Ad ten Bosch

De IJssel stroomt feller
dan de Amstel

Herinneringen van een boekverkoper,
uitgever en schrijver

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 AD TEN BOSCH, ZUTPHEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 9109 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

Voor Adriaan en Sophie

Vooraf

Op weg van de lagere school naar huis liep ik onder de Drogenapstoren door en zag linksonder aan de Zaadmarkt, in de kopse kant van het grote pand dat aan de Decanije grenst, in het middelste raam een complexe machine vreemde capriolen uithalen. Het was een warme dag, het raam stond open, ik leunde in het venster en keek naar iemand achter een toetsenbord. Uit een houder boven zijn hoofd vielen metalen deeltjes in een bak, na een zekere hoeveelheid opgepikt door een grijparm, waarna er van alles bewoog, ratelde, stoomde met als resultaat een smal stuk lood van een centimeter of twintig. De man achter de machine knikte naar me en vroeg hoe ik heette. Ik noemde mijn naam. ‘Met s of sch?’ vroeg hij en tikte verder, metalen deeltjes vielen, de grijparm kwam in beweging, vreemde capriolen herhaalden zich en opnieuw kwam ergens een smal stuk lood vandaan, dat ik van hem kreeg en mee naar huis mocht nemen. Ik las mijn naam in spiegelschrift. Ik had staan kijken naar een Linotype-zetter van drukkerij Nauta. Ik moet tien of elf zijn geweest.

==

De zoon van een boekverkoper

Op 5 maart 1951 kwam ik in een onrustig gezin ter wereld. Binnen de familie werden we ‘De Italianen’ genoemd.

Mijn vader verkocht boeken. Hij was een kalme, lieve man, zij het gemakzuchtig. Mijn moeder zorgde voor spanning in huis. Met haar felle natuur zette ze de boel regelmatig in de fik. Ze had ook het avontuurlijkst geleefd, in eerste instantie vanwege haar ouders, die haar overal mee naartoe hadden gesleept – grootvader Adrianus Boer werkte als waterbouwkundige voor een Rotterdamse havenmaatschappij en liet zich van harte over de wereld sturen. Een gereformeerd man, deze grootvader, een Anti-revolutionair, met een vast vertrouwen in God, de bijbel en zijn duimstok.

Kort voor zijn eerste klus in Nederlands-Indië ontmoette hij grootmoeder. Hij was drieëntwintig, grootmoeder een tiener, en een wees, opgevoed in een tehuis, vanuit de crisiskas. Om die reden verviel haar erfenis aan de staat. Volgens moeder was haar moeder, Anna Pietronella de Wit, de laatste telg van het geslacht van de gebroeders De Witt – moeder maakte verhalen nogal eens mooier. Ik nam het als kennisgeving aan. Slechts een aantekenboekje en een zegelring schenen haar te zijn gelaten.

Wat waren haar kansen op dat moment? Ze bevrijdde zich van het tehuis door met grootvader te trouwen, met de handschoen. Een broer van grootvader begeleidde haar naar het stadhuis, en na de huwelijksvoltrekking stapte ze op een boot naar Nederlands-Indië. Ze was een knappe verschijning en het gerucht ging dat ze tijdens de overtocht speciale aandacht van de kapitein genoot. Grootvader stond haar op de kade op te wachten, met als welkomstgeschenk een wit tafellaken met Indische motieven in wit zijde geborduurd. Op familiebijeenkomsten werd later rijsttafel gegeten. Dat had het huispersoneel in Indië grootmoeder geleerd, en die kunst beheerste ze tot in de finesses. Telkens wanneer de potjes, pannetjes en schaaltjes op tafel stonden, lag daar ook dat laken. De sierlijke motieven brachten herinneringen aan die verre jaren naar boven en wij, kleinkinderen, kregen een beeld van een jeugd in de tropen. Mijn oom Piet werd er geboren, en op 18 augustus 1920 in Medan mijn moeder, Nelly Lena, waarna nog oom Ad en tante Ank volgden. Grootvader leerde zijn kinderen lezen en schrijven. Later, toen grootvader in Spanje en Portugal werkte, en er wel scholen in de buurt waren, volgden ze onderwijs in het Duits, Spaans of Portugees. Moeder was het lievelingetje van haar moeder, die na de jaren in een weeshuis haar dochter maar met moeite alleen kon achterlaten. En grootmoeder bepaalde veel, zo niet alles in haar gezin.

‘Zeg Janus, wordt het niet eens tijd dat we koffers pakken.’ Dan had grootmoeder voor haar gevoel weer lang genoeg in Nederland gewoond. ‘Zeg Janus, wordt het niet eens tijd om terug te gaan naar Rotterdam.’ Ze noemde hem bij zijn troetelnaampje, dat ze enigszins spottend uitsprak. Ze zijn ontelbare keren verhuisd, naar Egypte, China, Turkije, Perzië, de kinderen meenemend of bij familie achterlatend.

Later zorgde moeder zelf voor de nodige turbulentie. Net als haar moeder was ze een schoonheid, en van het type dat gehoor gaf aan haar hart; zo trouwde ze in de oorlog met een SS-tankofficier die ze tijdens haar werk in een kunsthandel te Arnhem had ontmoet. Hij mocht van mijn grootouders op bezoek komen, maar niet in uniform. Volgens haar oudste broer, die voor Philips werkte en met radioapparatuur actief was in het verzet, was het een reactie op een gestrande relatie. Wie zijn verstand niet gebruikt zal het met zijn emoties moeten doen, en dat gold zeker voor moeder. Ze was drieëntwintig toen ze met haar kersverse echtgenoot naar het landgoed van zijn familie in Oost-Pruisen vertrok. Dat moet zo groot zijn geweest dat ze er een halfuur over deden om per auto het huis te bereiken. Haar huwelijk oversteeg nauwelijks de duur van hun huwelijksreis; aan het eind van die veertien dagen vertrok haar man naar Rusland. Met Kerst was hij even thuis, om te vernemen dat er een kind op komst was; veel meer tijd hebben ze samen niet doorgebracht. Hij stond erop dat ze terugkeerde naar Nederland. ‘We redden het niet tegen de Russen. Die zullen ons afmaken. Voor jou en het kind is het daar veiliger.’ Ze stapte brutaalweg in militaire treinen. ‘Ik ben de vrouw van een Duitse officier en zwanger.’ Dat was januari 1944, uitgerekend de maand dat Berlijn het hevigst door de Engelsen werd gebombardeerd. Moeder moest van het ene kopstation dwars door de stad naar het andere om een trein in de richting van Nederland te bemachtigen. Voor ze Berlijn kon verlaten bracht ze dagenlang in schuilkelders door. Van Gerdauen over Berlijn naar Enschede – bij geen van de controles is ze uit de trein gehaald, kennelijk overtuigden haar dikke buik en haar papieren. Vanaf Enschede ging ze verder naar Arnhem, naar haar ouders, met wie ze vervolgens naar de Veluwe evacueerde, waar ze in mei van dat jaar geboorte gaf aan een dochter. De vader van haar kind was inmiddels in Rusland gesneuveld. Moeder heeft er nooit over gesproken, althans niet met mij. Ik ken dit verhaal van de zus van haar overleden echtgenoot, die ik na Die Wende in het voormalige Oost-Duitsland heb opgezocht. Deze gewezen journaliste had mijn zwangere moeder geholpen bij haar gang door Berlijn. Misschien wilde ik iets van de geschiedenis voor een roman gebruiken. Zij was ouder dan moeder en woonde in een eenvoudige flat, waarschijnlijk luxueus voor Oost-Duitse begrippen. In het trappenhuis, op weg naar mijn afspraak, ontmoette ik een vrouw in de leeftijd van mijn halfzus; ze kon een tweelingzus zijn, ik zei dat ik zag dat zij familie was. ‘Dan bent u de broer van Helmute,’ antwoordde ze. Mijn zus was naar haar vader Helmut genoemd. In Nederland heette ze Mieke. De vrouw bleek de dochter van de dame met wie ik had afgesproken. Ze had voor haar moeder boodschappen gedaan en ging me voor in het huis.

