Inge de Bever

Moederland

Een vrouwenleven in twee culturen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 INGE DE BEVER

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9110 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

voor Osman

1

==

==

De bruid

Ons toestel was het laatste dat die avond nog toestemming kreeg om te landen op de luchthaven van Ankara. Sneeuwvlagen flitsten horizontaal langs de ovalen raampjes. Onder ons kwam een witte vlakte snel dichterbij, de landingsbaan was niet te onderscheiden. We minderden vaart en het landingsgestel werd uitgeklapt. Het vliegtuig schudde hevig. Om me heen lieten donkere mannen bidkralen door hun vingers glijden en prevelden gehoofddoekte vrouwen met gesloten ogen en omhoog gekeerde handpalmen een gebed tot Allah. Ilhan zat ontspannen naast me. Ik zag geen reden om ongerust te zijn.

Door de intercom klonk het verzoek na de landing te blijven zitten tot de deuren open waren, maar zodra we de grond raakten sprongen de passagiers op om hun handbagage te verzamelen. Boodschappentassen met etenswaren, kartonnen dozen, speelgoed, een tas vol loden pijpen, een naaimachine. De stewardessen van Turkish Airlines probeerden iedereen weer in de stoelen te krijgen en gristen her en der een brandende sigaret weg. Er ontstonden ruzies in het gangpad. ‘We blijven zitten tot iedereen het vliegtuig uit is,’ besliste Ilhan. Het duurde anderhalf uur voordat de deuren werden geopend.

==

Vlak voor ons waren twee volle Boeings uit Duitsland aangekomen, Turkse gastarbeiders die de kerstvakantie in hun thuisland kwamen doorbrengen. In de bagagehal stonden zeshonderd mensen te dringen rond de enige bagageband. Door een gat in de muur werden de koffers naar binnen gegooid. De lopende band maakte na een meter of vijf een scherpe hoek. Het tweede gedeelte lag een paar centimeter hoger dan het eerste, zodat in de bocht stukken bagage werden weggeslingerd of half vermalen. Iedereen probeerde op tijd zijn bezittingen te redden. Met moeite wrong Ilhan zich tussen de mensen door en sleurde onze koffers vlak voor de bocht van de band. De massa perste zich samen in de richting van de douanepoortjes. Hele families drongen voor, er werd gescholden en gedreigd. ‘Ezel, zoon van een ezel! Ik zal je moeder eens...’ De douanebeambten doorzochten elke koffer, tas, doos en handtas, er leek geen enkele beweging in de menigte te zitten. Toen we eindelijk aan de beurt waren, werden ook onze spullen grondig geïnspecteerd, zelfs mijn lippenstift werd opengedraaid. Het was drie uur in de nacht toen we het luchthavengebouw verlieten.

==

Buiten in het donker stonden overal mannen in uniform met witte helmen op en machinegeweren schuin voor de borst, de gezichten gespannen. Militaire politie. Drie maanden eerder, in september 1980, had het Turkse leger de macht gegrepen na jaren van politieke onrust en binnenlandse vijandelijkheden die de samenleving hadden ontwricht. ‘Op de campus van de universiteit heb ik eens urenlang in een greppel gelegen terwijl de kogels boven mijn hoofd heen en weer floten,’ had Ilhan mij verteld. ‘Extreem links en nationalistisch rechts stonden elkaar letterlijk naar het leven. Allerlei terreurgroepen bevochten elkaar. Maoïsten, nationalisten, Grijze Wolven, je wist nooit met wie je te maken had, en wie niet voor hen was, was tegen hen. Je was je leven niet zeker.’ Uiteindelijk was de situatie zo geëscaleerd dat in 1977 de universiteiten werden gesloten. Om zijn studie te kunnen afmaken, moest Ilhan naar het buitenland. Hij was uitgeweken naar Nederland.

Het nieuws over de recente staatsgreep had hem hoopvol gestemd. Dat verbaasde me, ik associeerde zo’n coup met kolonelsregimes en dictaturen. ‘In Turkije is het leger juist de beschermer van de democratie en van het seculiere gedachtegoed van Atatürk,’ had hij gezegd. ‘Deze coup biedt de enige kans op herstel van de rust.’ Ik nam dat voor kennisgeving aan. Wat wist ik ervan? Het was zijn land.

==

Onder de overkapping voor het gebouw stond Ilhans vader in de vrieskou op ons te wachten, zijn hoofd diep weggedoken in de kraag van zijn winterjas. Via een kennis had hij een pasje bemachtigd om na de avondklok de straat op te kunnen. Zijn vermoeide gezicht klaarde op toen hij ons zag. Vader en zoon vielen elkaar lachend in de armen en ook mij omhelsde mijn schoonvader hartelijk.

‘Welkom, mijn dochter.’

‘Fijn om hier te zijn, baba.’

Ik had hem nog maar twee keer ontmoet, het laatst een half jaar eerder bij onze bruiloft in mei. Een vriendelijke, goedlachse man van zesenvijftig die iets kinderlijks had. Zijn volle, golvende haar was grijswit en hij had vrolijke ogen. Ilhan had mij foto’s laten zien van zijn vader als twintiger, een knappe student met een sigaret nonchalant in zijn mondhoek, biljartend in een van de populaire lokalen van Beyoğlu, een mondaine uitgaanswijk in Istanbul. Hij zag er nog steeds goed uit voor zijn leeftijd, vond ik. In mijn ogen was zesenvijftig al bejaard.

