Maaike Meijer

M. Vasalis

Een biografie

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2011 MAAIKE MEIJER

© Copyright 2011 teksten M. Vasalis ERVEN DROOGLEEVER FORTUYN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9115 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

[...]

Er is geen einde en geen begin

aan deze tocht, geen toekomst, geen verleden,

alleen dit wonderlijk gespleten lange heden.

==

M. Vasalis, ‘Afsluitdijk’, Parken en woestijnen, 1940

Woord vooraf

##

Abstracties: mazen waar de werkelijkheid doorheen zakt.

– M. Vasalis1

==

Alles wat waar is, moet in vers geschreven zijn

in een geheimtaal, zelfs waarschijnlijk nog op rijm

wat waar is kan alleen worden bewaard

op gestileerde wijze, uitgespaard.

– M. Vasalis2

==

Deze biografie is geschreven met schroom. Ik bewoog tussen twee polen: aan de ene kant de wens om een monument op te richten voor een van de grootste en meest geliefde dichters uit het Nederlands taalgebied. Een biografie kan reliëf en verheldering geven aan het werk en biedt – afhankelijk van hoe wijd je als biograaf het net spant – een cultuurgeschiedenis door de boeiende lens van een concreet levensverhaal. Daardoor kan de betekenis, die Vasalis’ vier gepubliceerde bundels voor de lezers ervan hebben, alleen nog maar toenemen. Aan de andere kant is het de vraag of Vasalis zelf deze biografie wel op prijs zou hebben gesteld. Vasalis schuwde de publiciteit, wantrouwde de media, gaf nooit interviews, stond vrijwel geen foto’s toe en waakte over de bescherming van haar privéleven en dat van haar talrijke vrienden en patiënten. ‘De dichter is thuis. U [...] kunt hem daar bezoeken, langs de touwladder van zijn woorden,’ zei ze aan het slot van haar toespraak bij de ontvangst van de P. C. Hooftprijs in december 1983, daarmee te kennen gevend dat zij uitsluitend via haar gedichten gekend wilde worden. Ik heb tijdens het schrijven van deze biografie dan ook vaak het gevoel gehad in overtreding te zijn. Maar als ik deze biografie niet had geschreven zou ik gebukt zijn gegaan onder het besef de kans te hebben gemist om de plaats van deze unieke dichter in de literatuurgeschiedenis te markeren. Het was een keuze ‘between the devil and the deep blue sea’.

Ik heb gekozen, en ben geholpen door de kinderen van Vasalis, Lous, Hal en Maria Droogleever Fortuyn en door haar uitgevers Wouter van Oorschot en Gemma Nefkens. Na Vasalis’ dood in 1998 en na hun bezorging van de postume bundel De oude kustlijn in 2002, bleven de kinderen het archief van hun moeder beheren. In 2003 was ik bij Van Oorschot en informeerde of er iemand bezig was met het schrijven van een biografie. Ik had sinds de jaren tachtig al over Vasalis’ werk gepubliceerd en de vraag die velen bezighield, ‘waarom hield haar schrijven op?’, intrigeerde ook mij. Bovendien liet de gedachte dat er misschien nog werk van Vasalis zou kunnen zijn mij niet los. Gemma Nefkens legde het contact met de erven. Tot mijn vreugde gingen die met me in zee. Het zou vroeg of laat toch gaan gebeuren en dan wilden ze er ook maar de hand in hebben en kiezen voor één biograaf om mee samen te werken. Zo begon het contact, waarvan deze biografie het resultaat is.

Die stapels ongepubliceerd werk, waarvan velen dachten en hoopten dat ze nog bestonden, zijn die er nog? Jawel, maar het zijn geen torenhoge stapels. De brieven aan Geert van Oorschot, aan Gerard Reve, aan Bertus Aafjes, aan vertaler James Brockway en vele andere schrijvende vriendinnen en vrienden, zijn die er nog? Ten dele: de briefwisseling met Van Oorschot werd in 2009 vrijwel integraal gepubliceerd. Reve drukte zijn helft van de correspondentie met Vasalis af – alleen het gedeelte uit de jaren zestig – maar ook haar helft heeft de tussenliggende veertig jaar overleefd zodat ik de Vasalis-Reve-relatie in al zijn rijkdom heb kunnen beschrijven. Veel brieven van en aan Aafjes zijn wel weg, evenals de meeste brieven aan Brockway. Vasalis heeft er namelijk eigenhandig voor gezorgd dat tal van persoonlijke brieven van en aan haar, en grote hoeveelheden ongepubliceerd literair werk van de aardbodem zijn verdwenen. Zij was tot haar dood toe aan het schiften en scheuren. Aan de andere kant bewaarde zij toch veel documenten die een biograaf nodig heeft: dagboeken, familiebrieven, literaire correspondenties, andere documenten van cultuurhistorische waarde, ongepubliceerde essays en hele of halve gedichten waarmee ze nog iets wilde of waaraan ze hechtte. Daaronder zijn tal van grote verrassingen. Vaak heb ik ademloos met de loep gebogen gezeten over een van haar kleine opschrijfboekjes, waarin ze met inmiddels verbleekt potlood in een moeilijk leesbare doktershand een schitterend verhaaltje had neergeschreven, zes decennia geleden. Ik kon het nog net lezen en digitaliseren. Gered! Ik kon soms na lang puzzelen met losse papiertjes twee stukken van een verhaal of gedicht aaneensmeden tot het geheel dat ze eens vormden. Ik zat enkele weken in het Letterkundig Museum in het archief Leenmans en ontdekte de identiteit van haar correspondent Victor van Vriesland, aan wie zij in oorlogstijd onder gebruik van vier van zijn verschillende schuilnamen schreef terwijl hij ondergedoken zat. Prachtige brieven. Zelf bewaarde ze brieven van Han van Meegeren, Renate Rubinstein, van Judith Herzberg, Ida Gerhardt, Paul Citroen, Leo Vroman, Chris van Geel en vele anderen wier werk of persoon haar boeide. Als Vasalis echt nimmer een biografie had gewild zou ze alles rigoureus hebben weggegooid. Maar zover ging ze niet. Ze selecteerde, naar ik hoop met in het puntje van haar ziel een tekstbezorger annex biograaf voor ogen. Door haar bewaar- en verscheurbeleid heeft zij in feite een hand gehad in wat er wel en niet in deze biografie staat.

De erven hebben deze biografie ook mede bepaald, namelijk door mij de ethiek van hun moeder op te leggen. Vasalis vond dat de privacy van patiënten altijd moet worden gerespecteerd, zelfs als deze al tientallen jaren dood zijn. Dat is de beroepsethiek van elke psychiater en Vasalis nam die bijzonder serieus. Soms stelde mij dat voor lastige dilemma’s, omdat de scheiding tussen vrienden en patiënten niet altijd scherp te trekken is. Vasalis was altijd bezig anderen te helpen. Ze verdroeg het slecht als mensen geestelijk of lichamelijk leden en probeerde dat lijden steeds te verlichten. Dat is niet altijd met naam en toenaam in deze biografie terechtgekomen. Wel heb ik het beeld van Vasalis als dokter, psychiater en vriendin realistisch proberen te maken door enkele personen te anonimiseren en al te specifieke verhalen te veralgemenen. Een tweede principe dat Vasalis huldigde is dat je niemand onnodig moet kwetsen. ‘Is it true, is it kind, is it necessary,’ zo leren Engelse kinderen zich af te vragen alvorens over anderen te spreken. Dat principe onderschreef Vasalis en ze prentte het haar kinderen in. Niet kwaadspreken, geen grappen maken ten koste van anderen, maar ook geen ruzies doorvertellen of pijnlijke dingen over anderen zeggen. Er is al genoeg narigheid. Weet te zwijgen. Ook dat stelde mij voor een dilemma want Vasalis was geen heilige. Ze kon erg scherp en grappig schrijven, ook over anderen en ging daarbij wel eens over haar eigen schreef. Maar ze zou het vreselijk hebben gevonden als de betreffende anderen, of zelfs hun nabestaanden, dat hier zouden moeten lezen. In een tijd dat het komisch kwetsen in de mode is, dat belediging weer kan en dat het maatschappelijk debat zich verhardt, is zo’n principe bijna een anachronisme. Ik zie het – na zes jaar werken aan deze biografie met Vasalis’ erven – als een heilzaam anachronisme. Ik vat het op als een deel van Vasalis’ erfenis. Vasalis is er niet in geslaagd alles wat enigszins pijnlijk voor anderen zou kunnen zijn uit haar nalatenschap te schrappen of weg te gooien. Dagboeken en familiebrieven zijn vrijwel intact gebleven. De erven hebben mij echter doordrongen van wat zij opvatten als de door hun moeder gestelde condities waaronder deze biografie kon worden geschreven. Die condities heb ik gerespecteerd. Vasalis laat nog altijd ruimschoots haar tanden en haar geestigheid zien als zij met open vizier conflicten uitvecht: die kon ik wel beschrijven. Voor het documenteren van Vasalis’ eigen persoon is mij geen enkele restrictie opgelegd. Dat is het belangrijkste.

==

Waarom Vasalis haar privéleven zo consequent beschermde is me de afgelopen vijf jaar grotendeels duidelijk geworden. Het had zoals gezegd te maken met haar beroepsidentiteit van arts en psychiater die aangetast kon worden door publieke bekendheid. Het had te maken met het beschermen van het persoonlijke leven van familieleden over wie haar gedichten soms enigszins herkenbaar gingen en voor wie haar roem een last kon betekenen. Maar ook zijzelf ervoer die roem als een last. Hij maakte haar onvrij, ze wilde niet het gevoel hebben in het schrijven iets te ‘moeten’. Dat blokkeerde haar en ze moest al zoveel andere dingen. Haar werk kwam uit de bron van het allerpersoonlijkste en die bron moest schoon en geheel van haarzelf blijven. Al te veel publieke kennis van haar persoonlijk leven zou de bron van haar werk hebben onteigend, vergiftigd. Dat vreesde zij en wel vanaf het eerste begin. Alleen in de luwte kon ze leven, althans als dichter. En dan nog was het daar maar zelden stil genoeg.

Niemand kwam door haar bescherming heen. Ze constateerde eens dat er vrijwel geen artikel over haar was verschenen waarin geen feitelijke onjuistheden stonden, maar deed geen enkele poging die recht te zetten. Ze liet het zo, ze bemoeide zich ook weinig met de literaire wereld en ging door met haar drukke en intense leven, dat zij meestal hoger stelde dan haar literaire werk. Er zijn tussen Vasalis’ debuut in 1936 en de dag van vandaag talloze journalistieke artikelen over Vasalis geschreven die dezelfde wetenswaardigheden keer op keer opnieuw oplepelen zonder veel verder te komen in de interpretatie van de gedichten of in de contextuele gegevens: de herhaling in de Vasalisliteratuur is – voor wie zoals ik elk essay en elk krantenartikel over haar verzamelde – erg groot. Die herhaling wordt mede veroorzaakt door Vasalis’ lange zwijgen. In 1940 verscheen haar eerste bundel Parken en woestijnen, in 1947 De vogel Phoenix en in 1954 de derde bundel Vergezichten en gezichten. Daarna bleef het stil tot haar dood in 1998 en moest de kritiek het doen met de gestaag verschijnende herdrukken, met de regelmatig aan Vasalis toegekende prijzen en de toespraken die zij bij die gelegenheden hield en met een enkel levensteken in de vorm van een los gedicht in een tijdschrift. Het ontbreken van nieuw werk gaf slechts voedsel aan de mythevorming rond Vasalis’ persoon. Ze stond bekend als kluizenares en halve heilige. Van haar opmerkelijke schoonheid gecombineerd met haar vorstelijke en imponerende uitstraling bestaan veel getuigenissen.3 De bewondering voor haar werk ging soms over in verering. Haar teruggetrokken leven voedde dit – in de woorden van Gerard Reve – ‘sprookjesachtig image; de stille zwaarmoedige, bijna anonieme dichteres van de Drie Bundels in Een Kwart Eeuw, moeizaam bezig zielszieke mensen beter te maken’.4 Dat beeld zal het niet houden in deze biografie. Erachter staat een fascinerende vrouw, een begaafde tobber, een vitale moeder, een humoristische vriendin, een kundig kinderpsychiater, een oergeestige correspondent, een melancholiek genie, een fabelachtig lezer, een ziener, een dromer, een volbloed romantica, een dichter die leefde tot in haar vingertoppen.

Ik meen een antwoord te hebben gevonden op de vraag waarom Vasalis na 1954 niet meer publiceerde. Overvloedig gezegend met creativiteit moest ze in het midden van haar leven meemaken hoe haar scheppingskracht afnam. Wat een vanzelfsprekend permanent bezit leek ontviel haar, langzaam en pijnlijk. Vasalis voelde zich er schuldig en vertwijfeld over. Een rode draad in deze biografie is het overweldigende geschenk én het tergende verlies van scheppingskracht. Hoe verstond Vasalis zich met haar enorme talent? Schrijven moest steeds meer concurreren met haar andere bezigheden – banen, gezin, familie, haar sociale leven, de talrijke vriendinnen en vrienden voor wie zij fungeerde als een altijd beschikbare toeverlaat. Vasalis’ strijd om het herwinnen van de creativiteit hield nooit op. Hij werd uiteindelijk op punten door haar gewonnen, zij het op hoge leeftijd.

==

Een belangrijk discussiepunt bij elke schrijversbiografie is de relatie tussen werk en leven. Het doel van een schrijversbiografie is te reconstrueren vanuit welke biografische, literaire en andere contextuele aanleidingen het werk kan zijn begonnen. Dat kan de interpretatie van het werk verrijken en zo zal ik in dit boek ook te werk gaan. Het werk blijft centraal. Vasalis’ leven werpt daar veel nieuw licht op. Er staan dan ook meer interpretaties van gedichten en verbanden tussen gedichten in deze biografie dan te doen gebruikelijk. Het levensgrote en alombekende gevaar van de biografische bezigheid blijft echter, dat je het werk op grond van de biografische achtergrond gaat reduceren tot zijn biografische bron. Die bron – ik zeg liever aanleiding – gaat dan het gedicht vervangen. Het legt betekenissen vast, het gedicht sluit zich in plaats van zich te heropenen. In Vasalis’ geval speelt dat probleem a fortiori, omdat veel van haar gepubliceerde werk ondubbelzinnig autobiografische aanleidingen heeft. Vandaar de permanente nieuwsgierigheid van het publiek naar ‘wie erachter zit’. Juist die nieuwsgierigheid was een van Vasalis’ redenen om te weigeren ook maar iets van haar privéleven prijs te geven. Ze wilde de reductie van haar werk tot haar persoon blokkeren. Ze vond haar gedichten al persoonlijk genoeg.

Hoe heb ik dan de verleiding weerstaan om van literaire teksten weer autobiografische documenten te maken? Door systematisch aandacht te schenken aan de literaire vormgeving. Allereerst van alle gedichten en fragmenten die ik citeer, maar ook van dagboeken en brieven. Die heb ik niet alleen gebruikt als bron van biografische informatie. Soms behandel ik ze als literatuur, met aandacht voor hun compositie en preciese bewoordingen.

Behalve ongepubliceerde gedichten en essays, brieven en dagboeken bevat de nalatenschap ook een hoeveelheid onbekende literaire prozastukken die niet gemakkelijk in te delen zijn. Ze zijn met zorg gecomponeerd, soms in de autobiografische modus geschreven en soms expliciet gefictionaliseerd door gebruik van de derde persoon en fictieve personages. Die prozastukken waren waarschijnlijk bedoeld voor publicatie maar hebben de drukpers nooit gehaald.5 Het wel gepubliceerde verhaal ‘Kinderen’ uit 1949 is de uitzondering, tevens het topje van een ijsberg. Ik kies het hier als voorbeeld voor wat een biograaf kan doen met teksten die een autobiografische laag hebben maar ook literaire intenties en kwaliteiten. ‘Kinderen’ is een miniatuurtje dat – vanuit het ik-perspectief van een achtjarig meisje – de komst van een ander meisje beschrijft, dat erg ziek is geweest. ‘Ze heeft roodvonk gehad en haar vader is eraan gestorven, maar dat weet ze nog niet,’ vertelt moeder. De ‘ik’ is diep geraakt door het leed van het eenzame logeetje. De moeder – monument van tact en goedertierenheid – verzorgt zowel het logeetje als de ‘ik’, die ondanks de moederlijke bescherming toch angstig blijft. Het fragment heeft een open einde:

==

Bij tussenpozen, telkens tweemaal na elkaar, zwiepte het licht van de vuurtoren langs het plafond; ik voelde mij onbeschermd en dicht bij de duisternis en de regenvlagen buiten. Als een koud, zwaar stuk in mijn maag voelde ik het kamertje, met die vreemde lucht en boordevol van het dunne, roodharige meisje.

==

Hoe verleidelijk het ook is zo’n fragment autobiografisch te lezen – er werd onderdak geboden aan een ouderloos kind, er was inderdaad een vuurtoren in de buurt van het huis van het gezin Leenmans –, het uitschudden op autobiografische details doet het verhaal geen recht. Het leidt de aandacht af van de literaire middelen waarmee de ontroering wordt bereikt die zich van je meester maakt als je het leest. Die literaire vormgeving stel ik centraal. Ik zal de teksten die gaan of lijken te gaan over Vasalis’ eigen jeugd zo veel mogelijk bekijken als een transpositie van biografische gegevens in een ander systeem, namelijk het literaire. Ik wil niet weten wat, maar hoe: hoe zingt deze tekst zich los van de biografische aanleiding? In plaats van de tekst te reduceren tot zijn biografische bron, probeer ik Vasalis te volgen in het omgekeerde: het omdichten van leven tot literatuur. Zo valt ook te ontdekken wat het schrijven voor de auteur betekende. Waarom en waartoe begint iemand een parallel bestaan in tekst? Wat doet dit tweede leven met de auteur? Ook leidt het inzicht in biografische gegevens vaak paradoxalerwijs niet alleen terug naar de auteur maar ook vooruit naar de lezer. Deze biografie werpt naar ik hoop licht op de leeservaring, die binnen de neerlandistiek steeds meer wordt herkend als het object van de literatuurgeschiedenis. Waarom en hoe Vasalis’ poëzie haar lezers heeft geraakt wordt er inzichtelijker door. Mijn bedoeling is om in deze biografie het werk en de werking op de voorgrond te plaatsen. Ik wilde alleen een biografie schrijven wanneer die de ‘biographical phallacy’ niet zou voeden. Een biografie waarvan Vasalis zelf niet zou hebben gegruwd.

De erven, Lous, Hal en Maria Droogleever Fortuyn, hebben mij vrijwel alle documenten toevertrouwd die hun moeder niet heeft vernietigd. Dat zijn dagboeken die met enkele onderbrekingen en onregelmatig intensief lopen van 1929 tot 1998, duizenden brieven die werden gewisseld tussen Vasalis, haar zus Ank, haar ouders en hun vriendin Els Verkade. Later maakten ook de echtgenoten van Vasalis en Ank af en toe deel uit van dit correspondentienetwerk, evenals Vasalis’ oudste dochter Lous. Dan is er een collectie brieven van uitgevers en andere literaire zakenrelaties, een verzameling brieven van bevriende schrijvers en kunstenaars, een doos persoonlijke documenten zoals diploma’s, medische vestigingspapieren en huwelijksaankondigingen, en enkele honderden boeken met opdrachten van auteurs. Er zijn dozen met aan Vasalis toegezonden manuscripten van anderen en een collectie gepubliceerde en ongepubliceerde vertalingen van haar gedichten met brieven van de vertalers. Het archief van haar vader, de historicus Hal Leenmans, en enkele papieren uit het leven van haar moeder Louise Leenmans-Creutzberg, die als verzekeringsagente werkte, behoren ook tot de nalatenschap. Al dit materiaal mocht ik zelf verder ordenen en voor jaren mee naar huis nemen, wat het onderzoek enorm vergemakkelijkte. Voorts gaven de erven mij inzage in een schrift met Vasalis’ jeugdgedichten en tal van literaire en essayistische notitieboekjes en mappen met ongepubliceerd werk uit de laatste decennia van haar leven. Uit deze – na samenstelling van het postume De oude kustlijn (2002) overgebleven – ongepubliceerde handschriften van Vasalis heb ik rijkelijk geput. Deze veelal door Vasalis afgekeurde en vaak onaffe gedichten en prozastukken werpen licht op de ontstaansprocessen van de wel gepubliceerde gedichten. Er zitten prachtige teksten tussen. De erven verleenden mij ten slotte ook toegang tot de collectie M. Leenmans (Vasalis’ meisjesnaam) van het Letterkundig Museum waarin ik veel belangrijke correspondenties vond, zoals die met Jan Greshoff van het tijdschrift Groot Nederland, met Victor van Vriesland, Alexander Stols, Emmy van Lokhorst en Paul Hugenholtz, Paul Citroen en Albert Vigoleis Thelen. Ook vond ik er enkele bijzondere brieven aan haar vriendin Fanny de Jong en aan Bep de Roos, de weduwe van E. du Perron. In de weken dat ik samen met Dymph van der Laan in dat archief werkte was het personeel van de leeszaal zeer behulpzaam, met Sjoerd van Faassen als een deskundige wegwijzer.

Van onschatbare waarde waren de lange en indrukwekkende gesprekken die de erven met mij voerden en het delen van hun levendige en heel persoonlijke herinneringen aan hun moeder. Ik bewonder de zorg waarmee ze het ontstaan van deze biografie hebben begeleid tot en met het aanbrengen van talrijke feitelijke correcties op versies van hoofdstukken. Ik zal me die intensieve sessies met een, twee of drie erven altijd herinneren. Naar hen gaat mijn grootste dank uit. Ook heb ik goede herinneringen aan het contact met Jan van der Harst (de zoon van Vasalis’ zus Ank) en aan gesprekken met Vasalis’ vriendin Netje Fernhout, met de Amsterdamse buurtgenoot Gerben Hellinga, met Diana Huyts-Aafjes (de jongste dochter van boezemvriend Bertus Aafjes), met Groningse vrienden Matthijs en Jet Röling die kinderen zijn van Bert en Lies Röling, en met Olga van Traa, de dochter van Piet en Jet van Traa. Verder kon ik de econoom Jan Pen en diens zoon Tiesse ontmoeten, de jurist Jan Lokin, Anneke Cluysenaer-Witkop, MOB-collega’s Cees Rümke, Peter Ferguson en Froukje van der Zee, Sytske Schreuder en jonge vriendin Maria van Lier en ten slotte Iepie Venema uit Zevenhuizen, die de Droogleever Fortuyns in de Rodense tijd decennialang in de huishouding hielp. Lous ging met me mee naar haar tante, Vasalis’ schoonzus Truusje Droogleever Fortuyn.

Van uitgeverij Van Oorschot kreeg ik niet alleen een uitgebreid interview met Wouter van Oorschot en Gemma Nefkens over hun geschiedenis met Vasalis, maar ook de steun van Christiane Hardy. Wouter gaf me, jaren voor de publicatie ervan, de briefwisseling tussen Vasalis en zijn vader die vijfendertig jaar omspant. Van Hessel Bouman kreeg ik de eveneens lange briefwisseling tussen Vasalis en zijn ouders, Harro en Carina Bouman. Ik had een lang gesprek met Hessel en Lot Bouman in Santpoort. Zij brachten me ook in contact met de Leidse kunsthistoricus en latere vriend van Vasalis, Louk Tilanus. Van de Belgische antiquaar en verzamelaar Johan Carton kreeg ik Vasalis’ brieven aan Reve tot en met de jaren tachtig en haar brieven aan de schilder Liesbeth Bol. Door een sneeuwbaleffect van verwijzingen kon ik nog veel meer vrienden en bekenden interviewen: Judith Herzberg sprak met mij over haar lange vriendschap met Vasalis, Fritzi ten Harmsen van der Beek stond me te woord, Elly de Waard vertelde me over Vasalis’ contacten met Chris van Geel en over haar visie op Vasalis’ literairhistorische betekenis. Ik kon Huyck van Leeuwen interviewen over Vasalis’ tijd in de redactie van Libertinage en haar opvattingen over de psychoanalyse. Verder droegen de Gerhardtbiograaf Mieke Koenen, fotograaf Chris van Houts, de hoogleraar kinderpsychiatrie Jannie Sanders-Woudstra, de kunstenaar Marijke Stultiëns, Prof. Dick van Halsema, de psychoanalytica Constance Hemker-Boer, de jeugdvriendin van Maria Droogleever Fortuyn, Patrice Bosch, Anneke Pannekoek en Annemarie Meuwissen-Marx grote en kleine steentjes bij. Hetzelfde deden Marga Minco en Rob Molin, de dichter Rob Schouten, Jon Verhave, de ex-Telegraaf-journalist Henk de Mari, de taalkundige Frida Balk-Smit Duyzentkunst en vele anderen.6 Leo Vroman en zijn vrouw Tineke belden mij uit New York over de middag dat Jan en Kiek hen hadden bezocht en hoe bijzonder dat was geweest. Er zouden nog veel meer mensen geïnterviewd hebben kunnen worden, maar na enkele jaren onderzoek rees het beeld op en werd het steeds meer bevestigd. Het boek wilde geschreven worden: het was genoeg.

Tussen de groeiende berg van grote en kleine bouwstenen gezeten begon het kiezen. Niet elk bezoekje, niet elk kopje thee, niet elke anekdote, niet elke brief kon meedoen. ‘Kill your darlings’. Vasalis las zelf bijzonder graag biografieën. Maar toen ze de biografie van Lytton Strachey door Michael Holroyd – 1000 pagina’s dundruk – uit had sprak ze: ‘Nou kennen we ook elk kuchje’. Vandaar dat menig kopje thee hier uiteindelijk is gesneuveld, ook al heb ik zelf met plezier elk kopje thee gedronken.

==

Deze biografie had niet in zes jaar kunnen ontstaan als ik niet had kunnen samenwerken met een wisselende groep van onderzoeksstagiaires en vrijwillige medewerkers, die brieven ontcijferden, bandjes uittypten, bibliografieën samenstelden, onderzoeksvragen beantwoordden en mee uit interviewen gingen.

Jessa Bertens zocht in het jaar 2004–2005 alle gedrukte geschriften van en over Vasalis bij elkaar en schreef met mij een nieuw overzichtsartikel over Vasalis voor het Kritisch Literatuur Lexikon. Anniek de Ruijter ging in 2006–2007 mee gesprekken voeren, hielp beeldmateriaal verzamelen en Vasalis’ Leidse studententijd onderzoeken. Nicolle Lamerichs wist in 2007–2008 een aantal specifieke onderzoeksvragen te beantwoorden over de oorlogsjaren en moeilijk leesbare correspondenties te ontcijferen. Marleen Castelein nam dagboeken, vertaalwerk van Vasalis in oorlogstijd en de vriendschap met James Brockway voor haar rekening en notuleerde nauwgezet en tot het laatst de gesprekken met de erven. Marc Laugs en Karin de Kroes vatten talloze brieven samen, Veronie Koopmans werkte de latere dagboeken en brieven door en hielp in de laatste fase. Dymph van der Laan typte de meeste Van Oorschotbrieven uit en hielp me in het Letterkundig Museum. Zij deed ook onderzoek naar het wetenschappelijke werk van Jan Droogleever Fortuyn, naar Groningen en Roden in de jaren vijftig tot en met negentig en naar Den Haag in de jaren tien en twintig. Marleen en Dymph betoonden zich uitstekende eerste lezers. Hun commentaar was kostbaar. Ik bedank dit hele team van helpers: zonder jullie had deze biografie nog vijf jaar op zich laten wachten.

Ook bedank ik het Fonds voor de Letteren, dat mij een schrijfbeurs toekende waardoor ik anderhalf jaar lang vrijwel van onderwijstaken kon worden vrijgesteld. Afgezien van de toekenning van de beurs, genoot ik van het persoonlijke enthousiasme voor dit project van Fondsmedewerkers Greetje Heemskerk en Sylvia Dornseiffer en van tal van letterkundige collega’s. Dank aan mijn collega’s van het Centrum voor Gender en Diversiteit te Maastricht, en van de Faculteit Cultuur- en Maatschappijwetenschappen, die mijn Vasaliswerk steeds met hartelijke interesse hebben gevolgd. Veronie Koopmans begeleidde het ontstaan van dit boek op meer manieren dan ik hier zeggen kan.

En hoe jammer vind ik het ten slotte, dat zes geïnterviewden – de kinderpsychiaters Peter Ferguson en Jannie Sanders-Woudstra, mevrouw Anneke Cluysenaer-Witkop, de dichteres Fritzi ten Harmsen van der Beek, Patrice Bosch en de econoom Jan Pen – inmiddels zijn overleden, waardoor ze het verschijnen van deze biografie niet meer kunnen meemaken.

==

Kanne (B), Joppe, Amsterdam, juli 2010

==

1 Los vel met aantekeningen, 1974 (familiearchief). De gedachte keert in een andere formulering terug in Vasalis’ dankwoord bij de uitreiking van de Constantijn Huygensprijs in 1974.

2 Ongepubliceerd gedicht (familiearchief).

3 Zie bijvoorbeeld Léon Hanssen, Een misverstand om in te geloven. De poëzie van M. Vasalis. Amsterdam, 2007, p. 20–21 en Kees Fens: ‘In het voorbijgaan. Vasalis’, in: De Volkskrant, 7 maart 2002.