Moeders voormalige schoonzus was een kalme, intelligente vrouw. Aan het eind van de oorlog was ze vanuit Oost-Pruisen naar het westen gevlucht, in de hoop aan de Russen en het communisme te ontsnappen. Na de oorlog werd de officiële grens iets verder naar het westen verlegd waardoor ze alsnog in Oost-Duitsland kwam te wonen. ‘Een halve dag langer doorlopen had me veertig jaar communisme bespaard.’ De vrouw bezat de brieven van moeder aan haar toenmalige schoonouders, of ik daar belangstelling voor had? Natuurlijk had ik dat, maar moeder en zus waren van mijn reis noch van mijn plannen voor een boek op de hoogte en ik vroeg me af of ik hun toestemming nodig had. Op mijn jongste zus na ging ik niet met de familie om, de uitkomst van een verzoek liet zich raden. Toen de roman Erfenissen was verschenen, vroeg moeder waarom ik nooit met haar over haar oorlogsjaren had gesproken. ‘Dat kan ik u beter vragen, u heeft er nooit met uw kinderen over gesproken; ik mocht niet eens de brieven aan uw schoonouders inzien.’ Mijn broer wilde een rechtszaak tegen me beginnen, hij werkte als bankier in Moskou en had me vandaar woedend gebeld. Hij had weliswaar geen letter van het boek gelezen, maar dat hinderde hem niet een mening te hebben. Ik moest er dus in geslaagd zijn voor de familie een reëel beeld te schetsen, en aan de heftige reacties te oordelen ging daar een aardige therapeutische werking vanuit. Hoewel de geografische aanduidingen overeenstemmen met moeders verleden is het verhaal in Erfenissen verzonnen. Ik wilde een overtuigend portret maken van een moeder die binnen de absurditeit van een oorlog uit liefde handelde. Ik vond haar een stoere vrouw en zou willen dat zo over die moeder werd gedacht, want hoe het er bij mijn moeder aan toe is gegaan en wat haar gedachten en beweegredenen zijn geweest, kon ik natuurlijk niet weten. Evenzo zou ik niks over de woede van mijn broer kunnen zeggen. Hij had een onvoorspelbaar karakter, mijn jongste zus en ik waren altijd op onze hoede voor hem. Misschien vond hij haar handelen moreel verwerpelijk en rakelde Erfenissen op wat hij van haar had weggestopt.

‘Hoe kun je haar dit aandoen?’ riep hij met stemverheffing. Had hij deze geschiedenis anders opgevat, dan zou hij bewondering kunnen voelen; in ieder geval zou hij zich kunnen afvragen of er liefde in het spel was geweest, of moeder uit liefde had gehandeld, ook al was haar geliefde een officier van de vijand. Onder geen beding kan een liefde verwerpelijk zijn. Mijn oudste zus is in liefde verwekt en daar is niets beschamends aan.

==

==

##

==

Trouwfoto Hendrik Willem ten Bosch en Nelly Lena Boer;
Arnhem, 20 juli 1948.

##

Mijn vader en zijn schoonmoeder lagen elkaar niet, hij vond dat zij zich op een troon had geplaatst vanwaar ze meende over de familie te kunnen heersen. Vader liet zich niet gauw iets zeggen en dat gaf spanning tussen mijn ouders; moeder had het explosieve en dwingende karakter van haar moeder. Ik hield die grootmoeder op afstand, en ze was ook niet bepaald op mij gesteld. Niet dat ze daar openlijk voor uitkwam, ik merkte het aan subtiele verschillen in de omgang met bijvoorbeeld mijn zussen, neven en nichten. Ondanks dat ging ik toch graag bij mijn grootouders op bezoek; thuis was de situatie met moeder niet veel anders, ik was gewend aan een lastige vrouw in de buurt, en in aanwezigheid van grootmoeder was moeder geneutraliseerd dus het bleef ook daar bij één lastige vrouw. Na grootvaders pensionering kochten mijn grootouders opnieuw een huis in Arnhem. Als ik wist dat mijn ooms en tantes op bezoek waren, dan werd de treinreis naar Arnhem een plezierrit. Niet alleen verlieten we het eentonige gezinsleven op de Boompjeswal in Zutphen, we waren op weg naar familie die in het buitenland werkte, en met foto’s en verhalen een wereld voortoverde waar ik, als ik thuis was, stiekem van droomde. Dat die wereld bestond was al een troost. Mijn neefjes en nichtjes zagen er ook anders uit, de zon zat in hun haren, of misschien was het de wind, hun huid was anders van tint, hun hele bestaan leek met meer warmte omgeven en daar kon ik naar verlangen. Ik was jaloers op hen omdat ze al hadden gevlogen; wij hadden thuis niet eens een auto.