==

Tijdens de rit van de luchthaven naar huis werden we een paar maal aangehouden door militairen. Jongens van mijn leeftijd, die onze papieren wilden zien. Ze waren nerveus. Zodra mijn schoonvader het raampje opendraaide, staken ze de loop van een geweer naar binnen. ‘Gewoon kalm blijven,’ zei Ilhan. ‘Ze zijn waarschijnlijk banger dan jij.’ In de verte hoorde ik schoten, alsof ik in een oorlogsgebied was terechtgekomen. Met bonkend hart zat ik op de achterbank. Het meest avontuurlijke wat ik ooit had meegemaakt was een reis door Griekenland na mijn eindexamen, samen met een vriendin. Een serene wereld in vergelijking met de spanning die me nu omringde.

Het centrum van Ankara was donker en verlaten als een spookstad. Behalve de soldaten bij de controleposten was er niemand op straat. Langzaam doorkruisten we de stad. Na een dik uur kwamen we aan bij een vaalgroen flatgebouw. ‘We zijn er.’ Ilhan wees naar het gebouw. ‘Hier wonen we, op de tweede verdieping.’ Met onze koffers stapten we een duistere hal binnen. Het was niet de entourage die ik me had voorgesteld. Het granieten trappenhuis was slecht onderhouden en spaarzaam verlicht, de voordeuren kaal. Mijn schoonmoeder was nog wakker. Ze verwelkomde me met twee plichtmatige kussen langs mijn wangen. ‘Welkom, Inge.’ Ilhan omhelsde haar, wat ze gedoogde. Ze glimlachte niet. Ik schreef dat toe aan het nachtelijke tijdstip. Er hing een penetrante geur in de woning die ik niet kon thuisbrengen. Iedereen ging meteen naar bed.

Ilhan ging me voor naar zijn oude jongenskamer. Die was nog precies zoals in de tijd dat hij er zijn huiswerk maakte. Een boekenrek met stripverhalen, autoboeken en basketbaltrofeeën. Een teakhouten bureautje en een gammele bureaustoel op wielen. Een oude leunstoel. Daarmee was het kamertje vol. Om het logeerbed uit te klappen moesten we de bureaustoel de gang in schuiven. Aan de muur hingen voetbalvlaggetjes en een ingelijste kopie van zijn middelbareschooldiploma. Het was er warm en benauwd.

‘Hoe komt het dat je ouders in zo’n eenvoudige flat wonen?’ vroeg ik toen we in bed lagen. ‘Ze hebben toch allebei een goede baan?’

‘Ze zijn in dienst bij de overheid,’ zei Ilhan. ‘Mijn vader bij de rijksuniversiteit en mijn moeder in het gemeenteziekenhuis. En ambtenaren verdienen in Turkije niet veel. Als mijn moeder een eigen praktijk was begonnen, waren we nu rijk geweest. Maar mijn ouders zijn gewoon niet zo handig in die dingen.’ Het klonk een tikje gefrustreerd. Hij draaide zich op zijn zij naar de muur.

‘Dat vind ik eigenlijk wel sympathiek,’ zei ik. Ilhan gaf geen antwoord meer.

==

In de dagen daarna kwam een stroom van familieleden, vrienden en kennissen langs aan wie ik moest worden voorgesteld. Ik was ‘de bruid’, gelin. Ilhan had me uitgelegd dat ik die benaming zou houden totdat zijn jongere broer zou trouwen. De positie van gelin in een Turkse familie bleek die van jongste bediende. Ik werd geacht de gezelschappen die mij kwamen bezichtigen thee te schenken en gebak te presenteren. Al gauw kwam ik erachter dat dit aan strenge regels was gebonden. Je kon niet zomaar iemand thee aanbieden zodra hij binnen was. Eerst ging je rustig zitten om over en weer uitgebreid te informeren naar het welzijn van de ander, diens ouders, diens kinderen en kindskinderen. Pas daarna diende ik me geruisloos terug te trekken om thee te zetten. Ook het aanbieden van zoetigheden was minder eenvoudig dan ik dacht. De eerste keer dat ik met koekjes rondging nam niemand iets, dus ik zette de schaal op tafel en ging zitten. Haastig nam mijn schoonmoeder de schaal op en ging opnieuw rond. Weer bedankte de visite. Pas toen ze een derde keer aandrong nam iedereen een koekje. Het was een kolderiek spel van afwimpelen en aandringen, met vaste formules. ‘Neem, alstublieft.’ ‘Nee, nee, dank u wel.’ ‘Eentje toch zeker?’ ‘Laat ik het maar niet doen.’ ‘Om de liefde van Allah!’ ‘Ik heb net thuis al een kleinigheid op.’ Snel maakte ik me deze beleefdheden eigen, ik wilde het graag goed doen.

Aan mijn vriendin Eveline schreef ik: ‘Ik ben terechtgekomen in een slechte verfilming van Assepoester uit de jaren vijftig en doe de hele dag niets anders dan afwassen, met een middel dat het midden houdt tussen cement en groene zeep. Mintax! Met de geur van dode geraniums. De hoogte van het aanrecht is berekend op dwergen.’