4 Brief van Gerard Reve, 18 maart 1966, in: Archief Reve 1961–1980, 1982, p. 192.

5 Een negental van deze teksten werd gebundeld in de bibliofiele uitgave M. Vasalis, De amanuensis. Amsterdam, 2009.

6 Kleine maar fijne diensten werden bewezen door Mies Bouhuys, Emma Crebolder en Prof. Ena Jansen. Met de laatste kon ik spreken over de vriendschap tussen Vasalis en Eybers en zij zocht bovendien in de archieven van de Nasionale Pers in Kaapstad naar de sporen van bijdragen die de jonge Vasalis moet hebben geleverd aan het blad Die huisgenoot in 1936–1937. Verder dank ik Prof. Joost Kloek wiens ouders een herinnering aan Vasalis hadden, Rutger Kopland, Mr. E. Boeser die gegevens over Vasalis’ voorouders aandroeg, Prof. Paul Tummers, Jo Radersma, Dr. Ria Wolleswinkel, Frans de Waard – kleinkind van Vasalis’ collega Pannekoek uit Santpoort, Dr. Lily Knibbeler, Dr. Marian van de Klein van het iisg te Amsterdam, Tannet Remmelts, Pieter Ketner en Wendele van der Wiele, voorzitster van de archiefcommissie en ab-actis van de Leidse Studenten Vereniging Minerva in 2005.

Deel I

Den Haag, Leiden, Afrika

==

Hoofdstuk 1
Onderbroken journaal

Op 13 februari 1909 werd in de Haagse Marconistraat Margaretha Leenmans geboren. Zij was het tweede kind van Louise Leenmans-Creutzberg, voor intimi ‘Lous’, die op dat moment zonder formeel beroep door het leven ging, en de geschiedenisleraar Hendrik Arie Leenmans, in de wandeling ‘Hal’ genoemd.7 Het ouderpaar was, zeker voor die tijd, niet meer zo jong. Beiden waren geboren in 1876. Toen ze op 27 december 1905 trouwden waren ze haast dertig. Ze hadden er een lange verkering op zitten. Tien jaar lang hadden ze elkaar brieven geschreven terwijl Hal in Groningen studeerde en Louise een voor die tijd opmerkelijk ongebonden en avontuurlijk leven leidde. Ze woonde met een vriendin in Parijs, ze was enige tijd kind aan huis op de kolonie Walden en vestigde zich, samen met haar moeder, voor een jaar op Vlieland. Het studeren van haar vriend Hal duurde zo lang dat Louise op zeker moment ongeduldig werd. Om hem op te jutten stuurde ze hem een telegram met de tekst ‘Morgen trouw ik’ en daar schrok Hal zo van dat de kogel door de kerk werd gejaagd.8 Gelukkig had hij juist een betrekking gevonden die het huwelijk financieel ook mogelijk maakte: hij werd in september 1905 benoemd als geschiedenisleraar aan het Stedelijk Gymnasium in Den Haag9, een baan die hij heel zijn werkzame leven zou blijven vervullen, tot aan zijn pensioen in 1941.

Het oudste kind van Hal en Louise was ruim twee jaar eerder geboren, op 25 oktober 1906. Zoals de familietraditie het wilde werden de kinderen eerst vernoemd naar haar, daarna naar zijn ouders. De eersteling was een meisje en werd dus genoemd naar de moeder van haar moeder, die Anna Maria heette, gemoderniseerd tot Ank. Het volgende kind werd genoemd naar de moeder van haar vader: Kieke Botma, officieel Margaretha. De naam Margaretha werd in Holland in het dagelijks gebruik tot ‘Griet’, maar in Friesland werd dat ‘Kieke’. Van deze Friese oma kreeg de kleine Margaretha Leenmans haar naam. In de wieg was het al ‘Kiekie’. Sommigen schreven ook ‘Kiki’ en later werd het voor velen ‘Kiek’. In een jolige bui, of onder een voor het vermaak geschreven Frans gedicht schreef ze ook wel ‘Quiqui’. Haar latere schrijversvriend Gerard Reve noemde haar ‘Kik’ en haar uitgever Geert van Oorschot schreef altijd ‘Kicky’. In de naaste familiekring en voor haar beste studievriendinnen werd het al gauw ‘Knirps’ of ‘Knip’. In deze biografie zal ik haar geleidelijk ‘Kiek’ noemen wanneer het over haar persoonlijk leven gaat en ‘Vasalis’ wanneer het over haar auteurschap en openbare identiteit gaat.

Vasalis’ ouders drukten ieder op hun eigen wijze een belangrijk en blijvend stempel op het leven van hun dochter. De band tussen de vier leden van het gezin Leenmans – want het bleef bij deze twee kinderen – was intiem, intens en langdurig. Vasalis heeft vaak verhalen over haar ouders verteld aan haar eigen kinderen en aan haar vrienden. Zij heeft vaak over hen geschreven in brieven en zelfs over hen gesproken in dankwoorden bij de grote literaire prijzen die zij ontving.10 Ze schreef vooral in de tweede helft van haar leven jeugdherinneringen op, en putte vaak uit haar jeugd voor de literaire verhalen die ongepubliceerd bleven. Daarom zullen de ouders ook een evenredig belangrijke rol spelen in deze biografie.

==

Journal interrompu

Vasalis reikt ons het levensverhaal van haar ouders zelf aan. Op 28 juni 1983, ze is dan vierenzeventig jaar oud, wonend in het landelijke Drentse Roden en gepensioneerd als kinderpsychiater, begint ze plechtig een nieuw schrift onder de titel ‘Aantekeningen vader en moeder en jeugd + journal interrompu’. Ze besteedt een lange warme zomer aan het lezen van de brieven die haar moeder in 1904 uit Parijs schreef aan haar (Kieks) oma, brieven die dezelfde oma later uit Indië aan haar moeder schreef, en de talloze brieven die haar ouders elkaar tijdens hun lange verkering, in de jaren rond de eeuwwisseling, stuurden. Ook bekijkt ze de foto’s uit hun jeugd opnieuw, eindeloos. Ze overpeinst in dit journaal wat haar bezielt. Is dit een laat ontwaken van historisch bewustzijn? Ze realiseert zich dat ze nu een periode van een hele eeuw bijna uit de eerste hand heeft meegemaakt. Haar honderd jaar geleden geboren ouders waren spraakzaam en mededeelzaam, hun brieven levendig en gedetailleerd. Zo schreef haar moeder, in 1904 wonend in Parijs met een vriendin die operazangeres was, hoe ze ’s nachts, als ze wakker werd, paardenhoeven over de houten straatbedekking hoorde trappelen en de wielen van de fiacres (koetsjes) zacht hoorde ratelen. Kiek kan zich daar zó in inleven dat het lijkt alsof ze die lang vervlogen geluiden allemaal nog zelf hoort. Ze herinnert zich hoe vaak ze Gorter, Van Eeden en Van Deyssel las – alle drie persoonlijke bekenden van haar ouders – en zich dan altijd gewoon en vertrouwd voelde in hun late negentiende eeuw, alsof ze daar zelf toe behoorde, al begreep ze nooit ‘waarom het zogenaamde kunst-proza zo raar gekunsteld moest zijn’ terwijl hun gedichten zo mooi en hun brieven zo goed waren. Zeker verlangt ze terug, beseft de ouder wordende Vasalis, naar de politieke onschuld van die tijd, naar de specifieke taal ervan:

==

de nostalgie – die ik tegen beter weten in heb – naar die tijd, geldt vooral de ruimte, de natuur en het geloof in al die ideologieën die ontstonden en nog niet tot over het bittere einde heen beproefd waren. – In brieven en geschriften ging het vaak over de Ziel, er werd naar de ziel geluisterd, zij sprak namelijk en het schijnt dat het vaak stil was en ruim, zodat zij te horen was. Het woord ‘teer’ of ‘teder’ en het woord ‘fijntjes’ werd in die overigens robuuste en grove tijd veel gebezigd en, als ik ijverig genoeg zou zijn en ‘eigentijds’ zou ik eens gaan tellen hoe vaak in verhouding tot nu ze spreken over factor x [lees: sex]. – Toch wist ik – van hen – en van wat ik las, dat er veel geleden werd: het Volk leed – maar daar was het socialisme al mee bezig, dat kwam wel in orde. In Indië werden de inboorlingen onderdrukt, maar daar waren moeders broers en een zuster, die er een eind aan zouden maken: de een als bestuurs-ambtenaar, de andere als kinderarts en de zuster als vrouw van een protestantse missionaris, en mijn oma natuurlijk omdat ze zo verstandig en lief was. Alle kunstenaars en intellectuelen leden: onder de liefde, onder een gods-verlangen en onder onmacht. En in vaders brieven aan zijn geliefde, die hij pas na twaalf jaar trouwen kon, staan passages over enkele vrienden, die melancholiek waren geworden, en niet meer studeren konden en dagelijks door hun vrienden bezocht en bijgestaan soms weer naar het ouderlijk huis terug gingen – en twee, die zich van het leven beroofd hadden. Er werd veel geleden en het lijkt me nu, dat het lijden gedragen werd zonder het extra-leed dat het vernederende besef van abnormaliteit met zich meebrengt.11

==

In die laatste toevoeging schuilt het historische besef van de psychiater. In een tijd dat de zielsziekten nog niet waren gecategoriseerd, en de lijders eraan nog veel minder uit de samenleving waren verwijderd dan anno 1983, leden zij minder aan het stigma dat melancholici en psychotici later krijgen.

In een aantal gedisciplineerde ochtendlijke schrijfsessies in juni en juli 1983 ontstaat dan het volgende verhaal – weliswaar vaak onderbroken door bezoek, dagenlange logees, van de trap vallende oude honden, post, tuinwerk en het lezen van Musil en Joyce’s Ulysses, maar steeds de draad weer oppakkend. Vasalis dwingt zich tot deze dagelijkse schrijftaak, zo blijkt uit dit journaal. Het is bitter voor haar dat de ooit zo royaal aanwezige creativiteit haar is ontsnapt, en deze autobiografie is onder andere een poging die terug te vinden. Door, letterlijk, weer naar haar eigen oorsprong terug te keren. Zo vertelt ze dan het leven van haar ouders, beginnend met dat van haar vader:

==

Mijn vader werd in Slochteren geboren op 8 aug. 187512 als zoon van een dominee uit Noord-Holland en een Friezin Botma. Zijn herinnering begint ongeveer vier jaar later toen ze in Workum woonden. Daar heeft hij volgens zijn zeggen in de tuin van de pastorie met schedels gespeeld, die hij opgroef en wier gezichtsuitdrukking hem vrolijk stemde. Daar heeft hij ook een bok gekregen, waar hij heel erg van hield maar die zo stonk dat hij verder niet aan tafel mocht eten. Die bok heeft hij in een mantelpakje van zijn zuster gekleed en zo de rozentuin binnengeleid waar hij op zijn achterpoten lopend van de rozenstruiken at. De zware straf viel in het niet bij de voldoening die hij nog steeds had, als hij het wapenfeit vertelde. Veel ernstiger was een ander incident. Tijdens een vergadering met synode-leden van zijn vader op diens studeerkamer ging hij met een rokje van zijn zuster aan en zonder broek ondersteboven in een appelboom bij het raam van zijn vaders kamer hangen. Zijn vader zat met zijn rug naar hem toe, maar de andere leden van de vergadering hadden het uitzicht naar de tuin en vergaderden niet verder.

Later, toen ze in Harlingen woonden en hij naar school ging, leerde hij pruimen van de schippers-jongens en zat hij bij voorkeur naast de aller-armsten en de meest haveloze, die hem luizen gaven.

Zijn vader – en zijn meesters – verwachtten van hem dat hij als domineeszoon een exemplarisch gedrag zou hebben. Deze eis heeft hem nooit in het minst gestoord of in conflict met zijn geweten gebracht. Hij spijbelde, hij vulde als hij voor straf na moest blijven de inktpotten met urine bij. (Pis zei hij natuurlijk.) Hij liet luide winden onder de catechisatie, als er gebeden werd en hij had een grote afkeer van zijn vader, die hij een laffe despoot noemde.

Hij verloor al vroeg zijn geloof in de God waarbij zijn vader diende, al bad hij nog wel. Zondags kwam een rijtuigje voor – ’s zomers een open – en ze reden dan naar de plaats waar zijn vader preekte. Onderweg gooide vader zijn voetbalkleren op een afgesproken plaats af en zodra de familie in de kerk zat verliet hij die door een zijdeur en rende naar het voetbalveld. Het werd zelden door zijn vader gemerkt. Opa was bijziende en huilde bovendien vaak bij zijn preken. Hij smeekte, huilde, woedde en dreigde met een eigenaardig hoge slepende stem – zo heb ik hem ook nog gehoord, en ik vond het prachtig, net alsof je bij een ramp was en zelf gespaard werd.

Na de lagere school werd vader op een Christelijk Internaat in Kampen geplaatst, dat was kosteloos voor domineeskinderen. Het was een Gymnasium en behalve Latijn en Grieks leerde hij er niets, behalve nieuwe vuile woorden en meer kennis over het geslachtsleven. Op die school leerde hij de broer van mijn moeder kennen, die extraneus was. Karel was een soort jongen als hij nog nooit ontmoet had, hij kwam uit het Westen, had twee zusters en twee broers, geen vader. Hij was goed gekleed, sprak Hollands, onthield zich van vloeken en smerige taal, vocht zelden en had een razend snel verstand. Het was verwonderlijk dat hij niet geplaagd en achtervolgd werd: hij had een rustig en waakzaam overwicht, (zonde en jammer dat die kerel Hegeliaan is geworden zei vader later) en hij lachte zacht en schuddend. Op een dag liet hij vader, die naast hem zat, het portret van zijn jongste zusje zien, zeventien jaar, net als vader. Vader kreeg een zo harde pijnlijke stomp in zijn hart dat zijn adem stokte. Mag ik het even vasthouden vroeg hij, en toen: mag ik het vandaag even houden. Hij hield het een paar dagen en toen kwam er een briefje (dat bewaard is gebleven) Geachte Heer, wilt u zo vriendelijk zijn mijn portret te retourneren, ik vind het geen aangename gedachte dat een vreemde Heer in het bezit is van mijn portret. Lous. De dag daarop nam Karel mijn vader mee naar zijn familie en daar zag hij mijn moeder voor het eerst. Hij sliep een hele week niet en wandelde ’s nachts langs de IJssel. Aan het eind van de week kocht hij een heel bloemkarretje met bloemen en liet dit bij haar thuis bezorgen. Daarna kwam hij er dagelijks en maakte zijn huiswerk in het prieel achter in de tuin waar moeder hem af en toe een kopje thee mocht brengen. Het gezin waarin hij terecht kwam was in alle opzichten anders dan het zijne – en hij vond het in – bijna – alle opzichten superieur. De omgang met het kleine moedertje, dat haar vijf kinderen na de dood van haar man (ook een dominee) alleen opvoedde, was liefhebbend en hoffelijk. Er mocht en kon veel en er liep nooit iets uit de hand en niemand tornde ooit aan het gezag van het kleine vrouwtje, dat om twaalf uur ’s nachts haar borduurwerk opborg en zei: nu gaan we naar bed, jongelui, welterusten. – Er werd veel gepraat en gediscussieerd over filosofie, politiek, litteratuur. Mijn vader was begonnen te schrijven, proza en gedichten en las alles wat hij te pakken kon krijgen – Kant, Burckhardt, Franse litteratuur (geholpen door mijn moeder, die Frans kende als haar moedertaal, omdat ze franse gouvernantes had gehad, en later op een Internationale kostschool moderne talen had geleerd).

Ik zei straks, dat hij bijna alles beter en mooier vond in dit gezin. Maar wat hem na een tijd begon te prikkelen was juist die harmonie en het nooit buiten de oevers treden. Hijzelf was driftig, fel, agressief en hij had onweren en wolkbreuken nodig. Beantwoordde mijn moeder zijn hartstochtelijke liefde? Hij bestormde haar met brieven, gedichten, woorden en gebaren. Ja, zei ze, ze hield ook van hem, maar hij moest niet zo aandringen, het kwam alles in orde. Zo is het gebleven, eigenlijk. Toen ze 40 jaar getrouwd waren hield hij een tafelrede waarin hij onder meer zei: ‘ik heb mijn angel bot gestoken op je, geliefde, en je bent godzijdank altijd jezelf gebleven.’ En dat was ook zo, ze had een kracht van binnen, die niet te overwinnen was. Ook niet onder woorden te brengen. Een van de dingen die hem onuitsprekelijk ergerden was dat zij – zijn uitverkorene – les gaf aan een zondagsschool-klasje, terwijl ze volgens hem geen spoor religie in zich had. Maar zei ze, ze vertelde toch mooie verhalen en die kinderen vonden het heerlijk om te horen, en zij vond vertellen ook prettig. Ja maar, je verneukt ze, zei hij dan woedend. Nou, zo erg is het niet zei ze, ik doe er niemand kwaad mee, toch? Jawèl, wéér een generatie klepbroeken en hypocrieten, en als je het nou nog zelf geloofde. – Ik denk niet dat Christenen zoveel slechter zijn dan heidenen, zei ze dan. – Maar heidenen die voor Christenen spelen zijn abject, zei vader. – Na dergelijke botsingen kwamen er dan weer brieven vol berouw – maar nooit met schuldgevoel. Dat kenden ze eigenlijk geen van beiden. Moeder had er geen reden voor en vader meende wat hij in woede zei en had alleen maar berouw dat hij té agressief was geweest en meestal direct. Ook dat bleef hun huwelijk lang zo: er waren de verschrikkelijkste uitbarstingen, waarbij zij zich terugtrok en ergens in het huis ging huilen. Vader maakte het daarna direct weer goed en er bleef nooit iets dreigends of ondergronds tussen hen bestaan. Vaders vrolijkheid en baldadigheid was even echt als zijn woede en moeder, die in een zoveel gematigder klimaat was opgegroeid wende geleidelijk aan zijn stormen. Werkelijk vernederd heb ik haar nooit meegemaakt, nòch bang. Na zijn schooltijd – hij was toen negentien jaar – wou hij medicijnen gaan studeren, maar toen bleek dat daar geen geld voor was: mijn grootvader – die als dominee weinig verdiende – had alles ‘erdoorgejast’. Waaraan is me nooit duidelijk geworden. Het kapitaal dat mijn grootmoeder had meegebracht was op: ‘door roken, enorme hoeveelheden vlees vreten, boeken kopen en onoordeelkundige speculaties,’ van een man die in het geheel niet rekenen kon maar wel de moeilijkste Griekse teksten in het Latijn vertalen. Hij leerde Italiaans op zijn 83e jaar om Dante te kunnen lezen en Nieuw-Grieks toen hij 85 was.

Hij raadde vader aan om theologie te gaan studeren, dat was kosteloos. Gelovig of ongelovig was niet belangrijk voor een dominee.

Tenslotte besloot vader om geschiedenis en Nederlandse letteren te studeren – een studie die toen minder tijd en geld vroeg dan medicijnen. Hij kreeg het geld daarvoor van zijn aanstaande schoonmoeder en een zwager, die in Harlingen een houthandel had. Het was een zware vernedering voor hem. Moeder vertrok met haar familie naar Utrecht en vader naar Groningen. Toen is hun correspondentie begonnen: ze zagen elkaar maar heel sporadisch want vader kon de treinreis niet oversparen en moeder mocht niet bij een jongeman op bezoek. (Ze deed het wel, als het lukte bij een familie in de buurt van Groningen te logeren.) Ze waren niet officieel verloofd – [dat gebeurde] pas na [zijn] kandidaats; 1902 of zo – en vader zat voortdurend in doodsangst en voorbarige jaloezie als ze hem schreef over de studenten die als vrienden van haar broer thuis kwamen en verliefd op haar werden. Ook maande hij haar bijna in iedere brief om niet zo’n society leventje te leiden, om veel te lezen – moeilijke dingen zoals Das Kapital en haar schilderen meer au serieux te nemen. De Tachtigers en Multatuli moest ze bestuderen en zij schreef terug ‘dat ze het ook juist wou doen en dat ze haar dagen zo streng mogelijk wou indelen en zéker twee uren per dag lezen en twee uur schilderen, maar dat ze ook mama wou helpen en wel moèst tennissen en fietsen etcetera’. Later toen hij voor het eerst de colleges van Heymans ging volgen en eindelijk een leermeester gevonden had waar hij een diepe bewondering voor kreeg en hield, liet de obsessie van zijn ongeruste liefde hem wat los en begon zijn intellectuele ontwikkeling vorm te krijgen. Die liefde voor de filosofie heeft hij later – volstrekt vergeefs – op mij geprobeerd over te planten, evenals zijn ongelukkige liefde voor de wiskunde, die hij nooit geleerd had op school, maar die hij nodig kreeg om Heymans en Kaptein te kunnen volgen. Hij stelde zelfs voor dat ik wiskunde zou gaan studeren, een voorstel dat me even diep schokte, als het voorstel van zijn vader om theologie te gaan doen hem indertijd deed. Hij heeft tien jaar over zijn studie gedaan. Intussen had moeder een jaar in Parijs gezeten en een jaar op Vlieland, met haar moeder: haar broers en zuster waren intussen naar Indië vertrokken. Ook in de tijd dat zij in Bussum woonde verkeerde ze een jaar in Walden, de kolonie van Van Eeden, ze schafte korset en schoenen af en liep in losse jurken en sandalen.

Eindelijk – in 1905 – trouwden ze en gingen in Den Haag wonen waar vader leraar aan het gymnasium werd. Moeder bracht in haar huwelijk een schotse collie, Oele, mee en een berk uit de tuin in Bussum.13

==

Moeder

Vasalis is deze biografie van haar ouders begonnen met de jeugd van haar vader. Zij volgde daarin een (auto-)biografische conventie. De volgorde berust niet op een groter belang van Hendrik Leenmans: beide ouders waren immens belangrijk voor haar, zij het onvergelijkbaar verschillend. Vasalis had een diepe band met haar vader, maar die met haar moeder was intiemer, frequenter en eerder emotioneel dan intellectueel. Vaak denkt Vasalis aan haar ouders als aan een twee-eenheid. ‘Ze hebben alle twee hard en standvastig gewerkt. Ze zijn elkaar altijd trouw geweest, ze hebben ontzettend veel gelachen en ruzie gemaakt en heel erg van elkaar en ons gehouden,’ schrijft ze in 1965 in haar dagboek. Ze realiseert zich dan hoe veilig ze zich voelde als kind vanwege het klimaat dat haar ouders samen creëerden: ‘Dat de tijd waarin we leefden 1909 tot 1927 (de tijd dat ik thuis was) veilig was is natuurlijk een fictie. Maar zij hadden het gevoel dat ’t de goede kant op ging. Ze stemden S.D.A.P. [...] We waren sociaal-gesproken, een onschuldig gezin, zonder stand. Er is geen enkele Streberei in hun leven geweest en geen enkele intrige.’14

Er zijn duizenden brieven bewaard die Vasalis met haar ouders wisselde vanaf haar studietijd, toen ze op kamers ging in Leiden, tot hun dood. Het merendeel van die brieven wordt gewisseld tussen Kiek en haar moeder – formeel tussen Kiek en haar ouders. Vader leest ook altijd mee, maar het is Louise die bijna altijd terugschrijft. Dat had ook een praktische reden: Louise had meer tijd. Maar ze schrijft niet alleen over zichzelf. Ze vertelt haar kind hoe het met Hal gaat en hoe het hen beiden gaat, en het is opmerkelijk hoe sterk Louise op volle kracht met haar eigen innerlijke en sociale leven in deze brieven aanwezig is. De brieven tekenen de gelijkwaardige relatie. Louise verbleekte niet in het huwelijk – zoals veel vrouwen van haar generatie wel geleidelijk verdwenen achter hun echtgenoot. Hals moeder paste bijvoorbeeld in dat traditionele patroon. Grietje Botma kon weinig tegenwicht bieden tegen haar man, de strenge dominee Leenmans: ze was ‘lief maar getemd’. Ze sprak zelden, terwijl Louise’s moeder, Kieks andere oma, bij al haar zachtzinnigheid iets sterks en onverzettelijks had.15 Zo ook floreerde Kieks moeder Louise als zelfstandig individu, even levendig als authentiek. Haar brieven getuigen daarvan. Als Hal zijn dochter zelf terugschrijft gaat het altijd over een Onderwerp: Kieks studie, problemen die ze haar ouders heeft voorgelegd, belangrijke keuzes die ze moet maken. Hij schrijft haar ook over de boeken die hij leest en wat hij van het wereldgebeuren vindt. Hij geleidt haar vaderlijk door het leven en richt zich vooral tot haar intellectuele ontwikkeling, terwijl Louise zich veel meer in de breedte tot haar ‘kindsje’ richt. Louise’s brieven zijn grappig en doorspekt met innige liefdesbetuigingen. Ze bericht wekelijks met ware beschrijvingslust wat ze doet, denkt en leest. Hals schaarse brieven zijn een richtsnoer, Louise’s talrijke brieven een navelstreng – zo zou het verschil in de band met de ouders getypeerd kunnen worden.

Kieks vader stierf in 1954 en sinds de dood van haar moeder, vijftien jaar later in 1969 voelt ze zich afgesneden. Deze biografie van haar ouders is haar poging om anno 1983 nog iets van de primaire verbinding te hervinden, door terug te gaan naar haar vaders en moeders jeugd en alle herinneringen te bewaren die daaraan bestaan. Die herinneringen zijn opmerkelijk talrijk en gedetailleerd. Ofschoon Kiek inmiddels zelf vierenzeventig is als ze dit schrijft herinnert ze zich de verhalen over haar moeders jeugd nog uitgebreid:

==

Moeder werd in Woudenberg geboren, waar haar vader dominee was. Er zijn foto’s van hem: een doodsbleke man met lange donkere lokken en een melancholiek gezicht, grote donkere ogen en vouwen langs zijn neus. Later werd hij directeur van de inrichting voor patiënten met vallende ziekte. Moeder herinnert zich dat ze in de tuin van het gesticht werd nagezeten door een patiënt, die op handen en voeten en een mes tussen zijn tanden razend snel achter haar aankwam, mijn zusje en ik voerden dat vaak op.

In die inrichting leerde haar oudere zuster een broeder kennen met een zware hangsnor en fanatiek zwarte ogen, die voor zendeling leerde. Die werd onze ome Toekoe – genoemd naar Toekoe Omar. Volgens moeder handelde haar zuster Mien in een vlaag van godsdienst-waanzin: ze was al bijna verloofd met een gematigde jonkheer, ze was beeldschoon en koel en de enige van de familie die een standsgevoel had. Ze huilde de hele nacht voor haar huwlijk, (dat lang en ongelukkig was) maar ze hield vol dat God haar bevolen had de zendeling te volgen. Ze heeft zich nooit beklaagd – behalve één keer, toen ze voorzichtig bij mijn moeder informeerde of zij de geslachtsdaad ook zo verschrikkelijk vond.

Moeder heeft wel een heel andere kindertijd gehad dan vader. Tot haar zevende jaar aten zij en de andere kinderen boven in de schoolkamer, met de wisselende franse gouvernantes, die geen woord hollands kenden en hen lezen en schrijven leerden. Op haar zevende mocht ze mee-eten met haar ouders. Ze vertelde hoe vurig ze verlangde om na tafel op haar vaders schoot te mogen zitten, en om hem een nachtkus te geven, maar haar moeder schudde altijd haar hoofd. Het bleek later dat haar vader toen al tuberculose had en bang was zijn kinderen te besmetten. Dat is toch nog gebeurd: Ben, de oudste zoon, is er later aan gestorven en moeder kreeg als zestienjarige een gewrichts-tuberculose, die snel genas.

In de tijd dat moeder in Woudenberg woonde ging ze in Amersfoort naar de franse school. Ze liep die zes kilometer iedere dag heen en weer, soms wachtte een jongen met een bokkenwagen haar op en dan reed ze mee. Het was een grote witte bok die hen trok in een naar haar herinnering razende vaart. Altijd als ik in de trein de stadspoort van Amersfoort zie, denk ik aan haar. Ze liep het in anderhalf uur van huis naar school.

Op haar 13e/14e jaar werd zij op een internationale kostschool gedaan in Zwitserland. Ze werd weldra vrijgesteld van wiskunde omdat ze altijd braken moest van sommen. In talen, geschiedenis, aardrijkskunde en tekenen was zij altijd heel goed. Haar vader stierf en toen moeder na de begrafenis in de rouw terugkwam op school wilden alle meisjes gearmd met haar lopen: ik moest dan veel bedroefder doen dan ik eigenlijk was, zei ze en dan schaamde ik me in bed. Ze raakte bevriend met een van de jonge leraressen, mademoiselle Perrin. Die logeerde later nog wel eens bij ons in Den Haag en Ank en ik vonden haar heel streng tegen moeder. Louise! zei ze bijvoorbeeld aan tafel en ze beduidde haar dat ze rechtop moest gaan zitten. Moeder deed dat direct en mademoiselle knikte langzaam en goedkeurend.

Na die school ging de familie in Kampen wonen. Moeder overhoorde haar broers Latijn en Grieks en daar leerde ze veel van. Het liefste had zij medicijnen willen studeren, later, maar ze waren – volgens haar zeggen heel arm geworden. Als ik de foto’s van hun huizen bekijk, bijvoorbeeld van het laatste huis in Bussum, dan zijn dat grote villa’s in grote, bloeiende tuinen en boomgaarden, en uit de ramen hangen drie dienstmeisjes, terwijl een tuinman op een schop geleund staat. – Als we vroegen hoe dat kon, en in welk opzicht ze dan wel zo arm waren, zei ze na enig aarzelen: we hadden geen equipage, liefje. En mama moest te voet gaan of een rijtuig huren. – Het was dezelfde periode waarin moeder ’s avonds een groot zigeunerkamp bezocht en ze deed daar iets wat ons niet verbaasde: ze las de zigeuners voor. Die Räuber van Schiller. Of de zigeuners Duits verstonden vroegen we niet eens.

