ANDREJ PLATONOV

VERHALEN

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen
en een nawoord voorzien door Aai Prins.

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 Vertaling, aantekeningen en nawoord:

AAI PRINS, AMSTERDAM EN UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9117 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

DE ZOVEELSTE

De derde sirene... Ik ga de fabriekspoort door, langs het controlehokje en loop over de enorme fabrieksplaats naar de ‘eerste’, zoals onze gieterij genummerd is.

Het asfaltweggetje snelt kronkelend om de uitsteeksels en muren van de kolossale gebouwen waar, zo hoor ik, in een effen tempo de machtige hartenklop van gedweeë machines al is begonnen.

Bijna vrolijk betreed ik de werkplaats, want zo dadelijk zal deze tot leven komen, trillen, bulderen, en zal het spel tot aan de avond duren...

Ik groet mijn kameraden en ga op de ijzeren vloerplaat bij de stortplaats van de schachtoven zitten. We steken een sigaret op – vaste prik, vóór het werk en erna, voordat we weggaan, dat doet altijd iedereen. Je hand draait bijna automatisch het papiertje rond; op ons gemak delen we onze tabak...

We storten het metaal in de ovens. Zetten de elektromotoren aan, draaien de olie open. En de zon achter de hoge ramen dooft, alles wordt vergeten... Wolken geelgroene walm van smeltend metaal schieten wervelend uit de ovens. Het gas komt in je ogen, maakt je mond bitter en beklemt je ziel...

De hoge dakbalken trillen, de vloeren en muren dansen, de vlam brult onder de razende druk van stromen olienevel en lucht... Onverbiddelijk en spotziek loeit de motor; eindeloze drijfriemen klikken verraderlijk...

Er fluit en lacht iets; opgesloten, krachtig en beestachtig genadeloos wil het zijn vrijheid, maar kan niet losbreken, jankt en gilt en gaat uitzinnig tekeer, rondtollend in eenzaamheid en eindeloze woede... En het smeekt en het dreigt en schudt opnieuw met zijn onvermoeibare spieren aan de onontwarbare kluwens steen, ijzer en koper...

De vurige pols van eendrachtige machines klopt; naden van kronkelende slangenriemen flitsen langs.

‘Iljoesj, hé Iljoesj! Ga daarboven ’ns kijken wat daar loos is. Pas nog heb je de pomp zo handig gefikst...’ zeggen ze tegen me.

Vlak voor het uitgieten van gesmolten metaal in de smeltkroezen had de motor er ineens de brui aan gegeven, de monotoon ronkende oven was stilgevallen en de gloeiende wanden waren donker geworden.

Ik verhielp soms kleine mankementen aan de machines en voorkwam zo dat er een monteur bij gehaald moest worden. Zo ook een week eerder met de luchtpomp. Ik wilde eerst weigeren maar liet me overhalen, pakte een gereedschapskist en klom over de ladder naar de elektromotor aan de muur.

Het defect stelde niets voor, en ik had het snel gevonden. Beneden zetten ze de stroom aan en de dode motor kwam tot leven, begon te janken en met de aandrijfriem te flapperen.

En weer vloeide de vuurstroom op het in de ovens uitgespreide metaal.

Achter de rinkelende, gebarsten vensterglazen overspoelde de middagzon de aarde, en heel eventjes kromp mijn hart pijnlijk ineen en wilde het hartstochtelijk graag naar het veld – naar de vogels, de bloemen en het ritselende gras; naar het veld waar ik, toen ik nog niet werkte, rondzwierf, verdrinkend in het groen dat zich uitstrekte naar de hemel, naar het leven, naar de nog niet aangesterkte lentezon en naar de zwerverswolken die daar voortjoegen...

Het vloeibare metaal stroomt snuivend en sissend, ondraaglijk verblindend, heller dan de zon. Voorzichtig en oplettend staan we rond de vollopende vuurvaste pot. Vervolgens pakken we getweeën tegelijk de lange stangen beet en rennen met het vonkende gietsel naar de aangrenzende werkplaats, waar we het metaal in klaarstaande mallen gieten.

Als we straks de hele oven geleegd hebben, vullen we hem weer met brokken knoestig, bobbelig koper en wachten, terwijl we intussen roken en de olie reguleren.

