesd. Alles wat jonger dan veertig was had tegen hem gezegd: ‘O, maar als u iemand hebt!... Wij zouden er zelf ook wel aan gedacht hebben net als u, het stomme was dat niemand zich aandiende. U weet wel, die verhalen... Alle drukte daaromheen... Maar als u nu iemand hebt, en iemand die betrouwbaar is, en iemand op wie je staat kan maken, dan gaan wij akkoord, wij stemmen voor...’

Een maand, twee maanden gingen voorbij. De voorzitter bleef zijn plan behoedzaam voorleggen aan iedereen die hij toevallig tegenkwam. Sommigen schudden het hoofd, maar de meesten hadden er niet veel tegen in te brengen; je zag wel dat die oude verhalen van twintig jaar geleden inderdaad al zowat vergeten waren, en aan het einde hoefde de voorzitter maar een klein rekensommetje te maken: deze is voor, deze is voor en die is tegen; wat hem, vrijwel moeiteloos, een totaal gaf aan één kant en een ander totaal aan de andere, twee totalen, eerst in zijn hoofd, daarna op papier; toen had hij de dorpsraad bijeengeroepen.

Er was een eerste vergadering van de dorpsraad, een tweede vergadering van de dorpsraad geweest – en de rekensommetjes van de voorzitter, zoals we net hebben gezien, bleken heel behoorlijk te zijn gemaakt. Achtenvijftig voor, drieëndertig tegen: een mooie meerderheid – toch waren de ouderen niet tevreden en verschillende van hen hadden na het stemmen de zaal verlaten – maar ons, ons kan dat niet zo veel schelen, want er is immers over gestemd, en de voorzitter dacht: ‘Ik ben in elk geval gedekt’ – wat voor hem het voornaamste was, zodat hij meteen de dag erna zijn neef had geschreven. Er moest nog wel over de voorwaarden worden onderhandeld, maar dat was een bevoegdheid van het gemeentebestuur, dat uit niet meer dan vier leden bestond (stuk voor stuk mannen van onder de vijftig, sinds die laatste verkiezingen, waarin Prâlong het voorzitterschap naar zich toe had getrokken).

De jeugd heeft de overhand gekregen, en de jeugd denkt nu eenmaal dat zij als enige snapt hoe de dingen werken, omdat ze naar school zijn geweest, terwijl het oude volkje amper kan lezen of schrijven. De jeugd had dus gewonnen, Pierre Crittin was weer opgedoken; ze waren het zonder al te veel moeite eens geworden over de voorwaarden; daarna hadden ze afgesproken dat ze ter plekke op Sasseneire de stand van zaken zouden gaan opmaken, voordat ze iets definitiefs vastlegden.