Mijn grootmoeder nodigde het hele kamp uit voor een maaltijd, buiten, in de tuin, aan een grote wit gedekte tafel, met wijnglazen en tafelzilver. Na afloop verzocht de hoofdman het tafelzilver ongemoeid te laten, ze waren te gast en de oude mevrouw moest alles houden wat ze had. Moeder nam een foto en het mooiste vonden wij een haveloze jongen met een zacht, onbeheerst gezicht en een litteken dat bij zijn bovenlip begon en naar boven toe tot halverwege zijn wang liep (de trap van een paard). Hij zit scheef aan tafel, op een elleboog geleund en houdt een wijnglas losjes in zijn andere hand. Wat moeder behalve voorlezen nog meer in dat kamp deed, weet ik niet. Wèl dat ze wonden verbond, kinderkleren verzamelde en vermaakte.

Kort daarna hielp zij met het bewoonbaar maken van de kolonie van Van Eeden. Ze was al vegetarisch geworden en een soort socialiste. Haar taak was onder andere bij de bijeenkomsten te helpen en voor het principiële eten te zorgen.16 Of er werkelijk genoeg graan verbouwd werd om hun broden van te kunnen bakken weet ik niet. Er werd in ieder geval wel geploegd en gezaaid en er werd dagelijks brood gebakken, dat in de buurt verkocht werd.17 De opbrengst werd gelijkelijk verdeeld onder de commune-leden. Hun werk werd begeleid door het viool-spel van een niet geheel bonafide lid van de gemeenschap: de Dajak – waarover straks méér – die zelf liever niet werkte en tegen mijn moeder zei: ziet – en de ezelen en de ossen knielden! – Vader, die de kolonie een paar keer bezocht, voorspelde haar een korte levensduur: hij had nog nooit zo’n verzameling schuinsmarcheerders en warhoofden gezien, zei hij, al moest hij constateren dat de ‘grote maatschappij’ er nog beroerder aan toe was, en al had hij nog nergens zo moeten lachen. – In ieder geval was alles beter dan moeders omgang met de freule’s uit de buurt. Zijn bête noir was freule de Bassecourkaan – die later bij de ruzies aan tafel jaar in jaar uit opdook. Ik weet niet wat ze misdaan had, maar wel dat een oude grief van vader was dat moeder, bij een van hun verlovings-visite’s niet geprotesteerd had toen ze als freule Creutzberg was aangekondigd. Bij de zondag-ochtend uitbarstingen riep vader dan: ja! en ik ben de burgerman-zonder-geld en jij freule de Bassecourkaan!

In Vlieland, waar moeder en oma een jaar gewoond hebben nadat de hele overige familie naar Indië was vertrokken heeft moeder geloof ik de gelukkigste tijd van het leven voor haar huwlijk gehad. Ze woonden in een klein huis aan de hoofdstraat, met een lange tuin erachter waar ze de eerste tomaten van het eiland kweekte. Ze hield lezingen over het socialisme, ze las iedere avond Dickens voor – de lievelings-schrijver van oma & vooral ze schilderde buiten. De zee, de duinen, bomen en altijd grote luchten. Iedere ochtend, zodra ze opstond (vroeg) ging ze met angst en beven kijken hoe ze de vorige dag geschilderd had. Het eiland was nog heel dun bevolkt. Er was van ieder soort mens maar één, zei ze. Een postmeester, een boer, een dronkaard. En ’s avonds hoorde je stappen aan komen, langs gaan, uitsterven van één man. De stappen van de enige mankpoot van het eiland, de nachtwaker: het klonk als het langzame kloppen van een hart: te dùm, te dùm, te dùm. De postmeester las alle post – niet alleen de briefkaarten. Hij nam de zak mee naar huis en opende de brieven zorgvuldig, hij zei b.v.: uw verloofde komt ook volgende week hè? Op een briefkaart schreef vader: die kerel van het postkantoor leest alles, pas maar op met wat je schrijft. De postmeester las hem daarover de les. In een volgend schrijven, een brief, zei vader: die stommeling heeft het bewijs zelf geleverd. Hierop schreef de postmeester een woedende brief aan vader, waarin hij alles ontkende.

– Er is voor Vlieland nog een episodetje geweest – en dan probeer ik om geen anekdotes meer te vertellen – dat moeder een baby kocht van een zogenaamde engeltjes-maakster. Dat was een vrouw die even buiten Bussum woonde en voor ongewenste kinderen zorgde. Het was een weinig winstgevend bedrijfje en, om de kosten op melk en andere voeding te drukken kregen de babies een speen met papaver-extract. Ze huilden dan niet meer en ze hadden geen honger. Veel babies stierven daar. Moeder heeft een van die zuigelingen waarvan de moeder niets meer van zich liet horen losgekocht en verzorgd. Het was een blauwig kindje, vol korsten en het kon de gewone melk niet verdragen. Zij heeft het vier maanden verzorgd en opgekweekt, het bleek een heel tierig en mooi kindje te zijn geworden met een krachtig stemgeluid en op een advertentie kwam een echtpaar en nam het mee voor adoptie. Ze heeft nog lang contact met hen gehouden en als dit een kort verhaal was zou ik nu iets griezeligs vertellen, bijvoorbeeld dat dit kind ook een engeltjes-maakster was geworden later – of een lid van de Rode Brigade, of hoe ze het huis van haar pleeg-ouders had verbrand èn eerst met een stompe schaar de ontzette onschuldigen... etc.

[...] In 1905 trouwden ze tenslotte. Moeder in een goudbruin-fluwelen jurk en een donkerbruine fluwelen hoed. Er waren geen feesten en er werden geen foto’s genomen, het was een voor die tijd revolutionair huwlijk, niet in het wit en zonder moeders, die in tranen uitbarstten. Ze reisden 1e klasse – voor ’t eerst en het laatst in hun leven, naar Brussel waar ze in Het Gouden Hooft overnachtten.18 Ik weet verder niets van die reis, behalve dat moeder later vertelde dat ze voordat ze terugkwam al zwanger was. In oktober werd mijn zusje geboren – Anna Maria. Vader herkende zijn felle vreugde: hetzelfde gevoel als toen hij als jongen een bok had gekregen. Dat hele eerste jaar was voor hem een soort droom: hij had een vrouw, waar hij mee vrijen mocht, een eigen verdieping, volgens zijn eigen smaak ingericht, een kind, een hond, een baan en er woonden veel van hun oude vrienden in Den Haag, de meeste met jonge gezinnen.

Het lesgeven was het eerste jaar een constant gevecht: hij wou geen enkele onrust in zijn klassen hebben, wie praatte of niet luisterde moest eruit. Maar daar stond tegenover dat hij een uur lang praatte en wel zo boeiend, dat het stil werd. Hij gebruikte geen geschiedenis-boeken, hij vond geen een goed genoeg, hij prepareerde iedere avond zijn lessen voor de volgende dag en de weinige keren, dat hij overhoorde was dat over de stof die hij verteld had en waarvan de leerlingen aantekeningen moesten maken. Later, toen hij niet meer hoefde te denken over orde animeerde hij discussies. Conventioneel of globaal denken bestreed hij – dat moesten zijn leerlingen maar aan hun ouders overlaten zei hij.

==

Fascinerende verhalen, die niet alleen Vasalis’ ouders tot leven brengen in de jaren voor hun huwelijk, maar die ook laten zien hoe dicht hun nu bejaarde dochter nog steeds bij hen staat. Vasalis is tijdens het schrijven ook steeds bezig met de constructie van deze geschiedenis, die vrijwel zeker voor publicatie was bedoeld. Ze overweegt een ordening in hoofdstukjes, ‘bijvoorbeeld wandelingen met vader (drie soorten), ingeslopen vooroordelen, die nu pas verbleken. Seks – anaal en genitaal – en moraal. En zo weinig mogelijk anekdotes’.

==

Dat zou nog veel werk hebben gekost, want bovenstaande biografische portretten wemelen van de anekdotes. Waar moeten de foto’s komen die ze nog heeft, vraagt ze zich af, en wordt dit verhaal nu niet razend vervelend omdat ‘nergens duidelijk [wordt] hoe vader en moeder waren, hun straling, hun vitaliteit’. Maar ze laat zich door deze zelfkritiek niet remmen en schrijft elke ochtend door, want ‘ik heb het beloofd’ – ook al is niet overgeleverd aan wie zij het beloofde. Aan zichzelf, of meer waarschijnlijk aan haar drie kinderen, die altijd zoveel en steeds weer navertelde familieverhalen over hun oma en opa hebben gehoord, maar nooit dit hele levensverhaal in zijn historische context te lezen hebben gekregen. ‘Dran dran dran,’ spoort ze zichzelf aan, ook al is het zomerweer van 1983 nog zo mooi en de verleiding nog zo groot om te schrijven over de zon, de wind en de bewegende blaadjes om haar heen waar ze intussen genietend naar kijkt. Ook probeert ze de gedachten over haar eigen beweegredenen achter dit project van zich af te houden, want ook reflecties remmen. Maar ze komen toch: ‘Wordt het een soort in kaart brengen van de tijd van 1880 tot 1980, of een zoeken naar moeder en vader. Of een poging ergens anders te leven (òf nog niet geboren òf heel jong?).’

Dat allemaal, vermoed ik, maar de optie dat deze autobiografie een poging is om terug te keren tot haar eigen vroege jeugd lijkt mij een serieuze. Vasalis is in de zomer van 1983 aan het eind gekomen van een aantal levenstrajecten. Haar publieke dichterschap is dan echt en definitief afgesloten. Haar laatste bundel is van 1954, het laatste afzonderlijk gepubliceerde gedicht ‘Is het vandaag of gist’ren’ is van 1974. Er komen – tot haar verdriet – geen nieuwe gedichten meer. Pogingen tot het schrijven van toneelstukken of romans zijn op niets uitgelopen. Haar kinderen zijn sinds de late jaren zestig het huis uit en hebben nu zelf banen en jonge gezinnen. Ze heeft in 1979 afscheid genomen van haar werk als psychiater op het Medisch Opvoedkundig Bureau in Groningen. Vader en moeder en ook haar oudere zus Ank zijn overleden, de laatste in 1978. Haar man Jan redt zichzelf. Er zijn even geen ernstige ziekten, verhuizingen of verbouwingen. Voor het eerst sinds lange tijd heeft Vasalis betrekkelijke rust, tijd, en aandacht voor haar eigen innerlijke behoeften en problemen. Wat haar nu, anno 1983, het meest kwelt, is het verlies van de bron van haar schrijven. Het gaat haar bij het schrijven niet om de roem of de aandacht, niet om het product, om ‘la joie de se voir imprimé’, maar om het proces: wat zij mist is het levende contact met een bron, die nu verdroogd is. Dat is voor haar als het losgesneden zijn van een navelstreng, waardoor iets stroomt dat zij ‘kersvers’ noemt – een beleving van een magisch ‘nu’. Haar ouders – ieder op hun eigen wijze vitaal, authentiek en present – hebben die ‘kersverse’ kwaliteit altijd voor haar vertegenwoordigd. Zo iets hun erfenis is, is dat het. Vasalis’ terugkeer naar hun geschiedenis, die bij haar geboorte zal overgaan in haar eigen geschiedenis, zou een poging kunnen zijn zichzelf opnieuw te laten ontstaan, om daarmee de dichtgeslibde bron van leven en schrijven weer te openen. Dat zou tevens een functie kunnen zijn van al die momenten in haar leven – ook in de vroege jaren zestig en midden jaren zeventig is zij namelijk bezig met een autobiografie – waarin zij hardnekkig weer probeert te gaan schrijven én terug tracht te keren naar haar ouders en haar jeugd. ‘Voor mij zit er nog te veel tover in die tijd’ schrijft ze over de late negentiende eeuw, de tijd waarin haar ouders jong waren, ‘maar dat geldt voor bijna al mijn eigen herinneringen ook, en vrijwel direct: Toekomst-fantasieën heb ik zelden gehad, gelukkig.’ Maar als vroeger betoverd is, is later onttoverd. Het steeds weer hernomen autobiografische project is dan een poging om de onttovering van de wereld weer teniet te doen. Een poging om in psychologische en in creatieve zin opnieuw geboren te worden.

==

Embryo

Acht maanden voordat Vasalis het bovengeciteerde verhaal over het leven van haar ouders schrijft, noteert zij een andere jeugdherinnering:

==

Op een dag dat er binnen bezoek was en ik in de keuken mijn toevlucht had gezocht, zag ik in de keukenkast achter de ruitjes een glazen pot naast de olie en de azijn. Er hing in licht-roze water een prachtig albasten beestje in, het leek wat op een vis, maar het had een opgeslagen staartje waar het zijn grote kop diep overheen gebogen had en twee korte armpjes. Het was mooier dan mijn grootste glazen knikker waarin een wit paardje zat. Ja dat vind jij mooi, hè? zei Betsy, ze lachte, maar boos. Jij niet? Nee ik niet en Henk zal het ook niet zo mooi vinden, vanavond krijgt hij het te zien. Wat is het? Een embryo, het heet een embryo, zei Betsy. Is het van jou? Ja en van Henk, vanavond krijgt hij het te zien. – Ze ging de keuken uit. Ik deed de kast open, nam een stoof en pakte de pot. Voorzichtig droeg ik hem de huiskamer binnen. Het dromerige diertje schommelde zachtjes toen ik het op de tafel tussen de theekopjes zette. Het werd doodstil, iedereen vond het blijkbaar even verrukkelijk mooi als ik. – Hoe kom je dáár aan, liefje, vroeg moeder. Het is van Betsy en Henk krijgt het vanavond te zien. Het heet Embryo. Kom, zei moeder, we brengen het terug, haar bruine handen verduisterden de pot. In de keuken stond ze even om zich heen te kijken. Dáár zei ik, naast de azijn. Ze schudde haar hoofd en zei, ga jij maar even naar binnen. Ik hoorde haar Betsy roepen en glipte de WC in, naast de keuken. Als je op de bril ging staan kon je door een raampje in de keuken kijken. De pot stond op tafel. Betsy kwam binnen, moeder wees met opgetrokken wenkbrauwen op de pot en Betsy brak in tranen uit. Ze stond krom. Moeder trok Betsy naar zich toe en begon haar hoofd te aaien, heel stevig, zoals wij bij de hond deden en ze vroeg haar wat. Betsy knikte heel lang. Tenslotte zochten ze een schone theedoek en legden die over de pot. Ik weet niet meer of er verder nog over gepraat werd aan tafel, ik probeerde het naar bed gaan na het eten zo lang mogelijk uit te stellen want ik wou kijken hoe Betsy de pot zou onthullen voor Henk, ik hoopte vurig dat hij het niet mooi zou vinden, nou en dan mocht ik het misschien houden.19

==

Vasalis is drieënzeventig als ze dit schrijft, maar haar vermogen tot terugkeer naar een kinderlijke belevingswereld is op volle kracht. Ze kan er de geborgenheid bij een warme en wijze moeder in herbeleven. Het verhaaltje is literair zo effectief omdat de lezer direct beseft welk drama zich hier afspeelt, terwijl het kind daar geen notie van heeft.

Op een bepaald niveau is Vasalis op dit moment ook zelf een ongeborene: acht maanden later schrijft zij immers het bovenstaande lange verhaal over haar ouders, dat na hun huwelijk op zeker moment haar eigen geboorte moet gaan vertellen. En omdat de autobiografie ook een poging is om na een tergend lange creatieve impasse weer aan het schrijven te raken, kan de angst voor een mislukking niet ver weg zijn. Misschien roept alleen al het langgekoesterde plan om weer aan een schrijfproject te beginnen de vrees voor een misgeboorte op. Want als iéts Vasalis’ schrijven bepaalt na de verschijning van Vergezichten en gezichten in 1954, is het een lange reeks van in haar ogen mislukte gedichten, ‘rotzooi’ vindt ze zelf. Vaak komt er in het geheel niets meer. De worsteling met een verdrogende creatieve bron is sinds de vroege jaren vijftig een rode draad in haar bestaan geworden.

==

P. C. Hooft-onrust

Het werken aan deze biografie van haar ouders gaat voorspoedig, beter dan ze sinds tientallen jaren gewend is. Het geeft haar nieuwe schrijversmoed. Maar helaas: het lange levensverhaal van haar ouders breekt af bij hun onconventionele socialistenhuwelijk in 1905 en het begin van het leraarschap van haar vader. Nu zou ze verder moeten gaan met de geboorte van haar zuster Ank en van haarzelf, ‘en het vervolg van drie kinderen die vlak voor de geboorte stierven’. Zo was het ook: na de komst van de twee gezonde dochters Leenmans heeft Louise nog driemaal een kindje bijna voldragen. Maar dat te moeten vertellen was het niet wat Vasalis weerhield verder te schrijven. Er komt iets heel anders tussen: de P. C. Hooftprijs blijkt haar onverwacht te zijn toegedacht en dat slaat haar behoorlijk uit het lood. ‘Aug. ’83. Bericht v.d. PC Hooftprijs gekregen,’ noteert ze in haar dagboek en in februari 1984, als het allemaal achter de rug is: ‘Nog steeds naweeën van de Prijs. Op 14 December dankwoord uitgesproken op het Muiderslot. Daarbij roofbouw gepleegd op de jaren ’80 zoals ze hierin staan. – Onrust en onlust, meer dan een half jaar lang!’

Uitroepteken. Want de P. C. Hooftprijs is de kroon op Vasalis’ dichterschap, maar in haar persoonlijk leven tegelijk storend. De prijs betekent paradoxalerwijze een inbreuk op het werk van een gelauwerd schrijver die niets liever wil dan verlost te worden van die lauweren om bij nul opnieuw te beginnen. En dat had ze nu juist gedaan!

Wie het gepubliceerde dankwoord van de P. C. Hooftprijs leest kan zelf constateren hoeveel Vasalis ervoor ontleende aan bovenstaande biografieën van haar ouders. Ze vertelt het in het Muiderslot samengestroomde publiek over haar herlezing van de brieven die haar ouders elkaar tien jaar lang als jonge geliefden schreven en over hun optimistische toekomstverwachting die haar zo raakte. Maar ook dat ze daarna heeft gezien hoe deze optimistische kijk op de wereld teloorging. Twee wereldoorlogen stortten de wereld in noodweer en dat werd ‘een klimaat waar we niet in thuishoorden’. Dat onherbergzame klimaat was de voedingsbodem voor de Vijftigerspoëzie, die Vasalis erkent niet direct op waarde te hebben geschat. Ze neemt haar in 1952 geformuleerde kritiek op de Vijftigers terug en schakelt ten slotte over op het conventionele onderwerp literaire kritiek.

Het is een mooi, maar ook een hybride, uit veel verschillende elementen samengesteld dankwoord, dat Vasalis’ onthutste reactie op de Prijs goed uitdrukt. Ze wilde iets zeggen over wat haar op dat moment werkelijk bezighield, als mens maar ook als kunstenaar, en daarom put ze uit de biografie van haar ouders c.q. het begin van haar autobiografie, waarvan de inkt nog nat is. Ze haalt ook nog wat met ‘a.b.’ (autobiografie) gemerkte stukken uit eerdere dagboeken, maar het voelt voor haar als roofbouw, alsof dit ongeboren kind prematuur uit haar handen wordt gerukt. Roofbouw op iets wat niet voldragen is. En het is ook niet voldragen.

Na de lange periode van ontregelende P.C. Hooft-onrust probeert ze het toch weer op te pakken. Op 11 maart 1984 neemt ze zich voor weer twee uur per dag te besteden aan ‘“het boek” en de rest aan de brieven en manuscripten van vreemdelingen’ – wat meteen aangeeft hoeveel tijd ze stak in die ‘vreemdelingen’. Het ging allemaal van haar eigen tijd af. Maar ze begint weer, ditmaal met het lezen van boeken over en uit die periode waarover ze – alweer negen maanden geleden – aan het schrijven was: de literaire kritieken van Van Deyssel, Frans Erens’ Vervlogen jaren, het werk van Israëls, gedichten van Willem Kloos, herinneringen van Frank van der Goes, beschrijvingen van de kolonie Walden van Frederik van Eeden en die van Van Rees. Ze verdiept zich in de sociale geschiedenis van de tijd waarin haar vader en moeder zich vormden tot begeesterde SDAP-ers. En dan is er een bladzijde in het schrift leeg, en valt er een gaping in de tijd van meer dan een jaar. Daarna, op 14 april 1985, noteert ze een variant op haar herinnering uit 1983 aan de ruzies die haar vader vroeger maakte. Geheel lieflijk was Vasalis’ jeugd namelijk niet.

==

Vandaag denk ik meer dan anders over vaders gewelddadigheid. ‘Hoe is ie?’ vroegen we meestal als we thuis kwamen aan moeder. Soms fluisterde ze terug: ‘geváárlijk’. Dan deden we heel stil. Als we het later even vergaten, stampte hij boven op zijn kamer. Hij stampt, zeiden we. Ach, hij is erg moe, en hij moet nog iets afmaken, zei Moeder dan (het eten vervolgens was dan heel spannend). Hij kwam beneden, ging aan tafel zitten, keek rond, keek ons aan, hield zijn glas tegen het licht en zocht iets wat niet in de haak was en waardoor hij boos kon worden. Was er niets, dan riep hij, waarom zeggen jullie niets! Zijn jullie doofstom, slaventroep! Je doet zo boos, zeiden we dan benauwd. O! en dat mag niet, hé, nee je moet het leven van de zonzijde bezien, zoals die lieve vriendin van je moeder zegt, godverdomme. Gaat er nog niemand huilen? Jij, freule de Bassecourcane? (tegen moeder) Als die naam eenmaal gevallen was wisten we dat er nu een echte ruzie ging komen en schoven een eindje van tafel af. Je kon nooit weten wie de volgende bliksem zou treffen, hoewel die nu hoofdzakelijk op moeder gericht was. Zelfs de hond ging voor de zekerheid maar in zijn mand zitten. Vaders woede richtte zich nu op Moeders uiterlijk: haar haren zaten slordig, ze was te dik, haar korset was oud en er zat volgens hem een woerd-staartje aan, van onderen, maar dat deed er natuurlijk niet toe, het kon hem niet verdommen hoe ze eruit zag, hij was toch maar de ‘burgerman zonder geld’ en dat was nou zijn geliefde! En als ze nog dikker was zou ze niet meer kunnen lopen en in een rolstoel met 3 wielen terecht komen etc. Meestal was dat ’t ogenblik dat ze opstond en de kamer uitging om boven te kunnen huilen. Dan keek hij ons aan, wij hadden tegen die tijd onze angst verloren en waren van haat vervuld en keken terug. Weet je waarom moeder nou zo boos is, zei hij. Ze wil een rolstoel met 4 wielen, niet met drie. Nou goed. Ik ga het haar zeggen. En dan ging hij ook naar boven. – ’s Avonds in bed zwoeren wij dat we nooit zouden trouwen, al kwam moeder ons weer volkomen geappaiseerd en opgewekt goede nacht zeggen. Wij waren verstomd dat ze hem blijkbaar weer vergeven had, en vonden het niet goed.

Freule de B. ging een rol spelen toen vader en moeder eindelijk na een jaar of 6 officieel verloofd waren en bezoeken gingen afleggen in Utrecht en Zeist, bij de familieleden en kennissen van haar moeder. Het waren bezoekingen voor vader: vooral in Zeist, waar personen van adel huisden en waar een knecht de namen van de gasten afriep bij de deur. Bij één van die gelegenheden was moeder als freule Creutzberg geïntroduceerd en ze had daar niet luidkeels bij geprotesteerd (ten huize van freule de B.!). In een ander huis, bij een heel oude dame, had het ‘oorverdovend’ gestonken naar honden. Er liep daar een stok-oude tekkel rond, die vader had moeten aaien en het was volgens hem of je een beschimmeld krentebrood in je hand voelde, zoveel bobbels & wratten had die hond, & die had ook nog naar hem gebeten. Bij al die bezoeken had hij niemand ontmoet die ook maar één gedachte in zijn kop had die het doodknijpen waard was en moeder was zo aardig, zo lief tegen hen geweest & had ook zo’n nonsens gebazeld. – Dat alles was zo lang geleden maar blijkbaar nog zo kersvers. Intussen luidden de klokken van een paar kerken in de buurt, wat zijn woede nog aanwakkerde. Hij noemde de dominee’s oplichters, huilebalken en schijtlaarzen en ‘de kudde’ stompzinnig hypokriete imbecielen. Zonder uitzondering. – Kort na zo’n uitbarsting was hij weer monter, vrolijk, alsof er niets gebeurd was, bij ons duurde het langer. Stil en somber hebben we hem nooit meegemaakt, noch verward of sprakeloos. Het resultaat is wel geweest, dat ik nooit bang meer geweest ben voor agressieve mensen. Wel ben ik me blijven schamen voor het feit dat we haast nooit wat terug zeiden, zelfs niet om moeder te verdedigen. Pas na ons 17e en 18e jaar begonnen we dreigend en woedend te antwoorden en te eisen dat hij zich matigde. Dat deed hij – ik geloof tot zijn eigen opluchting en toen we uit huis waren hoorden we van moeder dat hij haar zelden of nooit meer aanviel.

Maar nu heb ik de buitenkant, zijn gedrag beschreven, vooral dus zijn stemmingen & als kinderen hebben we ons nooit verdiept in de vraag waarom hij zo te keer kon gaan. Want hij kon ook zó teder en zorgzaam zijn en zó gek doen en hij zei en toonde ook zo vaak hoe dol hij op moeder was.

==

En daar eindigt Vasalis’ autobiografie. Tot haar dood in 1998 lukt het niet meer eraan verder te schrijven, anders dan zoals ze vanaf haar veertigste al deed: in de vorm van losse herinneringen en verhalen, in brieven, in haar dagboeken gemarkeerd met de letters ‘a.b.’, die, aaneengeregen, een intrigerend voorspel tot haar geboorte en een autobiografie van haar jeugd vormen. Ik geloof niet dat het de aard van deze laatste herinnering aan haar vader was die Vasalis stillegde. Ze was zich deze driftige kant van haar vaders karakter wel bewust, en schreef er vaker over, al realiseert ze zich ook dat ze geneigd was die kant te onderschatten.20 Ik denk eerder dat zij opnieuw gestuit werd in haar creatieve wederopstanding doordat het leven zelf weer toesloeg. Haar vriend en uitgever Geert van Oorschot kreeg een groot conflict met zijn zoon Wouter en werd bovendien erg ziek. Zij steunde hem door dik en dun, hoewel ze ook kritisch was, tot zijn dood eind 1987. Vriendin Carina Bouman had hulp nodig na de dood van haar man. Oude vriend Bertus Aafjes werd getroffen door een zware depressie en ze reisde af naar zijn woonplaats in Limburg. Haar vriend Bert Röling stierf. Het nam haar in 1985 allemaal sterk in beslag. In november 1986 kreeg ze een auto-ongeluk en vervolgens openbaarden zich nare evenwichtsstoornissen, waardoor ze een tijd niet meer kon werken. Haar man Jan werd meermalen ziek. Ze stak, ondanks haar inmiddels tachtig jaar, nog veel van haar kostbare tijd in de kritische begeleiding van Jans boek Het individu en zijn hersenen dat in 1995 verscheen. En in de allerlaatste jaren – Vasalis werkte tot op haar laatste ziekbed door – koos ze toch weer voor dichten in plaats van proza, omdat dat het medium was waarin ze zichzelf uiteindelijk het meest vertrouwde. Wie de postume bundel De oude kustlijn leest vindt daarin dan ook relatief veel gedichten over een jeugd, die te herleiden zijn tot haar dagboeken en autobiografische notities. Op de valreep goot ze de belangrijke herinneringen opnieuw in poëzie, maar ook dat betekende weer overhoop halen – en niet afmaken – van het prozawerk.

Tot het vertellen over haar eigen geboorte is het dus nooit gekomen. Wel is het opmerkelijk dat het autobiografische project van de zomer van 1983 omgeven is met beelden van geboorte. Niet alleen gaat het al geciteerde ‘embryo-verhaal’ eraan vooraf. Het volgende droombeeld over haar vaders hand wordt – door associatie – vergeleken met een uit het puin opgegraven levende baby:

==

Za. 28-9 [1985] Vannacht zag ik tweemaal vaders hand – in twee verschillende dromen. Zijn blanke hand, nog niet oud, zag ik tot de pols hangend ontspannen als altijd, over de leuning van de groene stoel, die ik vergeten was maar die nu weer kersvers in mijn herinnering is, met zijn groene bies langs de bovenkant en de lucht van vaders hoofd, bovenaan. Zo mooi was die hand met lange vingers en aardige nagels. Altijd schoon, altijd warm in de winter en koel in de zomer. Ik zag hem binnen handbereik, zo duidelijk als het in werkelijkheid maar zelden is. Wat heerlijk, dat hij zo gaaf in mij verblijft, wat zou er meer verborgen zitten? – Gisteren op de tv zag ik dat er na acht dagen nog levende babies onder het puin in Mexico werden opgegraven. Levend en gaaf.

==

Herinneringen als baby’s die wonderbaarlijkerwijze kunnen worden opgedolven uit het puin.