De trein voerde langs Bronbeek, een voormalig koninklijk paleis. KNIL-veteranen brachten er hun oude dag door. Deze Indiësoldaten in hun Napoleontische uniformen leken een vooraankondiging van de rijsttafel die ons later te wachten stond. Vanwege de winkel was vader vaak afwezig en bij een van die keren hoorde ik grootmoeder over vader zeggen dat ze hem maar een sulletje vond met al die boeken waarna ze voor mij voorgoed had afgedaan. Ze zou me kort voor haar dood nog een keer verbazen. Tijdens een bezoekje aan Nederland vroeg moeder of ik afscheid wilde nemen van grootmoeder. ‘Ze zal niet lang meer leven.’ Ik ging met mijn ouders en grootvader naar het ziekenhuis in Rotterdam. Het was januari 1974, ik was met Kerst en Oudjaar thuis geweest en zou twee dagen later terugvliegen naar Canada, waar ik inmiddels woonde. Ik had haar in geen jaren gezien en schrok toen ik haar daar rechtop in bed zag zitten, strijdvaardig als altijd, maar met de dood in haar ogen, uitgemergeld, met een huid van geplooid perkament, bleke en dode haren die alle kanten uitstonden, alsof ze onder stroom had gestaan. Mijn komst verbaasde haar. Na enige minuten vroeg ze mijn ouders en grootvader de kamer te verlaten, om me vervolgens onder vier ogen te bekennen dat ze spijt had van haar gedrag jegens mij en haar excuses aanbood. Ze vroeg of ik die wilde accepteren. Ik stelde haar gerust, al dacht ik er het mijne van, maar met een grootmoeder in deze conditie ging ik geen discussie meer aan. Ik ben echter geen aanhanger van de excuuscultuur en wantrouw over het algemeen de oprechtheid ervan, meestal gebeurt het om de weg voor iets anders vrij te maken, een excuus uit eigenbelang. Ik maakte er bij grootmoeder weinig woorden aan vuil. Het was mooi dat ze het uitsprak, een gebaar, meer niet, het veranderde niets aan mijn opvattingen over haar. Een week later was ze overleden.

==

Mijn vader was een gevoelig man, rustig en bescheiden, met veel humor. Niet een vader bij wie je op schoot kroop, of die met je stoeide; ik weet nog hoe ik schrok van een vader die een vriendje oppakte en in de lucht gooide. Maar ik vond het fijn als ik hem zag, ik hield op een afstandje van hem. In mijn vroegste herinnering zit hij rokend in een stoel en leest een krant, een weekblad, een boek. Aan tafel dienden we te zwijgen zodra hij naar de nieuwsberichten luisterde, of op zondag naar mr. G.B.J. Hiltermann met ‘De toestand in de wereld’.

Hij was de jongste uit een gezin van vier en een nakomertje, door zijn moeder verwend. Op oudere leeftijd leek hij me niet in staat voor zichzelf te zorgen, hij kon geen ei bakken. Wel kon hij thee- en koffiezetten, en flessen ontkurken – weinig flessen wijn, want zoals veel mannen van zijn generatie dronk hij voornamelijk jenever. In de hele familie werd stevig gedronken, ook bij de ouders van moeder: de mannen jenever, de vrouwen brandewijn met suiker, waarvoor grootmoeder speciaal een setje zilveren lepeltjes in huis had. Vader was van kinds af aan met jenever vertrouwd, zijn moeder dreef vroeger een slijterij. Vader was geen alcoholist, al kon hij met gemak op een avond een halve liter aan.

De vader van mijn vader heb ik nooit gekend. Hij was al gestorven voor ik was geboren, voor ik verwekt was zelfs. Samen met een broer en twee ongetrouwde zusters had hij met een vrachtschip op de rivieren gevaren, ze ventten kolen die ze in Limburg inkochten. Tegen het einde van de negentiende eeuw leden ze honger en verkochten ze het schip, om in Zutphen een brandstoffenhandel te beginnen. De familie kwam er oorspronkelijk vandaan en had daar de meeste klanten. In de achttiende eeuw raakte een Ten Bosch bij de schipvaart betrokken. Een meisje, Fanny ten Bosch, verwachtte een kind van, zo werd gefluisterd, een officier van het regiment in de stad – de zus van mijn vader noemde op haar sterfbed de naam van de verwekker, ene Blom van Assendelft. Ze had me speciaal naar het ziekenhuis laten komen omdat ze me nog iets belangrijks moest vertellen. Kennelijk wachten we in onze families met lastige bekentenissen tot op het laatst. ‘We zijn een bastaardfamilie,’ bekende ze vol schroom. Ik moest erom lachen, ‘maar tante, ik heb ooit een van de halfbroers van prinses Juliana ontmoet, dat zo’n man zich door het lot bekocht voelt kan ik me voorstellen maar die geschiedenis van onze familie is van bijna tweehonderd jaar terug, wat kan het u schelen?’ Je kunt ook overdrijven. Een DNA-test zou het verhaal kunnen bevestigen – en ook het verhaal van moeder over De Witt – maar of ik nu weet of het waar is of niet, het zou mijn leven op geen enkele manier veranderen. Het buitenechtelijke kind, een jongetje, is mijn voorvader Hendrik Willem. Het kwam uiteindelijk onder de zorg van het Burgerweeshuis terecht, waar een oom van hem, ook een Ten Bosch, rentmeester was. Deze man moet zich geschaamd hebben voor dat kind en heeft het meedogenloos aangepakt; in verslagen van het weeshuis doemt het arme joch regelmatig op, gestraft en opgesloten; hij zou onhandelbaar zijn, ongehoorzaam, ‘amoureuze handelingen hebben verricht met een dienstertje’. Uiteindelijk zou hij de laatste Zutphenees zijn die aan het schandblok is geslagen, een terugkerend onderwerp in geschiedenisboeken over de stad, een tienerjongen met hoofd en handen in het hout geklemd en op de markt tentoongesteld, door iedereen te beschimpen, te bespugen en met eieren te bekogelen. Zijn moeder gaf zich aan een schipper en verliet met haar zoon de stad. Zo kwam deze tak van de familie een eeuw lang op een schip terecht. Als ik het wel heb, heette het laatste De twee gebroeders. Op oude foto’s van de binnenvaart speur ik nauwgezet naar die naam.

==

‘Alles in de wind, alles in de wind, t’is maar een
schipperskind.’

==

Aan wal begonnen de broers ieder een eigen brandstoffenhandel. Grootvader trouwde een boerendochter uit de buurtschap Tonden en kreeg met haar een dochter en drie zonen, van wie vader het nakomertje was. Grootmoeder begon een kruideniersbedrijf vlak bij de kolenhandel van grootvader in de volkswijk de Polsbroek. Toen een wet uit 1905 bepaalde dat een kruidenier geen sterkedrank mocht verkopen, moest zij een keuze maken; grootmoeder was een verstandige vrouw, ze nam afscheid als kruidenier en vestigde zich als slijter.