Ze moesten het begin van de dooi afwachten; gelukkig was het die winter erg koud maar droog geweest, en de lente zette al vroeg in. Die weide van Sasseneire ligt op een hoogte van drieëntwintighonderd meter; van alle weiden die aan de gemeente toebehoren is het verreweg de hoogste; de drie andere liggen aan de kant van het dal, terwijl Sasseneire verder terug ligt, onder de gletsjer. Op die hoogte komt het vaak voor dat er in de maand juni nog twee of drie voet sneeuw ligt op plekken die weinig zon vangen. De winst dit jaar voor Crittin was dat de witte laag daarboven minder dik was dan anders en daardoor sneller slonk door de weldadige warmte van de zon die al vanaf maart voelbaar was geweest. Zo konden ze nog vóór half mei op weg gaan, met z’n vijven, oftewel de voorzitter, Crittin, zijn neef, Compondu en de gemeenteveldwachter. Ze braken om vier uur ’s ochtends op met hun lantaarns en met proviand, en ook voorzien van een paar bottels muskaatwijn (platte larikshouten vaatjes met de inhoud van een grote pul, oftewel anderhalve liter). Ze droegen spijkerschoenen en de twee Crittins leren beenkappen, de anderen lakense slobkousen met knopen aan de zijkant. Je gaat eerst over een vlak stuk, op de linkeroever van de bergbeek die daar door een diep ingegraven bedding stroomt, tussen twee steile randen van zand die tevoorschijn komen zodra het waterpeil begint te zakken, maar in dit seizoen waren de zandbanken en ook de beekoevers zelf volledig verdwenen. Tussen het struikgewas door zag je nu en dan even hoe de beek zijn witte rug tot aan de rand van het weiland optilde, alsof hij ter plaatse bewoog. Goed land was het hier, met zijn nu al hoge gras vol bloemen; hier was het nog het goede land, waar de bergbeek zich stilhield en rustig voortkabbelde tussen het weidegras, als een dier dat aan het grazen is. De mannen liepen in twee groepen, de voorzitter en Crittin een beetje voor de anderen uit. De voorzitter droeg een lantaarn, de veldwachter droeg een lantaarn. Ze zijn begonnen te stijgen. Geleidelijk aan verwijderden ze zich van de beek, die ze links van zich naar beneden lieten vallen als een kronkelend touw, terwijl zij zelf rechts omhooggingen, langs bulten en hopen die soms dwars over het pad kwamen te liggen, zodat je een eindje moest afdalen en dan weer opnieuw begon te stijgen. Ze passeren een kleine samenscholing van hooischuren die je zien aankomen, die je zwijgend zien aankomen, waarna ze zich dicht tegen elkaar aan drukken alsof ze elkaar iets willen toefluisteren. Hier kon je nog iets zien, vanwege de sterren en vanwege het nog vrij wijde uitspansel. Maar verderop beginnen de randen van het dal naar elkaar toe te dringen, terwijl wat je tegemoet ziet komen een soort van nieuwe, nog zwartere nacht is, die onder die andere nacht is geschoven, als om je de weg te versperren. De voorzitter stak zijn lantaarn in de hoogte, een lantaarn met vierkante ruitjes, waaruit aan de voorkant en aan elk van de zijkanten een streep licht viel: je ziet elk van die strepen langer worden: de ene slaat neer op de steile helling voor je, waar de stenen een schaduw werpen, de andere twee brengen links en rechts de rode stammen van de sparren tevoorschijn, die als het ware vlak boven de grond door de wind zijn afgebroken. Je begint tussen die afgeknotte zuilen te stappen als in een keldergang, die ontstond door de lantaarn, die beetje bij beetje werd uitgegraven door de lantaarn, die werd uitgeboord door de lantaarn naarmate je voortging; dan nam de lantaarn die gang voor je weg en al het donker stortte over je heen. Je zat erin gevangen, je had het zwaar op je schouders liggen, je had het op je hoofd, op je dijen, rond je handen, langs je armen, het hinderde je bewegingen, het drong je mond binnen; je kauwde op dat donker, je spuugde het uit, je kauwde er weer op, je spuugde het weer uit, als bosgrond. Zo worstelde je een ogenblik, net als wanneer je levend begraven bent, dan werd je door het licht van de lantaarn weer tot leven gewekt – terwijl de vijf mannen almaar voortstapten, en van tijd tot tijd een steen de helling die ze zelf opgingen lieten afrollen, zodat het geluid van de steen zich mengde met het geluid van hun schoenen. Enkelen rookten; maar in zo’n nacht kun je nog zo hard aan de steel van je pijp trekken en zo veel rook binnenzuigen als je wilt: als je hem niet ziet, is het alsof hij niet bestaat. Ze hadden hun pijpen dus gaandeweg laten uitgaan, ze hadden ze in hun zakken gestoken; ze waren zonder pijp, ze maakten alleen met hun voeten nog wat geluid; de een zei iets, de ander zei iets, maar woorden, als je ze niet kunt zien, zijn net als de pijp, woorden hebben even weinig smaak. Na verloop van tijd zeiden de mannen dus helemaal niets meer; zo hoor je de bergbeek beter als hij terugkomt met zijn geluid, hij begint zachtjes te komen, en opeens, na een bocht van het pad, is hij daar met zijn volle kracht. Want toen waren ze de bergkloof binnen gegaan. Je had nog zo je longen uit je lijf kunnen schreeuwen, niemand zou je hebben gehoord. Je had een geweer kunnen afschieten: de knal zou niet eens plaats hebben gekregen in het geweldige geraas, waarin ze zich voelen drijven alsof ze onder de arm genomen zijn, en ze staan zelfs een ogenblik stil. En opnieuw zie je de lantaarn van de voorzitter de hoogte in gaan, een halve cirkel beschrijven, je wist niet goed hoe hoog boven de grond, en hoe en door wie hij werd vastgehouden; en zo maakte hij dus als vanzelf door de lucht een drietal tochtjes in het rond; waarna de lichtstaven links terechtkwamen op een houten hek, rechts op een rotsige berm, terwijl voor je het pad opnieuw tevoorschijn komt, net breed genoeg om je een voor een te laten passeren; daarom lopen de mannen nu achter elkaar. De doorgang was dwars door het rotsgesteente gegraven, dat met dynamiet tot ontploffing was gebracht, terwijl links van je de wand van de kloof loodrecht omlaagviel en het geluid van de bergbeek daarom onmiddellijk op je afkwam, het trof je vol op je kaak, onder je ene oor, aan de ene kant van je gezicht; en van de weeromstuit valt er daarna haast een stilte, is er een terugslag en een leegte, je moet het geluid gaan zoeken om het te vinden; dan was je namelijk in een uitholling van het terrein beland.