Vasalis laaft zich in verschillende periodes in haar latere leven aan haar jeugdherinneringen. Ze brengen een versheid, een vitaliteit bij haar teweeg waar zij juist op momenten van verstijving en stilstand hevig naar verlangt.

Ik geloof dat het moment waarop een jeugdherinnering zich voordoet in iemands leven die herinnering bepaalt, of zelfs creëert. Herinnering verwijst weliswaar op het eerste gezicht naar gebeurtenissen of personen uit het verleden maar het is ook een gebeurtenis in het heden. Het moment van opduiken kleurt niet alleen de herinnering, maar wrikt die herinnering ook los uit de geschiedenis en maakt hem tot een levende ervaring in het nu. Het heden geeft er betekenis aan. Daarom is het interessant wanneer ze zich episodes uit haar jeugd herinnert. Dit gebeurt het meest rond 1950, in de vroege jaren zestig, rond 1974 en rond 1983, zo is uit Vasalis’ dagboeken op te maken. Dat de jeugdherinneringen juist dan het heftigst komen zal niet toevallig blijken te zijn.

==

7 Als jongen werd hij ‘Hendrik’ genoemd, zijn Groningse medestudenten herdoopten hem tot ‘Hal’.

8 Gesprek met Lous Droogleever Fortuyn, 26 januari 2006.

9 Sinds 1917 het ‘Eerste Gymnasium’ geheten en sinds 1946 ‘Gymnasium Haganum’. Zie ook Hanssen 2007, p. 109.

10 Bij gelegenheid van de ontvangst van de Culturele Prijs van de provincie Groningen in 1963, van de Constantijn Huygensprijs in 1974 en van de P. C. Hooftprijs 1982, uitgereikt in 1983.

11 Dagboek, 28 juni 1983.

12 Dat moest zijn: 1876.

13 Dagboek, 1983–1985.

14 Dagboek, 1965–1967.

15 Brief aan Lous Droogleever Fortuyn, 21 augustus 1989.

16 In de kantlijn staat: ‘foto’.

17 In de kantlijn: ‘klein boekje (Walden)’.

18 Achter de naam Het Gouden Hooft staat een vraagteken in het manuscript.

19 Los blad, gedateerd 26 oktober 1982 (familiearchief).

20 Dagboek, 14 april 1985.

Hoofdstuk 2
Jeugd in Den Haag 1909–1927

Vasalis’ ouders wisten hun protestantse verleden met verve van zich af te schudden in een vrijzinnig socialisme. Ze waren dubbeldik voorzien van een voorgeslacht van dominees, maar door de afstand die zij daarvan namen had die erfenis geen bepalende invloed meer op hun dochter. Kieks vader droeg dezelfde namen als zijn vader én zijn grootvader, die beiden dominee in de Nederlands Hervormde Kerk waren.21 Hij werd ook geacht die traditie voort te zetten, maar hij had er als kind al geen enkele neiging toe. Nadat hij en zijn vier zussen – Anna, Lide, Greet en Wine – op de wereld waren gezet beviel zijn moeder van een drieling, drie jongetjes. Die nieuwe broertjes waren Hal zo onwelkom dat hij ze heeft ‘doodgebeden’, zoals hij later aan zijn vrouw en dochters bekende: hij smeekte de Heer ze niet te laten overleven en zijn gebed werd verhoord. Hij voelde zich daar nooit schuldig over en vertelde openhartig dat hij zijn positie als de enige zoon niet had willen delen met drie andere jongens. Wie de macht des Heeren aldus misbruikt kan niet echt voor dominee in de wieg zijn gelegd.

Ook van Hals toekomstige vrouw Louise Creutzberg waren vader én grootvader dominee. Louise’s vader – Lodewijk Hendrik Frederik Creutzberg – had een veel zachtmoediger karakter dan de vader van Hal. Na het overlijden van zijn eerste vrouw trouwde Creutzberg in 1871 met Anna Maria Gewin, die overleed in 1927. Deze grootmoeder heeft Kiek nog tot haar achttiende gekend. Zij kreeg vijf kinderen die de volwassen leeftijd bereikten: behalve Kieks moeder Louise was er nog een meisje, Mien, en drie jongens: Ben, Karel en de jongste broer Puck.22 Ben stierf jong, maar de verhoudingen met Louise’s zus en de overgebleven broers waren zo goed dat ze nog lang een rol in Kieks leven bleven spelen.

Dat de Creutzbergs Franse gouvernantes hadden om hun kinderen te onderwijzen liet zijn sporen na in het leven van Kieks moeder én in een befaamd Vasalisgedicht. Als Louise bijna aan het einde van haar leven is gekomen herinnert ze zich haar Franse lessen nog. Kiek verzorgt haar en noteert in 1966 in haar dagboek dat haar oude moeder ondanks haar uitputting nog een rijtje Franse woorden opzegt ‘dat ze als achtjarig kind geleerd had (80 jaar geleden) eindigend op x.: choux, bijoux, croux etc. en een rijtje zonder x. n.l. pou, clou etc. (Ik zet maar etc. omdat ik het niet onthouden heb)’.23

Voor het gedicht dat Vasalis later over haar moeder schrijft heeft ze het rijtje geheel gereconstrueerd, zonder overigens op die x-en te letten want daar gaat het in een gedicht niet om:

==

bijou, chou, croup, trou, clou, pou, où,

die eerste juffrouw, weet je wel

die valse ouwe mademoiselle24

==

Die valse gouvernante bestond echt en over haar pesterijen heeft Louise haar kinderen en kleinkinderen vaak verteld. Een gouvernante maakte het zo bont dat zij door Louise’s ouders op staande voet werd ontslagen. De ouders Creutzberg steunden de ‘zwarte’ pedagogische methodes van de gouvernante allerminst.

Louise en Mien mochten wel middelbaar onderwijs volgen, maar geen gymnasium en ook geen universiteit. De ouders Creutzberg lieten alleen hun zonen doorstuderen. Louise had medicijnen willen studeren – en als dat had gekund zou ze behoord hebben tot de tweede generatie vrouwen die dat deed – maar er was niet voldoende geld voor. Misschien vond mevrouw Creutzberg het ook te ver gaan. De openstelling van de medische studie voor vrouwen was sedert Aletta Jacobs wel een feit, maar de ‘vrouwenstudie’ was aan het einde van de negentiende eeuw, toen deze keuze voor Louise speelde, nog zeker geen algemeen geaccepteerde optie.25 Ze was apetrots toen haar dochters Ank en Kiek later allebei wel arts werden.

Toen haar vader in 1893 aan tuberculose stierf, was Louise pas zestien. De weduwe Creutzberg verhuisde met haar gezin naar Kampen, en zo kwam het – via broer Karel – aan tussen Louise en Hal. De twee broers Creutzberg kregen later goede banen: Kieks oom Karel studeerde Indisch Recht en werd een hoge bestuursambtenaar – vicepresident van de Raad van Indië. In de familie noemde men deze vooruitstrevende oom ‘de onderkoning van Indië’. Haar oom Puck studeerde medicijnen, werd kinderarts in Genève en in Batavia en kwam pas na zijn pensioen weer terug naar Den Haag. Kieks tante Mien, die ook graag medicijnen had willen studeren, ging met haar echtgenoot Frans de Munnik naar Indië om er in de protestantse zending te werken.

Louise Creutzberg werd een vrolijke en onverschrokken jonge vrouw. Toen haar zus en broers langzaamaan het huis uit en naar Indië trokken, bleef ze bij haar moeder en leidde intussen een avontuurlijk leven. In haar jaar in Parijs liep ze onder meer economiecolleges aan de Sorbonne.26 In het jaar dat ze met haar moeder op Vlieland woonde ‘introduceerde [ze] daar alles wat rood was: van tomaten tot het socialisme’, zoals de mare in de familiekring nog altijd gaat.27 Hals aanstaande zat dus bepaald niet met de armen over elkaar te wachten op het huwelijk, maar gebruikte haar tijd om haar rijke culturele interesse te voeden. Ze werd ook bijzonder handig in koken en klussen. Ze maakte alles zelf, wat haar tot een waardevol medewerkster van Walden zal hebben gemaakt. Ze was ook nieuwsgierig naar alle technische vindingen en wilde – levenslang bleef dat zo – alle nieuwe snufjes die op de markt kwamen dadelijk hebben. Ze kon er dan ook meteen mee omgaan. Zulks in tegenstelling tot Kiek, die later bijvoorbeeld de televisie en de auto zo lang mogelijk buiten de deur hield en die haar teksten altijd met de hand schreef in plaats van typte. Louise sprak haar talen – Engels, Frans en Duits – zeer goed. Ze gooide, evenals Kiek dat later zou doen, vaak Engelse woorden en uitdrukkingen door haar brieven heen. Op haar veertigste, toen haar kinderen zeven en negen waren, ging Louise van huis uit werken als verzekeringsagente.28 Na haar vijftigste leerde ze nog met overgave Italiaans. Ze tekende en schilderde, vooral in de eerste helft van haar leven. Dat talent had haar dochter Kiek ook graag willen hebben – maar ze had het nauwelijks, al zitten er wel wat tekeningetjes in haar nalatenschap. Kiek heeft zich eens laten ontvallen dat ze liever tekentalent had willen hebben dan dichttalent.29

==

Marconistraat

Hal Leenmans en Louise Creutzberg vestigden zich na hun huwelijk eind 1905 op Marconistraat 94 in Den Haag. Kieks ouders vulden elkaar goed aan – hoewel ze niet op elkaar leken. Hij was een intellectueel en een felle debater. Zijn tirannieke vader en grootvader waren nog niet geheel uit hem verdwenen. Misschien leefden ze wel voort in zijn gepassioneerde afkeer van religie – met name die van het dogmatische soort. ‘Klepbroeken’ noemde hij de fanatiek-vromen minachtend. Zij was de rust en de zachtmoedigheid zelve. Hij werkte als leraar en schreef een proefschrift, las elk historisch en geschiedfilosofisch boek van betekenis en studeerde: in dat opzicht leek hij ook op zijn geleerde dominee-vader. Zij verzorgde de twee kinderen en de huishouding en maakte veel dingen zelf omdat er niet veel geld was. Het salaris van een leraar was in de decennia voor de oorlog weliswaar voldoende voor een gezin maar Louise’s inventiviteit was toch nodig om ervan rond te komen. Vasalis heeft altijd met vreugde teruggedacht aan haar jeugd en herinnert zich in 1974 de materiële omstandigheden aldus:

==

Ik was wel trots op [mijn ouders], en ook op onze hond maar dat hoorde bij het gevoel van verbazing, dat ik het zo goed getroffen had met letterlijk alles, met ons huis, de ligging van de stad, onze kleren, onze dingen [...]. Niemand voor zover ik nu kan zien, deelde dit oordeel, de hond had een mooie herderskop, maar een ander lichaam en zij was mank, haar rechter-achterpoot trok zelfs in haar slaap en was dunner. Ons huis lag voor ¾ in een nauwe straat, onze vloerkleden waren mooi en kapot, onze handdoeken dun, onze fietsen tweedehands Raleighs, piepend en rinkelend en onze ouders waren voor de buitenwereld armoe-zaaiers. Wel hield iedereen erg van moeder en vond haar mooi en leuk en was bijna iedereen wat bang voor vader, die erg fel en erg geestig was. Onze kleren ja, die waren mooi, alles door moeder gemaakt, ook onze mantels en capes. Schoenen kon ze niet maken, wel ze poetsen, thuis trokken we ze uit en ’s zomers buiten ook. Wat we werkelijk veel hadden waren boeken.30

==

Aan die boeken – en aan twee krantenabonnementen – ging waarschijnlijk wel een kwart van Hals lerarensalaris op, hoewel hij ook regelmatig boeken leende bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Ank en Kiek hadden een abonnement op de Openbare Leeszaal en kregen hun fiets pas op de middelbare school. Tien jaar eerder – in 1965 – formuleert Vasalis haar herinnering aan de materiële condities thuis overigens wat minder rooskleurig. Dan is het:

==

Met geld konden ze niet omgaan: we hadden meestal kapotte schoenen, en altijd leuke kleren, die moeder maakte, we hadden boekenschulden en gingen af en toe stil & geheimzinnig naar de ‘bank van leening’ en we hadden lange en heerlijke vakanties in ’t buitenland. Eens in de zoveel maanden zaten ze samen op vaders kamer met een aantal ronde kartonnen doosjes, waar poeders in gezeten hadden & daar had moeder met haar los, groot & sierlijk handschrift op geschreven: belasting, huishuur, kleren, pianoles, boeken etc. Ze verdeelden daar het maandelijkse salaris over. Meestal was dat na een grote ruzie, waarbij vader geschreeuwd had dat moeder een freule was en hij een burgerman zonder geld. Later zagen we moeder veel met die dingen scharrelen, de inhouden raakten geheimzinnig door elkaar en er was altijd te weinig. Kleren kopen was desastreus. Als vader een pak wou hebben moesten we mee, naar de kleermaker. We moesten dan op een teken van hem zeggen dat we of de stof of de kleur van een lap niet mooi vonden. Vooral bij bruin, dat volgens hem, òf te poep-kleurig òf te branderig was (in ’t geval dat er paars in zat). Hijzelf koos trefzeker lappen voor moeders jurken (japonnen zei hij) uit. En later jurken voor ons. Hij koos altijd de duurste, dat bleek pas na afloop.31

==

In de eerste tien jaar van het huwelijk moesten Hal en Louise regelmatig bij haar moeder aankloppen voor een lening, terwijl ze toch nooit uit eten gingen, nooit ergens iets dronken op de wandeling, en er geen drank in huis kwam. Hal ging als enige naar de kapper maar hij liep de eerste tijd naar zijn school. Eenmaal per week waren er koekjes en alleen als de meisjes ziek waren kregen ze een nogablok. Reizen deden ze alleen in de zomervakantie naar Harlingen, om te logeren in de oude pastorie bij opa en oma Leenmans. Pas later, toen de meisjes op de middelbare school zaten, maakten ze een reisje naar het Schwarzwald. Aan haar eigen dochter Lous, die dan geïnteresseerd is in de familiegeschiedenissen, schrijft Kiek op 21 augustus 1989 dat ze vroeger thuis – zoals iedereen die niet tot de arbeidersklasse behoorde – wel een dienstmeisje hadden, ‘die natuurlijk ook een lage beloning kreeg, in de nok van het huis woonde en in de keuken at. – Het lijkt nu gek, dat zoiets nodig was, maar er waren in die tijd nog geen huishoudelijke hulpmiddelen, geen stofzuiger, was-machine, ijskast, electrische boenders, etc. Geen telefoon. Natuurlijk ook geen “keuken-machines”, alles ging met de hand, de messen werden geslepen op een houten plank, met zand’.

Het grote verdriet in het leven van Hal en Louise was, zoals al ter sprake gekomen, dat ze maar liefst drie kinderen verloren, kort voor of tijdens de geboorte. Er was sprake van een zogenaamd resus-antagonisme, die elke zwangerschap dreigde te verstoren.32 Tegenwoordig zijn de gevolgen hiervan goed behandelbaar, maar vroeger niet. Eenmaal heeft Louise Leenmans op de rand van de dood gezweefd toen ze een dood kind ter wereld moest brengen. Ze was in feite al gestorven, zo gaat het verhaal, haar nagels werden blauw. Hal heeft toen heel hard geroepen ‘Lous kom terug!’ waarop Louise ‘met tegenzin de terugtocht aanvaardde’, zoals ze later vertelde.33 Hal en Louise zijn goed over dat verdriet heen gekomen. Ze richtten al hun zorg en liefde op hun twee dochters. Ze genoten van hun werk, hun lectuur, familie, hun vele vrienden, hun betrokkenheid bij het socialisme, de duinen waarin ze lange wandelingen maakten, de nabije zee, hun hond Oele.

==

Vroegste herinneringen

Vasalis herinnerde zich veel van haar vroegste jeugd, zelfs van de tijd vóór haar vierde jaar, toen de Leenmansen nog op Marconistraat 94 woonden. Zij noteert deze allervroegste jeugdherinnering in de late jaren vijftig. Ze woont dan in Groningen en is rond de vijftig jaar.34 Haar eigen kinderen zijn de lagereschoolleeftijd voorbij. Ze heeft haar werk als psychiater hervat – ze is dan specifiek kinderpsychiater – wat haar een nieuwe interesse in de betekenis van vroegste herinneringen kan hebben ingegeven. Het is opmerkelijk dat al deze herinneringen gaan over haar moeder en de eerste ervaringen van de scheiding van haar. De herinneringen zijn voornamelijk angstig en zeer gedetailleerd:

==

Mijn eerste ouderlijk huis zie ik niet. Wel de kamer van de buren. Er hing een schommel in de serre, als een vierkante bak. De opstaande randen hadden kralen, dikke houten. Ik zat in die schommel, dicht bij het plafond. Plotseling zat ik alleen, want de mensen waren de kamer uitgegaan. Ik zie die kamer en de serre en de lange tuin met een kat erin, en ik voel de ontzetting die langzaam steeg, tot mijn eiland, mijn dikke benen uit de schommel hingen er al in en ik keek naar het plafond. Aan die kamer heb ik een duidelijke, afgrijselijke herinnering, vooral aan een plant, die uit wit-gestreept groen gras bestond. Ons huis zie ik ook van achteren. Uit de zandbak, waar ik in geslapen had. Ik werd wakker, zag het tuintje, het schuurtje, de achterdeur, de tuindeuren. Dat is niet zo onplezierig maar wel vreemd.

==

De ontzetting materialiseert zich als een opkruipende dikke substantie waarin haar beentjes al hangen: het is een ervaring van griezelige separatie, zowel van de eigen omgeving als van de veilige grond. Het wakker worden in de zandbak vertelt Vasalis in 1988 nog een keer, nu aan haar collega-psychiater Peter Ferguson, maar dan is deze herinnering – hierboven nog ‘niet zo onplezierig’ – getransformeerd tot een primaire ervaring van de scheiding van haar moeder, en versomberd.

==

Mijn allereerste jeugdherinnering is [...] in de zandbak, in Den Haag, in een achtertuintje [...] en toen zag ik in de verte [...] achter het raam moeder lopen. Die liep het huishouden te doen. Toen werd ik door zo’n krankzinnig heimwee bevangen en ik kon niet bij haar komen. Dit moet iedere kleuter wel eens mee hebben gemaakt. Ik was nog kleiner dan een kleuter, want ik kon dat afstandje niet afleggen.35

==

Het ‘heimwee’ heeft zich in de loop der jaren bij deze herinnering gevoegd.36 Dat zegt misschien iets over het heimwee van de tachtigjarige Kiek naar haar moeder, die dan al twintig jaar dood is en die ze altijd mist. Deze herinnering documenteert de zintuiglijke overgang van het tasten, voelen, aangeraakt worden – het zintuig van de pre-verbale levensfase – naar dat van het kijken, wat de scheiding tussen kijker en het geziene bevestigt. Vasalis is genoeg psychiater om zich te verwonderen over haar heftige kinderangst, die ook later in haar leven de kop op kon steken, en die alleen haar moeder kon bezweren. ‘Hoe ben ik zo aan mijn moeder gehecht geraakt,’ vraagt ze zich dan af, ‘zo ontzettend... als veiligheid, terwijl ik niet bedreigd werd. Dat is echt een reëel ding, want mijn zusje had dat niet. Die had veel meer reden om bedreigd te zijn dan ik.’37

Een andere herinnering van alleen te zijn gelaten bestaat ook in twee versies. De eerste is weer omstreeks 1959 genoteerd toen Kiek rond de vijftig was:

==

Dat was in de Bosjes van Poot. Ik was eerst alleen en lag onder een boom. Ik rook aan de bruine blaren, die er lagen. Het was zonnig en stil. Toen ik opstond om verder te gaan, zag ik mijn moeder niet meer. Er liepen alleen verkeerde mensen. Ik huilde niet, maar rende. Een vreemde mevrouw ving mij en ik werd heel lang rondgedragen. Ik was te bang om te bewegen. Op een lang pad kwam mijn moeder aanrennen, met haar armen omhoog. Ze huilde, toen ik op haar arm zat huilde ik ook. Toch overweegt in die herinnering de tijd dat ik alleen tussen de stelen pijpkruid lag en aan de blaren rook. Dat was een hele lange tijd in mijn herinnering en ik ben erg van de Bosjes van Poot blijven houden. Behalve van koekoeksbloemen, daar zaten luizen op en mijn moeder zei dat ze lelijk waren en vies.38

==

In een tweede versie, weer van 1988, was moeder in de Bosjes van Poot ook doorgelopen:

==

[...] en ik was bij een boom neergeknield en voor het eerst zag ik dat een boom uit de grond kwam. Als je klein bent denk je dat bomen op de grond staan, maar nu zag ik dat bomen uit de grond kwamen. En ik voelde er aan en ik was er ondersteboven van, eigenlijk gezegd. Voor het eerst merkte ik hoe een boom groeide. En toen ik opkeek was ze weg. Toen ben ik dus gaan huilen. Nog niet huilen, want je huilt nog niet als je je moeder nog niet gevonden hebt. Dus ik ben gaan draven. Even later heeft een mevrouw me op de arm genomen, wat ik al afschuwelijk vond, een vreemde vrouw. Toen zag ik mijn moeder, die wanhopig naar mij zocht, en op dat moment ga je huilen, als kind. Als je veilig bent. Anders kan je niet. Dat zijn dingen die zo muurvast in mij verankerd zijn.39

==

Vader Hal is in deze vroege levensfase voor Kiek oneindig veel verder weg dan moeder. Ze herinnert zich de eerste bewuste ontmoeting met hem... op straat! Ze komt hem tegen tijdens een wandeling met haar moeder en haar zusje. Ze is verlegen als ze hem ziet en hij is erg vrolijk.40 Een goedgemutste vreemdeling, in deze eerste jaren van haar bestaan.

Een laatste indringende herinnering aan de Marconistraat is de dood van haar lappenpop:

==

In huis weet ik alleen de gang met het fonteintje. Daarin zat Aaltje de Wit, een lappenpop met een plat gezicht. Haar hoofd zakte langzaam scheef toen ik haar waste en één geverfd oog liep uit over haar wang. Ik stond erbij en het zweet prikkelde op mijn hoofd onder mijn haar en ik durfde haar niet meer aan te raken.41

In een latere versie van deze herinnering loopt het zaagsel uit Aaltje’s lijf, ook een gruwelijke dood.42 De ‘dood’ van het popje is des te erger omdat het door Kiek wordt beleefd als iets wat zij zelf teweeg heeft gebracht. Dat moet haar het inzicht hebben gegeven dat de pop niet een ‘echt meisje’ was, op zich al een schok, waarin de scheiding tussen mens en ding doordringt: het einde van een magisch wereldbeeld.

Deze vier vroege herinneringen – de schommel, de zandbak, de Bosjes van Poot en de dood van Aaltje de Wit – zullen Kiek als bakens van haar vroege jeugd bijblijven. In de Engelstalige versie van de vier vroege herinneringen ontbreekt het kwijtraken van moeder in de Bosjes van Poot, en daarvoor in de plaats herinnert Kiek zich de angst van haar zusje Ank:

==

The fourth is the face of my sister, with indrawn lips and vertical eyes in the night, sitting up in bed, and the steps of my father coming nearer. I mimicked her face and felt how afraid she was.43

==

Pas als Kiek Anks gezichtsuitdrukking imiteert, begrijpt zij de angst die haar zusje voelt. Het zat niet helemaal goed tussen Ank en hun vader. Hij accepteerde haar niet voluit, zoals hij Kiek accepteerde. Ank was vaak het mikpunt van zijn onvrede, wat Kiek in een ongelijke positie ten opzichte van haar zusje plaatste. Beiden leden daaronder, maar smeedden er tevens de basis uit van hun levenslange verbond.

==

Het huis bij de zee

Veel overvloediger dan de herinneringen aan de Marconistraat zijn Kieks herinneringen aan het tweede huis, vlak bij de zee:

Mijn leven begint pas op de Kranenburgweg. Waar we heen gingen toen ik vier jaar was. Daar heb ik gewoond, in huis, en er buiten en ik weet er alles van, elke straatsteen. Elke onregelmatigheid van de verf op de raampjes van de wc. De vensterbanken.44

==

Kranenburgweg 24 was een ruim, nieuw huis.45 Er woonden nog niet veel mensen in die straat en het gebied was nog heel landelijk. Het huis lag bijna op de hoek, aan de Scheveningse rand van Den Haag, op tien minuten lopen van het strand. Op de derde verdieping was de kinderkamer van Ank en Kiek, vanwaar je prachtig zicht had op de duinen en de zee. Aan de overkant van het huis stroomde het verversingskanaal, met donkergroen water en met gras begroeide kades. ’s Avonds zaten de Scheveningse vissers daar te praten en te roken, soms in het gezelschap van hun vrouwen die hen thee brachten. Kiek was bijzonder geïntrigeerd door die vissersvrouwen met hun zware, wijd-zwaaiende rokken en witte kapjes, schel babbelend als meeuwen. Ze probeerde niet te verstaan wat ze precies zeiden om de betovering niet te verbreken. Vaak zaten de meisjes Leenmans ’s avonds ook aan de kade, ’s zomers in hun nachtponnetjes, in de hoop dat iedereen hen stilletjes vergat.

Als het donker werd zag je de lichten van de vuurtoren door de lucht zwaaien, met stralen die dwars door alles heen sneden, tweemaal – eenmaal – tweemaal stop enzovoorts. Dan kwamen er ook vleermuizen, die piepend en fladderend blind hun weg zochten. Eenmaal in bed hoorde je het gepuf van kleine boten door het verversingskanaal, en in de herfst en de winter het gedempte geluid van de misthoorn, ‘plaintive, asking an unanswerable question again and again, and my first poems started,’ zo schrijft Kiek. Dat het geluid van de misthoorn haar gedichten hebben opgeroepen, als waren het pogingen een onbeantwoordbare vraag te beantwoorden is intrigerend. Het dak van het huis aan de Kranenburgweg was toegankelijk en beloopbaar. Kiek vond het heerlijk om alleen op het dak van het huis te liggen als het warm was. Ze peuterde de kiezels uit de pek, waaraan lange zwarte draden kleefden, en wenste dat dat moment nooit zou eindigen. Een groot en heerlijk heimwee vervulde haar dan. Ook vanaf het dak kon je kijken naar het kanaal, naar de duinen en de flonkerende zee en aan de andere kant naar de straat en de mensen die daar rondliepen zonder dat ze jou zagen.46

Vasalis schrijft een herinnering aan dit huis op in 1950, als zij met haar man en drie jonge kinderen in de Amsterdamse Vondelstraat woont en overpeinst hoe heerlijk het voor de kinderen zou zijn als ze een grote tuin hadden. Ze gunt haar drietal de geheimen en vreugden van háár ouderlijk huis en herinnert zich het favoriete spel van haar en Ank:

==

Wat zijn we intiem geweest met vensterbanken. Die onderzochten we van onderen, of er ook rupsen-poppen onder zaten. We haalden de cocons voorzichtig los, die zaten met stijve witte draadjes aan de steen. Soms maakte de cocon een beweging. We deden ze in een potje met gras en een papier erover met gaatjes erin geprikt. Ik weet hoe dat potje, dat al gauw vanbinnen beslagen werd rook, zoals ik ook de lucht van de zonnige steen herinner. En toch zijn het maar nauwelijks geuren, het zijn meer hele groene en grijze luchtjes, maar ze maakten me intiemer met alles dan haar kleur deed, het is even diep in me terecht gekomen als het tastgevoel want ik voel in mijn hand de stroeve, geribbelde coconnen, die van binnen zacht waren, en ik voel hun korte sterke beweging. – Ze kwamen altijd uit. Na een tijdje deden we het papier eraf en soms – een enkele keer – zagen we de vlinder moeizaam en vochtig klimmen, dronken van zijn geboorte. En op de rand van de pot met zwarte weke, vrij dikke pootjes zat hij geklemd. Na een paar pogingen, zo dringend als een slaper, die zijn zware oogleden tracht te openen en uit zijn slaap opstijgen, die nog als donker water om hem heen hangt sloegen zij hun vleugels uit. Ik kan niet meer weten wat ik toen dacht, maar ik krijg nog dezelfde hartkloppingen en dezelfde ademnood als ik in mijn gedachten de vlinder haperend en pas geschapen zie wegvliegen na zijn topzware klimmen op de glazen rand. Als ik aan zijn wiegende passen denk, alsof hij als een te zwaar getuigd scheepje telkens overstag ging in zijn oude element, tot hij met rukjes en haperingen in zijn nieuwe element geboren werd.47

==

Kiek brak zich als kind ook het hoofd over het verschil tussen binnenkant en buitenkant, over hoe iets eruitziet en hoe het voelt. Op de rug van haar moeder de trap opgedragen, zag ze zichzelf eens in de spiegel die op de overloop aan de muur hing. Ze had de bof en zag een dik toetje, met een grote flanellen doek eromheen. Grote donkere ogen in een rood gezichtje, scheve tandjes, zich rekkend. Dit ben ik, dacht ze, maar zo voel ik me niet. Zo zie ik er toch niet uit? Een soortgelijke ervaring had ze met handen. Op een dag waren er arbeiders in de straat aan het werk. Ze hadden een gat in het plaveisel gemaakt en zaten in een tentje hun brood op te eten. Een van de mannen spreidde zijn hand voor haar uit – een enorm ding, als een schiereiland zat het aan hem vast. Kiek spreidde haar kinderhandje ernaast en keek er ernstig naar. Wat hij ziet hoort bij hem, dacht ze, het is een deel van hem, maar wat ik zie is iets heel anders. Hoe moet het nu zijn om je thuis te voelen bij zo’n hand, dat moet een heel ander leven zijn. Het maakte haar bang. Een grotere schok was nog het verschil in geur. Kiek kwam nooit een huis binnen zonder de schok te ervaren van de vreemdheid, niet altijd onprettig, maar wel altijd ongewoon.48

Wanneer poëzie te maken heeft met het vreemd maken van het gewone, het met nieuwe ogen kijken – dan kwalificeren deze belevingen Kiek als dichter. In mei 1965 – zesenvijftig jaar oud – weet ze nog dat ze niet ‘geloofde’ in reuzen en kabouters, maar ze gewoon zág. Nog steeds trouwens:

==

Ik heb nooit een reus gezien, maar altijd zijn sporen. Een keer heb ik een kabouter gezien: in een rijtuig, waarmee we naar het station reden. Hij was zo groot als een kind van een jaar en hij ging haastig door het andere portier naar buiten, maar hij was heel duidelijk. Dat kan je geen geloof noemen.49

==

Veel kinderen hebben deze gave om zich te verwonderen, maar bij dichters gaat het vermogen om de werkelijkheid als nieuw en vreemd te zien nooit weg. Kieks herinneringen aan haar jeugd bleven altijd zo verbazend levendig. Ze deelde ze ook: tot op hoge leeftijd vertelde ze allerlei dierbare en gekke verhalen over haar ouders, de buren, de andere kinderen. Haar eigen kinderen kennen nu nog het verhaal van de buurman E. en zijn dochtertje Lideke:

==

Rechts naast ons woonde de koning der dwergen, door vader aangesproken als koning. Hij was klein, breed, met een groot hoofd met zwarte lokken, die los om zijn vooruitstekende voorhoofd lagen. Hij had zwarte ogen en smartelijke vouwen van zijn neusvleugels naar beneden. Vader en hij hadden vaak twistgesprekken over de politiek, E. was journalist aan een conservatief dagblad. Op een dag redde vader hem uit zee, volgens vader had ‘die vent een topzware kop’ en moest hij nooit alleen zwemmen. E. kwam de volgende dag met een groot gedicht op geschept papier, ik herinner me alleen de pik-zwarte achteroverleunende letters – en drie médailles, 2 gouden en één zilveren. Dat ze van chocola waren maakte het voor ons niet minder plechtig. Ze werden opgeborgen in een kastje van het kabinet in de achterkamer. En de hele zomer sloop ik er af en toe heen om er een stukje uit op te eten, met een gevoel van heiligschennis.