==

In september was ik naast mijn studie klassieke talen aan de Leidse universiteit ook de colleges Turks gaan volgen en ik had me intussen door de hele grammatica heen gewerkt en plichtsgetrouw woordjes gestampt. Bekende talen boden geen enkel houvast en het vormen van zinnen vereiste een heel andere manier van denken. Gesproken Turks bleek nog veel lastiger dan de oefeningen op papier. Ik ving losse woorden op en beperkte me tot korte antwoorden die ik uit mijn hoofd had geleerd. Vrijwel niemand kende een buitenlandse taal. Mijn schoonouders spraken redelijk Duits doordat ze in de jaren zestig in Berlijn hadden gewerkt en er was een oom die wat Engels sprak. Verder moest ik me met die paar flarden Turks zien te redden en observeerde ik vooral. Veel leerde ik van televisiereclames. ‘Een koelkast van Arçelik: drieduizend contant, drieduizend in termijnen.’ ‘De Turkse Handelsbank. De Bank der Turken. Uw tweede adres!’ Dat laatste was waar: het verzilveren van een postcheque nam zowat een hele ochtend in beslag. Af en toe verstond ik meer dan mensen dachten. Toen ik me een keer stond te verkleden, hoorde ik mijn schoonmoeder tegen Ilhan zeggen: ‘Ze heeft wel dikke bovenbenen voor een meisje van tweeëntwintig.’ Zijn antwoord kon ik niet verstaan, maar aan zijn lichaamstaal zag ik dat het iets diplomatieks was en dat hij haar niet tegensprak. Ik koos ervoor te doen alsof ik niets had gehoord.

==

Mijn schoonouders gaven een feest, alsnog ter ere van ons huwelijk. De hele familie en kennissenkring verscheen in gala, de dames in het lang en met hun duurste juwelen, de heren in smoking of op zijn minst een driedelig donker pak. Van een vriendin had ik een avondjurk geleend, die me eigenlijk iets te krap was. Geld voor een nieuwe hadden we niet dus het moest maar zo. De Engels sprekende oom week de hele avond nauwelijks van mijn zijde en etaleerde zijn kennis in een onaangenaam nasaal timbre, waarbij hij voortdurend uit Newsweek citeerde. Deze oom Savaş was getrouwd met tante Nural, de oudste zus van mijn schoonmoeder. Evenals Ilhans vader was hij hoogleraar microbiologie, maar anders dan mijn schoonvader, die wars was van uiterlijk vertoon, liet oom Savaş zich op zijn professorale status voorstaan. Hij stond bekend als een enorme snob. Het verhaal ging dat hij ooit onderzoeksresultaten van mijn schoonvader had onderschept en onder zijn eigen naam gepubliceerd. Sindsdien noemde mijn schoonvader hem altijd spottend ‘de Professor’, en die bijnaam was binnen de familie beklijfd. Voor de duur van het feest zetten de mannen hun vete opzij. Ze gaven elkaar wellevend een hand en gedroegen zich alsof er nooit iets was gebeurd.

Tante Nural was, ook nu zij achter in de vijftig was, een voorname schoonheid met blond haar en blauwe ogen, een zeldzaamheid in Turkije. Ze leek sprekend op Prinses Grace van Monaco en kleedde zich ook zo. Een andere aanwezige zus, tante Kiral, was haar volstrekte tegendeel. Een besnord gedrocht van één meter vijftig met dun piekhaar en dikke brillenglazen. Het was nauwelijks voorstelbaar dat deze vrouwen dezelfde genen bezaten. Er schenen nog twee zussen te bestaan. Een tandeloze, aan lager wal geraakte zus met wie de hele familie was gebrouilleerd en een beeldschone, veel jongere halfzus in Istanbul. Verder was er nog een kwakkelende broer. Mijn schoonmoeder behoorde met haar prachtige donkere ogen en hartvormige gezicht tot de geslaagde exemplaren.

Het feest verliep helemaal comme il faut. Ik gaf handen en glimlachte ingetogen wanneer iemand iets tegen me zei. De meeste gesprekken gingen langs me heen en ik wist me met mijn lichaam geen raad. De jurk knelde mijn laatste restje zelfvertrouwen af. De spertijd kwam als een bevrijding.

==

Ankara was een betonnen kantoorstad, grijs, vuil, getekend door de voorbije gewelddadigheden. In veel gebouwen zaten kogelgaten, winkelruiten waren gesneuveld en door hardboard vervangen, stoeptegels lagen los. Op elke straathoek stond gewapende marechaussee. Een dikke laag sneeuw had zich vermengd met de modder van de kapotte trottoirs, zodat je overal tot halverwege je schoenen door de smeerboel waadde. Overal hingen afbeeldingen van Atatürk met zijn priemende ogen en patriottische leuzen, niet alleen in openbare gebouwen, in parken en op pleinen, maar ook in winkels en bij mensen thuis. Zestig jaar na zijn wapenfeiten werd hij nog steeds verheerlijkt als de belichaming van de moderne seculiere republiek. Modern was niet direct het woord dat bij mij opkwam tijdens onze wandelingen door de stad. Het stoffige aanbod in de winkels was karig en ouderwets. In de etalage van een zaak in huishoudelijke apparatuur lagen drie voorwerpen uitgestald: een haardroogkap, een straalkacheltje en een buisstofzuiger van het merk Vampyr. De huizen werden verwarmd met bruinkool, die een doordringende petroleumlucht verspreidde. Dat was wat ik de eerste avond in huis had geroken. Boven de stad hing een koepel van smog en uitlaatgassen. De belangrijkste bezienswaardigheden hadden we al gauw gezien en verder viel er weinig te beleven. Maar tijd om ons te vervelen kregen we niet, want van ons als pas gehuwd stel werd verwacht dat we een eindeloze reeks beleefdheidsbezoeken aflegden.