De jenever werd geconcentreerd in mandflessen aangeleverd. Grootvader versneed de drank met gedistilleerd water tot het gewenste alcoholpercentage. Na afloop van dat werkje kwam hij met een blozende kop uit de kelder. Met de paard en wagen van de kolenzaak bezorgde hij voor grootmoeder bestellingen in de stad. Vader ging vaak mee, trots naast hem op de bok gezeten. Zo kwam hij naar eigen zeggen voor het eerst met poëzie in aanraking. Een bordeel in de Polsbroek, De Wienerbar genaamd, was klant bij grootmoeder, en vooral daar ging vader graag mee naartoe; de reputatie ervan sprak tot de verbeelding van iedere jongeman. In het huis des verderfs las hij op de muur:

==

Hier kan men rijden zonder paard,

en steken zonder degen;

waar liefde heerst,

gebiedt de Heer Zijn zegen.

==

Deze grootvader had een paar bijzondere eigenschappen. Zo droeg hij zomer en winter een dikke wollen borstrok. Zijn motto was: ‘Wat goed is voor de winter is ook goed voor de zomer.’ En hij kon de lokroep van circussen en kermissen niet weerstaan. Zodra die hun tenten in de stad hadden opgeslagen, was grootvader dag en nacht verdwenen, om pas nadat het volk met hun wagens was vertrokken weer boven water te komen en zonder verdere verklaring over te gaan tot de orde van de dag. Omaatje, zo noemden we de moeder van mijn vader omdat zij zoveel kleiner was dan de andere oma, heeft daar nooit wat van gezegd.

Grootmoeder stierf toen ik vijf was. Mijn sterkste visuele herinnering is aan haar postuur – klein en tenger – en haar altijd zwarte kleren. Op het laatst verhuisde ze van het huis boven de slijterij naar een bovenwoning op de Weg naar Laren, waar ze introk bij haar dochter en schoonzoon. Tante Truus was in twee huwelijken kinderloos gebleven. Wanneer we bij grootmoeder op bezoek kwamen, werden we onthaald op een gillend geblaf van haar hond, een klein, dik en ondefinieerbaar geval, Tekie genaamd. Hij maakte een herrie van jewelste, en we waren een beetje bang van dat beest. Dan pakte grootmoeder een fles advocaat en deed een paar flinke scheuten in zijn bakje, waarna we de rest van de middag geen last meer van hem hadden.

In de fysieke omgang voelde omaatje zachter aan dan oma, het prikken van een baard deed daar niets aan af. De trekken in haar gezicht herinner ik me niet meer, wel kijk ik regelmatig naar haar portret, foto’s van mijn vaders ouders hangen in een gouden ovaaltje op mijn werkkamer. Moeder vond haar schoonmoeder lief, en dat was bijzonder want moeder vond vrijwel nooit iemand lief. Verder was me van deze voorzaten niets bekend. Is het van belang hoe je zestig jaar na je dood wordt herinnerd? Mijn grootouders zijn al zo lang dood, mijn vader is dat al veertig jaar. Als het erom gaat op een bepaalde manier herinnerd te worden, dan kun je je beter misdragen of hopen dat je iets overkomt wat tot ieders verbeelding spreekt.

Godsdienstlessen op de gereformeerde school leerden vader van goed en kwaad, van de duivel en de duivelse invloeden van alcohol, waarbij de dominee – Van Paassen – steevast naar vader keek. Hij kon die man wel schieten want vader hield van zijn moeder en niemand mocht iets op haar aanmerken, zelfs de dominee niet. Uitgerekend die Van Paassen woonde later volkomen dement naast ons op de Boompjeswal en wilde steeds, in driedelig grijs, met ons touwtjespringen; ik was nog jong en begreep niet waarom vader zo onaardig tegen dat lieve mannetje deed.

Vader was als kind een veellezer, en tijdens zijn HBS-jaren legde hij al een kleine bibliotheek aan. Na zijn middelbare school vertrok hij naar Amsterdam. Hij had een verlangen naar de grote stad zoals veel kinderen uit de provincie – overtuigend beschreven in Verwoest Arcadië van Gerrit Komrij. Hij vond werk bij boekhandel Allert de Lange op het Damrak en later op de buitenlandafdeling van uitgeverij Meulenhoff. Kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog bood zijn beste vriend Bob Schillemans van uitgeverij Thieme hem een baan aan. In de oorlog was vader in Duitsland tewerkgesteld, na de oorlog werd hij gevraagd boekhandel Van Someren te runnen. Hagenbeek, de eerdere eigenaar van boekhandel Van Someren, was voor de oorlog gestorven. Boekhandelaar Kobus, die op de Burgemeester Dijckmeesterweg al een boekhandel dreef, had de zaak van de weduwe Hagenbeek overgenomen. Toen vader daar goed en wel aan de slag was, vroeg Kobus hem de zaak over te nemen. Kobus had geld nodig, de ondernemingen in Nederland moesten de belastingen over de oorlogsjaren betalen. En wie had geld in die tijd? Bovendien wilde het echtpaar Kobus aan de Burgemeester Dijckmeesterweg blijven wonen, in dat mooie pand met het grote balkon vanwaar je zo schitterend over de Grote Gracht uitkeek. Figuren als Kobus, en ook mijn vader, waren overlevingsstrategen, tevreden met het leven dat de boekhandel hun bood. Van winstmaximalisatie zullen ze weleens gehoord hebben maar geen moment heeft dat begrip bij hun afwegingen een rol gespeeld. Liefhebbers waren het, ze deden niets liever dan boeken verkopen en waren tevreden met wat dat opbracht, zolang ze zich maar in het universum konden ophouden dat ze zo zorgvuldig met boeken hadden opgebouwd.

##

==

Turfstraat, rond 1935.

##

Op zekere dag zag de nieuwe eigenaar van de Boek- en kantoorboekhandel Van Someren bij de firma B. Bornholt, recht tegenover zijn zaak in de Turfstraat, een jonge vrouw binnengaan. De vorige werkgever van deze vrouw had haar, een weduwe met een dochter en wonende bij haar ouders in Arnhem, aan een baantje geholpen bij een kennis en collega in Zutphen.

Een jaar later trouwden de jonge vrouw en de boekhandelaar; het huwelijk bracht twee zonen en een dochter voort.