[...] Hun enige dochtertje was een mongool. Ze speelde met ons buiten en werd meestal op wacht gezet als we strafbare dingen deden. Ze was ouder en groter dan wij en erg vrolijk. Alleen beet ze als ze haar zin niet kreeg. Noch haar ouders, noch de buurt scheen huiverig of meewarig ten opzichte van haar. Ze was Lideke, ze was een mongooltje, ze was vrolijk en grappig – zo heeft het me tenminste altijd geleken.50

==

Kiek trok ook op met de kinderen van haar tante Mien, de nichtjes Annie en Meta en neef Lou, wanneer die uit Indië met verlof over waren. Die nichtjes zongen voor haar graag liedjes met een expres heftig Indisch accent, die Kiek dan decennia later weer voor haar kinderen zong.51

Spelend aan de waterkant van het verversingskanaal wordt het drie jaar oudere broertje van een ander vriendinnetje Kieks eerste onvergetelijke liefde. Ze bestudeert hem, ze probeert hem innig te leren kennen, sterker nog, hem te worden door hem precies na te doen:

==

Ik genoot langzaam en spaarzaam van hem. Zoals men een likje langs een ijswafel geeft. Elk likje had een lange nawerking, die brandde. Als hij tegen de zon in keek rimpelde hij zijn neus. Ik deed het, als ik alleen was en dan werd ik hem. Soms zat hij naast ons aan de waterkant en ik legde mijn hand vlak boven zijn haar, niet erop. Het is heel waarschijnlijk, dat hij nog leeft, maar ik zou hem nooit meer zo kunnen kennen als toen. Hij heeft mij ‘onverhoeds’ een bal leren gooien, en ik zie de naad van zijn rug en één uitstekend schouderblad, en het gemak van zijn beweging en de stilte van zijn lichaam na de worp. Beter zou ik hem nooit kunnen kennen, want ik deed het altijd na en over als hij weg was en ik hem even was.

==

Over dit aantrekkelijke broertje van vriendinnetje H. schrijft ze nog: ‘Hij was mijn eerste liefde en op dezelfde manier heb ik altijd liefgehad, zonder verleden, toekomst, vervulling of begrip.’ Die regel streept ze later weer door. Opmerkelijk is dat Kiek later nog weet dat ze haar hand niet op het haar van het vriendje legde. Door hem niet aan te raken kon ze paradoxalerwijs dichter bij hem komen: in haar verbeelding.52

Kiek had een uitstekende verhouding met haar ruim twee jaar oudere zus. Ank was haar beste vriendin en is dat altijd gebleven. De zusjes vertelden elkaar alles en speelden van jongs af aan samen. Ank was fysiek het sterkst. Zij was niet alleen een paar jaar ouder, maar ook lichamelijk de stoere, sterke zuster. Met haar ‘athletenbenen’ kon ze harder lopen dan de meeste jongens – iets waar de dunne en meer fragiele Kiek diepe bewondering voor had. Kiek was dan weer beter van de tongriem gesneden dan Ank, die nogal binnensmonds sprak en daarom levenslang de bijnaam ‘Mompel’ droeg.53 Samen ontdekten ze de wereld. Ze zetten hun oren wijd open als ze bijvoorbeeld dit gesprek opvingen: ‘Hoe gaat het eigenlijk met de bij-zit van d. L.?’ vroeg vader. Moeder antwoordde: ‘Nou, die heeft hij nog. F. weet het, ze zegt dat ze het niet erg vindt, maar ze lijdt er wel onder.’ ‘Het is wel te zien,’ zei vader. ‘En ook niet om aan te horen, ze timmert nog even hard en opgewekt op de piano,’ antwoordde moeder. Dan vader weer: ‘Ik kan het wel begrijpen van de L.: die vrouw heeft prachtige schouders.’ Heel raadselachtig, vonden Ank en Kiek, daar wilden ze meer van weten:

==

Het woord bijzit leek te begrijpen. Maar prachtige schouders voor een vrouw? We besloten te gaan kijken in de kunstwinkel, de modernste van de stad, maar zo dat de L. ons niet zou zien, met zijn vochtig-blauwe ogen, die eruitzagen of hij net gebraakt had & omhoog keek met zijn rode mond, in een rosse baard – of er nog méér kwam. – Het kunstwinkeltje had geen gordijnen, maar daarnaast was het kantoortje met dunne tulen vitrage en daar zat een vrouw die we niet jong vonden, & nogal dik. Ze had een hele dunne blouse aan waar haar vel doorscheen, we zagen haar van opzij, ze keek om, langzaam als een grazend dier en we vonden haar zielig. Ze zat er wel bij, het was vast wel de bijzit. Mooie schouders hè? zei mijn zusje aarzelend. Ik knikte en we pakten onze fiets en reden over het zacht knetterende asfalt naar huis.54

==

Als ze het hun ouders gevraagd hadden hadden ze vast een duidelijk antwoord gekregen, want Hal en Louise voedden hun dochters niet als elfjes op. Hun vader was openlijk dol op Louise en kon hardop – en in het gezelschap van zijn kinderen – ‘donzen kontje, satijnen gatje’ tegen haar zeggen. Kiek en haar vader zaten eens op een parkbankje tegenover een jong paartje, van wie de man zeer klein en donker en de vrouw zeer dik was. ‘Ze vrijden af en toe even,’ herinnert Kiek zich veel later, ‘dat wil zeggen hij stortte zich af en toe even op haar.’ Opgestaan en doorgelopen zei vader: ‘Harrejasses – het was net een kruidnagel in een rollade.’55

Hal stelde haar op de proef, hij plaagde, hij testte haar discussievaardigheden. Kiek herinnert zich bijvoorbeeld dit soort gesprekken, als ze ’s avonds na het eten samen nog een wandeling maakten, wat ze bijna dagelijks deden:

==

We stonden altijd even stil bij de juwelier, waar hij snel de namen van de edelstenen noemde – later bleek dat allemaal fantasie te zijn – o.a. stukken amber, sommige in een ring of hangertje gezet, die volgens hem Pools snot heette. Dan ontspon zich het ritueel gesprek: wil je die ring?, die armband? Ja! Jammer, als je bescheiden was geweest dan had ik hem gekocht. De volgende keer zei ik dan nee en hij met hoogopgetrokken wenkbrauwen: nee? Weet je het zeker? Nee, heus niet. – O! dan niet, jammer, anders had je hem gekregen. Ik was nooit teleurgesteld, maar ik zon alleen op een antwoord om hem vast te zetten: nou ik zou hem wel willen hebben, maar het is een veel te duur cadeau. Je hebt gelijk, zei hij dan. Je weet, ik ben een burgerman zonder geld.56

==

Ook waren er lange wandelingen langs het strand, tijdens welke Hal zijn jongste het vuur na aan de schenen legde over de kwaliteit van haar denken en haar lectuur:

==

Sommige plekken waar hij stilstond weet ik nog precies en ook hoe ik hem teleurstelde. We zagen op een middag vogels overtrekken, ganzen geloof ik. Wonderlijk zei hij, weet je dat die vogels nog langs de oude kustlijn vliegen, die er niet meer is. Hoe is dat in Jezus-naam mogelijk? Ik antwoordde: dat is hun instinct. Vader bleef aan de grond genageld staan en keek me onheilspellend aan. O ja? zei hij. Instinct? En begrijp je het dan? Je wordt een dame. Dat is een dames-antwoord. Ik loop hier godverdomme met een dame. Hij stond voor de zee met zijn sik omhoog en een uitdrukking van grote afkeer op zijn roodbruine gezicht. Zijn snor stond vooruit. We liepen zwijgend verder, ik durfde hem geen arm meer te geven. Even later stond hij weer stil en vroeg me, heb je Burckhardt eigenlijk wel eens gelezen? Nee zeker? Maar wat doe je dan eigenlijk? Het aardige meisje spelen? Wat lees je dan? Multatuli, zei ik snel en Gorter. Hij kalmeerde wat, hoewel hij nog wat mompelde over ‘aangenaam getroffen’ willen worden. Maar wat las jij dan op je veertiende, vroeg ik. Hij keek intussen uit over de zee. De lucht was laag, grijs langs de horizon lag een brede streep geel licht. ‘De lucht was geel als gele chrysantemen’, zei hij. En na een tijdje: ik las Kant, Fichte, Nietzsche, en ik las Zola, Flaubert en ik was een smerig, geil kereltje, ik greep meiden onder hun rokken. Ha! Hij hief zijn stok op en huppelde een eind weg.57

Je wordt behoorlijk gehard door zo’n vader. Dat was waarschijnlijk ook zijn bedoeling. Kiek zag aan hem wat intellectueel werk was, hoe gepassioneerd hij schreef, wat boeken konden betekenen: af en toe mocht ze bij hem in de studeerkamer komen en in zijn boeken kijken. Ze weet het in 1965 nóg.

==

Als ik stil was mocht ik op de studeerkamer zitten, in een grote donker-groene fauteuil, ik rook altijd eventjes voorzichtig aan de bovenkant waar een anti-maccassartje op lag dat licht naar vaders hoofd rook. Vader gaf me de historische platen-atlas & ging zelf weer achter zijn schrijftafel zitten. Hij schreef met kleine pikzwarte lettertjes en een puntje van zijn tong stak tussen zijn snor & sik in de hoek naar boven. Soms keek hij me scherp aan met zijn pen omhoog & dan viel hij weer aan. Het eerste wat ik opzocht was Der Leichnam. Een klomp met touw omwonden & daarop een zwart geblakerd hoofd. Het was een lijk, een lijk-man. Het tweede was: middeleeuwse marteling. Een man op een tafel en 2 mannetjes met opgewekte gezichten die erom heen sprongen. Een plantte een zwaard of een spies in de buik van de man, waaruit een stijve fontein omhoog sprong. Het was een rustig plaatje waar toch iets ergs gebeurde, het was meer een toestand dan een gebeurtenis.58

==

Maar er zat een schaduwzijde aan deze intimiteit met haar vader en die was dat Ank er niet in deelde. Toen Ank op de middelbare school interesse kreeg in tuinieren en een eigen volkstuintje had gehuurd, kon Hal daar, in tegenstelling tot Louise, geen enkele waardering voor opbrengen. Hij nam ook geen blad voor de mond in zijn plagerijen – die soms te ver gingen. Toen Ank een jaar moest doubleren op het gymnasium zag hij er geen been in om tegen zijn vrouw aan tafel te zeggen: ‘Ankie kan later nog altijd in een hoedenwinkel gaan werken.’ Dat kwetste haar. Of hij merkte op (als hij boos was omdat Ank niet goed genoeg at naar zijn zin): ‘als je nou niet eet kom je later zeker in een invalidenkar terecht’ – voor de sportieve Ank een gruwelijk schrikbeeld. Vader Leenmans was ‘heftig met humor’, zoals zijn schoonzoon Jan Droogleever Fortuyn later vaak zei. Het bedrukte Kiek dat dezelfde vader die haar alle aandacht en uitdaging gaf tegelijk ook de man was die het geliefde zusje achterstelde. De extra eisen waaraan Kiek moest voldoen bezwaarden haar bovendien. Ze wilde haar vader niet teleurstellen, maar hij legde de lat veel te hoog. En hoe meer ze aan zijn verwachtingen voldeed hoe sterker het verschil met Ank benadrukt werd.

En dan was daar ook nog eens zijn drift. Zoals reeds geciteerd uit het journaal van 1983 kon hij voor het oog van zijn kinderen flink tekeergaan tegen zijn vrouw:

==

Je zakt uit godverdomme. Denk erom, dat je mijn geliefde bent. Je komt in een invalide-wagen terecht als je vetter wordt. Een driewieler. Moeder stond dan huilend op en ging naar boven. Later hij ook. Ze kwamen dan verlegen en lacherig terug.59

==

Louise Leenmans heeft het niet altijd gemakkelijk gehad met haar stormachtige echtgenoot, die deze aanvallen op een of andere manier toch altijd weer snel goed wist te maken, blijkbaar. Ze wende eraan, ze wist hem ook van haar kant tot bedaren te brengen en dan was het verdriet weer over. Ze was een gelukkig en optimistisch mens. Hal gunde haar ook elk uitstapje en pleziertje. Hij werkte ’s zomers als gecommitteerde en kon dan niet mee met vakantie. Toen de meisjes studeerden ging Louise daarom geregeld zonder hem op reis – ze was dol op Zwitserland – en koos dan het gezelschap van haar familie of van haar dochters met hun vriendinnen. Hal bleef zonder morren met zijn schoolwerk of studie thuis en de brieven en kaarten onderhielden vrijwel dagelijks het contact.

Waarom was Hal Leenmans soms zo driftig? Kiek heeft het nooit helemaal doorgrond en vraagt het zich weer af als haar vader al dertig jaar dood is. Wat kwelde hem, waarover was hij bij vlagen zo ontevreden dat hij die periodieke gifwolk over zijn eettafel moest uitstorten? Een van de verklaringen kan zijn slechts langzaam vorderende proefschrift zijn geweest. Hal Leenmans werkte vermoedelijk twee decennia lang aan een promotie, naast zijn leraarsbaan. In feite schreef Kieks vader twee proefschriften tijdens het opgroeien van zijn kinderen. Toen zijn eerste manuscript bijna af was, promoveerde er iemand anders op precies hetzelfde onderwerp. De nachtmerrie van elke promovendus. Bovendien moest het rustig zijn in huis, omdat hij zich moest concentreren. Het zou kunnen dat dit op eieren lopen van zijn huisgenoten, zijn eigen moeite om zich af te sluiten en de onderbrekingen van het schrijven door zijn schoolwerk hem spanning opleverden. In 1924 was het tweede proefschrift klaar en op zaterdag 21 juni 1924 promoveerde Hal bij de psycholoog Heymans in Groningen. Ank was toen zeventien, Kiek vijftien jaar. Maar het bereiken van deze mijlpaal bracht hem nog geen rust. Misschien was hij gespannen door zijn ambitie: hij schreef vele malen meer dan hij publiceerde en was nooit tevreden over het resultaat. Aan zijn vrienden – hij had er vele – kan het niet gelegen hebben, want die brachten hem ontspanning en ze waren dol op hem, evenals zijn leerlingen en oudleerlingen. Misschien spookten zijn tirannieke vader, zijn om onverklaarbare reden nooit meer uit haar bed komende moeder en zijn al even neurotische dwingeland van een grootvader nog in hem rond. Aan hen gemeten was Hal een wonder van harmonie en levenslust. Dat hij op een gegeven moment tegenspel kreeg van zijn opgroeiende dochters heeft hem zeker goed gedaan.

==

Leenmans’ werk

Hals wetenschappelijke geschriften brengen zijn temperamentvolle karakter mooi in beeld.60 De titel van de dissertatie waarmee hij op zaterdag 21 juni 1924 de doctorstitel verwierf was De logica der geschiedeniswetenschap van H. Rickert. Hij droeg het boek op aan zijn vrouw: Louise Creutzberg had zich offers moeten getroosten om haar altijd maar studerende man rust en ruimte te gunnen voor zijn wetenschappelijk werk. Het proefschrift is een doorwrochte filosofische en wetenschapstheoretische polemiek met de Duitse filosoof H. Rickert. In het eerste hoofdstuk, ‘De kennistheorie’, zet Leenmans Rickerts algemene wetenschapsfilosofie uiteen om daar in het tweede hoofdstuk, ‘Critiek’, grondig mee van mening te verschillen. In het derde hoofdstuk zet hij weer Rickerts ideeën uiteen – over de status van de geschiedenis als wetenschap – en stelt daar vervolgens in het vierde hoofdstuk weer zijn eigen opvattingen tegenover. Het meningsverschil komt hierop neer, dat Rickert de geschiedwetenschap wil zien als een onderdeel van de natuurwetenschappen, terwijl Leenmans deze ziet als een onderdeel van de psychologie. Geschiedschrijving is volgens hem namelijk niet zozeer een weergave van objectieve feiten, alswel een geschiedenis van de waardebepalingen, die mensen in het verleden aan hun wereld hebben toegekend. Leenmans is een heel moderne, maar ook een zeer abstracte denker. Hij is ook zeer polemisch en precies. In zijn voorwoord karakteriseert hij zichzelf, ongetwijfeld onbedoeld, als een vat van tegenstrijdigheden. Enerzijds is hij bescheiden – hij noemt zijn boek ‘ons beknopt werkje’ – anderzijds gaat hij frontaal in de aanval tegen de grote autoriteit Rickert. In de destijds gebruikelijke pluralis modestiae:

==

We ontveinzen ons geen ogenblik, dat een geschrift als dit eigenlijk een verdrietig ding is, aangezien het allereerst een negatief karakter schijnt te dragen, en het den lezer zal vermoeien met de bespreking van talrijke zaken, die elk op zich zelf niet zeer belangrijk lijken. Toch scheen ons een doorlopende polemiek met Rickert noodzakelijk en nuttig tot het ondermijnen van een prestige, dat o.i. veelszins op andere, dan zakelijke gronden berust. Bij allen eerbied dien wij gevoelen voor Rickert’s scherpzinnigheid, en vooral voor zijn expositie-talent, overweegt toch een steeds vaster wordende overtuiging van de onjuistheid en het paradoxale zijner meningen, die slechts door het op den voet volgen van Rickert’s betoog kunnen worden aangetoond. Wij troosten ons ten slotte met de gedachte, dat het negatieve meer schijn dan werkelijkheid is, en slechts in het nauwgezet tegen elkaar afwegen van meningen het middel ligt tot benadering der waarheid. De stille polemiek die elk wetenschappelijk werk vergezelt, heeft hier stem gekregen, die, ook indien zij al met nadruk klinke, toch niet de gedachten aan een twist moge wekken.61

==

Leenmans verontschuldigt zich hier even hard voor zijn negatieve toon als dat hij deze verdedigt. Hij verheft de grote Rickert even nadrukkelijk als dat hij hem een kopje kleiner maakt. Hij twist een boek lang met Rickert en hoopt tegelijkertijd dat zijn lezers dit boek niet zien als een twist. Deze tegenstrijdigheid kenmerkte zowel Leenmans’ denken als zijn karakter. Hij was zowel autoriteitsgevoelig, als permanent in opstand tegen alle autoriteit. Alleen zijn promotor Heymans gold voor hem als een onbetwiste leermeester voor wie hij grote verering koesterde.

Het merkwaardige is dat Hal Leenmans behalve dit proefschrift vrijwel niets meer publiceerde, terwijl hij zijn leven lang bleef schrijven. Uit zijn omvangrijke archief blijkt een onvermoeibare studiedrift. Hij las een karrenvracht aan boeken en wetenschappelijke artikelen uit allerlei subdisciplines van de geschiedenis, over tal van perioden, en schreef bij alles eigen kritische commentaren. Ook hield hij levenslang belangstelling voor de natuurwetenschappen en de filosofie – met name het pragmatisme. Er zijn meer dan honderd cahiers bewaard gebleven met minutieuze uittreksels van zijn lectuur, die niet alleen een beeld geven van zijn particuliere interesses, maar ook een kijkje bieden in de stand van diverse wetenschappen rond de eeuwwisseling. Leenmans ‘hield zijn vak bij’ zoals dat heet, maar hij deed dat op een niveau dat heden ten dage bij leraren en universitair afgestudeerden nauwelijks meer voorkomt. Terwijl hij tal van historici en filosofen vakkundig de oren wast neemt hij zelf niet meer de moeite – of is hij niet meer in staat? – een boek zodanig af te maken dat het ter perse kon gaan. Het bleef bij een beperkt aantal artikelen en boekbesprekingen in met name De Socialistische Gids, het blad waarover zijn vriend Wim Bonger de scepter zwaaide.62 Zijn intellectualiteit krijgt daardoor iets vergeefs, zelfs wanneer we bedenken dat geleerden tot dertig jaar geleden niet onder de moderne academische publicatiedruk stonden. Zelfs hoogleraren en lectoren konden tot voor 1975 een grote reputatie paren aan een gering aantal publicaties: meeslepend college geven hielp dan wel om die reputatie in stand te houden. Maar toch heeft Leenmans iets van de geleerde met een minderwaardigheidsgevoel, dat hij compenseert met zijn eruditie en uitgesproken opinies. Hij, de man die altijd alles zorgvuldig bekritiseert, is zelf misschien bang voor kritiek. Met zijn perfectionisme wil hij alle kritiek vóór zijn, maar daardoor ligt de lat zo hoog dat er niets meer naar buiten komt. Leenmans is de briljante debater in eigen kring, waar hij het hoogste woord heeft, waar hij groot gezag geniet, maar de confrontatie met de openbaarheid gaat hij niet vaak aan.63 Vasalis merkte later de gelijkenis tussen haarzelf en haar vader op. ‘Je moet niet al te veel zelfkritiek hebben,’ zei ze tegen haar dochter Lous.64 Maar intussen raakte ze in haar latere leven toch steeds meer gehinderd door zelfkritiek, gepaard aan uitgesproken ideeën over literaire kwaliteit: een verlammende combinatie.

Vasalis wijdt in 1993 een zeer grappig stukje aan de episode Rickert, waarin ze toont haar vader goed te kennen en ook laat zien dat ze heeft geleerd terug te plagen:

==

Rickert – een ongekende, verachtelijke en schandelijke ploert, een aartsvijand, die door vader verpletterd & vertrappeld zou worden, ja al bijna werd, was Rickert. In de vakanties was hij daar het vurigst mee bezig, dan zat hij op zijn studeerkamer & schreef met kleine felle kopspijkertjes in een schrift en toverde hem dood. Het duurde jaren, toen werd hij gedrukt – Doodgedrukt, en vader en moeder reisden naar het Noorden, waar een grijze, bijna blinde wijsgeer woonde aan wie vader zijn kruistocht tegen R. te danken had. De rouw-plechtigheid vond plaats in een grote zaal en nadat er door zwart-geklede mannen nog gevraagd werd en vader zijn sik vooruit gestoken, verpletterend geantwoord had aan de vrienden die de schoft nog scheen te hebben, kreeg hij te horen dat zijn daad was goedgekeurd en met Cum Laude gezegend. Jammer was het alleen dat moeder een luide schreeuw had gegeven, toen het cum laude klonk, want toen werd er gelachen. Zo ongeveer was het verslag dat moeder Ankie & mij bracht. Later hoorden we dat die R. allang dood wàs, maar nu was er misschien een grote pin door zijn hart gestoken, zoals bij Dracula toen hij in het graf lag, zodat hij nooit meer op kon staan. Dat vader zich na deze daad nu voortaan Doctor mocht noemen vonden mijn zusje en ik eigenlijk krankzinnig grappig.65

==

Ook al bleef zijn wetenschappelijke carrière een beperkt succes, Leenmans was een meer dan uitstekende geschiedenisleraar. Veel oudleerlingen getuigen van zijn veelzijdige eruditie, zijn fascinerende wijze van vertellen en zijn kritische geest.66

==

Maatschappelijk netwerk

Ank en Kiek groeiden op in een sociaal rijke omgeving. Hal had zijn school en zijn collega’s, zijn wetenschappelijk werk en zijn contact met Heymans. Sommige oudleerlingen bleven bezoeken brengen aan hun ex-leraar, waarin Hal Louise en zijn dochters ook betrok. Het familienetwerk was vanzelfsprekend aanwezig. Ank en Kiek mochten komen logeren in de Harlingse pastorie waar hun vader was opgegroeid, gingen luisteren naar opa’s heftige preken en zaten bij het bed van hun grootmoeder Kieke Botma.67 Ze had de Friese kap nog gedragen, waardoor de kleine Kiek altijd gefascineerd naar de waskleurige, platte oorschelpen van haar oma moest kijken. Met Hals vier zussen bleven de verhoudingen altijd goed ook al waren de ontmoetingen schaars: de meesten woonden ver uit de buurt van Den Haag.68 Van die vier tantes vond Kiek de daadkrachtige ongetrouwde tante Greet het meest interessant. Zij was directrice van een ooglijdersinstituut in Den Haag. Ook was ze geïntrigeerd door Greets collega, zuster Hazewinkel, die op het instituut werkte en die haar heerlijk voorlas als Kiek er mocht logeren.69 Louise had haar eigen vriendinnenkring en gaf veel aandacht aan haar grotendeels in Indië wonende familie. Ze hield erg veel van haar zus Mien, die periodiek met man en kinderen uit Indië overkwam naar Den Haag – om zich daar later tot Louise’s vreugde weer voorgoed te vestigen. Als Miens dochter Annie met echtgenoot Sjag uit Indië op verlof kwamen was het feest in de familiekring, en dat was ook het geval als oom Puck terugkeerde, Louise’s jongste broer op wie ze ook zeer gesteld was. Toen ook haar moeder voorgoed uit Indië terugkwam, vond Louise kamers voor haar op de Kranenburgweg, zo dichtbij dat zij haar dagelijks kon bezoeken en verzorgen. Louise was ook dik bevriend met de beeldhouwster Françoise Charlotte Carbasius, die met haar moeder ook op de Kranenburgweg woonde en die ‘Frans’ werd genoemd. Henk Greve, de directeur van de Haagse Openbare Bibliotheek kwam geregeld met zijn vrouw op bezoek, evenals Louis Grondijs, een kleurrijk oorlogscorrespondent en reiziger, met wie Hal en Louise in de jaren dertig op dramatische wijze braken vanwege zijn Duitse sympathieën.70 Ook de feministe en politica Agnes de Vries-Bruins behoorde tot hun kring,71 evenals professor Hendrik Bolkestein72 en de SDAP-ers Arie IJzerman, Jaap Aalbers en Hinne de Graaf.73

Er zijn tal van beschrijvingen bewaard van hoe er met die vrienden werd omgegaan – zoals deze uit 1950. Kiek herinnert zich rond haar veertigste nog steeds het bezoek van haar vaders vriend Johan Labberton, de eerste dichter die Kiek als meisje van nabij zag:

==

Hij lag achterover in zijn stoel, hij was zo onverschillig over zijn medemensen, dat hij goedlachs was. Hij schudde van het lachen, als ik iets geks zei. Vooral als het brutaal was, maar tegen moeder lachte hij anders. Daar was hij erg op gesteld. Ze ontwapende hem en hij was oplettend als zij iets zei.

Vader en hij waren voortdurend op de rand van ruzie. Ik kon bijna geen huiswerk meer maken als ze praatten. Ik bleef luisteren en angstig op het ogenblik wachten dat ze elkaar zouden vermoorden. De dingen waar ze zo woedend over werden waren mij vreemd. Ik herinner me, dat vader naar voren schoof, de dichter L. met zijn wijsvinger op zijn dij tikte en uitriep: jouw mystiek moet al je ploertigheden camoufleren! En L. zei: dat is de taal van een doortrapte burgerman.

Ik brandde mij aan het theelichtje waarin ik mijn vinger hield in de hete, opgeloste was. En ik probeerde met deze eigen catastrofe het geweld dat ik nu verwachtte tegen te houden.