Aan onze oven werkten drie man: de oude arbeider Ignat, bijna blind geworden door het blikkerende gietsel, met voortdurend etterende, bloeddoorlopen ogen, en wij tweeën, Vanja en ik, jonkies die nog maar net in de fabriek waren begonnen. We werkten vrolijk, en de dag vloog ongemerkt voorbij. Halfnaakt schaterden we het uit en gooiden water over ons heen, vertelden verhalen, dachten na en luisterden naar het oneindige, doffe lied van de machines dat het begin met het einde verbond...

‘Krijg nou wat, waarom loopt dat vuur niet lekker: het sputtert maar, en verdomt ’t!’ Ignat, onze ‘ouwe’, was ontevreden aan het mopperen. Na de middagschaft was in de oven inderdaad steeds iets aan het briesen, en de wolken stinkende rook waren dikker dan gewoonlijk.

‘Kom op, rotzak, kom op, verdomde lapzwans, ga aan de praat, ga aan de praat!’ Ignat draaide de olie hoger en jutte de snuivende vlam op. In de oven klonken nu hele explosies en een vreemd geklok; het metaal warmde slecht op.

Er was iets niet in orde. Zonder te weten waarom liep ik naar de motor, keek naar de toerenteller en luisterde aandachtig. De machine werkte perfect.

Toen ik me omdraaide om terug te lopen zag ik in een flits een witte, vurige gesel uit onze oven de hoogte in schieten. Er dreunde een doffe klap die zich een keer of vier onder het gewelfde dak van de werkplaats herhaalde, fluitende vuurstriemen omhoog slingerde en ze rondom liet neerploffen...

Ik stond bij de motor, een pas of tien van de oven vandaan, en zag hoe Vanja ergens heen geslingerd werd en Ignat met zijn armen om zijn hoofd geslagen neerhurkte...

Instinctief greep ik de hendel en onderbrak de stroom. De motor draaide nog even eigener beweging door en kwam tot stilstand.

De neergevallen gesels van gloeiend metaal lagen straalsgewijs rond de oven verspreid en sisten nog, terwijl ze langzaam afkoelden en hun gruwelijke kracht uitstraalden. Als reptielen, triomfantelijk en vrij, spreidden ze zich brutaal en uitdagend in heerszuchtige kronkels uit op de ijzeren vloer en lieten op het verre zwarte dak en de balken een wittig schijnsel achter: hun weerspiegeling. Ontzet dromden de mensen samen. Een vreemd, ongewoon zwijgen golfde van de ene werkplaats naar de andere door de fabriek. Ergens in de verte pulseerden machines ritmisch.

‘Ze hebben ’m om zeep gebracht, de ellendelingen,’ verzuchtte iemand uit de drom arbeiders, ‘ach, de verrekte beulen... De rotzakken is hun geld te lief, dus willen ze in plaats van olie water laten branden. Ze hebben water in de tank gedaan – kan hun wat schelen...’

Ik snapte het nu helemaal. Het water, in de oven met de olie bij het vloeibare gietsel beland, was in één klap veranderd in stoom die de oven had opgeblazen en het gesmolten metaal naar buiten had geslingerd...

Vanja lag met zijn gezicht omlaag op de grond, bewoog armen en benen en beet in het grillige ijzerpatroon. Een witte gesel was op zijn rug terechtgekomen en daar snel – sneller dan op de grond – afgekoeld. Vanja’s rug leek op een laag sintels die je uit de stookplaatsen van stoomketels schept.

De arbeiders stonden er zwijgend bij; buiten was het donker geworden.

De stuiptrekkingen in Vanja’s vingers ebden snel weg; zijn voeten rustten roerloos met de tenen op de grond en lieten hun verkoolde hielen zien.

De oude Ignat zat ernaast te huilen, zijn niet-ziende ogen uitwrijvend met de vodden waarmee hij zijn verbrande handen had omwikkeld.

Een half uur later waren alle machines in gang gezet en de ovens gevuld. De gehoorzame motoren gaven jankend hun kracht af. De riemen, met hun uiteinde aan het begin verbonden, snelden kronkelend en klikkend almaar voort...

De gedaalde namiddagzon stuitte onverschillig met haar stralen op de zwaar gekromde ruggengraten van de sidderende machines.

==

1918

==

MARKOEN

Iedere avond na het eten, als zijn kleine broertjes naar bed gingen, stak hij de ijzeren lamp aan en ging zitten nadenken.

Niemand die hem stoorde. Over de vloer renden kakkerlakken rond, de kleintjes mompelden in hun slaap en huilden. De lompen waren van hen af gegleden en hun mollige buiken ademden stroef en zwaar, net als bij hun snurkende vader.