==

==

Boompjeswal

Ochtendrood in het matglas van de voordeur is waarschijnlijk mijn oudste herinnering, of het moet een blik langs de huizenrij in de richting van de Beukerstraat zijn. Ik sta voor ons huis op Boompjeswal 15 en ben te klein om de vensterbank aan te raken, daartoe uitgedaagd door een oudere buurjongen. De Beukerstraat gaat op het kruispunt met de Boompjeswal over in de Laarstraat. Achter dat kruispunt, vanaf de Boompjeswal gezien, ligt de Paardenwal. Nog zie ik vader met mijn broer die richting uitlopen, broer gaat voor het eerst naar de lagere school en ik kijk ze na tot ze op het plein uit mijn blikveld verdwijnen.

Dat was het begin van het schooljaar 1956–1957. Het gezin kwam uit een heftige periode van ziektes. Mijn jongste zusje was een van de slachtoffers van de laatste polio-epidemie in Nederland. Op een dag gingen we naar het ziekenhuis om afscheid van haar te nemen, want volgens de artsen zou ze het niet overleven. Niet dat we aan haar bed mochten staan, haar mochten aanraken of lieve woordjes influisteren. Zusje heeft maandenlang in afzondering gelegen, zelfs mijn ouders mochten niet bij haar komen. We trokken langs een raam van een kamer waar van alles te zien was behalve iets wat op een zusje leek. Als ze toen was overleden zou me geen beeld van haar zijn bijgebleven. Ze was drie jaar oud, ik een jaar ouder. Ik bezit een kleine zwart-witfoto, met kartelrand, die op de dag van dat bezoek van ons gezin is gemaakt; een ontredderd hoopje op een bank in de buurt van het ziekenhuis. Vader in donker pak, een sigaret in de hand op zijn knie. Er staat een fiets tegen de bank, zo’n ouderwetse ijzeren fiets, ik kan niet zien of het een dames- of herenfiets is. Waarschijnlijk was hij van vaders zus, tante Truus, die de foto moet hebben gemaakt, want wij hadden thuis geen camera.

##

==

Gezin na afscheid van zusje Ank (1955);
v.l.n.r. Dick, moeder, vader, Ad, Mieke.

==

==

Ad, 8 jaar.

##

Het gezin ging in de stad meestal te voet. Moeder zag er netjes uit, zoals ik me haar op zondagen herinner. Op die dagen trokken we ‘zondagse kleren’ aan. Broer en ik gingen hetzelfde gekleed: korte broek, een hesje, wollen sokken, sandalen. Het oudste zusje moet elf of twaalf zijn, een beginnende puber, in een rok, met sokjes in dichte schoenen. Moeder breidde sokken, borstrokken, truien, verstelde die, haalde ze uit als ze voor iedereen te klein waren geworden en breidde van de wol weer iets anders. Voor mijn zussen naaide ze jurken en rokken, nog zie ik haar voeten eindeloos het aandrijfrooster van haar Singer-trapnaaimachine in beweging zetten. Daarbij lette ik vooral op het ijzeren krammetje in de leren aandrijfriem.

Voor zusje geschiedde het wonder dat ze beter werd. ‘Ze heeft ontzettend gevochten,’ werd steeds gezegd. Tegen wie dan wel, vroeg ik me af. En waar was ik? Ik vond het erg dat ik daar niet bij was, al deed dat er niet toe: vanaf dat moment zou ik op haar passen en zou ze er niet meer alleen voor staan. Ze was zichtbaar door de ziekte getroffen, liep mank en had een scheef gezicht. Met het been is het goed gekomen, aan haar gezicht heeft ze haar hele leven operaties ondergaan. Na haar ziekte spande vader zich erg voor haar in en masseerde haar gezicht. Dat hield hij vol tot aan haar puberteit, jaar in jaar uit, avond aan avond. Na het avondeten bleef zusje in haar stoel zitten en ging vader achter haar staan en masseerde het deel van haar gezicht dat niet meedeed, in de hoop, misschien tegen beter weten in, iets van een spierfunctie bij oog of mondhoek tot leven te wekken. Nooit sloeg hij een avond over. Pas vele jaren later begreep ik wat dat voor mijn zusje heeft betekend. Wij haalden herinneringen aan vader op – ik memoreerde de bijzondere wijze waarop vader een boek uit de kast pakte en in zijn handen hield, waarop zij zei: ‘Voor mij zijn het altijd de handen gebleven die mijn gezicht hebben gemasseerd.’

Nadat bij zusje het gevaar was geweken, werd ik ziek. Het leek op de bof, het bleek hersenvliesontsteking. Ik kwam op een zaaltje te liggen in een houten barak dat dienstdeed als kinderpaviljoen, op een uithoek van het ziekenhuisterrein, aan het weggetje tussen de Coehoornsingel en de Leeuweriklaan. In een kinderboek dat ik in die tijd kreeg, Tweehonderd malle gevallen van dieren staat: Voorjaar 1956 aan Ad ten Bosch p/a Algemeen Ziekenhuis. Ik heb daar maanden gelegen, maar bij mij mocht bezoek komen, dat was wel wat anders dan wat zusje had meegemaakt. Ter opmontering liep op een dag mijn kleuterklas van de Boompjeswal over het weggetje en zwaaide naar me, maar dat interesseerde me niet, ik wilde alleen maar naar huis. ‘Heb je mijn kleren bij je?’ vroeg ik aan mijn ouders. En steeds als dat niet het geval bleek, zweeg ik een bezoekuur lang, want er mochten steeds kinderen naar huis, en waarom ik dan niet? Zo nu en dan werd er een bed de zaal uit gereden. Er lag dan wel een laken overheen, maar als we vroegen wat er aan de hand was, werd er gezegd dat hij of zij naar huis mocht. Op het laatst lag ik nog met een meisje op de zaal. Haar ben ik mijn hele leven in Zutphen tegengekomen. Zij is doof geworden. Ik heb een gehoorbeschadiging overgehouden en een gevoeligheid voor diffuus licht. De meeste hinder ondervond ik van een gebrek aan concentratie. Dat stond nogal eens als aantekening op een schoolrapport. Of dat met die ziekte te maken heeft is moeilijk te zeggen, het wordt als symptoom genoemd.

In die jaren kregen de jongste kinderen ieder een kwartje zakgeld. Vader haalde dan met een ernstig gezicht zijn portemonnee tevoorschijn en schoof ons twee dubbeltjes en een stuiver over tafel toe. Die dubbeltjes mochten we opmaken, de stuiver moesten we bewaren voor ‘noodgevallen’. Het geld verdween in een blikken spaarpot op de bovenste plank van de kamerkast. Zodra wij het geld oppakten vroeg vader: ‘En, wat gaan jullie met al dat geld doen?’