Willen jullie dan nog een kop thee, als dat allemaal zo is, zei mijn moeder, rustig en geamuseerd. En iedere ruzie eindigde in een groot gelach.74

==

Het huis van het gezin Leenmans stond in geval van nood ook open voor anderen. Zo gaat Vasalis’ in de autobiografische modus geschreven literaire verhaal ‘Kinderen’ over een moeder die een meisje dat net wees is geworden in haar gezin opneemt. Louise heeft dat ook daadwerkelijk gedaan. Net zoals Kiek in de Tweede Wereldoorlog een joods onderduikertje in huis zal nemen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Almeric Spencer, een jonge Engelse militair, een poos bij de Leenmansen op de Kranenburgweg ingekwartierd. Hoe die inkwartiering precies tot stand kwam is niet overgeleverd.75 Wel is duidelijk dat de achtjarige Kiekie deze gast hoogst interessant en plechtig vond en dat de meisjes gemakkelijk Engels van hem leerden spreken. De inkwartiering leidde tot een blijvend contact met Spencer en het gastgezin Leenmans.

Kiek leerde van haar ouders niet alleen om met heel verschillende mensen om te gaan, maar ook om echte vrienden te maken. Ze dronk bovendien veel cultuur in. Na bovenstaande schets van het bezoek van de dichter Labberton zegt ze daarover:

==

Het zien en horen van een dichter was een minder groot evenement dan men denken zou: ik was doortrokken met die geest, door mijn vader, het was mijn eerste element, en dat element was van aanvang af gemengd met het wetenschappelijke. Een tegenstelling van wetenschap en kunst heb ik mijn hele jeugd niet gevoeld. Evenmin als de tegenstelling van cultuur en natuur, die in mijn moeder zo onafscheidbaar vermengd waren, dat ook in mijn latere leven al die scheidingen artificieel leken. Als ik erover nadenk verbaas ik me niet meer over mijn tegenzin tegen extremisme.76

==

Kiek kreeg van haar ouders een maatschappelijk netwerk aangereikt, dat haar eigen carrière als jong auteur op subtiele manieren moet hebben bevorderd. Onder de oudleerlingen van Leenmans was bijvoorbeeld de latere criticus en cultuurpaus Victor van Vriesland, die Vasalis als jong schrijfster ingangen bood en die in de jaren veertig en vijftig een van haar beste vrienden was. Ook Netty Wind (A. H. Nijhoff) en haar latere man Martinus Nijhoff waren leerlingen van Leenmans. In een brief aan Vasalis bij de toekenning van de Lucy B. en C. W. van der Hoogtprijs – in 1941 – herinnert Nijhoff zich haar vader Hal Leenmans nog duidelijk: ‘Uw vader’s lessen vergeet ik nooit. [...] Als ik mij U voorstel, zie ik een meisje van een jaar of vier, vijf, dat haar vader tot de poort van het Haagse gymnasium begeleidde, en dan terug huppelde.’77 Later – in haar Amsterdamse tijd – behoorde Nijhoff tot Vasalis’ literaire kennissenkring. Evenals Jeanne van Schaik-Willing – die ook weer een leerlinge van Hal was geweest. Misschien is het verder niet geheel toevallig dat de neerlandicus Adriaan Barnouw, collega van Hal die later als Queen Wilhelmina Professor aan Columbia University werkte, de eerste vertaler van Vasalis’ gedichten in het Engels werd.78

Zeer na stonden Hal en Louise de socialist Wim Bonger en diens vrouw Mies. Hun zoon Henk woonde als middelbare scholier een tijdje bij het gezin Leenmans in, nadat hij ziek was geweest. De gedachte was dat de Scheveningse zeelucht hem goed zou doen. Zo werd Henk Bonger door het inwonen en door de hechte vriendschap tussen de wederzijdse ouders een soort jonger neefje van Ank en Kiek. Toen Kiek later, eind 1937, in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam ging werken, ging zij weer regelmatig naar de Bongers toe. Hal en Louise waren ook bevriend met Josine Meyer, oudleerlinge van Hal, een erudiete socialiste en publiciste die samenwoonde met haar zus Lennie. Hal en Louise gingen ‘de meisjes Meyer’ die twintig jaar jonger waren dan zijzelf,79 vaak bezoeken. Ze deden dat samen met hun kinderen en ook nog in het gezelschap van hun kleinkinderen: Kieks oudste dochter Lous herinnert zich wel hoe zij met opa en oma meeging naar ‘Jobs’ – zoals Josine voor vrienden heette – en haar zus. De Leenmansen en de Meyers woonden op loopafstand van elkaar. Josine Meyer was later – via het door Geert van Oorschot uitgegeven literaire tijdschrift Tirade en haar medewerking daaraan – weer bevriend met Gerard Reve, met wie ook Vasalis een belangrijke vriendschap zou gaan onderhouden, maar dan spreken we al over de jaren zestig.

Het contact dat Vasalis zelf begin 1939 legde met de schrijver en criticus Menno ter Braak kreeg een vervolg in een bezoek van Ter Braak aan Vasalis’ ouderlijk huis, waar Menno ook met Hal sprak:

==

Ze hadden onmiddellijk een groot contact, ze zaten voorin hun stoelen en prikten af en toe naar of op elkaar met hun wijsvinger. Ze lachten erg veel en ze rookten en dronken erg veel. Ze onthoofdden en castreerden veel historici en filosofen. Alleen hadden ze een verschillende waardering voor Nietzsche. De grote lichamelijke en geestelijke vitaliteit van Ter Braak is mijn hoofd-indruk van dat bezoek en zoals mijn vader zei: nou, vergeestelijkt is die vent goddank niet.80

==

Meer uitwisseling volgde, zowel met vader als met Vasalis zelf. Door wat hij sociaal en intellectueel te bieden had steunde Hal de carrière van zijn dochter op een natuurlijke manier. De vele formidabele werkende vrouwen die Kiek en haar zus in de huiselijke kring ontmoetten omdat ze hun moeders vriendinnen waren, hebben hun toekomstbeeld zeker mede bepaald. Ook Louise’s geduld, tact en onvoorwaardelijke liefde bleven voor Kiek een oase waarnaar ze steeds terugkeerde. Misschien fungeerde ook het huwelijksleven van haar ouders als voorbeeld van hoe ze het zelf later ooit zou willen, maar dan wel met aftrek van haar vaders drift:

==

Mijn moeder was een zeer vrouwelijke vrouw en mijn vader een manlijke man, ze waren in grote vrijheid nauw met elkaar verbonden. Het enige wat ontbrak was haat en wreedheid, en zo was de ontmoeting met deze twee verwante gevoelens het enige, dat ik me herinner, mijn evenwicht verstoord te hebben,81

==

zo schreef ze op een nostalgisch moment rond 1950, als ze zelf een gezin heeft en in de voorbije oorlog de haat en wreedheid heeft gezien die haar evenwicht zo diep zouden verstoren.

‘An unhappy childhood is a writer’s goldmine’, zo luidt een bekend gezegde. Volgens die logica zou Vasalis’ gelukkige jeugd haar schrijverschap moeten hebben gehinderd, maar zo simpel is het niet. Vasalis’ jeugd was wel degelijk een goudmijn, omdat ze er tijdens donkere tijden en in creatieve impasses hardnekkig naar terugkeerde en er dan altijd iets vond wat haar voedde. Desalniettemin schreef ze op 19 april 1970 in haar dagboek: ‘Ik zit met de handicap van mijn gelukkige jeugd, waarna alles een anti-climax is.’ Ook dat was waar.

==

==

21 Bij zijn veertigjarig jubileum als predikant hield Hals vader een ellenlange preek die een beeld geeft van zijn dramatische, emotionele galmstijl: H. A. Leenmans, Dankoffer bij de kerkelijke herdenking van zijn veertigjarige evangeliebediening op 26 juni 1910. Harlingen, 1910; in 1925 – 82 jaar oud – preekte hij nog, zie: H. A. Leenmans, Het honderdvijftigjarig bestaan der Nieuwe Kerk van de Nederduitsche hervormde gemeente te Harlingen, herdacht in de voormiddaggodsdienstoefening van den 1sten Februari 1925. Harlingen, 1925. In 1928 legde hij het ambt neer. Diens vader – Vasalis’ overgrootvader – was ook dominee met schrijftalent; zie over hem Hanssen 2007, p. 106–107.

22 Puck heette eigenlijk Everardus Aegidius. Een eerdere zoon Ben stierf als jong kind, voordat Louise was geboren. Lodewijk Creutzberg had twee kinderen uit een eerder huwelijk. Een ervan was Louise’s halfzus Alide, ‘Alide met de muts’ genoemd, omdat ze diacones was en om haar te onderscheiden van Hals zuster Lide.

23 Dagboek, 11 maart 1966.

24 ‘Is het vandaag of gistren, vraagt mijn moeder’, in: De oude kustlijn. Amsterdam, 2002.

25 Zie Mineke Bosch, Het geslacht van de wetenschap. Vrouwen en hoger onderwijs in Nederland 1878–1948. Amsterdam, 1994.

26 Ze beheerste het Frans dermate goed dat ze later, als bejaarde vrouw tochtjes makend met haar goede vriend de econoom Jan Pen, hem nog in uitstekend Frans kon vertellen wat zij destijds in Parijs over economie had geleerd (brief van Jan Pen, mei 2006).

27 Gesprek met Jan van der Harst, 20 april 2006.

28 Uit de familiecorrespondentie blijkt dat zij vanaf 1916 op provisiebasis werkte: ze verzekerde ook al haar eigen vrienden en familie. Zij ging tot lang na de pensioengerechtigde leeftijd in de verzekeringsbranche door: zo regelde zij voor Kieks vriendin Els Verkade nog de levensverzekering bij haar huwelijk (in de jaren ’50).

29 Gesprek met Lous Droogleever Fortuyn, 31 mei 2006.

30 Autobiografisch fragment, 29 oktober 1974 (familiearchief). In haar dankwoord voor de Constantijn Huygensprijs in 1974 memoreert Vasalis haar jeugd op soortgelijke wijze.

31 Dagboek 1965–1967, p. 39.

32 De moeder met resusnegatief bloed kan antistoffen gaan maken als het kind resuspositief is, wat de vrucht schaadt. Eén jongetje heeft even geleefd en kreeg de naam Ben, naar Louise’s vroeggestorven broer.

33 Gesprek met de erven Droogleever Fortuyn, 22 juni 2008.

34 Het preciese jaar is onduidelijk. Het fragment staat in een dagboekje met opdruk ‘Patiëntenagenda Noury’ en opschrift ‘1 april–30 juni 1950’. Het boekje bevat ook een stuk gedateerd 1959. Daaruit leid ik af dat deze jeugdherinnering rond die tijd is genoteerd.

35 Peter Ferguson, ‘Gesprek met Vasalis’, 22 maart 1988 (familiearchief).

36 ‘redeloos heimwee’ bevangt haar in deze herinnering. Dagboek 1965.

37 Ferguson 1988.

38 ‘Patiëntenagenda Noury’, waarschijnlijk 1959 (familiearchief).

39 Ferguson 1988.

40 ‘Patiëntenagenda Noury’, waarschijnlijk 1959 (familiearchief).

41 ‘Patiëntenagenda Noury ’, waarschijnlijk 1959 (familiearchief).

42 Die latere versie – vermoedelijk jaren zestig of zeventig – is geschreven in het Engels: ‘The third [memory] is standing in the dark corridor upstairs and bathing my rag-doll in the porcelain fountain. Her name was Aaltje de Wit. Her head fell to one side, all of a sudden and from her neck started a small stream of “zaagsel”. Eying me squarely she died.’

43 De Engelstalige jeugdherinneringen kan Vasalis hebben opgeschreven voor Rook en Warren McCulloch, met wie ze in de vroege jaren vijftig bevriend raakte.

44 ‘Patiëntenagenda Noury ’, waarschijnlijk 1959 (familiearchief).

45 Kieks ouders zouden tot het einde van Hal Leenmans’ leven (in 1954) op Kranenburgweg 24 blijven wonen, met een korte onderbreking in de oorlog, toen het huis gevorderd werd. Weduwe geworden kon Louise Leenmans met minder ruimte toe en verhuurde zij een deel van de woning (ongedateerde Engelstalige jeugdherinneringen, familiearchief).

46 ‘Waarom ik nooit’, 1964 (familiearchief).

47 Jeugdherinneringen in boekje met opdruk ‘Düring’, circa 1950 (familiearchief).

48 Engelstalige jeugdherinneringen (familiearchief).

49 Dagboek. Er is een interessant ongepubliceerd gedicht voor kinderen over een reuzin, mogelijk rond 1965 geschreven (familiearchief). In de cyclus ‘Fragmenten’ (Vergezichten en gezichten. Amsterdam, 1954) komen ook beelden van reuzen voor.

50 Dagboekaantekening, 23 mei 1974.

51 Haar eigen dochters, nu over de zestig, kunnen die liedjes nog steeds met groot plezier uit volle borst aanheffen. Ze zijn tot op de dag van heden verzot op reprises – van haar herinneringen, liefst met toneel. Gesprek met Lous en Maria Droogleever Fortuyn, 30 juni 2007.

52 Aantekening, 3 juni 1964 (familiearchief).

53 Gesprek met Lous Droogleever Fortuyn, 24 januari 2006.

54 Dagboek, mei 1965.

55 Dagboek, ± 5 juni 1992.

56 Losse bladen 1975–1976 met opschrift ‘bruikbare fragmenten’ (familiearchief).

57 Losse bladen 1975–1976 met opschrift ‘bruikbare fragmenten’ (familiearchief).

58 Dagboek mei 1965, p. 5.

59 Dagboek, 1965–1967.

60 In Hanssen 2007, p. 106–120, worden Vasalis’ ouders, haar schooljaren en het werk van Leenmans ook behandeld. Om Hanssen niet te dupliceren heb ik nieuwe informatie gegeven op basis van de bronnen die mij ter beschikking stonden.

61 Leenmans 1924, p. xi

62 H. A. Leenmans, ‘Mensch en menigte in Amerika. Door J. Huizinga’, in: De Socialistische Gids, 4, 1919, p. 873–874 [Boekbespreking]; H. A. Leenmans, ‘De verklaring der Fransche Revolutie bij haar voornaamste geschiedschrijvers door Dr. G. Kalff (diss.)’, in: De Socialistische Gids, 6, 1921, p. 360–362 [Boekbespreking]. Zie ook briefkaartjes van Hal aan Bonger uit de jaren 1919–1921 (iisg, Archief De Socialistische Gids, E 321 Leenmans H. A. (1919–1921). Leenmans deed ook onderzoek naar de geschiedenis van zijn school. Het resultaat is ‘Over het eerste Haagsch Gymnasium’, in: Die Haghe. Jaarboek 1939. ’s-Gravenhage, 1939, p. 1–25, maar de omvang van het onderzoek is veel groter dan de reikwijdte van dit artikel. Zo ging het vaker: hij had menig boek kunnen publiceren, hij schreef ook menig boek en vele artikelen die nog allemaal in zijn archief te vinden zijn, maar keurde ze uiteindelijk af voor publicatie.

63 Dit beeld van Leenmans wordt bevestigd in een brief van 12 februari 1952 van Els Verkade, die de parallel tussen vader en dochter opmerkte: ‘Voorts moet je maar zorgen, dat ’t jou – wat schrijven aangaat – niet gaat als je vader.’

64 Gesprek met Lous Droogleever Fortuyn, 24 januari 2006.

65 Los vel, april 1993 (familiearchief).

66 E. M. Uhlenbeck, ‘Gymnasium Haganum – ne varietur’, in: 150 jaar Gymnasium Haganum. Lustrumboek 1838–1988, p. 33–35; brief van Mr. J. M. Harmsen, oudleerling, 10 oktober 1983 (familiearchief). Tot het einde van zijn leven bleef Hal corresponderen met oudleerlingen. In 1950 schreef Heleen Winkel-Rauws hem nog dat ze – geïnspireerd door zijn lessen – was gepromoveerd op Laurens Reael, en dat ze haar zoontje daarna Laurens had gedoopt. ‘U ziet, dat hoewel ik een moeke ben geworden, de geschiedenis toch nog beslag op mij heeft gehouden.’

67 Van deze grootmoeder erfde Kiek haar felle, donkere ogen. Haar eigen moeder had ook donkere ogen, al werden die in de loop der jaren steeds lichter. Adriaan van der Veen en in zijn voetspoor Léon Hanssen menen dat Vasalis felblauwe ogen had, wellicht op een dwaalspoor gezet door Kieks Friese afkomst. Maar vele Friese families zijn donker, zoals Kiek op 25 oktober 1986 aan haar uitgever Van Oorschot schrijft: ‘in Friesland liepen en lopen nog steeds heel wat donkerharige en -ogige mensen rond, m.n. van de familie Botma, waartoe ik via mijn friese grootmoeder ook behoor.’ (M. Vasalis en Geert van Oorschot, Briefwisseling 1951–1987. Amsterdam, 2009, p. 228).

68 Anna trouwde met de psychiater en organist Wolff van Wulfing en trok naar Indië; hun kinderen heetten Tjik, Kiek en Riek. Lide trouwde met de Harlingse houthandelaar Hoekstra, die erg rijk werd maar daarna failliet ging. Deze Jan Hoekstra betaalde mee aan Hals studie. Greet bleef ongehuwd en werd directrice van een ooglijdersinstituut; Wine werd masseuse en trouwde – laat – met Theo du Saar, een chemicus (brief aan Lous Droogleever Fortuyn, 22 juli 1989).

69 Dagboek, 8 maart 1985.

70 Vasalis’ in 1986 genoteerde herinneringen aan Grondijs werden gepubliceerd onder de titel ‘De Dajak’ in De amanuensis.

71 M. Vasalis, Dankwoord bij de aanvaarding van de P. C. Hooftprijs. Amsterdam, 1984, p. 10.

72 H. van der Hoeven, ‘Bolkestein, Hendrik (1877–1942)’, in: Biografisch woordenboek van Nederland, digitaal via: www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/bwn/lemmata/bwn1/bolkestein.

73 Lex Heerma van Voss, ‘IJzerman, Arie Willem’, in: Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging, 4 (1990), p. 228–230. Digitaal via: www.iisg.nl/bwsa

74 Jeugdherinneringen: ‘Düring’, circa 1950 (familiearchief). Johan Hendrik Labberton dichtte onder het pseudoniem Theo van Ameide. Zijn zus was de schrijfster Mien Labberton.

75 Omdat Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal was, werden uitgeweken militairen niet teruggestuurd naar landen van herkomst (België, Engeland, Duitsland) maar ingekwartierd. Officieren en onderofficieren konden ook bij particulieren wonen. Zie Evelyn de Roodt, Oorlogsgasten. Vluchtelingen en krijgsgevangenen in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Zaltbommel, 2000, p. 117–122; 284.

76 Jeugdherinneringen: ‘Düring’, circa 1950 (familiearchief).

77 Brief van Nijhoff, 8 juni 1941 (familiearchief).

78 ‘The trek’ (‘De trek’, Parken en woestijnen), ‘Spring’ (Voorjaar’, pw), ‘Terror’ (‘Angst’, pw), ‘The sea dike’ (‘Afsluitdijk’, pw): Adriaan Barnouw, Coming After. An Anthology of Poetry from the Low Countries. New Brunswick, 1948, p. 318–320.

79 Josine Meyer was van 1896. Er is een brief van haar aan Vasalis van 20 april 1990, met herinneringen aan de ouders Leenmans (familiearchief).

80 Herinnering van Vasalis in: Briefwisseling Menno ter Braak-E. du Perron 1930–1940. Deel 4, Amsterdam, 1963, p. 466, noot 963.

81 Jeugdherinneringen: ‘Düring’, circa 1950 (familiearchief).

Hoofdstuk 3
De ontdekking van het schrijven

Kiek ontdekt het ‘schrijven’ al heel vroeg. Ze verzint versjes en verhaaltjes die haar moeder voor haar noteert. Louise Creutzberg had plezier in het talent van haar kind. Kiek realiseert zich later dat het maken van een versje voor haar toen al een daad was, leven in plaats van reflectie op leven. Schrijven is geen manier om iets over te brengen dat al gebeurd is: het is zelf de gebeurtenis.

==

Tegenwoordig wordt bijna alle kunst gezien als een ‘poging tot communicatie’. Ik geloof dat niet zozeer. Toen ik mijn eerste versje had gemaakt en moeder het had opgeschreven was ik opgewonden als een kind is, dat iets nieuws kan, een bal vangen, een woord zeggen, op één been staan. Het was bepaald geen poging om mezelf voor mijn ouders of wie dan ook verstaanbaar te maken. [...] En ook later heb ik andere communicatie-middelen, zoals omhelzen, praten of luisteren heel wat gemakkelijker gevonden. De versjes zijn in de loop van de tijd veranderd. Het is een soort bewegen geworden van een hand, die zichzelf niet verder dan zijn pols kent maar toch voelt dat hij aan een lichaam vast zit en uitsteekt in de lucht. Hij wil zijn plaats bepalen ten opzichte van de omgeving én van het lichaam. [...] Als het een poging tot communicatie is, dan communicatie met het zogenaamde leven.82

==

Het verhaal achter dit eerste versje is dat Kiek suiker moest halen bij de kruidenier en thuiskwam met een lege zak, omdat een hond een gat in het papier had gebeten. Die ervaring leidde tot het maken van een versje, waarvan de eerste regels luidden ‘heb ik u wel eens verhaald / hoe ik suiker heb gehaald’ en de laatste regels: ‘moeder zei: hou maar je mond / ’t was de schuld toch van de hond’.83

Als Vasalis in 1965 weer aan dat allereerste versje denkt, lukt het dichten haar slecht, terwijl ze er ontzettend naar verlangt het weer te kunnen.

==

een hardnekkig [...] verlangen naar schrijven en niet naar denken over schrijven, dat mag er na komen. Het is als het liefde-leven: ça se fait, ça ne se dit pas. Hoewel men er wel bij praten & denken kan, maar dan als commentaar niet in plaats van. Het echte schrijven moet een vorm van leven zijn en niet alleen commentaar.84

==

Hiermee formuleert Vasalis de autonome poëtica die voor haar als volwassen dichter gold, maar die ze zich ook herinnert van haar eerste schrijfpogingen. Schrijven als vorm van leven, in zijn directheid vergelijkbaar met het bedrijven van de liefde – als ik de term ‘liefde-leven’ daarmee goed opvat. Schrijven had voor Vasalis in elk geval een lichamelijke dimensie vanwege het stilzitten, de beweging van de hand en de lijfelijke concentratie.85 Later heeft Vasalis zich aldus herinnerd hoe zij de taal ontdekte:

==

Woorden [...] hebben in dat begin een magische uitwerking: uit een zee van klanken en ritmen komen er ineens een paar voor, die wérken en toegejuicht worden en herhaald, als een kind nog maar nauwelijks loopt en wijst. Voor een wat ouder kind zijn woorden nog een tijd dat wat ze aanduiden, het zijn realiteiten: de dingen heten niet, zoals het woord aangeeft, ze zijn het. Ik herinner me nog mijn verontwaardiging toen ik een buurmeisje over haar Opa hoorde spreken. Er was maar één Opa en dat was een heel andere man, mijn Opa en die van mijn zusje.86

==

Zelfs de pure klank van woorden roept bij de kleine Kiek diepe gevoelsassociaties op:

Zo was er in het oude Den Haag, in de vroege avond, als de straatlantarens net waren aangestoken een woord dat langgerekt ronddwaalde, vager en duidelijker werd, rammenaas, volgens ons dienstmeisje was dat Lame-loös en werd het geroepen door een ontsnapte krankzinnige, die gepakt werd en zich heel lang verzette. Het klonk niet wild maar hopeloos en door en door droevig en werd opgeborgen bij de groeiende voorraad van dingen die treurig waren en nooit konden veranderen.87

==

De schreeuw van de mosselventer die ’s avonds door de buurt trok was voor Kiek ook geladen met angstige associaties.88 Even droevig was de (al genoemde) diepe toon van de misthoorn vlak bij het huis in het kanaal. Deze indringende, onvergetelijke geluiden zetten zich in haar vast als ‘structuren’ die zelf weer nieuwe structuren genereren namelijk gedichten. Vasalis meent dat het krachtveld dat ‘de volgorde, de klank, het ritme en de woorden en zinnen in een gedicht’ bepaalt, altijd een gemoedstoestand is. In elk geval bij haarzelf, zo vertelt ze in december 1983, bij de uitreiking van de P. C. Hooftprijs.89 Daar wijst ze in de richting van de hopeloze, droevige kreet ‘Lame-loös’ als de ‘primaire structuur’ waaruit haar gedichten voortkwamen. In haar Engelstalige jeugdherinneringen lokaliseert ze de bron van haar gedichten expliciet in het geluid van de misthoorn: ‘the muted call of the foghorn, plaintive, asking an unanswerable question again and again, and my first poems started.’90 Dat biedt misschien een verklaring voor de melancholie en het doodsverlangen die zoveel van Vasalis’ gedichten als een grondtoon doortrekken. Het is een reden om het gedicht ‘Misthoorn in de herfst’ uit De vogel Phoenix opnieuw te lezen.91 Het suggereert dat dit primaire gevoel van verlatenheid niet alleen persoonlijk is, maar nog veel ouder:

MISTHOORN IN DE HERFST

==

Toen ik als kind, des avonds uit het raam

hing, als de herfst gekomen was,

kende ik zijn stem al, maar nog niet zijn naam

en wist ik al, dat ik zijn schepsel was.

==

Er zijn geen bomen op de grote zee,

waaruit de geest omhoog stijgt als zij sterven

en nog een wijle rond hun kruinen drijft

dat zij zichtbaar hun zaligheid verwerven...

==

Toch is het soms alsof de meeuwen e-

ven verpozen op een ijl geboomt

van witte takken, die de nevel droomt

– de nevel is de doodsgeest van de zee –.

==

En ’s nachts, als al de witte vooglen zijn verdwenen,

wanneer de zee in ’t donker langzaam danst,

hoort men de stem, diep in de mist verschanst,

in eenzaamheid gesmoord, beklemmend stenen.

==

Hij roept een vraag, doof borend uit de grijze eeuwen,

die vruchtloos reikend, in zichzelve wederkeert

en die geen antwoord meer verwacht of nog begeert

en die te hees is en te oud om nog van pijn te schreeuwen.

==

Er is geen antwoord in de tegenstrijdigheden

– en van dit antwoord heeft de stem mij zó doordrongen,

vanaf mijn kindsheid heeft hij het gezongen

en dat is al zo lang geleden...

==

Door het vergelijken van het geluid met een ‘stem’ wordt de misthoorn vermenselijkt. Deze personificatie wordt doorgedreven tot het beeld van een kapotgemaakt oeroud wezen, krom van pijn. Ontstellend, dit beeld, temeer omdat het kleine kind naar het kreunen luistert. Het hoort bij dit wezen als ‘zijn schepsel’.

‘Misthoorn in de herfst’ is een in-somber gedicht. Je krijgt het niet meer uit je hoofd, dat kleine kind, dat zich dringend aangeroepen voelt door die oeroude lijdende stem. In dat licht bezien is het cruciaal in Vasalis’ oeuvre: een misthoorn als muze! Beklemmender beschrijving van de dichterlijke roeping is mij niet bekend.

Hoe verhoudt dit beeld van dichterlijke roeping zich tot Vasalis’ werk? Wat zij lijkt te willen is met haar gedichten zo dicht mogelijk te komen bij ‘de belevenissen, beelden, vormen, klanken in ons, die zelf geen spraak hebben’, zo zegt ze in 1983. Het onzegbare zeggen dus, terugkeren naar de gemoedstoestand die verankerd ligt in de ‘nauwelijks of niet begrepen zinnen of regels, die om de een of andere reden nooit vergeten worden’. De voorbeelden die Vasalis dan noemt van regels die altijd in haar geheugen zijn blijven voortleven hebben allemaal iets droefs: ‘een vogeltje stortte zich in de vlagen en wij volgden langs slijkrigen weg, den eenzamen wandelaar,’ zoals haar vader ooit tijdens een herfstwandeling citeerde. En: ‘Het marmer troost zich met uw kleedren zoom, mij troost geen droom.’ En: ‘in de stilte van den avond lag ik als een schip gehavend, mijn hart deed een beetje pijn.’ Het eenzame, het ongetroost en gehavend zijn, dat waren de in die fossiele regels vastgelegde gemoedstoestanden die in haar bleven haken. Misschien zegt dat iets over het feit dat Vasalis’ eigen gedichten ook zo zijn gaan werken op anderen. Veel lezers getuigen van Vasalisregels die ze nooit meer zijn vergeten, van een emotioneel geraakt zijn door haar poëzie dat zich moeilijk laat mededelen. De herhaling in alles wat over Vasalis gezegd is heeft niet alleen te maken met het gebrek aan voedsel door het ontbreken van biografische kennis. Het heeft ook te maken met de sprakeloosheid waaruit deze gedichten zijn ontstaan, waarvan ze het medium zijn en die zich meedeelt aan de lezer. Wat het verband is tussen de nauwelijks articuleerbare droefheid waaruit Vasalis’ poëzie voortkomt en Kieks eigen leven zal altijd speculatief blijven. Dat zich een diepe melancholie in haar vestigde is duidelijk.