Ze gaan omhoog, ze gaan weer over een vlak gedeelte, ze gaan omhoog; het is een lange weg, die weg naar de berghut, omdat je eerst de hele kloof van het ene naar het andere einde door moet komen. Gewoonlijk wordt er vier uur gerekend voor de klim, en gewoonlijk twee uur voor de afdaling, maar begin mei was nog geen erg gunstige tijd en de vier uur bleken ruimschoots te worden overschreden. Toch zag je dat de dennen op den duur minder dicht opeen stonden en je begon ze nu ook tot hun kruin te onderscheiden, in een poeder van licht, net als het fijne stof dat de wind doet opdwarrelen van landwegen. De stammen tekenden zich met een iets donkerder kleur af tegen het grijs van de lucht, terwijl tegelijk, boven de bomen uit, een soort van dakraampjes met slecht gewassen ruiten zichtbaar werden. De vijf mannen liepen nog een stuk verder, schoven voor zich uit her en der nog een laatste schaduwgordijn opzij en betraden toen het volle daglicht, terwijl ze tegelijk aankwamen in een kale, ontboste ruimte, waar de twee lantaarns alleen nog nutteloze kleurstipjes waren, daarom werden ze uitgeblazen. Hier moeten ze behoedzaam voortgaan, omdat er een brede sneeuwstorting ligt. Crittin liep voorop met zijn met ijzer beslagen alpenstok, hij groef eerst met zijn voet een flink gat, waar hij kniediep in wegzakte, dan pas zette hij een stap; en een voor een volgden de anderen, ze zetten hun voet in de door Crittin gemaakte gaten. Zo zie je de vijf schoksgewijs, met kleine rukjes vooruitkomen, en lang zijn ze vijf puntjes, vijf nietige zwarte puntjes in het wit. Daarna komen ze door een nieuwe sneeuwstorting, ze komen door een steenlawine; verder voor hen uit, en naast hen, worden de hoge rotswanden zichtbaar; de mannen stegen met scherpe bochten naar die rotsen op, en zelf daalden de rotsen met op het oog steeds steilere, steeds gladdere muren naar hen af. Geen enkel boomgewas hield het hier uit, zelfs geen enkel spoor van gras was hier te vinden; het was grijs en wit, grijs en dan wit, en alleen grijs en wit. En zij daarboven werden steeds kleiner, onder de steeds hogere rotswanden, die ook grijs waren, donkergrijs, dan lichtgrijs; en opeens worden ze roze, namaakroze, want dat is geen kleur die aanhoudt; het is een kleur als van bloemen, een bedrieglijke kleur, die snel voorbijgaat, want ook bloemen zijn hier niet meer, en geen enkel leven; nu kwam het slechte land, dat akelig en griezelig is om aan te zien. Het ligt boven de bloemen, de warmte, het gras, alle goede dingen; boven het zingen van de vogels, want de vogels hierboven kunnen alleen nog krassen. De alpenkauw, de kraai met zijn rode snavel; zwarte of witte of grijze vogels die hier nog in leven weten te blijven, maar zonder te zingen; en verder is er hier niets en niemand meer, omdat je boven het goede leven bent, boven de mensen – intussen kwam de zon op en trof hen alle vijf tegelijk op hun linkerzij – en het jaar duurt hier twee maanden, drie maanden op zijn hoogst.