==

Op tournee

Ilhans nicht Yonca, een dochter van de mooie tante Nural, had de primeur. Ze was er als de kippen bij om als eerste van de familie de buitenlandse bruid bij haar thuis uit te nodigen. Yonca leek helaas in alles op haar vader. Even ijdel en net zo zwaar behaard, wat haar een duister en onheilspellend uiterlijk gaf. Ze was getrouwd met Aydın, een favoriet van mijn schoonmoeder omdat hij alles was wat Ilhan en zijn broer in haar ogen niet waren: onberispelijk gekleed, hoffelijk, gedienstig en bovendien gezegend met een uitstekend betaalde baan. Ik was benieuwd naar dit toonbeeld van sociale souplesse en succes. Gewapend met een bos bloemen belden we aan. Vermoedelijk had nicht Yonca heel andere verwachtingen van een westerse bruid dan het Hollandse poldermodel op verstandige schoenen dat zich aandiende. Ze was op huwelijksreis geweest naar Parijs en had haar beeld van Europese vrouwen gevormd naar de ranke couturedraagsters die daar op terrasjes aan hun crème de menthe nipten. Ik stelde zichtbaar teleur.

Schoenen uit, bedacht ik net op tijd toen we de woning binnenstapten. Gezien de toestand van de straten begreep ik deze gewoonte. We kregen huisslippers uitgereikt, die mij te klein waren. Het Toonbeeld droeg in huis witte puntschoenen. De nicht ging ons op hoge hakken voor en gaf een rondleiding door het appartement, dat ingericht was om te imponeren. Een mengelmoes van hypermodern design en kostbaar Turks antiek waarvan ze steeds de herkomst en de waarde meldde. De thee werd geschonken in de ‘mooie’ salon, een vertrek dat alleen voor visite werd gebruikt. De witleren banken roken nog nieuw. Aydın en Ilhan voerden een gesprek over hun werk, Yonca rommelde met haar Engelse theeservies en presenteerde trots haar zelfgemaakte kersenbonbons. Ik glimlachte maar wat en zat er voornamelijk voor spek en bonen bij, log naast haar elegante verschijning. Heilig nam ik me voor de taal zo snel mogelijk onder de knie te krijgen.

==

Een dag later nodigde tante Nural ons uit om te komen eten. Speciaal voor mij zou ze haar fameuze Koninginnensoep maken. Ze sprak erover alsof dat heel wat was. Twee broers van de Professor zouden ook van de partij zijn, de oudste was er helemaal voor uit Istanbul overgekomen. ‘Ik voel me zo langzamerhand een bezienswaardigheid,’ zei ik tegen Ilhan. ‘Hopelijk is het nieuwtje er gauw af, want dat opzitten en pootjes geven begint me nu al de keel uit te hangen.’ Maar nee zeggen was onbeleefd, zoveel had ik intussen wel begrepen. Dus verruilde ik mijn spijkerbroek voor een nette jurk en ging met mijn schoonmoeder en Ilhan op pad. Mijn schoonvader bleef thuis, hij wenste geen voet over de drempel van zijn aartsrivaal te zetten. Bij al zijn zachtmoedigheid kon hij kennelijk ook koppig zijn.

Het was een loodgrijze namiddag, de zon was al onder en er zat opnieuw sneeuw in de lucht. Door de bemodderde straten liepen we naar het huis van tante Nural, een wandeling van twintig minuten langs hoge kantoorgebouwen waartussen de geur van bruinkool zwaar bleef hangen. Op alle straathoeken stond militaire politie, met de handen aan de geweren. Ik kon er maar niet aan wennen. We kwamen aan bij een flat zoals ik er inmiddels al veel had gezien. Pastelkleurig beton, een verveloze lift, etensluchtjes in het trappenhuis. Uit alle huizen kwam het geluid van televisies. We beklommen de granieten trappen naar de derde verdieping. Tante Nural deed open. Weer trof me haar verbluffende gelijkenis met Grace Kelly. Haar blonde haar zat opgestoken in een rol, haar ogen leken nog blauwer door de zwarte lijntjes eromheen, haar sensuele mond was discreet-roze gestift. Hoe was het toch mogelijk dat deze weergaloze schoonheid was blijven hangen aan een pedante gnoom met een bochel en duivelse wenkbrauwen? Ze was nerveus, fladderde druk om ons heen, nam jassen aan en pakte slippers voor ons uit een kast. Met weerzin bedacht ik hoeveel gasten er hun voeten al in hadden gestoken. Tante Nural gebaarde naar binnen, waar de heren al zaten te wachten. ‘Buyrun, buyrun,’ kom toch verder.

Zodra ik de salon binnenstapte stonden de mannen op. De Professor stelde zijn broers aan mij voor. ‘Dit is Ziyah bey, meneer Ziyah, hij is architect. En dit is Altan bey, journalist. Hij werkt bij de staatstelevisie.’ Wat hun beroepen ertoe deden was me een raadsel, maar ik gaf de heren beleefd een hand en noemde mijn naam. ‘Dit is de bruid,’ zei de Professor. Ze maakten allebei een lichte buiging.