Zoals ik broer aan de hand van vader naar school zag gaan, zo herinner ik me dat ik aan de hand van vader een bevroren IJssel overstak. Strenge winters lijken met mijn jeugd te zijn verdwenen. Ik weet niet beter of we konden de hele maand december op natuurijs schaatsen, en soms nog ver in het nieuwe jaar, zolang zelfs dat de bevroren grachten en ijsbanen er op het laatst verlaten bij lagen.

Een jaar na broer ging ik voor het eerst naar de lagere school, in tegenovergestelde richting en aan de hand van moeder. Wij kinderen bezochten ieder een andere lagere school. Die van oudste zus lag het verst weg. Zij stak voor het huis meteen de straat over en liep via het park, de Polsbroek, naar de Graaf Ottosingel, en vandaar over het houten bruggetje over de Berkel langs het oude zwembad naar de Rembrandtschool. Broer sloeg linksaf en liep via het David Evekinkplein naar de David Evekinkschool. Hoofd was meneer Woudstra, een volbloed Fries – een die de legendarische Elfstedentocht van 1963 heeft uitgereden. Op de plaats van de school is nu een parkeerterrein. Ikzelf – en een jaar later mijn jongere zus – sloegen rechtsaf de Boompjeswal in en liepen via de Martinetsingel en de Tadamasingel naar de Tadamaschool. Hoofd was meneer Van Zuiden. Die rookte Dr. Dushkind onder het lesgeven, sigaretten uit een ovaal blikje. De enige telefoon van de school stond in zijn lokaal, op een schap bij de kolenkachel. Tijdens de vele gesprekken leunde hij met zijn rechterelleboog op het schap, en zodra zijn linkerhand in zijn broekzak verdween, begonnen de meisjes op de voorste banken een beetje giechelend om zich heen te kijken. Het schoolgebouw is inmiddels veranderd in een appartementencomplex.

Met het verspreiden van zijn kinderen over de scholen hoopte vader op de klandizie van die scholen, want de boek- en kantoorboekhandel leverde alles wat een lagere school nodig had. Op mysterieuze wijze heb ik uit die tijd een fascinatie voor een fles galnoteninkt van de firma Talens overgehouden. Ondanks hun gevoel voor klandizie maakten mijn ouders voor mijn jongste zusje een uitzondering. Vanwege de zichtbare sporen van polio wilden ze haar niet alleen naar een school laten gaan en daar we het van kinds af aan goed met elkaar konden vinden, werd ze bij mij op school geplaatst. Ik geloof niet dat mijn ouders een seconde hebben stilgestaan bij de kwaliteit van die scholen. De Tadamaschool was een volksschool, grenzend aan de volkswijk de Polsbroek. In de zesde klas deed ik met vier andere leerlingen toelatingsexamen voor de HBS, de rest van de klas, meer dan veertig in getal, gingen voornamelijk naar de LTS of de vakschool voor meisjes.

De Tadamaschool vertegenwoordigde een andere wereld dan ik van huis uit was gewend; ik ging er niet met tegenzin naar toe en ik wist ook niet beter. Ik kwam met een ander slag mensen in aanraking, waar ik veel van heb geleerd. Ook de Boompjeswal grensde aan de Polsbroek, weliswaar gescheiden door de moddergracht, een voormalige verdedigingsgracht, maar het park voor ons huis verbond de Polsbroek met het centrum van de stad en daar kwam iedereen regelmatig voorbij. Van de Polsbroek is op een enkele straat na niets meer over, toch weet ik als ik door een oud-klasgenoot word begroet – ‘Hé Adj’n’ – precies waar die vroeger woonde. Er hing een organische geur tussen die kleine, donkere en vochtige huizen, opgetrokken uit eensteensmuren. Jaren later snoof ik die geur op in een sloppenwijk in Mexico-Stad. Ik sloot mijn ogen en liep voor mijn gevoel door mijn jeugd, al was die sloppenwijk minstens tien keer groter dan de stad Zutphen. Als jochie vond ik de Polsbroek een spannende wijk, er gebeurde van alles wat ik niet van huis uit kende. Er waren enorme ruzies en tegelijkertijd heerste er een grote saamhorigheid; alles en iedereen woonde boven op elkaar. Er waren winkeltjes, stadsboerderijtjes; je had de kippenfokkerij Calot, de firma Noach voor lompen en metalen – Hans Noach zat een klas hoger op de Tadamaschool, we voetbalden in het schoolelftal, en met zijn broer Ronny, die drie klassen hoger zat, zou ik mijn hele leven contact houden. En dan was er de kroeg met de slechtste reputatie van de stad, De Wienerbar. Bepalend voor mijn herinnering bleef echter de geur die ik dagelijks opsnoof uit de kleren van klasgenoten. Bij hen heerste het besef van wij-en-zij, ik behoorde tot de andere kant, tot de Boompjeswal, tot de zij. Maar we zaten op dezelfde school en in onze vrije tijd voetbalden we in het park, of op het plein van de kleuterschool tegenover ons huis. Ik was de enige met een leren bal, en vaak überhaupt de enige met een bal. De jongens stonden dan bij ons op de stoep en vroegen: ‘Is Adj’n tuus?’

Zowel in het park als op het schoolplein mocht niet worden gevoetbald. Zodra de politie de Boompjeswal opdraaide, meestal op motor met zijspan, sprongen we van steen op steen over de moddergracht en verdwenen met bal en op natte voeten in het huis van een van hen. Zo kwam ik bij velen over de vloer en ervoer er de camaraderie die ik in mijn eigen omgeving heb gemist.

De verhuizing naar de woning boven de winkel maakte aan deze periode van buitenspelen in één klap een eind.

==

Een jeugd boven de boekwinkel

Sinds de oprichting in 1844 is de boekwinkel in de Turfstraat gevestigd, op nummer 19 – in ‘het rondje’ zoals het middeleeuwse centrum van Zutphen in de volksmond heet. Het huidige pand is rond 1890 gebouwd, met kamer en suite en balkon, maar de afgezaagde balkenkoppen van zijn gesloopte middeleeuwse voorganger zitten nog in de muren van de belendende percelen en de kelder is een constructie uit de veertiende eeuw. In het begin vond ik het er vreselijk, ik voelde me gevangengezet, zwaar in mijn bewegingsvrijheid beperkt. Ik was elf en miste een omgeving met tuinen achter huizen en een park voor de deur, de jongens uit de Groenesteeg, de Halvemaansteeg en de Lievenheersteeg en natuurlijk de onvolprezen moddergracht. Opgeborgen in het centrum met louter winkels om me heen was van buitenspelen weinig sprake.