==

De ontvankelijkheid voor het hopeloze speelde zich af op de rand van het wel en niet kunnen spreken. Ze weet zelf ook niet waar haar angst vandaan kwam, waarom ze zo extreem hechtte aan haar moeder, hoe vaak ze er ook bij stilstaat. Zeker is dat haar poëzie een band onderhoudt met de pre-verbale periode uit haar bestaan. Waar het schrijven vandaan komt kan daarom niet worden gezegd en dat moet ook zo blijven: ‘Het echte schrijven moet een vorm van leven zijn en niet alleen commentaar. ‘Het heeft zijn wortel in het geheim.’92 Schrijven is geen denken, maar leven in een ander, ouder bewustzijn en dat ‘geheim’ moet het gedicht van binnen uit vormen. Wat Vasalis in 1983 vertelt over de bronnen van haar schrijven zegt mijns inziens het meest over hoe haar poëzie werkt voor de lezers ervan. Die raken op hun beurt, door haar bemiddeling, aangesloten op hun eigen geheim, hun spraakloze verleden, hun primaire droefheid. Ook haar door velen herkende thema van de scheiding en het verlangen naar hereniging is zeker biografisch geënt, maar Vasalis heeft er zo vorm aan gegeven dat het voor haar lezers beleefbaar wordt. Opmerkelijk genoeg wordt menig lezer daar gelukkig van. Je voelt je ‘bedroefd en goed’, zoals zij het in het gedicht ‘Fanfarecorps’ formuleert. Patricia de Martelaere schreef een boek over de gelukkige droefheid onder de rake titel Een verlangen naar ontroostbaarheid. In het treuren om het verlies van de oorspronkelijke verbinding blijf je verbonden aan wat je verloor, zodat je het nog niet helemaal verloren hebt.93

==

Lagere school

Behalve de hulp van haar moeder bij het opschrijven van Kieks eerste versjes was er ook het contact met meneer Van Duin, de Indische buurman uit de Marconistraat, die haar oefende in het rijmen:

==

Het was een kleine man met rechtopstaand wit haar, en ronde bruine ogen. Hij droeg altijd toetoep-jasjes, ik weet alleen die van de zomer die was wit met een opstaande kraag. Als ik daar met moeder op bezoek was en meer drijvend dan lopend over de lucht van sambal, uien en indische kruiden in zijn voorkamer zat op een poef zei hij eerst: je moet je ogen eens wassen ze zijn helemaal swart, ja? Dan lachte hij en zei: kassian, ‘wat rijmt op kassian?’ Hij liet me altijd rijmen. Vaak op woorden, die alleen maar een vies rijmwoord hadden. Ik aarzelde dan wel, maar mijn rijm-reputatie was me dierbaarder, ik gaf het verlangde woord. Dan kreeg ik een tamarinde-koekje.94

==

Rijmen met onmiddellijke beloning. Eenmaal op de lagere school schreef Kiek al snel zelf, maar die eerste probeersels zijn niet overgeleverd. Die lagere school in de Hollanderstraat – op loopafstand van de Kranenburgweg – was een goede particuliere meisjesschool die ernaar streefde de leerlingen op te leiden tot de middelbare school, bij voorkeur tot het gymnasium. Naast de reguliere schoolvakken leerden de meisjes er handwerken – wat niet op elke lagere school het geval was – en er werd veel voorgelezen. Dat laatste vond Kiek ongetwijfeld heerlijk. Haar leven lang was er bij haar thuis een rijke voorleescultuur. Kiek vond het tot op hoge leeftijd prettig om elke avond een stuk voor te lezen – of voorgelezen te worden – uit Rousseau, Woolf, Huxley, of welke schrijver dan ook maar aan de beurt was.

De lagere school was deftig. De conciërge fungeerde er als was hij bediende in een voorname Haagse huishouding. Hij droeg een pet en een roodgestreept jasje en moest van de meisjes het springtouw draaien als ze daar zelf geen zin in hadden.95 Kiek werd er niet arrogant van. Ze was met andere dingen bezig. Met taal, voortdurend. Al voordat ze de lagere school bezocht had ze van haar zusje Ank, die in de eerste klas zat, begrepen dat er gewone letters en Hoofdletters bestonden. Het Hoofd der school juffrouw Boldingh moest die letters dan wel persoonlijk bezitten, dacht Kiek, het waren dan immers haar letters, de Hoofdletters. Dat was vooral plausibel voor de hoofdletter B. Want niet alleen heette zij Boldingh, maar ze was een bol ding en zag er en profil als een hoofdletter B uit.96

Zoals de vorm van de letters niet toevallig is, zo komt voor Kiek de letterlijke betekenis van woorden ook voor hun figuurlijke. Aldus vat zij de mededeling op dat haar moeders SDAP-vriendin Agnes de Vries-Bruins in de kamer zat. ‘Ja, dat zagen we, waar moest ze anders zitten. Nee, de Kamer met een hoofdletter.’97 Eerst is de vorm van letters niet toevallig, dan zijn alle woorden eigennamen, daarna gaat de letterlijke betekenis van woorden boven de figuurlijke:

==

Vader vertelde dat hij mij, toen ik een jaar of zes was, vroeg: waar zit je ziel? En dat ik antwoordde: overal waar je slaan kan. (ik kende de uitdrukking: ‘op je ziel krijgen’) En zelf heb ik dat wat ik mijn ziel noem altijd het dichtst bij mijn lichaam, als het ware als een samenvatting daarvan ervaren.98

==

Concreta gaan voor abstracta. In haar vroege taalervaringen verzet Kiek zich op allerlei manieren tegen het arbitraire, toevallige karakter van taaltekens. Daarmee doet ze wat veel dichters doen: woorden ontdoen van hun arbitraire karakter en trachten opnieuw een natuurlijke band te voelen tussen het woord en zijn betekenis – als in de onomatopee of klanknabootsing. Zo trachten dichters te komen in een pre-talige, lichamelijke laag van de taal, in de wereld van klanken, ritmes, geluiden die eerder gevoelsmatig zijn dan dat ze eenduidig verwijzen naar bepaalde betekenissen. In poëzie gaat het er dus als het ware om dat de ‘taal nog doet wat hij zegt’. Dat is een vorm van magie, waarvan Vasalis zich de vroeg-kinderlijke wortels goed realiseert.

==

Het Lyceum en eerste literaire pogingen

Kiek werd na de lagere school op het Nederlandsch Lyceum gedaan, een andere middelbare school dus dan het Haagse Stedelijk Gymnasium, waar haar vader geschiedenis doceerde en waar haar zus Ank al twee jaar op zat. Ank was zeer gezeglijk op school, maar Kiek was een woeliger kind. Hal Leenmans verwachtte opstandigheid van haar en wilde daar door zijn collega’s niet op aangesproken worden. Om die reden stuurde hij Kiek naar een andere middelbare school.99 Van Kieks middelbareschooltijd zijn geen brieven of dagboeken bewaard, maar wel één herinnering die het vaakst in al haar overpeinzingen over haar eigen karakter terugkeert:

==

We lazen Faust op school. Mijn afkeer van Goethe kwam op het moment waar Faust zijn ziel verkoopt wanneer hij zeggen zal tot het ogenblik: verweile doch, du bist so schön. Het was zomer en ik lag op het dak in de zon. Mijn enige verontrusting was, dat er iets veranderen zou, dat er een wolk zou komen, of ik geroepen zou worden. Verandering was voor mij altijd een catastrofe. En nog. Zelfs vreselijke omstandigheden kan ik verdragen. Ik kan beter verdragen dan veranderen.

==

Faust wil dat het ogenblik niet blijft. Op het moment dat de tijd stilstaat zou hij zijn ziel aan de duivel verkopen. Kiek voelt zich de tegenpool van Faust, want zij wenst juist altijd dat alles blijft zoals het is, zelfs wanneer dat een ongelukkige toestand is. Wanneer zij tegen het ogenblik zegt ‘verweile doch du bist so schön’ dan is het precies goed zoals het is. Levenslang zou Kiek dan ook kleven aan de intensiteit van het moment: bij museumbezoek keek zij zo intensief naar de eerste schilderijen dat zij na drie schilderijen al moe was. Ze hield niet van veranderingen en raakte altijd onverbiddelijk aan alles gehecht, van mensen tot uitzichten tot meubelstukken.

Kiek schrijft in 1965 dat zij het leven niet ervaart als een verloop, maar als een serie van lange ogenblikken.

==

ik ben niet speciaal gevoelig voor het ‘werdende’ maar wel voor het zijnde. Werden, wer du bist zegt me niets. Maar: seie wer du bist, zou ik zeggen. Ik geloof met andere woorden dat ik nooit veel fiducie heb gehad in het worden. De kinderen heb ik ook nooit in de toekomst gezien. [...]

Als ik aan vroeger denk dan zijn dat ook allemaal hele lange ogenblikken, die zelfs nooit afgelopen zijn. Dat geldt voor de veilige en voor de angstige ogenblikken. Misschien was de veiligheid zo gewoon, dat ik me uit mijn vroegste jaren alleen de angst herinner.

==

Van Kieks middelbareschooltijd zijn enkele anekdotes overgeleverd. Toen ze er aankwam was ze eigenzinnig, om niet te zeggen een opgewonden standje. Ze had het al spoedig zover gekregen, dat ze de klas mocht verlaten als ze te lastig werd. Ze ging dan een eindje wandelen tot het over was. Dit zeldzame privilege werd haar vergund door geplaagde leraren, die zo tenminste rust in hun klas hielden. De toenmalige rector R. Casimir had persoonlijk toestemming gegeven voor deze regeling. Toen Casimir was vertrokken als rector zette Kiek haar vrije wandeling voort als ze het op haar heupen kreeg. De nieuwe rector zag haar eens op een zelfverkozen tijdstip de klas uitwandelen en sprak haar daarop aan. ‘Ik mag altijd de klas uit als ik iets voel opkomen,’ verklaarde Kiek. ‘Nou dat mag dan nu niet meer,’ vond de nieuwe rector en daarmee moest Kiek zich voegen in het gareel.100

Maar dat gareel gaf haar ook rust. Het Nederlandsch Lyceum had veel te bieden. Het was een uitstekende, idealistische en dure school, die veel buitenschoolse activiteiten organiseerde – zoals reizen en excursies.101 Ook waren er muziekavonden in de aula, waar het schoolorkest uitvoeringen gaf. Het lyceum had een schoolraad, waarin uit elke klas klassevertegenwoordigers zaten. In september 1924, toen ze op haar vijftiende in klas IVb kwam, werd Kiek gekozen tot plaatsvervangend klassevertegenwoordiger.102 Er werden regelmatig sportwedstrijden gehouden, onder andere in tennis en hockey.103 Ook bracht de school een tweewekelijks blad uit getiteld Het Lyceum, waarin verslagen van de sportevenementen, nieuwtjes en literaire bijdragen werden opgenomen.

==

Kiek kreeg vriendinnen op school. Een van hen was Marianne, een paar jaar lang haar grootste vriendin,

==

maar zonder werkelijke intimiteit. Ze was zo mooi en meisjesachtig. Ik heb haar polsen met lange mouwen en ruches toen in me bewaard, en haar lange haar, dat ze ’s avonds altijd borstelde. Later ergerde me haar glimlach omdat ik het leven tragisch vond en veel meer extremistisch was. Ze maakte goede en mooie opstellen. Ik vroeg haar – we waren zeventien jaar – wat ze het belangrijkste vond: mooi zijn of goed. Ze wou liever mooi zijn, zei ze. En ik wou zo graag goed zijn. In ieder geval iets goeds maken, een boek of een vers.104

Op dit lyceum maakte ze ook haar eerste schoolbal mee: jaarlijks hoogtepunt waarbij de dansmuziek werd gespeeld door een levend strijkje. Veel later – in 1985 – herinnert ze zich nog hoe ze voor het eerst van dichtbij het lichaam van de jongen voelde, met wie ze danste,

==

met moeders en leraren aan de kant. Meisjes aan één kant, jongens aan de andere en in het midden op een podium, omringd door varens & boompjes in groene houten potten, het strijkje. Bij de begin-tonen kwamen de jongens aanrennen, het laatste stukje gleden ze, ineens sierlijk of ze op het ijs kwamen. B. S. zag ik voor het eerst in een lange broek. De jongens hadden donker blauwe pakken aan, van zacht laken. Balboekjes met een piepklein potloodje hadden wij en daar stonden de dansen in: wals, mazurka, polka, tango, maar eerst de polonaise. De eerste aanraking: het zachte jasje & daar door heen te voelen de dunne warme schouder, die bewoog. Later, na die eerste, die lieflijke schrik de wang zo dichtbij, en het haar te voelen, en te ruiken. Onze handen trilden een beetje, totdat hij de mijne stevig vastgreep, wat me geruststelde. Hij wist blijkbaar hoe het moest. Bij die eerste wals, in een draai kwam mijn lange haar in zijn gezicht, hij keek mij er doorheen glimlachend aan & streek het langzaam weg, daarna werden we ontzettend vrolijk op het zelfde ogenblik & toen konden we echt dansen.105

==

Ze raakt met de andere sekse op haar gemak. Ze is ook op haar gemak met kinderen uit de hogere standen, met de vele deftige of adellijke meisjes uit haar klas. Ze kwam er regelmatig over de vloer. Kiek hield daar zeker geen ontzag voor de hogere kringen aan over, eerder het tegendeel. Ze merkte hoe er door de ouders van klasgenootjes soms subtiel op haar werd neergekeken: dochter van een onwelgestelde geschiedenisleraar, met zelfgemaakte kleren en een tweedehands fiets.106 Ze had een hekel aan het standsverschil, de socialistische ideeën van haar ouders waren van kindsbeen af de hare. Later schrijft ze aan een vriendin, die als jong meisje neerbuigend werd behandeld door de ‘betere standen’, hoe giftig dat haar maakt. ‘Het is zulk verwaten tuig. Vader zei vroeger altijd tegen mijn zusje en mij, het kan me niet schelen wat jullie later voor slechts doen, als je maar geen “dame” wordt, want dan donder ik je uit huis.’107 Door de openheid van haar ouders stond Kiek vrij in het leven, durfde ze veel, en was ze niet op haar mondje gevallen. Ze nam en kreeg de ruimte om zichzelf te zijn, en mocht haar eigen ideeën vormen over wat zij wilde doen in het leven. ‘In mijn jeugd thuis heb ik het woord aanpassen nooit gehoord,’ schrijft ze in 1983, ‘en het woord carrière maar een enkele keer: met een zekere afkeer en ironie uitgesproken, zodat het voor mij bijna hetzelfde was als het “verkeerde pad op gaan”, hoewel dat meestal gebruikt werd in verband met meisjes en vrouwen.’108

Kiek was een uitstekende leerling, vooral in de alfavakken en de biologie. Maar al in, of misschien zelfs vóór de middelbareschooljaren kreeg ze het plan om dokter te worden. Dat beroepsbeeld kan haar onder andere zijn ingegeven door het feit dat zowel haar vader als haar moeder graag medicijnen hadden willen studeren. Beiden hadden die wens niet kunnen vervullen. Toen Kiek op het gymnasium moest kiezen voor alfa of bèta adviseerde de rector haar in een lang gesprek op grond van haar beste resultaten in talen de alfarichting. ‘Wel, wat ga je nu doen?’ vroeg de man als afsluiting van het onderhoud, voor de vorm, want hij ging er als vanzelfsprekend van uit dat zijn advies zou worden opgevolgd. ‘Ik kies bèta,’ antwoordde ze. ‘Maar je moet echt alfa kiezen dat zeg ik je toch,’ sprak de rector dwingend en ontstemd. Daarop heeft Kiek waarschijnlijk gezwegen, want het was in die tijd onmogelijk voor een leerling om het hoofd der school openlijk tegen te spreken. Maar wel heeft ze op de WC staan stampvoeten, roepend: ‘Ik doe tóch bèta, ik doe tóch bèta!’109 Ze uitte haar woede in tegenwoordigheid van haar twee jaar oudere schoolgenootje Wies ter Horst, die zich levendig herinnert hoe driftig Kiek toen was.110 Haar ouders hebben haar in deze opstelling gesteund en het werd inderdaad bèta, zodat er later een medicijnenstudie op kon volgen.

Bij het verlaten van haar middelbare school, op 30 juni 1927, kreeg Kiek de net verschenen poëziebloemlezing Nieuwe Nederlandsche lyriek als afscheidscadeau.111 De persoonlijke opdracht op rijm gaat in op haar wens om dokter te worden. Het zou diezelfde rector kunnen zijn die Kieks studiekeuze alsnog inzegent terwijl hij intussen Kieks eigenzinnige karakter op de valreep nog wat probeert bij te snoeien:

==

Wie zich den zieken wijden wil

Moet luistren naar hun klachten stil

Moet nooit haar eigen wegen gaan

Maar steeds ten dienst van andren staan.

Moet diep meevoelen andrer smart

En werken met een rustig hart.

Moet in ’t leed den troost nog schenken,

Ook als de grimme dood kwam wenken.

Wie zich den zieken wijden wil –

Ontbloeit een schoonheid – fijn en stil.

De roos der liefde aan ’t bloeien gaat.

En in den tuin des levens staat.

Haar voedsel is bloedende smart

Haar doorn kwetst ons arrem hart.

Maar jij geurt lieflijk door ons denken.

Jij kan ons kracht en teerheid schenken.

’t Is wel geëist – een zware gunst

vraagt g’aan het lot. Maar hare kunst

Vindt tot dat werk uw ziel bereid:

Dat leerde ons uw meisjestijd.

==

Dichten heeft Kiek stellig niet van de rector – als dit vers inderdaad van hem is – geleerd!

Op haar vijftiende begon Kiek een dagboek, maar verscheurde dat twee jaar later weer.112 Het patroon van schrijven en verscheuren zou zich later nog vaak herhalen. Zij was vaak grondig ontevreden over wat zij had geschreven – ook over literair werk – en liet het dan niet zelden van de aardbodem verdwijnen. Wat ze niet liet verdwijnen waren een aantal vroege pogingen tot het schrijven van gedichten en literair proza. Het schrift met netjes overgepende, kennelijk voor eigen bewaring goedgekeurde gedichten en prozastukjes beslaat de periode 1923–1935.113 Deze verzameling geeft een fraai beeld van Vasalis’ vroege literaire ontwikkeling. Dit is haar eerste gedicht, zo men wil Vasalis’ ‘oertekst’, uit 1923:

==

HERFST

==

De lucht was doortinteld

Met rosigen glans

De bladeren hingen te dromen

Ik voelde en rook ’t door heel d’atmosfeer

De herfst, die was gekomen.

==

’t Rook er zo zuiver

Het bos was zo schoon

’t Gras zo kristallig bepereld

En ’t was er zo rustig, zo vredig en stil

In heel die herschapene wereld.

==

Niet gek voor een veertienjarige anno 1923. Het vaste rijm, de elisie omwille van het ritme in ‘d’atmosfeer’ en het archaïsche ‘kristallig bepereld’ doen denken aan de poëzie van de Tachtigers, met wie Kiek op school moet hebben kennisgemaakt. Ze kan de Tachtigers echter ook uit andere bron hebben gekend: thuis werd immers poëzie gelezen, haar vader had als jonge man gedichten geschreven en misschien heeft haar oudere zus Ank de leerstof uit haar Nederlandse literatuurles met Kiek gedeeld. Onmiskenbaar resoneren Willem Kloos en Herman Gorter hier, maar ook de extatische natuurlyriek van Guido Gezelle. Vasalis’ thema’s zijn dan al de klassiek-romantische die we kennen uit haar gepubliceerde werk: de herfst, de nacht, de zee, de droom, natuurbeschrijvingen in soorten en maten, soms met een pantheïstische inslag. Bij het oproepen van de tegenstelling tussen natuur en stad wordt de voorkeur gegeven aan de eerste:

==

O hier wild’ ik blijven

Maar ’k moet weer naar huis

Terug naar de stad weer

Met al haar gedruis.114

==

Van 1925 dateert het eerste echte verhaal, ‘Een Javaan’. Hoofdpersoon is een meisje (‘ik’) dat, levend in Indië, een mooie, lenige Javaan ziet vissen. Zij wil Indië goed leren kennen en sluit vriendschap met de jongen ‘die haar de verborgen nesten van de vogels wees en haar de geluiden van de dieren leerde’. Zij leert ook zijn taal. Vijf jaar later ziet zij haar oude vriend terug in Holland. Hij sloft, wordt nageroepen door schoolkinderen en is haveloos gekleed. ‘En toen had ze even het visioen van een stil meer en een gespierde donkerbruine jongen, die een sprankelend net ophaalde. Hij was daar een vorst geweest en hier een paljas.’ Een maand later leest de ik-figuur in de krant dat hij is verdronken.

De cultuur-natuur tegenstelling wordt in deze tragische geschiedenis Indisch ingekleurd. Ook voor Kiek – die in 1925 ongetwijfeld al heel wat Indische literatuur kende en zeker Max Havelaar al had gelezen – representeerde Indië het verloren paradijs van ongerept natuurleven. Ze zag in Den Haag ook veel mensen uit Indië, van verlofgangers tot ontheemde gepensioneerde Indischgasten. Ze had ook maar liefst zes ooms en tantes van moederszijde die in Indië woonden en haar oma Anna Creutzberg-Gewin verbleef daar meestal ook, totdat zij op hoge leeftijd terugkwam naar Den Haag. Kiek vatte op de middelbare school, zo niet eerder, het plan op om zelf ook naar Indië te emigreren – als tropenarts.

Er is een gedicht in het Engels dat niet alleen een mooie beheersing van die taal verraadt – de dichteres is pas zestien – maar ook de lectuur van Elizabethan poets als John Donne:

==

SONG OF SORROW

==

Now world, put off your childish smile

And show your real face to me!

I knew your nature all the while

Although you never let it see.

Ay... Yóu are soft and full of grace?

You, you, that spoil’d my splendid faith.

That gave me promises of youth

Before I saw the fearful truth.

You took my soul, it fell... and broke

You laughed, ay. ’T was a mighty joke.

I will not longer bother you

You had my soul... My life take too.

==

25 Juni ’25

==

In een klassieke apostrof roept de ‘ik’ hier de wereld toe: ‘toon mij je ware gezicht!’ In de toespraak die volgt krijgt ‘de wereld’ te horen niet zacht en mooi te zijn, maar verwoestend: zij breekt haar beloften, smijt de ziel stuk en lacht daar ook nog cynisch bij. Zonder ziel wil de ‘ik’ in het geheel niet meer leven. ‘You had my soul... My life take too.’ Dit vers getuigt van een zielsverlies in de confrontatie met de harde werkelijkheid, die de ‘ik’ de wens tot verder leven ontneemt. Het verwoordt een desillusie over wat ‘de wereld’ te bieden heeft, op het moment dat de jonge dichteres uitkijkt naar de toekomst. Maar het gedicht is zelf ook een moment in het volwassen worden: het besef dat niet alles in het leven zacht en mooi is.

In een titelloos prozastuk in hetzelfde schrift beschrijft Kiek deze spanning tussen ideaal en werkelijkheid ook, maar nu met een heel andere uitkomst. Het is avond en een jong paar zit aan de pier. Naar links kijkend ziet het de ongetemde zee:

==

En ze zeiden tegen elkaar, die open kant, dat was de jeugd. Daar spatte ’t schuim, dat vol belicht was hoog tegen de muur, golf op golf kwam aanzetten, onbeheerst, om te breken in onstuimige woede tegen de harde stenen. Als idealen, die breken op de harde werkelijkheid, maar waar toch altijd iets van overblijft.

==

Aan de andere kant stroomt een rustig water en daarin zien zij hun toekomst, ‘bezonken, waardig, maar niet slaafs of zonder ideaal’. Zo denken ze over hun leven: eerst willen ze ‘samen hun krachten aanwenden voor het vernobelen van de wereld’ en dan mooi en waardig sterven. Ziehier Kieks onderzoek naar een identiteit, langs de omweg van de literatuur. Kiek is niet alleen maar vervuld van melancholie en doodsverlangen, die overal in het jeugdwerk aanwezig zijn en die per traditie bij uitstek in poëzie kunnen worden uitgedrukt, maar ook van het vaste voornemen om ‘de wereld te vernobelen’. Ze gelooft in haar poëzie evenzeer in het bestaan van een onsterfelijke ziel als in de socialistische idealen waar haar ouders voor werkten, getuige dit naar mijn idee regelrecht op Gorter teruggaande gedicht ‘Toekomst’:

==

Hoort. Stemmen zingen in de nacht

Heel in de verte... Als een droom

Wat een verheven vreugde klinkt

In dat gezang, nog ver en zacht.

Zij trekken nader en ik hoor

De zuivre tonen van een koor

Van mannen, vrouwen. Allen gaan

Zij trekken zingend langs mijn raam.

Eens zal de dag van vreugde zijn

Dat stemmen, niet meer in de nacht

Maar in des ochtends blanke schijn

Juub’len, en heel de mensheid lacht.

==

10 Dec. ’25

==

Zeer ‘gorteriaans’ is ook een titelloos vers waarin de zestienjarige Kiek zich oefent in de Homerische vergelijking:

==

Zo, als de zon schijnt plotsling op een koel, blauw meer

Zo, als een lied, uitbrekend uit de keel

Van een verheugde vogel, als een schal

Van vol geluk –

– Getroffen blijft men staan, als voelt men weer

Als in de jeugd, voor ’t eerst, ’t geheel

Van klank en kleuren en een tal

Van vreemd’ emoties –

Zo brak opeens de liefde uit

Een volle boom, de takken buigen

==

Vervolgens werkt zij het beeld van de boom uit, gevolgd door het beeld van een vijver, om de vergelijking na tweeëndertig regels te besluiten met:

==

Zó is mijn liefde als een boom

Uitbundig in zijn eerste bloei

Zó als die vijver in zijn droom

Ik voel in mij zijn snelle groei.

==

25 Dec. ’25

==

Op haar achttiende, al voor het einde van de middelbare school, had Kiek zevenenvijftig pagina’s poëzie en literair proza geschreven, mogelijk meer, maar dit is wat zij later nog de moeite van het bewaren waard achtte. Dokter wilde ze worden, zeker, maar dichter was ze inmiddels ook. Ze had haar dichterlijke aspiraties bovendien al bekend gemaakt door tenminste twee verzen – ‘Regen’ en ‘Droom’ – in het schoolblad te publiceren.115

In 1985 herinnert Vasalis zich dat ze tegen het einde van haar gymnasiumtijd voelde dat ze moest kiezen tussen haar wereldlijke ambitie om dokter te worden en haar dichterschap. Ze verscheurde haar dagboeken – rustplaats van haar ziel – en nam afscheid van de Muze, door een lang gedicht aan haar te wijden – zowel in toon als in stijl sterk lijkend op Mei. Het is een poëtische reflectie op haar eigen dichterschap, dat hier wordt gepresenteerd als een nachtelijks herhaalde wonderbaarlijke tocht met de Muze, geheel in de romantische traditie. Maar halverwege het vers vindt de Muze het raam van de ‘ik’ gesloten. Daarna zwicht de ‘ik’ nog éénmaal voor een laatste samenzijn. Dan moet het uit zijn:

==

MUZE

==

Diep in de nacht, als ieder rust

Dan kwam ze bij mij, vederlicht.

En met haar goed en zacht gezicht

Heeft zij mij elke nacht gekust,

En uit het venster mij geleid

Wij samen in de eeuwigheid.

Wij vlogen over bossen heen

En lagen in het stille duin

Waar blank de lichte maan op scheen

En verder naar een wondertuin...

Zing, zei ze, zing een lied.

Van al het schone, dat ge ziet.

De wind kwam strijken langs ons hoofd

En heeft ons fluisterend iets beloofd.

Iets van een ver en kleurig land

Waar schelpen fonklen aan ’t strand.

‘Ach, bleke vrouw, wie gij ook zijt

Ge weet de smart toch, die ik lijd.

Een nacht vondt gij ’t venster dicht,

Gij hebt gezongen aan m’n raam.

Toen ben ik nog één keer gezwicht.

Eén keer nog waren wij tezaam.116

Zij sprak: ‘Mijn leven is zo mooi

Breek met mij uit uw nauwe kooi

En vlied met mij, de nacht is stil.’

Een golf van geur steeg tot mij op

En kampte met mijn vaste wil.

‘Ach, gij, ik moet nu van u gaan

Zie mij nog ééns vergevend aan.’

Haar ogen glansden in de nacht

Haar tranen kwamen vloeien zacht.

‘Waarom heb ik uw liefde dan

Ik, die niets meer als andren kan.

Waarom naamt gij, mij mensenkind

Om het te wiegen op de wind

Te koest’ren in uw blanke arm

Het toe te spreken, vaak en warm?

Ik moet mijn plicht in ’t leven doen

Mij wachten moeite en verdriet.

Uw leven is niet voor een mens

Die slechts bij dag de dingen ziet.’

Zij trok mij zwijgend naar zich toe

Ik sloot mijn ogen, droef en moe.

En in de wijde, stille nacht

Weenden wij samen, weenden zacht...

‘Vaarwel mijn tere Muze, ga

Mijn diepste danken gaan u na.’