‘Aangenaam kennis te maken,’ verstond ik. ‘Hoe maakt u het?’

‘Goed, dank u, hoe maakt u het?’

‘Zeer goed, dank u. Hoe maken uw ouders het?’ Die vraag kwam altijd nogal komisch op mij over, niemand hier had mijn ouders immers ooit gezien, maar het hoorde allemaal bij de rituele hoffelijkheden.

‘Uitstekend, dank u.’ Daar liet ik het bij. Van Ilhan had ik gehoord dat beide heren er een tamelijk onorthodox gezinsleven op na hielden, dus de gebruikelijke tegenvraag naar de gezondheid van echtgenotes leek me niet gepast.

Ziyah bey was het prototype van een Istanbuls heertje. Klein van stuk, ascetisch mager en tot aan zijn snorpunten gesoigneerd. Hij droeg een grijs pak met vest en had een zijden sjaaltje met een paisley-motief om zijn hals. Een dandy. Hij was getrouwd, maar hield er ook een minnares op na, in hetzelfde gebouw. Met zijn vrouw woonde hij op de benedenverdieping, de maîtresse bewoonde de bovenste etage, een gedoogconstructie waarin de hele familie stilzwijgend meeging. ‘Iedereen weet het maar niemand spreekt erover,’ had Ilhan me verteld. ‘De schijn moet worden opgehouden.’ Ik schatte Ziyah bey in de zestig. Achter zijn rug om werd hij door de hele familie Zhivago genoemd vanwege zijn aantrekkingskracht op vrouwen. Ik kon me daar weinig bij voorstellen, ik vond hem een fat.

Altan bey, de jongste broer van de Professor, was gescheiden en alcoholist. Wat oorzaak was en wat gevolg wist Ilhan mij niet te vertellen. Een ribfluwelen jasje zat om zijn lijf alsof hij ermee geboren was, zijn krullen zaten in de war en hij had een pijp in zijn hand. Er hing een geur van karameltabak om hem heen en op zijn rechter wijsvinger zat inkt. Het verhaal deed de ronde dat hij een kind had bij een jonge Duitse maritiem archeologe in Bodrum. Ook daarover zweeg de familie eendrachtig.

De salon van tante Nural stond propvol met opzichtige meubelen en ornamenten. Veel goud, houtsnijwerk, marmer en pluche, bontgekleurde Turkse tapijten en gebloemde gordijnen. ‘Het lijkt hier wel een bedoeïenentent,’ fluisterde ik tegen Ilhan. We gingen meteen aan tafel, die was gedekt met een witkanten kleed over donkerrode zijde. Tante Nural had haar hele uitzet uit de kast gehaald. Goudgerand serviesgoed, kristallen glazen en zilveren bestek vulden elke vierkante centimeter van het tafeloppervlak. De televisie in de hoek van de kamer bleef aan, een dikke zanger in een glimmend pak zong Turkse klassieke muziek. Hij was heel zwaar opgemaakt, als een vrouw, met lippenstift, rouge, oogschaduw en valse wimpers. Met een onnatuurlijk hoge stem en precieuze handgebaren hield hij een zaal volledig in zijn ban. Ilhan zag mijn verbazing. ‘Dat is Bülent Ersoy,’ zei hij. ‘Een beroemde Turkse zanger. Ze zeggen dat hij zich wil laten ombouwen.’

‘Wat modern,’ zei ik. ‘Kan dat hier zomaar?’

‘Hij is de lieveling van het publiek,’ zei Ilhan. ‘Over homo’s praat hier niemand, maar dit kan blijkbaar wel. Sensatiezucht, denk ik.’

==

De Koninginnensoep smaakte zuur. Het was een melige witte soep met schijfjes citroen erin. Ziyah bey richtte langzaam en nadrukkelijk het woord tot mij.

‘Heb je het parlementsgebouw gezien? Dat heb ik mede ontworpen.’

Ilhan vertaalde voor me. ‘Hij heeft waarschijnlijk alleen de tegels in de hal uitgezocht,’ voegde hij eraan toe.

‘Een heel mooi gebouw,’ zei ik in simpel Turks. Zorgvuldig veegde Ziyah bey zijn snor schoon. Tante Nural diende de koude voorgerechten op. Alles dreef in olijfolie. Voor de vorm nam ik overal een klein beetje van. Ondertussen weidde de architect uit over zijn creatieve prestaties. Af en toe verstond ik een woord of een stuk van een zin. Gelukkig leek Ziyah bey geen antwoorden te verwachten, hij had genoeg aan zijn eigen stem. Het gesprek tussen de heren ging over de diverse gebouwen die ik intussen allemaal had gezien. Het megalomane Mausoleum van Atatürk, dat van Albert Speer had kunnen zijn met zijn strakke vierkante zuilen en nationalistische reliëfs. De Grote Nationale Vergadering, ook een vooroorlogs-Duits aandoend ontwerp. Het Schilderijen- en Beeldenmuseum met zijn strenge grijze gevel. Overheidsgebouwen, uitgevoerd in een grauwe oostblok-versie van de art-decostijl.

‘Hoe staat het eigenlijk met de bouw van de nieuwe moskee hierachter?’ vroeg Altan bey.