Markoen vond in een boek een blaadje en las wat hij lang geleden had geschreven en weer was vergeten: ‘Ken je in de wereld soms iets beter dan je jezelf kent?’ En ook: ‘Maar jij bent niet alleen dat wat in dit lichaam ademt en klopt. Je kunt ook Fjodor of Kondrat zijn als je dat wil, als je in staat bent ze helemaal te leren kennen, dat wil zeggen, van ze te houden. Want je houdt ook alleen maar van jezelf omdat je jezelf het zekerst kent. Overtuig je van anderen, en je zult veel zien, alles zul je zien, want de wereld heeft nog nooit in één enkel mens gepast.’

Wat lager stond op het blaadje geschreven: ‘De nacht op 3 februari. Ik heb het koud, voel me slecht. Gisteren droomde ik van mijn aanstaande. Maar ik heb nog nooit een meisje intiem gekend. Wie was het dan? Misschien droom ik vandaag ook van haar. Waarom heb ik nooit zin om te slapen?’

Markoen las deze regels en realiseerde zich dat hij nooit meer van haar had gedroomd. Door een recente ziekte trilden zijn benen en hing zijn hele lijf als een vod aan zijn botten. Maar zijn hoofd was helder en smeekte om werk. In hem brandde altijd energie. Zelfs als hij in zijn nachtmerries lag te kronkelen, herinnerde hij zich zijn machines en de in het verschiet liggende tekeningen, waarop hij de zielen van toekomstige krachtopwekkers ter wereld bracht. Het deed hem pijn als hij een fout, een onnauwkeurigheid vond die hij niet direct kon corrigeren.

Markoen haalde uit een nis in de kachelwand een papier met tekeningen, veegde een wandluis van een jongetjeswang en ging weer zitten.

Buiten in de vrieskou gilde de fluit van een locomotief. Op het grote vel waren steil oplopende spiralen getekend. Een dikke, zes keer rondgaande buis hield in zijn ruggengraat de stuwkracht van zijn draai- en zwaaibeweging vast. Tandwieloverbrengingen stonden klaar om de klappen van tand tegen tand op te vangen en elke zware weerstand opzij te schuiven.

In een hoekje van het papier had Markoen geschreven: ‘Natuur is kracht, natuur is oneindig, dus kracht is ook oneindig. Laat er dan een machine komen die de oneindige kracht omzet in een oneindige hoeveelheid asomwentelingen per tijdseenheid. Laat het vermogen ervan alle grenzen verliezen, laat de mens zich bevrijden van de strijd met de materie, van de arbeid. Om de aarde op te stuwen tot een willekeurige ster heeft de mensheid genoeg aan alleen mijn motor, mijn werkbank.’

Markoen stond op, leunde tegen de kachel en de slaap viel als een zachte windvlaag op hem aan.

Ondertussen was in het veld een sneeuwstorm ontketend, de locomotieven kwamen ternauwernood door de sneeuwhopen heen en rukten met hun tenderhaken aan de wagons die in de sneeuw waren blijven steken.

Over een verre, warme zee voer een hel, vrolijk stoomschip met lachende schoonheden aan boord. Met zachtmoedige ogen keken ze naar de grote nachtelijke hemel en wachtten op de ochtend, als ze aan de kust in witte steden zouden aankomen bij hun vergeten moeders.

Markoen schrok wakker.

Archimedes, waarom was je de aarde vergeten toen je een steunpunt zocht om het heelal onder je hand te laten sidderen?* Dat punt lag onder je voeten – het is het middelpunt van de aarde. Daar is geen gewicht, geen zwaartekracht – alle massa eromheen is eender, er is geen weerstand. Schud het op en je verwoest het hele universum, alles zal uit zijn hengsels vliegen. De aarde is immers stevig met alles verbonden. Je hoeft er niet voor bij het middelpunt van de aarde te zijn: het heeft handvatten, hefbomen, die aan het hele aardoppervlak naar buiten komen.

Jou is het niet gelukt ze beet te pakken, Archimedes, maar mij zal het wel lukken.

De sterkste kracht, de beste hefboom, het precieste punt – dat alles zit in mij, een mens. Als jij de aarde op z’n kop zou hebben gezet, Archimedes, dan zou niet een hefboom dat hebben gedaan, maar jij.

Ik zal me met mezelf afzetten en alles overweldigen, overwinnen, en niet alleen dit universum.