Vanaf het huis boven de boekwinkel liep ik nu via de Korte Beukerstraat, de Frankensteeg en de Zaadmarkt naar de Tadamaschool, precies het stuk dat Ida Gerhardt in het gedicht Dolen en dromen aanduidt met ‘zigzag binnendoor’.

==

Vlak langs mij stormt een horde van scholieren

de Turfstraat in. Vluchtend voor hun tumult

bereik ik zigzag binnendoor de Zaadmarkt,

==

Op de Zaadmarkt liep ik onder de Drogenapstoren door, een oude stadspoort aan de zuidkant, waarna ik de school aan het water zag liggen. Kort voor die poort doemde de toegang op naar het Oude Bornhof met de stenen beelden van een bejaarde man en vrouw. Dit middeleeuwse bejaardentehuis wordt in Dolen en dromen genoemd. De oprichtingsakte bestempelde iemand vanaf zevenendertig jaar als bejaard. Uit mijn vroegste jeugd herinner ik me bewoners in negentiende-eeuwse kledij. In mijn lagereschooltijd lag het Oude Bornhof er verlaten bij, een groot Nieuw Bornhof was aan de Berkel verrezen.

Op een ochtend op weg naar school ontwaarde ik daar ineens een veelkleurige bedrijvigheid, en waar ik me de bedompte sfeer van somber geklede bejaarden herinnerde, verscheen in een geur van trassi, rijst en ketjap een bont gezelschap mannen, vrouwen en kinderen dat de ijskoude en grauwe gezapigheid van de kleine provinciestad doorbrak. In datzelfde najaar liep meester Van Zuiden de klas binnen met in zijn kielzog twee Indische jongens, die hij voor het bord zette waarop hij hun namen schreef. Jerry van Genderen en Willy Tan. Twee jongens van mijn leeftijd. Twee jongens die elkaar van huis uit kenden – in hun geval het eiland Biak, dat ze halsoverkop met hun familie hadden moeten verlaten, om elkaar volkomen bij toeval in dat oude bejaardenhuis aan de andere kant van de wereld weer tegen te komen, en daar als vanouds samen naar school te gaan.

Zoals destijds de nieuwe bewoners van het Oude Bornhof het gesprek in de stad beheersten, zo beheersten deze twee jongens het gesprek op school. Kinderen zoals zij kenden we alleen van plaatjes uit boeken en van grote platen aan de muur van het klaslokaal. Nu vielen twee van die paradijsvogels pardoes uit de lucht. Iedereen wilde hen aanraken en besnuffelen.

De zesde klas was in vier rijen verdeeld. Het vervolgonderwijs bepaalde in welke rij je terechtkwam. Jerry ging toelatingsexamen doen voor de HBS en kwam bij mij in de rij, waar ik als enige een bank alleen had. Vanaf dat moment zaten we naast elkaar. Willy Tan verhuisde spoedig naar een andere stad, waar zijn vader werk had gevonden, en zo bleef Jerry als enige Indische jongen op school achter.

Alles was bijzonder aan Jerry: klein, tenger, buitengewoon knap, tenminste, dat zeiden de meisjes van school, die giechelend bij mij naar informatie hengelden. Ook mijn moeder en jongste zus vonden hem een mooie jongen. Een symmetrisch gezicht, zwart haar met een zweem blauw, getinte huid, vonkende ogen en hagelwitte tanden. Er hing altijd een geur van kruiden om hem heen die ik kende uit het huis van mijn grootouders, waar nog vaak Indisch werd gegeten. Mijn moeder had veel verteld over haar jeugd in het voormalige Nederlands-Indië, een wereld die ik niet kende, maar waar ik op een vreemde manier vertrouwd mee was geraakt; voor mij kwam Jerry niet van een andere planeet.

In de schoolbanken nam hij nauwelijks ruimte in. Hij praatte met Indische tongval, beschaafd, nooit een onvertogen woord, nooit zonder controle over zijn emoties. Zijn houding was ingetogen en elegant, op het aristocratische af, en losjes, haast achteloos voerde hij pen of potlood over het papier, alsof schrijven en tekenen geen inspanning kostten. Hij had een duidelijk handschrift, in krachtige lijnen, en kon prachtig tekenen. Op het schoolplein werd hij om een ander talent gevreesd: hij was met knikkeren niet te verslaan. Waar klasgenoten de stuiters een beetje lomp op de zandstrook wierpen, stuurde hij ze met effect op de andere af, en raakte die soms pas op de terugweg. Het was magisch hoe knikkers en stuiters uit zijn vingers schoten en iedereen die het tegen hem opnam werd voor gek verklaard. Uiteindelijk kon niemand de verleiding weerstaan tegen hem te spelen; hij betoverde je volkomen met zijn techniek.

Meester Van Zuiden droeg me op met Jerry de stof bij te werken. Vanwege zijn evacuatie uit Nieuw-Guinea was hij in geen maanden naar school gegaan. Voor zover ik me daar nog iets van herinner, was hij me op alle fronten de baas. Niettemin deden we wat de meester ons had opgedragen en spraken na schooltijd af. Eerst bij Jerry in de hof, later bij mij boven de boekwinkel. Na die schoolse verplichting vond hij het fantastisch af te dalen naar de stille zaak en alle boeken in handen te nemen die hij maar wilde, al richtte hij zich voornamelijk op gidsen en plaatjesboeken van Indië en Nieuw-Guinea. Zo leerden we elkaar beter kennen en werden we onafscheidelijk.

‘Een indo in Nederland moet tweemaal zo goed zijn als een Nederlander om hetzelfde te bereiken,’ zei hij op een avond.

‘Hoe kom je daarbij?’

‘Dat zegt mijn vader.’

Ik begreep hem niet, en geloofde hem niet, maar Jerry hield vol, geen denken aan dat iets wat zijn vader gezegd had niet waar kon zijn. Het leek of hij tegen een onzichtbare vijand vocht. En die bewering keerde steeds terug, niet om mij te jennen maar om me van zijn gelijk te overtuigen. Jerry stond voor de kast aardrijkskunde met een boek over Nederlands-Indië in zijn handen. Buiten vroor het dat het kraakte. Minutenlang staarde hij naar een afbeelding.

‘We hadden een tuin in Biak.’

Het leek of zijn stem brak.

‘Het is daar altijd warm.’