‘Die is eindelijk klaar,’ zei de Professor. ‘Hoog tijd, we hebben jaren in de herrie gezeten.’

‘Een mooi ontwerp,’ zei Ziyah bey met zijn vork in de lucht. ‘Maar veel te groot voor in een woonwijk natuurlijk.’

‘Verschrikkelijk dat hij zo dichtbij staat,’ zei tante Nural ongelukkig. ‘We worden ’s morgens om vijf uur van ons bed gelicht alsof de muezzin naast ons in de slaapkamer staat. De hele buurt noemt hem Tarzan.’ Ik voelde met haar mee, ook ik werd elke dag vroeg wakker van de oproep voor het ochtendgebed.

Het hoofdgerecht was lamskroon met rijst. De Professor haalde met brede gebaren een koksmes langs een aanzetstaal en sneed het vlees. Terwijl hij het verdeelde over de borden had mijn schoonmoeder op fluistertoon een onderonsje met haar zus. Ik had sterk het gevoel dat het over mij ging maar kon niets verstaan.

Er volgden nog wat groentegerechten en de maaltijd werd afgesloten met mierzoet Turks gebak en chocoladepudding met een vel. Koken was duidelijk niet tante Nurals sterkste punt. Ze verontschuldigde zich tegenover mijn schoonmoeder, die twee happen van de pudding nam en de rest over haar bord verspreidde. Ik volgde haar voorbeeld.

‘Ik zal jullie een keer rondleiden in het Museum voor Anatolische Kunst,’ zei de Professor. ‘Dat interesseert Inge vast.’

‘Die jonge mensen willen toch niet met zo’n ouwe man op stap?’ zei Altan bey met een knipoog naar mij. Maar de Professor drong aan en stelde voor om maar meteen de volgende dag te gaan. Voordat we er zelf iets van konden vinden hadden we een afspraak. Op een toon alsof hij ons een gunst verleende zei Ziyah bey dat hij ook mee zou gaan. Ik keek naar Ilhan, maar die zei niets. Weigeren was geen optie.

==

De volgende dag wandelden we om tien uur opnieuw naar het huis van tante Nural. In dikke winterjassen en met bontmutsen op kwamen de Professor en Ziyah bey naar buiten, de laatste voorzien van een kokette wandelstok. Het sneeuwde. De Professor hield een portier van zijn crème-witte Cadillac voor me open en we stapten in. De wagen rook heerlijk naar leer en benzine. We zoefden over de weg, de heren voorin beschaafd met elkaar keuvelend, Ilhan en ik zwijgend op de achterbank.

Buiten het museum stond een hokje met een wit-gehelmde soldaat erin. Een echte functie had hij niet, behalve daar de hele dag te staan. Bij de kassa werden onze tassen gecontroleerd op wapens en explosieven. Verveeld slenterden we langs onafzienbare rijen vitrines met potscherven, vazen en beeldjes uit de Hittitische periode. De Professor putte zich uit in langdradige uiteenzettingen in half verstaanbaar Engels. Na drie zalen hadden we het wel gezien, maar hij neuzelde onverdroten door. Ziyah bey knikte af en toe instemmend en vulde waar hij maar kon de verhandelingen aan. Tegen elkaar opbiedend kuierden de mannen van zaal naar zaal. Ilhan en ik sjokten achter hen aan.

‘Nu heb je in ieder geval een klein deel gezien van de rijke historie van ons land,’ zei de Professor bij het afscheid. ‘De volgende keer dat jullie komen laat ik je graag meer zien.’

‘Een blij vooruitzicht dat mij streelt,’ zei ik zachtjes tegen Ilhan.

‘Wat zegt ze?’ vroeg de Professor.

‘Dat ze zich er nu al op verheugt.’

==

’s Avonds in bed kondigde Ilhan aan dat we voor de volgende middag waren uitgenodigd door een vroegere schoolvriend van hem, Ismael, over wie hij me in Nederland al het een en ander verteld had.

‘Ismael? Dat is toch die jongen die godsdienstwaanzinnig is geworden?’ Ik liet mijn boek zakken en keek opzij naar Ilhan. Hij lag op zijn rug te genieten van muziek uit een transistorradio, met zijn handen op zijn buik, de vingers ineengestrengeld op de geruite wollen deken.

‘Ja, die. Hij is afgelopen zomer getrouwd en nou vraagt hij of we bij hem op de thee komen.’ Thee. Natuurlijk.

‘Is zijn vrouw ook zo’n kwezel?’

‘Dat zal wel, anders was hij niet met haar getrouwd. In ieder geval schijnt ze een hoofddoek te dragen.’

‘Nou, ik ben benieuwd. Laten we maar gaan dan. Maak ik dat ook eens mee.’

==

Het was een bizar verhaal. Ismael was een klasgenoot van Ilhan geweest vanaf de eerste klas van het lyceum. Een stille jongen uit een seculier, intellectueel gezin, heel intelligent, hij was jeugdkampioen schaken geweest. Zijn vader was advocaat en zijn moeder kinderrechter, een oudere broer studeerde in Amerika, zijn zus zat op het conservatorium. Ismael was een nakomertje. Hij had een ernstige vorm van reuma, had altijd rugpijn en werd op school gepest omdat hij niet kon meedoen aan sport. Ilhan hield hem een beetje uit de wind en zo ontstond een hechte vriendschap, die tot in hun studententijd zou duren. Ismael had een geweldige platenverzameling, veel jazzalbums en alles van de Beatles en de Stones, en Ilhan kwam vaak bij hem thuis om naar muziek te luisteren. Hij werd er hartelijk ontvangen, at mee en bleef soms logeren. In de weekenden mocht hij vaak mee naar het familiezomerhuis bij Gölbaşı, waar de jongens in een meer konden zwemmen.