Maar je moet nu eenmaal het kleine beetje voedsel komen zoeken dat hier nog te vinden is, daarom stegen de mannen nog altijd, en ze worden op hun linkerzij getroffen door de zon, dan staan ze helemaal in de zon.

Ze worden verblind door de schittering van de sneeuwvlekken waar ze nog overheen moeten; verderop waren er lawines neergekomen. Ze kwamen weer dichter bij de beek, later zien ze hem voor zich aan de rotsen hangen.

Dan leggen ze nog een flink stuk weg af, winnen zigzaggend nog meer hoogte, bereiken de top van die laatste hindernis – en zo zijn ze halverwege de ochtend op de rand van de laatste trede aanbeland, je ziet ze erachter vandaan tevoorschijn komen, eerst hun hoed en hun hoofd, dan ook hun schouders.

En nu ligt heel Sasseneire voor hen, met de gletsjer erboven, in mooie kleuren geschilderd, net als de hele dalkom; en die mooie kleuren komen hun allemaal samen tegemoet, maar ze letten er nauwelijks op.

De enige opmerking van Prâlong tegen zijn neef was: ‘Je ziet het! Aan ruimte is in elk geval geen gebrek.’

Ze begaven zich nu tussen stukken rots hoog als huizen, waar ze wegzakten in de sneeuw; ze gingen als door stegen vol sneeuw tussen die rotsblokken, ze kwamen tussen die rotsblokken vandaan, ze belandden op een strook grind, dan op een helling waar het gras als fluweel was, nog nat en elastisch onder de zolen, omdat de sneeuw er maar net was gesmolten.

Ten slotte komen ze bij de berghut aan. Je kon hem eerst niet onderscheiden van de rotswand waar hij tegenaan leunde, en waar de balken van het dak van uitgingen, een dak uit één stuk bevestigd in de rots zelf. Je moest eerst dichterbij komen om te zien dat dat dak op verschillende plaatsen was bezweken, dat de deur niet meer in zijn hengsels hing, dat er van de bovenrand van de muren heel wat stenen naar beneden waren gevallen; maar dat hadden ze ook wel verwacht. Nadat hij alles grondig had bekeken was Crittin gaan zitten en schreef hij getallen in zijn aantekenboekje. Ze hadden de houten spon van een van de bottels genomen, hij bungelde aan zijn touwtje; ze gaven elkaar de bottel door, ze aten, ze wandelden rond over de weide; ze kwamen terug, ze dronken weer, ze aten; daarop zei Crittin, in antwoord op een vraag van Prâlong, die een getal had genoemd, omdat het gesprek intussen was doorgegaan: ‘Goed! Daar wil ik het wel voor doen...’

==

III

Zo werd alles geregeld. Er werden papieren ondertekend, en zodra het kon, werd een corveeploeg omhoog gestuurd voor het herstelwerk, dat met gezwinde spoed werd uitgevoerd.

Strozakken werden naar boven gebracht ter bekleding van de slaapbanken; ten slotte werd de kaasketel naar boven gebracht, wat geen geringe onderneming was, maar die toch glad van stapel liep.

Toen restte alleen nog het aanwerven van de mannen die met de kudde omhoog zouden trekken.