Lamp, ik vind geen licht, lichter dan het jouwe.

Markoen hield meer van tekeningen dan van boeken. In het netwerk van fijne kromme lijnen, exacte grootheden, vlakken en rondingen trilde de verkwikkende kracht van machines.

Hij had ooit in lijnen een lied van de waterdruk geschreven. Met liniaal en passer had hij die lijnenstorm opgetekend en aan de muur gehangen. Toen hij een vriend vroeg de tekening te verklaren, had deze hem niet begrepen en zich afgewend. Maar bij Markoen deed de tekening een golf van muziek in zijn bloed rijzen.

Stel, je maakt een motor, dacht Markoen, die per seconde een bepaalde hoeveelheid energie opwekt. En je sluit hem rechtstreeks aan op de as van een andere motor, die in diezelfde seconde twee keer zoveel energie levert als de eerste motor, en je dient ze allebei een onbeperkte hoeveelheid natuurlijke kracht (water, wind) toe, dan wordt de gemeenschappelijke werking van die twee motoren als volgt: het toerental zal aanvankelijk afhangen van de werkzame natuurlijke energie in de eerste, kleine motor en vervolgens twee keer zo groot worden, aangezien de tweede motor tegelijkertijd twee keer zoveel natuurlijke stuwkracht opslokt. Maar dan zal de eerste motor ook twee keer zoveel kracht gaan verbruiken als bij de start van zijn functioneren, anders gezegd: hij zal gaan draaien met het vermogen van de tweede motor. En de tweede motor, die twee keer zo krachtig is, zal dan weer twee keer zo energiek draaien als de eerste (dus vier keer zo hard als bij de start) en de as viervoudig versneld aandrijven ten opzichte van de eerste inbedrijfstelling. Vervolgens gaat de versnelling een factor 8, 16, 32 bedragen... En zo zal het vermogen eindeloos groeien; de limiet ervan wordt bepaald door de stevigheid van het metaal waaruit de motoren zijn opgetrokken.

Markoen boog zich over de tekening. Zijn turbine had zes spiraalsystemen, die achter elkaar gekoppeld waren en navenant in vermogen opliepen. De versnelling zou derhalve zesvoudig zijn. Het water zou zo verdeeld worden dat ogenschijnlijk alleen de laatste, zesde spiraal functioneerde; dat kwam doordat de andere vijf spiralen op één en hetzelfde water werkten.

Iedere theorie is vals als zij niet proefondervindelijk wordt gestaafd, dacht Markoen. De wereld is oneindig, en haar energie is daardoor eveneens oneindig. Mijn turbine staaft deze wet dan ook.

Ineens ging er een vlammende gedachte door hem heen: wat nou als je een metaal vindt met een eindeloos vermogen stevig weerstand te bieden en een eindeloze sterkte? Maar zo’n metaal bestaat: het is gewoon een van de energiesoorten op aarde, gegoten in de vorm van tegenkracht. Dat vloeit voort uit de algemene wet van de eindeloze mogelijkheden van krachten en hun vormen. Maar in dat geval is mijn machine een muil waarin het hele universum in een oogwenk kan verdwijnen, om er een nieuwe gedaante in aan te nemen die ik keer op keer door de spiralen van mijn motor zal laten gaan.

Ik ga een turbine bouwen met een kwadratisch, kubiek toenemend vermogen, ik giet de zuidelijke warme oceaan in de mond van mijn machine en pomp hem over naar de beide polen. Laat alles gaan bloeien, laat in alles de vreugde van de eindeloosheid, het genot van de eigen almacht trillen.

De klok sloeg. Markoen telde de slagen niet.

Op zijn stromat begon zijn kleine broertje te beven van een enge droom. Markoen boog zich over hem heen...

Hij ging weer bij de lamp zitten en luisterde naar de sneeuwstorm achter de vensterluiken.

Waarom houden we van verre, dode, slapende wezens en hebben we medelijden met ze? Waarom is een levend, nabij wezen ons vreemd? Al het onbekende en vervlogene is voor ons liefde en medelijden.

Zijn geweten bedrukte zijn hart en een lijden misvormde zijn gezicht. Markoen zag hoe zijn leven was: krachteloos en nietig, verzand in futiliteiten, vergissingen en ongemerkte misdaden.

Hij herinnerde zich hoe hij zijn kleine broertje, dat nu van angst in zijn slaap lag te schokken, pas nog van de tafel had geduwd en dat de jongen sindsdien zweeg, hem uit de weg ging en dekking zocht voor een toevallige snelle zwaai van zijn arm, denkende dat hij hem weer zou slaan.