De nacht is uit, de dag begint

Die mij bereid tot werken vindt –

Maar ’k weet, nog eenmaal komt ze weer

Mijn oude ogen sluit ze teer

En neemt mij met haar koele hand

Ver mee, weer naar mijn nacht’lijk land

==

September117

==

Opmerkelijk is dat ‘ik’ de Muze vraagt haar te vergeven voor het verbreken van het contact. Alsof zij een schuld op zich laadt door de Muze af te zweren. De vraag die zij de Muze stelt – ‘Waarom naamt gij, mij mensenkind [...]?’ lijkt een verzet tegen de dichtersroeping. Het samen wenen betekent dat ook de Muze onder dit afscheid lijdt. De ‘ik’ rechtvaardigt zich – ‘ik moet mijn plicht in ’t leven doen’ – en troost zich ten slotte met de gedachte dat de Muze eens, later, terug zal komen en haar oude ogen zal sluiten bij haar dood. Het is een gekwelde relatie met de Muze die dit jeugdgedicht laat zien. Het contact met de Muze is heerlijk en magisch, erotisch geladen zelfs. Het contrast met het verdrietige afscheid is daardoor des te schrijnender. De ‘ik’ heeft een misstap begaan door de Muze af te zweren, maar daar staat niets aantrekkelijks tegenover: ‘Mij wachten moeite en verdriet.’ Pas na dit zelfverkozen lange tranendal is de troostrijke hereniging met de Muze te verwachten, maar die is erg kort, want de ‘ik’ gaat dan immers dood.

Je kunt dit allemaal afdoen als puberale melancholie en zelfkwelling. Zeker is dit gedicht een exploratie van de complexiteit en ambiguïteit van gevoelens van poëtische extase, twijfel, verlies, schuld en verlangen, met behulp van de klaarliggende romantische conventies en de pre-tekst van Gorters stervende Mei. Als Kiek dit vers in 1925 in De Nieuwe Gids gepubliceerd had was ze misschien wel ingehaald als de piepjonge opvolgster van Hélène Swarth. Maar ik vind het intrigerend dat Vasalis’ latere gevecht met haar dichterschap hier zo voorspellend in wordt verbeeld. De vreugde en de magie van het schrijven, de schuld, het verdriet om het verlies, de plicht om iets anders te doen, de hoop op terugkeer – die hele dynamiek is in dit jeugdgedicht voluit aanwezig. De relatie met de Muze wordt hier getekend als een relatie van aantrekken en afstoten: niet meer, nog één keer, nooit meer, maar later weer. De Muze is het begeerde object dat de ‘ik’ zichzelf ontzegt. Precies aan die complexe dynamiek valt Vasalis na haar laatste bundel Vergezichten en gezichten in 1954 bij tijd en wijle ten prooi.

Misschien probeert de jonge Vasalis in dit jeugdgedicht ook het begeerde object, de poëzie – juist door dit spel van aantrekken en afstoten te spelen – onder controle te krijgen.118 Zo bezien is ‘Muze’ een reflectie op hoe dichten en werken-in-de-wereld al dan niet met elkaar te verzoenen zijn. Die verzoening vinden was Vasalis’ grote gevecht in de laatste decennia van haar leven en daarbij herinnerde ze zich, zesenzeventig jaar oud, nog letterlijk de regels van haar jeugdige afscheidsgedicht tot de Muze. Maar daarover later.

==

Eindexamen

Op 10 juni 1927 deed Kiek eindexamen. Geslaagd β, zo meldde het diploma, met alleen wat minder sterke cijfers voor algebra en meetkunde. Haar cijfers voor de twee klassieke en de vier moderne talen waren daarentegen uitstekend, evenals die voor de drie natuurwetenschappen – natuurkunde, scheikunde en natuurlijke historie (biologie). Voor biologie haalde Kiek zelfs het hoogst mogelijke cijfer en ook haar leraar Nederlands, Gerard Brom, mocht dik tevreden zijn met Kieks 5- op een schaal van 5.119

Na het afscheid van het lyceum had Kiek ruim twee maanden vakantie. Ze ging begin juli voor een lang weekend naar Parijs, met vriendin Els Verkade en hun beider moeders, die ook met elkaar bevriend waren. Ze verbleef in een pensionnetje bij Madame Blanchet, waar haar moeder wel vaker logeerde en met wie de verhoudingen dermate vriendschappelijk waren dat ze ’s middags samen thee dronken. Met gulzige gretigheid bezocht Kiek cafés en musea, zag films, en bracht een avond door in een ‘cave’ met kaarslicht, Russische muziek en Franse chansons.

Vanuit Parijs reisden ze door naar een châlet in de Franse Alpen waar ze de rest van die vakantie vertoefden. Dat zal het châlet in Saint-Nicolas zijn geweest, waar de Leenmansen in de jaren die volgden ’s zomers graag heen gingen, hun vaste (huur)adres. ‘Het châlet is helemaal zoals een châlet moet zijn,’ schreef Kiek in haar dagboek van de zomer van 1927: ‘Het is heerlijk blauw en stromend weer. Ik ruik niets dan hooi en een koelere geur, die wel van de witte bergen komt. Het châlet is wit beneden en bruin hout boven. De kamer beneden is koel en sober, witte wanden, en rode stoelen. Verder [is] hier nog een keuken: met een raam van gothische vorm. Boven (de trap is buitenlangs) de slaapkamers.’ De beschrijving lijkt op een eerste kennismaking met een traditionele Zwitserse boerderij. Teruggekomen van dit Alpenparadijs wachtte haar een nieuw leven. Het plan lag klaar: ze ging medicijnen studeren in Leiden.

==

82 Dagboek, 20 juli 1965.

83 E-mail van Lous Droogleever Fortuyn, 4 januari 2008. De tussenliggende regels herinneren haar kinderen zich niet meer.

84 Ongeveer in deze tijd valt haar besluit om een autobiografie te gaan schrijven (dagboek, 21 juli 1965). Zie ook K. L. Poll die een uitspraak van Max Friedländer citeert: ‘Dichter schreiben etwas, Schriftsteller über etwas.’ Poll meent dat Vasalis tot de categorie dichters hoort die over iets schrijven, in contrast tot Hans Faverey, die behoort tot de dichters die iets schrijven. (‘Woekeren met de tijd’, in: nrc Handelsblad, 14 oktober 1983). Vasalis had echter wel degelijk weet van een poëzie die een gebeurtenis was in plaats van ‘praten over’.

85 Gesprek met Lous Droogleever Fortuyn, 18 mei 2008.

86 Vasalis 1984, p. 6.

87 Vasalis 1984, p. 7.

88 Zie Henk de Mari, ‘P. C. Hooftprijs-winnares M. Vasalis koestert de anonimiteit’, in: De Telegraaf, 8 oktober 1983 en Hanssen 2006, p. 116.

89 Vasalis 1984, p. 8.

90 Vasalis somt in haar dagboek van 11 mei 1965 onderwerpen op die ze wil beschrijven in haar toekomstige autobiografie. In die opsomming staan de misthoorn en de ‘lame-loös’-man naast elkaar, alsof ze associatief bij elkaar horen.

91 Zie voor een uitgebreidere versie van deze interpretatie: Maaike Meijer, ‘De vraag van de droeve toeter. Over het gedicht Misthoorn in de herfst van M. Vasalis’, in: Poëziekrant, 32, no. 3 (april-mei 2008), p. 42–45.

92 Dagboek, 21 juli 1965.

93 Zie Patricia de Martelaere, Een verlangen naar ontroostbaarheid. Over leven, kunst en dood. Amsterdam-Leuven, 1993.

94 ‘Patiëntenagenda Noury’, waarschijnlijk 1959 (familiearchief).

95 De informatie over het handwerken, het voorlezen en het roodgestreepte jasje van de conciërge ontleen ik aan een brief van Kitty Benthem Sypkes, die enkele jaren eerder op diezelfde school zat, gedateerd 11 oktober 1983 (familiearchief). Meer over deze lagere school bij De Mari 1983 en in Hanssen 2006, p. 119–120.

96 Rede bij de uitreiking van de Culturele Prijs van de provincie Groningen 1963.

97 Vasalis 1984, p. 9–10.

98 Dagboek, 8 oktober 1985.

99 Gesprek met Lous Droogleever Fortuyn, 24 januari 2006.

100 Gesprek met Lous en Maria Droogleever Fortuyn, 30 juni 2007.

101 Zie voor het Nederlandsch Lyceum: R. Casimir, Het Nederlandsch Lyceum van 1909 tot 1934. Groningen etc., 1934; ook Felix Koopstra, ‘Het Lyceum... en later’, in: Het Nederlands Lyceum 1909–1940, Jubileumboek, p. 27–34. In een brief van 7 oktober 1986 stuurt deze Felix Koopstra, die van 1932 tot 1937 op het Lyceum zat, Vasalis zijn artikel en haalt hij herinneringen op aan de school en de leraren die ze gemeenschappelijk moeten hebben gehad (familiearchief). Hanssen 2007 geeft op p. 120 een korte geschiedenis van het Lyceum.

102 ‘Jaarverslag van den Schoolraad 1924–1925’, in: Het Lyceum, 16, no 2 (september 1925), p. 2.

103 Kiek heeft haar (prehistorische) hockeystick zo lang bewaard dat haar zoon Hal er in de jaren vijftig nog wel eens mee speelde.

104 Dagboek, 1967.

105 Dagboek, 24 februari 1985. Er is een prozastukje bewaard gebleven dat door deze ervaring moet zijn ingegeven: ‘Toen de muziek begon zagen zij elkaar even met een vage glimlach aan, zij legde haar hand op zijn schouder & de dans begon. Het smoking-jasje was zacht. Ze voelde zijn schouder bewegen, ze voelde zijn dunne botten & het ontroerde haar; ook de lichte warmte van zijn rug. Hij ademde hoorbaar en zij rook de geur van het pak & scheerzeep. Hij leeft, dacht ze verbaasd. Ze voelde zich plotseling zo op haar gemak met hem als met haar hond, het enige wezen, dat ze van nabij kende. Een zachte vrolijkheid begon in haar te gloren.’ (‘1e bal, Lyceum’, los dagboekblad, 25 april 1952)

106 E-mail van Hal Droogleever Fortuyn, januari 2008.

107 Brief aan Liesbeth Bol, 9 augustus 1942 (archief Johan Carton). Hanssen (2007) schrijft Kiek in zijn beschrijving van haar schooltijd overigens een ‘standsgevoel’ toe dat zij volgens mijn bronnen niet had. Ze had een uitgesproken hekel aan rijke of deftige lui die zich op geld of afkomst lieten voorstaan.

108 Dagboek, 1983.

109 Gesprek met Lous en Maria Droogleever Fortuyn, 30 juni 2007.

110 Interview met Sytske Schreuder, dochter van Wies ter Horst.

111 P. van Renssen, Nieuwe Nederlandsche lyriek. Een bloemlezing van 100 Noord-Nederlandsche, Vlaamsche en Zuid-Afrikaansche gedichten voor Middelbaar Onderwijs. ’s-Gravenhage, 1927. Met ongesigneerde opdracht in dichtvorm ‘Aan Kiek Leenmans. Tot afscheid 30 Juni 1927’ (familiearchief).

112 ‘Dagboek van K. Leenmans. 13 September 1924’ schreef ze plechtig in een dik schrift, waarvan ze de pagina’s die het in 1926 telde verscheurde. (Achterkant van ingebonden schrift, familiearchief. De omvang van het verscheurde deel was mogelijk 102 pagina’s, op grond van de paginanummering.)

113 Voorkant schrift met jeugdgedichten, familiearchief. Voorin: ‘Kiekie Leenmans Maart 1923’.

114 Ingebonden schrift, 1924 (familiearchief).

115 M., ‘Regen’, in: Het Lyceum, 16, no. 6, (17 november 1925), p. 2 en M., ‘Droom’, in: Het Lyceum, 16, no. 7 (4 december 1925), p. 2.

116 Hier zouden de aanhalingstekens gesloten moeten worden: ze ontbreken in het handschrift.

117 Ongedateerd gedicht, geschreven tussen 1925 en 1927.

118 Het doet denken aan het fort-da-spel dat Freuds kleinzoon speelde met zijn klosje garen. Door het wegwerpen en weer naar zich toe halen van het klosje tracht het jongetje volgens Freud controle te krijgen over zijn machteloos overgeleverd zijn aan het onvoorspelbare weggaan van zijn moeder. In het spel is hij zelf degene die nabijheid en afstand kan reguleren en dat temt zijn verlatingsangst.

119 Getuigschrift en cijferlijst (familiearchief).

Hoofdstuk 4
Studeren in Leiden 1927–1934

In september 1927 ging Kiek medicijnen studeren. Na enige tijd sporen trok zij in bij haar zus Ank, die een jaar eerder met dezelfde studie begonnen was en die in de Lijsterstraat 36 in Leiden een kamer had.120 Zij deelden die kamer voor de gezelligheid, maar ook vanwege de financiën, want zo breed had het gezin Leenmans het niet. Els Verkade, met wie Kiek al in 1926 bevriend was geraakt, kwam ook op de Lijsterstraat wonen. Zij was een dochter van de befaamde toneelspeler Eduard Verkade en ging geschiedenis studeren. De vriendschap tussen deze Els en de zussen Leenmans werd er een voor het leven.

Door de week waren Kiek en Ank gewoonlijk in Leiden, om college te lopen, practica te doen en deel te nemen aan het verenigingsleven. Het weekend brachten ze bijna altijd door met hun ouders aan de Haagse Kranenburgweg. Vriendinnen en vrienden mochten met alle plezier meekomen. Zo kwam Els Verkade mee naar de Kranenburgweg, terwijl Kiek op haar beurt ook bij Els’ moeder Jo over de vloer kwam, die sinds 1910 van Verkade was gescheiden. Van lieverlede ging Kiek met Jo om als met een tante.121

De Lijsterstraat lag in 1927 nog in een landelijk deel van Leiden. Er was een weiland voor de deur, Kiek hoorde en zag koeien en paarden vanuit haar raam en ze keek op de nabijgelegen Annakliniek. Behalve de rode huizen van de Merelstraat kon je vanuit de kamer ook grote stukken lucht en in de wind waaiende bomen zien, de ondergaande zon en de opkomende maan. Kiek keek er eindeloos naar. Op weg naar colleges en practica fietste ze langs stukken bouwland, langs sloten met biezen erin, en zo rook ze elke ochtend en avond even aan het landelijke buiten.122

Hoe landelijk gelegen ook, erg rustig was het in de Lijsterstraat niet. De hospita – ‘de juffrouw’ – was een weduwe met drie kleine kinderen, Jannie, Rietje en Rinus, die een hoop kabaal maakten. De studentes gingen desniettemin vriendschappelijk en met humor met het gezin om. Het standsverschil – ‘de juffrouw’ sprak plat Leids en kwam uit een volkser milieu dan haar huursters – was vaak een bron van goedaardig vermaak. Toen Kiek in de zomer van 1931 thuiskwam van vakantie, met cadeautjes voor alle leden van het gastgezin, beschreef zij het weerzien aan Ank aldus:

==

Well, luister, ik ging gisteren naar Leiden, de juffrouw bloosde en keek streng toen ze me zag en kreeg toen – zonder enige overgang – de slappe lach, waarop ze een kwartje van me leende. Ik gaf haar een flesje eau de cologne – om in ’t vervolg tenminste te weten waarnaar ze onder meer ruikt – en een brochje, Jannie een rood kettinkje, Rietje een honden-broche en Rinus een mes. In een uiterst kort tijdsverloop had de juffrouw het mes opengemaakt-dichtgeklapt-vinger gesneden-gegild-bloed-verbonden; Rinus het mes gegeven, die opengemaakt-gesneden-geschreeuwd-bloed-verbonden –; Janny Rietjes broche genomen, geprikt, geschreeuwd enz. Trots schritt ich davon, het huis galmde, ik was tevreden.

==

Moeder Louise Leenmans leerde ‘de juffrouw’ ook kennen, via haar dochters en Els, die zij af en toe kwam bezoeken op de Lijsterstraat. Hoe goed de verhouding met de hospita altijd bleef blijkt uit een veel latere brief van moeder aan Ank uit 1937 – als Ank, Kiek en Els allang weer student-af zijn. Moeder heeft de hospita dan nog eens gesproken:

==

En toen ben ik even bij de Juffrouw in de Lijsterstraat geweest, wat een enorm succes was, ze bloosde telkens van plezier. Ze heeft ’t nog steeds erg krap, want ze kan geen cent meer dan ƒ 15 voor de kamers krijgen mét licht en dat licht knakt haar, doordat iedereen ’t lang brandt. Ze heeft nu 2 kamers verhuurd en in Oct. komen er nog 2. Jannie was lang en aardig geworden, die heeft een dienstje voor ’s morgens à ƒ 2 per week en ’s middags is ze op een naaicursus. Rinus is op de ambachtsschool en leert voor machinebankwerker, en Rietje is een echte jonge hond, volkomen vrij, maar wel leuk. De juffr. blijft maar optimist ‘omdat ’t toch niet geeft als je somber bent, niet Jannie?’ Ze heeft me nagewuifd tot de Rijnsburgerweg! ‘Ze heeft ’t nóóit meer zo gekregen als met jullie, en dat kán ook niet!’123

==

Op haar beurt was het gastgezin dus ook zeer verknocht geraakt aan de meisjes Leenmans.

Later kon Kiek aan haar kinderen leuke verhalen vertellen over deze episode uit haar studententijd. Ze deed dan in plat Leids na hoe de juffrouw ’s morgens aan haar vroeg: ‘Moddu na kollesie?’ of ’s avonds haar zoon Rinus toesprak: ‘Rinus, trek je trui aan en ga naar bed’ – want die kinderen sliepen in hun trui.124 Ook kon ze met nasale stem alle bevallingen van de juffrouw navertellen – want de hospita had de cronique scandaleuse van haar verlossingen met Kiek gedeeld en praatte ‘rakelings langs de poliepen’ in haar neus.125

==

VVSL

Behalve de Lijsterstraat 36 was ook de Leidse studentenvereniging VVSL (Vereeniging voor Vrouwelijke Studenten Leiden) een bron van gezelligheid.126 Het klimaat waarin het studeren van vrouwen zwaar bevochten moest worden op maatschappelijke vooroordelen en misvattingen was in 1927, toen Kiek aankwam, veranderd. Werkende vrouwen – administratieve krachten, journalistes, verpleegsters, artsen, leraressen – waren normale verschijningen in het maatschappelijk leven geworden, ook al was het glazen plafond metersdik en bleven werkende vrouwen vaak ongehuwd als ze enige publieke carrière maakten. Ofschoon het moederschap binnen het huwelijk tot de jaren zestig van de twintigste eeuw als het levensdoel voor vrouwen werd beschouwd, was het in het a-confessionele, vrijzinnig-socialistische milieu waarin Kiek opgroeide eerder vanzelfsprekend dat dochters een goede opleiding kregen en een beroep gingen uitoefenen.

Binnen de VVSL was de herinnering aan de oude maatschappelijke vooroordelen tegen de ‘vrouwenstudie’ nog niet uitgewist. Men wist ook nog hoe hard de eerdere generaties vrouwelijke studenten hadden geblokt, zonder zich veel vrije tijd te gunnen. De drang om in de mannelijke wetenschappelijke wereld serieus genomen te worden, had zich toen geuit in een sober, enigszins mannelijk uiterlijk. Rond 1900 hadden de studentes eenvoudige kleding gedragen, platte schoenen, en ze hadden het haar vaak in strenge vlechten gebonden, ook wel slakkenhuizen genoemd. Nu, een kwart eeuw later, was daar een tegenbeweging tegen ontstaan. Vrouwelijke kenmerken hoefden niet meer te worden geëlimineerd in een poging acceptatie als student te verwerven. Ook namen de meisjes meer tijd voor ontspanning en plezier. Omdat er nu meer studentes waren liepen de vrouwen niet meer eenzaam rond te midden van mannelijke medestudenten. In het collegejaar 1900/01 studeerden er in Leiden nog maar 32 meisjes van de in totaal 789 studenten, wat neerkomt op 4.1%. In het collegejaar 1927/28 toen Kiek in Leiden aankwam, was dit percentage gestegen tot 21.3%. Het totale aantal studenten bedroeg toen 2192, waarvan 466 vrouwen. De studie medicijnen had in 1927/28 732 ingeschreven studenten en hieronder waren 106 vrouwen.127 Genoeg meisjes om bevriend mee te raken dus. Binnen de context van de VVSL werden daartoe de ideale condities geschapen.

Kiek meldde zich in de zomer van 1927 meteen bij de VVSL als lid. Ank had dat een jaar eerder al gedaan. Er is een foto bewaard van de novietenavond van de VVSL op 5 oktober 1926, waarop Ank – als altijd met bril – te zien is naast een novietje met jongenspet en sigaret.128 Om lid te kunnen worden van de VVSL moest ook Kiek eerst een novitiaatsperiode doorlopen, onder de leiding van de novitiaatscommissie. Een van de commissieleden schreef op 13 september 1927: ‘ “Quid vult concursus ad amnem?” (“Wat moeten we met die grote toestroom?”)129 Dit vroegen wij ons af, toen een schier eindeloze rij Novieten op de middag van de 13de September in de conversatiezaal van ons clubgebouw front maakte voor ’t bestuur en de Novitiaatscommissie.’130

In deze ‘eindelooze’ rij bevond zich ook Juliana van Oranje Nassau, die tegelijkertijd met Kiek haar intrede deed in het studentenleven. Het bestuur van de VVSL toonde zich zeer gelukkig met haar lidmaatschap. Niet alleen bewees de toekomstige koningin de VVSL de eer bij hen te willen horen; haar komst was ook een welkome ondersteuning van de overtuiging dat studeren van meisjes nu volkomen normaal was.131 Kiek zou in de komende jaren enigszins bevriend raken met Juliana. Ze werd ook aan het hof uitgenodigd. ‘Denk eraan,’ had Juliana gezegd, ‘dat je “Jula” tegen me blijft zeggen, zo heet ik voor vriendinnen en zo noem je me in het gewone leven ook!’ Dat deed Kiek dus, maar dit wekte groot ongenoegen bij de hofdames. Die werden zelf minder belangrijk, dachten ze, wanneer een gewoon burgermeisje ook zomaar ‘Jula’ mocht zeggen. De hofprotocollen waren wurgend in die tijd. Het deed Kiek allemaal denken aan de huiselijke omstandigheden van de adellijke meisjes van het Nederlandsch Lyceum. Een echte vriendschap werd het niet, maar Kiek kon Juliana wel tot in-de-broek-plassens toe aan het lachen maken. Ze hielden ook waardering voor elkaar.132 Jula bewonderde Kieks literaire prestaties en Kiek had affiniteit met Juliana’s eigenzinnige wijze van opereren. Enig contact bleef in elk geval bestaan. Later werd ze nog een keer gebeld door het hof – toen een dochter van Juliana Kieks hulp vroeg bij een schoolwerkstuk over de dichteres M. Vasalis. De secretaris van de koningin, Jan van der Hoeven, was in dat geval de trait d’union.133

De VVSL was een hechte vereniging. Er golden tal van regels, er waren vastgestelde feestdagen, de leden vormden jaarclubs. De daar gesmede vriendschappen bestonden vaak voor de rest van het leven. Het zich conformeren aan de gedragscodes werd als vanzelfsprekend ervaren, en binnen de gestelde grenzen voelden de leden zich zowel geborgen als vrij. Daarnaast was een lidmaatschap van de VVSL een garantie voor een sociaal vangnet wanneer de studenten dreigden te vereenzamen. Als inleiding op het lidmaatschap moesten de novieten een groentijd doormaken, een periode waarin oudere leden hen op de proef stelden en voorleefden hoe het clubleven eruitzag. Voordrachten, causerieën genaamd, over ieder studiegebied gaven de novieten een idee van wat hen in hun studie te wachten stond. De novitiaatsperiode werd afgesloten met een groot feest, waarbij de novieten officieel tot de club toetraden. Eenmaal lid, deden de meisjes haast alles samen. Ze woonden vaak bij elkaar in een huis, onder het toeziend oog van een hospita die meestal voor het ontbijt zorgde, de kamers schoon hield, en desgewenst ook een theemaaltijd bracht wanneer er jaargenoten op visite kwamen.134

De colleges werden ’s ochtends gegeven van negen tot twaalf, en voor studies als geneeskunde en farmacie waren er ’s middags practica, zowel in laboratoria als in het Academisch Ziekenhuis. Na de studiedag konden de studentes op de club terecht, waar thee werd geserveerd, en waar altijd wel iemand achter de piano zat. Na de thee volgde vaak een borrel en daarna gingen sommige leden naar huis om te studeren, terwijl andere op de club bleven eten. De VVSL beschikte over een huismeester en personeel dat het diner verzorgde. Na het eten gingen de meisjes vaak in groepjes naar het theater of naar de film, en na afloop trokken ze gearmd door de Leidse nacht terug naar huis. Binnen de vereniging waren vele subverenigingen: de bridgeclub, de naaiclub, de Alpenclub die reizen naar de bergen organiseerde, de paardrijclub die de naam ‘Carrousel’ droeg, uiteraard een roeiclub, ‘De Vliet’ geheten, de toneel- en de muziekclub. Verder huurde de VVSL soms ook een buitenhuis in Twente op het landgoed ‘de Borg’, waar groepsgewijs vakantie kon worden gevierd door jaarclubs. Je kon er rond een groot openhaardvuur zitten en er werd gewandeld, gezwommen, gefietst en ook paardgereden. Kiek ging jarenlang graag mee naar ‘de Borg’, zoals uit haar brieven blijkt. Vanaf 1930 was de VVSL, na een aantal verhuizingen, gevestigd in een door de vereniging zelf aangekocht gebouw aan het Rapenburg. Onder grote belangstelling van de inwoners en de pers van Leiden betrokken de leden hun nieuwe gebouw. Kiek maakte die verhuizing in haar derde studiejaar mee. Op de zolder van dat gebouw repeteerde de Toneelclub waar zij in speelde.

Kiek genoot, zeker de eerste jaren, met volle teugen van haar lidmaatschap van de VVSL. Ze hockeyde en roeide, ze ging naar clubavonden, naar toneelvoorstellingen en lezingen en maakte zich op de club geliefd. Ze deed veel samen met jaargenoten als Nel Bal, Liet Polano, Els Verkade, Jet van Mourik Broekman bijgenaamd ‘de Kuifleeuwerik’, Jet Land, Clau Mazel en Ankie Hoogeboom. De zes eerstgenoemden waren in elk geval lid van Kieks dispuut ‘De postauto’ en met de eerste vier onderhield zij levenslange vriendschappen.

Er is een fragment van een toespraak overgeleverd die Kiek waarschijnlijk als tweedejaars hield tot de leden van ‘De postauto’. Kiek prijst daarin de diverse promoties die de leden van haar club in korte tijd hebben gemaakt. Clubgenoot Clau Mazel is gekozen in het bestuur van de VVSL, en kreeg vele prestigieuze aanbiedingen voor student-assistentschappen:

==

Waarlijk ik wilde wel even van ganser harte en namens elk lid verklaren, dat onze verwachtingen wat Haar [Clau] betreft ten hoogste gespannen zijn. Dat onze Nervus Sympathicus zeer geprikkeld is, wanneer haar aandacht gericht wordt op Clau’s strijd, overwinning en toekomst. Dat wij in een woord in hevige mate trots zijn, een dergelijk eminent lid het onze te mogen noemen.

==

Zoals hier blijkt heeft Kiek in deze periode een stijl aangemeten – in haar brieven zowel als in haar toespraken – die het midden houdt tussen corpstaal en reviaans avant la lettre. Zij geeft parodiërende imitaties ten beste van plechtig, hoogdravend taalgebruik. De toespraak vervolgt met de carrière van Jet Land, die de novieten mee ontgroende:

De tweede promotie was die van Jet Land onze tobber. Om haar ten eerste een weinig uit haar piekeren en prakkezeren te halen en ten tweede omdat alleen zij, die geleden en gestreden heeft, geschikt is om als geestelijke mentor van jonge kinderen op te treden werd zij verkozen in de novitiaatscommissie. Wie kon beter dan zij weten wat een novietenziel nodig heeft op elk ogenblik en onder elke omstandigheid? Onfeilbaar zeker pikte zij juist die noviet uit, die een onblusbare behoefte had, iets reëels te doen, die snakte naar De Daad. Hoe mild kon ze zeggen: ga jij maar even de fiets van juf Polo [= Liet Polano] van het station halen hoor. En jij, mijn kind (tot een kind dat óp van de zenuwen was:) mag mijn horloge repareren. Ruimschoots werd haar begrijpen beloond door de warme blik, de kinderachtige trouw die hier het directe gevolg van was.

==

Kieks toespraak geeft ook een beeld van het machtsspel dat de Leidse ontgroeningsrituelen kenmerkte. De meisjes van de VVSL beheersten de psychologie van dat machtsspel zeker zo goed, subtieler wellicht, als de jongens van het corps, die hun novieten op grovere manieren door het stof lieten kruipen:

==

En nu we het toch over de novitiatentijd hebben moet ik wel (al is het met een bloedend hart) een van onze leden ter verantwoording roepen: Nel Bal. Haar houding was helaas verre van ondubbelzinnig. Ooggetuige meldt: ik zelve was aanwezig en zag hoe Nel Bal met een treiterachtige glimlach een noviet, die toch al overstuur was haar stoel aanbood en honend tot een andere zei: ik zal die fiets wel gaan halen hoor... dat hoef jij helemaal niet, dat is misschien niet goed voor je! Hierbij zette ze zeer smalle oogspleten op, gepaard met een valse hoge stem. Waarlijk een dergelijk gedrag kunnen en mogen wij niet goedkeuren. Een dergelijke stijl van ontgroenen moet wel alle illusie, alle vertrouwen, alle zachtere gevoelens vernietigen. Wij kunnen het alleen maar verklaren uit de nawerking van de teleurstelling, die Nel in de Borg had, namelijk de koele houding des pony’s, waarvoor het vrouwtje een verterende passie had opgevat. Zwijgen we hier verder over. We kunnen niet allen volmaakt zijn.135