Dagen achtereen bleek zich echter niemand te melden. Het besef begon door te dringen dat het nog niet makkelijk zou worden om volk voor daarboven te vinden; toen kwam Clou, en het zat de voorzitter niet lekker dat Clou als eerste zijn diensten aanbood.

Clou’s hoofd hing schuin opzij; hij kuchte: ‘Het schijnt dat we bij u moeten zijn voor het werk op de alm...’

Terwijl hij dat zei, keek hij de voorzitter aan van onder het ene ooglid dat hij nog kon gebruiken, want het andere was voor altijd verstard boven een lege oogkas; zijn neus stond scheef, het linkerdeel van zijn gezicht was kleiner dan het rechter; hij stond voor je met zijn handen in zijn zakken, zijn hoofd hing schuin opzij.

Je wist nooit echt goed of hij je aankeek of niet, zodat de voorzitter met zijn houding verlegen was, omdat hij nog niemand had kunnen aanwerven, aan de ene kant, maar omdat hij veel liever, aan de andere kant, als het even had gekund niet met een dergelijk slag mannen te maken had gehad; met een man van dat slag, die al heel lang door iedereen werd gemeden; en waar Clou van leefde was tamelijk duister, hij ging jagen zonder vergunning, hij ging vissen zonder vergunning, hij ging in de bergen naar planten zoeken, hij ging naar stenen zoeken, en ook naar goud, zo zei men; terwijl over sommige andere dingen alleen werd gepraat op fluistertoon.

‘Tja,’ zei de voorzitter, ‘begrijp je, mijn neef is degene die daarover gaat. Maar ik zal het hem laten weten.’

‘Mij,’ zei Clou, ‘zou het van de zomer aardig uitkomen, want daarboven ben ik vlakbij...’

Het was kort voor het donker, op een zaterdagavond. Ze hadden een afspraakje gemaakt, met z’n tweeën. Ze waren nog een keer, met z’n tweeën, omhooggelopen op het voetpad achter het dorp, terwijl Clou met de voorzitter aan het praten was. Ze waren omhooggelopen op het voetpad, ze waren met het voetpad afgebogen. Even verderop was de plek waar ze altijd kwamen zitten, met de zonsondergang achter zich. Er was daar een gat in de haag; hij glipte er als eerste doorheen, draaide zich dan om en reikte Victorine de hand. Hij nam haar bij de hand, hij zei: ‘Pas op voor je jurk.’

Ze kwam, ook zij helemaal bukkend, eerst verscheen haar hoofd; ze kwam verder naar voren, dan is ze er helemaal door, ze keert hem haar bruine gezicht toe, waarop een zwarte, kroezige sliert haar, losgekomen uit de kam, tot op haar neus afhing. Ze schoof hem achter haar oor, en richtte zich op. Dan lachte ze hem toe met al haar tanden, die een witte streep vormden onderaan haar bruine gezicht...

‘Zoals u wilt,’ zei Clou... ‘Ik heb de tijd, beslist u maar, ik hoor het wel...’

Ze hadden de zonsondergang achter zich, achter zich hadden ze de haag.

Voor hen waren de glooiende weiden en helemaal onderaan het dorp, en het leek wel of het zich naar beneden had laten glijden, zoals jochies doen op het zitvlak van hun broek.

Daar lag, iets voor de bergbeek, op een tamelijk vlak stuk waar ze tot stilstand was gekomen, die verzameling kleine daken, die zich samendrongen onder hun ijle blauwe rookpluimen.

Door de kleur van die rookpluimen heen zag je de kleur van de dakleien, de kleur van het hout; je zag de grijze dakleien. Je zag het rood, of bruin, of zwart van de oude balken, boven de witgekalkte onderbouw van de muren. Je zag dat de daken daar dicht opeengepakt stonden, schouder aan schouder, omdat ze graag bij elkaar waren, nauw verbonden, vol vertrouwen en vriendschap – en Clou zei dat het geen haast had – en ook zag je, achter hun schuttingen, de tuinen die groen begonnen te worden, met spikkels geel, blauw en rood.