Hij mompelde, voornamelijk tegen zichzelf, over een tuin van paradijselijke allure, met grote bomen, planten en struiken, en een hut waarin hij overnachtte, een tuin met apen in lianen, met slangen, tijgers en vogels, heel veel vogels, een tuin in al zijn glorie tropisch, en de verbeelding van een wereld die hij aan den lijve miste, de tuin als het Arcadië waaruit hij bruut was verstoten.

Warmte, daar zocht hij naar in de boeken. Nederland zou een stuk aantrekkelijker zijn bij twintig graden meer. Biak lag vlak onder de evenaar, alle dagen was het daar veertig graden. Vanuit die gloeiende hitte was hij in een strenge winter gedropt. ‘Bouwen jullie ook iglo’s?’ vroeg hij op de bevroren gracht naast de school. Op een andere school was zijn zusje onwel uit de bank gevallen en naar het ziekenhuis gebracht. De overgang van de vrieskou naar een warm klaslokaal werd haar te veel. De familie had vrijwel alles in Biak achtergelaten, en de weinige kleren die ze bezaten waren niet tegen de winter bestand. Zij ging in regenjas en truitje gekleed, want geld voor een winterjas was er even niet. Hoe vaak we elkaar ook zagen, nooit had ik Jerry gevraagd of hij misschien een trui of een jas nodig had, of zijn zusje iets van mijn zusje. Alles zou natuurlijk veel te groot zijn geweest, maar wat gaf dat als je verging van de kou?

Op de ochtend van de legendarische Elfstedentocht was het zo koud dat ik moest rennen om warm te blijven. Ter hoogte van de Wilhelminafontein op de markt zag ik al dat Jerry niet als gewoonlijk voor de poort van de oude Bornhof op me wachtte. Ik rende naar het hoofdgebouw, waar de familie op de eerste verdieping onderdak had gevonden. Ook daar was hij niet. Zijn moeder was aan de deur gekomen, een verfijnde verschijning in sarong en kabaai, en dat bij twintig graden vorst. Het was te koud om stil te staan. Ik rende nog een klein stuk over de markt, dan door de lange steeg, onder de Drogenapstoren door, naar de singel langs de gracht, tot de laatste bocht voor school.

Op die historische, steenkoude winterochtend holde iedereen op het schoolplein, behalve één: Jerry. Die stond stokstijf, iets uit het midden. Niemand scheen hem op te merken, of zich over hem te verbazen. Hij stond als bevroren in zijn bruine jack van skai, iedereen rende onverschillig langs hem heen. Hij keek in de richting van de huizen. Ik liep het plein op en ging voor hem staan, met mijn gezicht naar de gracht.

‘Wat is er, waarom sta je zo, wat is er aan de hand?’ Ik sloeg een arm om zijn schouders en drukte hem tegen me aan.

‘Ik heb het koud. Mijn broek is zo koud dat het pijn doet.’ Hij keek wanhopig. ‘Als ik me niet beweeg, dan raakt die niet mijn huid.’

We deden toelatingsexamen en kwamen beiden op het Stedelijk Lyceum terecht, niet in dezelfde klas, maar we zochten elkaar in de pauzes op en gingen buiten school als vanouds met elkaar om. Halverwege dat schooljaar vertelde Jerry dat zijn vader werk had gevonden in Gilze-Rijen en dat de familie daar spoedig naar toe ging. Op de avond voor hun vertrek bracht hij me als aandenken een paar schelpen uit Biak. Telkens wanneer ik die bekeek, voelde ik het gemis van zijn aanwezigheid. In de zomervakantie wilde ik naar hem toe. Ik informeerde aan het station wat een retourtje naar zijn woonplaats kostte. Elf gulden. Aan zakgeld kreeg ik niet meer dan twee. Het verschil was te groot om het mijn ouders te durven vragen.

==

Op de lagere school behoorde ik alle jaren tot de beste leerlingen en het verbaasde me dan ook toen daarvan op de HBS geen sprake meer was. Ik bleef het eerste jaar zitten, en later nog een keer waarop ik van school werd gestuurd, en niet eens meer in Zutphen op de ulo werd toegelaten, ik kon nog net op die van Brummen eindexamen doen. Ik heb dat altijd beschamend gevonden, een afgang, en op kwade momenten minachtte ik mezelf, al moet ik bekennen dat ik me op die school geen moment thuis heb gevoeld. De overgang van de volksschool naar het Lyceum was kennelijk voor mij te groot. Ik kwam er heel andere kinderen tegen, die op hockey zaten, terwijl ik voetbalde. Sommigen zag ik op de tennisbaan maar ook daar ontmoette ik een slag mensen waar ik op een enkeling na geen verwantschap mee voelde. De rector had getwijfeld om me van de school te verwijderen. Ik speelde vanaf het eerste jaar in het schaakteam en hij begreep niet dat iemand met mijn speelsterkte geen voldoendes voor wiskunde haalde. Hij had een zwak voor dat spel, er mocht op het Stedelijk Lyceum worden geschaakt. Dammen vond hij meer iets voor de ulo. Mijn vader leerde me schaken toen ik vier was. Ik kon eerder schaken dan lezen; het eerste boek dat ik probeerde te lezen was Oom Jan leert zijn neefje schaken. Vader en ik schaakten elke zondag twee partijen en ik verloor altijd. Een emotionele herinnering aan hem is een simultaan-toernooi waarbij hij tegen de toenmalige wereldkampioen Botwinnik speelde. Op zeker moment had Botwinnik de andere partijen gewonnen en zette zich tegenover vader aan tafel. De andere tafels werden aan de kant geschoven, iedereen wilde zien hoe die laatste partij afliep. Ikzelf had die avond tegen Bent Larsen gespeeld en binnen enkele zetten verloren. Een derde simultaanspeler op dat toernooi was Berry Withuis – een jeugdvriend van vader met wie hij de lagere school en de middelbare school in Zutphen had doorlopen. Withuis was journalist bij De Waarheid en organisator van dergelijke toernooien aangezien hij als communist goede betrekkingen met Russische schakers onderhield. Hij was de vader van Jolande Withuis, de sociologe en succesvolle auteur. Het toernooi werd gesponsord door de ijzergieterij DRU, en in Ulft gespeeld op 15 februari 1965. Ook Withuis en Larsen volgden de zetten. Ik kon vader met moeite zien en van de kleinere Botwinnik zag ik niks. Vader had iets onaanraakbaars in zijn gezicht, een uitdrukking van ‘niemand doet mij iets’. Zo kende ik hem niet, hij was doorgaans uiterst bescheiden.