De lamp doofde uit. De sneeuwstorm ging zijn tweede dag in.

Markoen liep naar buiten. De wind loeide in een wolk van sneeuw, en soms scheurde de sneeuwstorm bovenaan open en werden aan de grijze, ogenschijnlijk nabije hemel een, twee geschrokken sterren zichtbaar.

Markoen slaakte een kreet. Een koud sneeuwbrok was tegen zijn gezicht geslagen en droop onder zijn hemd omlaag. Even was alles ineens stil en van heel dichtbij glimlachte een ster hem toe.

Wat zien we veel sterren, en wat zien we veel sterren niet, dacht Markoen. Ze schijnen met het weerkaatste licht van vreemde zonnen. En als er op andere sterren sterke, verstandige wezens leven, dan zetten zij dat licht om in arbeid, slokken het op met hun machines, zodat hun werelden voor ons onzichtbaar en donker zijn, en misschien is er naast de aarde, in de buurt van de maan, wel een grote, donkere planeet waar wij niets van weten. Die alle energie van licht en warmte opneemt en niets weerkaatst, onzichtbaar en dood is voor ons.

Markoen keerde terug naar huis. De lamp was uitgedoofd en het pitje brandde als een ver rood vonkje. Hij ging op de grond liggen en verstarde tot de ochtend.

==

Maanden waren verstreken. Markoen had ergens twee gasbuizen met de benodigde afmetingen opgedoken, deze tot spiralen gebogen en een ruw model van zijn turbine gemaakt. Hij had hem echter niet meteen uitgeprobeerd maar in de schuur weggeborgen en was hem vergeten. Vóór hem strekten zich nu dagen van een tergend, gelukkig wachten uit.

Markoen geloofde in zichzelf. Hij wist dat er geen vergissing in de weggeborgen machine zat, die kón er niet zijn. Ze zou het gaan doen. Haar macht was grenzeloos. Hij, Markoen, had vele krachten overwonnen. Niemand wist er nog van. Niemand wist dat hij een nieuwe moker van waanzinnige macht in de onmachtige handen van de mens had gelegd.

Het was lente. Markoen liep alle avonden het veld in en keek hoe de zonsondergang brandde aan de hemel en in de moerassen en plassen. Overal was water, water en stilte. Net als vorig jaar hield hij ook in deze lente van iemand. Hij viel niet op en leidde een eenzaam leven.

Maar toen hij als kind zijn geloof in God verloren had, was hij tot alle mensen gaan bidden, hen gaan dienen, hij had zichzelf tot slaaf gemaakt van iedereen, en hij herinnerde zich nu hoe fijn hij dat toen had gevonden. Zijn hart had gebrand van liefde, hij was vermagerd en verwelkt door het verrukkelijke besef minder en slechter te zijn dan wie ook. Hij had de mens toen gevreesd als een geheim, als God, en zijn leven voor hem met arbeid en een beschaamd offer gevuld.

Op een keer had hij op het station een halve dag kachelhout uit een wagon geladen en van het gebeurde geld een rode ratel gekocht voor een blind kind dat bij de buren in een schuur woonde, waarin zijn moeder hem altijd opsloot als ze naar haar werk ging, zodat hij niet wegrende en verongelukte. Het jongetje was zo aan de schuur gewend geraakt dat hij er niet huilde, en hij kon niet spelen of lachen.

De koele lentehemel kleurde donker en leek in de hoogte te verdwijnen. Aan de rand van het veld kwam mist opzetten.

Markoen stond onder een wilgentak in de stilte en het troebele vocht dat over de velden kroop. Hij snapte niets van zijn heimelijke liefde voor alles.

Nog net was het hutje van de boswachter te zien. Er liep een meisje naartoe dat met haar vaalrode rok tegen de donkerblauwe schemering afstak. Ze zwaaide. Waarschijnlijk riep ze iemand in het bos, ze deed dit met zachte borst, vriendelijk en langgerekt, en glimlachte.

Markoen verstond er niks van en ging van een onverwachte pijn en kwelling op de grond liggen.

Onhoorbaar passeerde hem een pelgrim die meteen weer op de weg verdween.

Die nacht sliep Markoen niet. Hij lag bij het raam en keek naar de glimlachende sterren aan de hemel en naar de zich schuilhoudende, wachtende nacht.