Victorine en Joseph zaten achter de haag, ze waren er beschut tegen blikken. Tegenover hen lagen de bergen, die roze werden. Je hoorde hoe er in de steegjes werd gepraat, je hoorde deuren draaien in hun roestige hengsels. Je hoorde het langgerekte gillen van de grendel van de varkensstal, helemaal eender met het gillen van de beesten die erin opgesloten zitten...

Op dat moment had Clou zich omgedraaid, met zijn handen nog steeds in zijn zakken: ‘Voor mij zou het handig zijn geweest, meer niet... Afijn, u ziet maar.’

Want hij wist wel dat de mensen bang voor hem waren, en daar maakte hij gebruik van – en de bergen zijn nu niet roze meer, ze zijn geel.

Er klinken hamerslagen, iemand zaagt hout.

Het was avond, begin juni, en de mannen die naar de hut omhoog moesten, hadden op dat moment al aangeworven moeten zijn; maar het ging niet vanzelf, er was nog niemand verschenen behalve Clou, zoals we net hebben gezien – en intussen zaten ze eens te meer daarboven, met z’n tweeën, onder de haag. Lang zeiden ze niets. De bergen tegenover hen waren nu grijs; zelfs de hoogste pieken hadden hun kleuren afgelegd.

Ze zeiden nog steeds niets. Zij wachtte tot hij als eerste zou praten. Ten slotte had ze zich naar hem omgedraaid; ze begon verbaasd te zijn. Ze kijkt hem een eerste keer aan; ze kijkt hem nog eens aan, als om te vragen: ‘Wat is er?’

De bergen waren helemaal grijs geworden, zoals wanneer as zich over gloeiend houtskool legt.

Je hoort zwepen knallen; je ziet de koeien komen drinken aan de drenktrog; het waren donkere vlekken, want het ras van hier is een klein, zwart ras.

Weer klinkt er gepraat in het dorp – Clou was zojuist weggegaan, zijn linkerschouder lager dan zijn rechter – en net op dat moment kijkt Victorine Joseph nog eens aan.

Hij zweeg nog steeds, maar hij ziet wel dat hij niet langer kan zwijgen. En het was onder de haag, waar ze al zo vaak samen waren geweest, plotseling: ‘Luister, Victorine...’

Na de grote stilte die er tussen hen was geweest, en de stilte begon nu overal te zijn, alleen het water stroomt, de bladeren ritselen of je hoort het belletje dat aan de hals van de geit is blijven hangen en waarmee ze de hele nacht klingelt; maar de mensen verstommen en het geluid van de mensen verstomt; de mensen zijn naar huis gegaan, ze zitten voor hun bord warm eten.

En het is alsof Joseph expres zo lang heeft gewacht, zodat zij beter zou horen wat hij haar te zeggen had; hij gaat verder: ‘Weet je, ik heb het eens nagerekend... We hebben tweehonderd frank te kort als we in het najaar willen trouwen... Behalve als je niet meer wil?’

Hij keek haar uit zijn ooghoek aan; hij ziet dat ze haar hoofd naar hem toekeerde, en dat ze het daarna boog; hij begint weer: ‘Dus je wil nog altijd?...’

Ze schudt voor de grap van nee met haar hoofd, hij gaat verder: ‘Dus als je wil...’

Dan stopt hij opnieuw.

‘Luister, lieve Victorine, we moeten verstandig zijn... Ik heb een idee... Die tweehonderd frank... Ik bedacht dat ik omhoogga naar Sasseneire. Ze zoeken volk. Mijn moeder kan het alleen af, want we sturen de twee beesten mee naar boven. Ik hoef alleen maar met de voorzitter te gaan praten... En zo hebben we de tweehonderd frank gevonden, want rijk zijn we niet, dat weet je. En dan kunnen we het bed kopen, het linnengoed, alles wat we nog niet hebben, we kunnen voor de winter de kamer laten herstellen. Alles zou klaar zijn voor de maand november, we hadden het immers over die maand gehad, tenzij jij daar niet meer zo op staat – in dat geval kunnen we wachten, maar ik zou liever niet hoeven wachten... En jij?’