Ook in hun studententijd bleef de vriendschap aanvankelijk hecht, maar toen de oudere broer van Ismael terugkwam uit Amerika, veranderde de sfeer in het gezin. Uit eenzaamheid had die jongen zich in het buitenland aangesloten bij een groep streng gelovige Pakistani, geradicaliseerde moslims die grote invloed op hem hadden gekregen. Hij bekeerde zich tot de islam en kwam terug als een fanatiek verbreider van het geloof. De moeder ging er als eerste in mee. ‘Ineens knoopte ze een hoofddoek om wanneer ik binnenkwam,’ vertelde Ilhan. ‘Terwijl ik er al jaren kind aan huis was. Ze had me nota bene vaak naakt door hun zomerhuis zien rennen na het zwemmen. Van de ene op de andere dag was ze zo vroom als een waskaars.’

Ismael had zich aanvankelijk verzet, maar zijn moeder was een dominante vrouw, ze praatte net zolang op hem in tot hij zich in het geloof ging verdiepen om haar tevreden te stellen. In het begin leek het een soort wetenschappelijke interesse, maar hij ging er steeds meer in op en uiteindelijk kon niemand meer een gesprek met hem voeren of hij begon erover. Dat liep vaak uit op felle discussies, en omdat hij zo intelligent was, had hij overal een weerwoord op. Zijn vrienden werden er doodmoe van en begonnen hem te mijden. Ook Ilhan had hem inmiddels al bijna vier jaar niet meer gezien.

==

De jonge man die ons opendeed was lang, mager en uitgesproken lelijk. Zijn gezicht zat vol diepe acnelittekens en zijn haar zag eruit alsof het ieder moment in droge vlokken van zijn hoofd kon vallen. Hij oogde ouwelijk voor zijn leeftijd. Maar hij had vriendelijke ogen en lachte uitnodigend. ‘Kom binnen, kom binnen. Wat ontzettend leuk jullie te zien. Laat me jullie jassen en schoenen aannemen.’ Hij had zijn PhD in Oxford gedaan en sprak accentloos Engels. We stapten het halletje binnen. Uit de schaduw kwam een tenger vrouwtje tevoorschijn, geheel in beige gehuld. Haar hoofd was strak omzwachteld met een witte doek die alleen haar gezicht vrij liet. Daaroverheen droeg ze een beige hoofddoek. Toen ze haar hand uitstak zag ik dat ze witte handschoenen droeg. Het voelde raar aan, zo’n klein handje in een stoffen omhulsel. Alsof je een mummie een hand gaf.

‘Dit is Ayşe,’ zei Ismael met trots in zijn stem. ‘Mijn bruid.’

We stelden ons voor. Ook Ayşe bleek voortreffelijk Engels te spreken. We trokken onze jassen en schoenen uit. Zwijgend ging het paar ons voor naar de woonkamer, het had allemaal iets plechtigs. Ismael wees naar een beige bankstel. ‘Do sit down.’ De kamer was spaarzaam en modern ingericht. Gebroken-wit hoogpolig tapijt en crèmekleurige gordijnen. Behalve het bankstel stond er nog een wit gedekte eettafel met acht stoelen. De vrouw des huizes viel volledig weg in dit bleke decor. Planten of boeken zag ik niet. Wel een vitrinekast met kristallen glazen en wit porselein.

‘Het is hier nog een beetje kaal, maar we zijn er nog maar net ingetrokken. Hoe gaat het met je, Ilhan? Wat is het lang geleden! En hoe gaat het met tante Yasemin?’

Enige tijd kabbelde het gesprek op beleefdheidsniveau voort. Ayşe vertelde dat ook zij in Oxford had gestudeerd, omdat ze in Turkije op de universiteit geen hoofddoek mocht dragen en daar wel. Ze was scheikundige, net als Ismael. Ze hadden elkaar leren kennen in een studiezaal van de Bodleian Library.

‘Mijn moeder is een half jaar geleden overleden,’ vertelde Ismael. ‘Zo jammer dat ze mijn vrouw niet meer heeft mogen kennen. Ze zou in de wolken geweest zijn met zo’n schoondochter.’ Dat geloofde ik graag.

‘Hoe is het met je vader?’ vroeg Ilhan. Ismael viel even stil. Bedachtzaam pakte hij een theeglaasje van tafel en roerde.

‘Mijn vader heeft ons gezin drie jaar geleden verlaten. Hij is naar Izmir verhuisd.’ Hij nam een slok.

Ilhan veranderde snel van onderwerp. ‘En hoe gaat het nu met je gezondheid, met je rug? Het lijkt wel alsof je veel soepeler beweegt dan vroeger.’

‘Het gaat inderdaad veel beter met me, Allah zij dank. In Zijn genade heeft hij mijn gebeden verhoord. Sinds ik mijn leven in Zijn handen heb gelegd, is mijn rug vrijwel genezen. Dat is wat het geloof kan doen. Ook dat had ik nog graag aan mijn moeder willen zeggen.’

Het gesprek ging verder over vrienden van vroeger, gedeelde herinneringen, gezamenlijke vakanties. Weet je nog wel toen-en-toen. Ook ik deed mijn best om de conversatie op gang te houden, maar die bleef hardnekkig steken in stijve formaliteit, alsof we op audiëntie waren bij een hoogbejaarde gravin uit een roman van Couperus. Zodra het fatsoenshalve kon, zei Ilhan dat we maar weer eens moesten gaan. Buigend nam Ismael afscheid van ons.

==

‘Hoe was het?’ vroeg mijn schoonmoeder toen we thuiskwamen.

‘Wat zal ik ervan zeggen? Vreemd. Er was geen echt contact. Alsof ze ons bewust op afstand hielden. Hij is niet meer de jongen die hij vroeger was. Nog steeds aardig, maar... anders.’ Ilhan was duidelijk teleurgesteld.

‘Hoe gaat het met zijn gezondheid?’ wilde ze weten.

‘Heel goed. Hij heeft nauwelijks meer last van zijn rug. Zelf schrijft hij dat toe aan zijn geloof. Allah heeft zijn gebeden verhoord, zegt hij.’

‘Ja, wat wil je?’ zei mijn schoonmoeder nuchter. ‘Jarenlang vijf keer per dag gymnastiekoefeningen, daar knapt zo’n rug wel van op natuurlijk.’

==

Op de ochtend van 25 december lag er een pakje op mijn ontbijtbord. Ilhan had een gouden kettinkje voor me gekocht, met een hangertje van rozenkwarts. ‘Merry Christmas, liefje.’ Zijn vader had ergens een dennentak vandaan gehaald, die in een vaas op tafel stond. Het ontroerde me dat ze hun best hadden gedaan om me een kerstgevoel te bezorgen. In Turkije was het een gewone werkdag.

Ilhan had nog een tweede verrassing voor me. ‘Wat zou je ervan vinden om een paar dagen naar Istanbul te gaan, naar mijn jongste tante? Die wil jou ook ontzettend graag leren kennen. En je weet hoeveel ik om haar geef.’ Hij had mij veel verteld over deze tante Elif, een twintig jaar jongere halfzus van zijn moeder, in leeftijd en temperament meer van Ilhans generatie dan van die van mijn schoonmoeder. Bij tante Elif had hij als drieëntwintigjarige troost gezocht na een dramatische liefdesgeschiedenis. Ik was benieuwd naar deze tante, en bovendien was ik Ankara intussen aardig beu. Ilhans voorstel kwam als geroepen.

==

We reisden met de Blauwe Trein. Die naam deed me denken aan Kuifje, maar de werkelijkheid was prozaïscher. Net als de sleetse vliegtuigen van Turkish Airlines hadden de wagons van deze legendarische trein hun beste tijd gehad. Ruim vijf uur werden we op keiharde stoelen door elkaar geschud voordat we station Haydarpaşa binnenreden.

Haydarpaşa! Als een uitheemse bonbon lag het woord op de tong. In één klap was ik in de Oriënt. In Arabisch schrift stond de naam van het station op de bontgekleurde Iznik-tegels waarmee het gebouw van binnen en van buiten was betegeld. De glazen overkappingen van de sporen waren gevat in weelderige gietijzeren krullen. Overal wemelde het van de bedrijvigheid. Schoenpoetsers, theeventers, simit-verkopers en andere neringdoenden brachten luidkeels hun waren aan de man. Knulletjes met flesjes water holden over de perrons mee met vertrekkende treinen om op de valreep zaken te doen. In de centrale hal stonden palmbomen in grote bakken. Her en der liepen gesluierde vrouwen. Een oude houten veerboot legde stampend aan naast het station. Ik was op slag in verrukking.

In de hal stond oom Doğan ons op te wachten. Een gebogen man met een afgetobd gezicht, zachte ogen en verlegen gebaren. Hij zag er ouder uit dan zijn veertig jaar. In zijn afgeleefde Anadol reden we naar Göztepe, een rustige woonwijk aan de Aziatische kant van de stad met pastelkleurige flatgebouwen en veel bomen. Daar bewoonde het gezin een vierkamerflat. Met een rammelende lift bereikten we de zesde verdieping. Tante Elif sloot me met vochtige ogen in haar armen en barstte los in een enthousiaste woordenstroom tegen Ilhan. Er werd gelachen, geplaagd en omhelsd, de vertrouwdheid was groot. Ik ontspande. Hier zou ik niet gauw iets fout doen.

Tante Elif had een uitgebreide maaltijd voor ons klaargemaakt. Een groot blad met voorgerechtjes, gevolgd door lamsvlees met rijst, groenten in olijfolie, gebak en fruit. Ze had zelfs koffie in huis gehaald, toen nauwelijks verkrijgbaar en heel duur. Ook in dit gezin sprak niemand iets anders dan Turks. Tante Elif loste dat op door tegen mij in losse woorden te praten en te wijzen naar de dingen waarover ze sprak. Met haar levendige mimiek en beeldende gebaren slaagde ze erin om mij het recept voor griesmeelgebak te beschrijven en te vertellen hoe blij ze was dat ik Ilhan gelukkig maakte. Voor het eerst sinds onze aankomst in Turkije voelde ik me echt welkom.

==