Morgen zou hij de machine in werking zetten. Alles in hem was meteen gekalmeerd, samengebald, en hij verloor het bewustzijn, alsof hij in een bodemloze put was gevallen.

==

Er brandde nog een laatste morgenster, en de nabije zon verhitte het oosten toen Markoen wakker werd en meteen overeind sprong. Hij had zich iets herinnerd: een soort vuur, heet en bliksemsnel, was door hem heen gegaan en weer gedoofd. Maar Markoen was het allemaal vergeten. Hij stond rechtop, maalde met zijn kaken, graaide en reikte in gedachten naar een wegrennende kakkerlak en kon zich niets herinneren. Iets groots en onbekends had hem in zijn slaap geraakt. Hij stond daar en probeerde te vangen wat weg was en niet terugkwam. Maar het spoor ervan, kaarsrecht en scherp, was in zijn ziel achtergebleven en had haar veranderd.

Er schoot Markoen een oude gedachte te binnen: de mens is alles gegeven, alleen heeft hij maar weinig genomen. En hij ging er niet om treuren dat een grote vervoering in hem was afgebroken zonder door hem herkend te zijn.

Markoen liep naar buiten. Het was rustig, licht vriesweer. Als je nu in het weidse veld over de weg heen keek kon je ver zien, en kwam van verre iemand stilletjes en recht op je af lopen.

Markoen zette in de schuur de turbine in een hoek, schroefde een trechter en een kom vast waarop de tap van de machine aansloot, en haalde buiten uit de kraan vijf emmers water. Het water goot hij in een vaatje, daarna smeerde hij de machine, draaide het mechaniek met de hand twee slagen rond en begon te lachen in zijn eenzame vreugde.

Zou hij iemand roepen, het vertellen? Nee, dan later maar. Ze vonden hem toch al een idioot, en niet zo’n geliefde idioot die ze beklaagden, maar zo eentje die gehaat werd.

Hij herinnerde zich het meisje dat bij het bos met een hand had gezwaaid en geroepen. Kwam zij nu maar naar de schuur. Hij zou haar alles vertellen, zij zou hem begrijpen en hij zou haar bij diezelfde hand pakken. En Markoen glimlachte van geluk en weemoed.

De sirene begon te loeien. Markoen moest denken aan het zwoegen, aan het werken tot bloedens toe, aan strijd en onvermoeibaarheid, aan het trotse menselijke leven waar de triomfantelijke aarde vol van was, aan het geraas van machines en aan stromen elektriciteit.

Hij schepte een emmer water en leegde deze in de trechter boven de turbine. Hij was kalm en zelfverzekerd. Hij draaide de kraan open en de machine barstte daverend los. Eromheen kwam een onbeweeglijke ring van afgewerkt en uitgespuwd water te hangen.

Markoen goot aldoor water bij. De turbine brulde en leek door de snelle draaiing niet te bewegen. In de trechter tolde het water, dat door de machine werd opgezogen, kolkend rond. Je hoorde het in de spiralen janken en kreunen. De machine won aan kracht. De machine maakte fluitend vaart en doorkliefde de lucht met een werveling van water.

Markoen stond erbij. Vervuld van angst en verwachting. Alles in hem was versteend, alsof hij alleen nog maar geboren was en niets begreep. Voor het eerst dacht hij niet na, werd hij door geen enkele gedachte geleid.

Door de klappen van de machine tegen de wand stond de hele schuur te schudden en te dansen. Onderaan begon een lager te roken, een tel later sloeg er een trillende vlam uit.

De machine vergrootte haar vaart. Haar vermogen groeide en verdween in snelheid omdat het geen weerstand ondervond.

De onderste spiraal barstte, een stuk buis brak gillend af en sloeg al draaiend tegen de houten schuurwand, dwars erdoorheen, en vloog naar buiten.

De turbine schoot uit haar lager en boorde zich in de grond.

Markoen ging naar buiten en bleef staan. De wilgentak liet zijn kale, dorre twijgen laag hangen en bewoog ze in de wind. De derde sirene loeide. De tweede had Markoen niet gehoord.

Ik heb eerder niets gedaan, dacht Markoen, omdat ik de wereld met mezelf had afgeschermd, van mezelf hield. Nu ben ik erachter dat ik niets ben, en de hele wereld is mij openbaard, ik heb de hele wereld gezien, niemand schermt haar voor mij af, want ik heb mezelf erin vernietigd, opgelost en heb daardoor gezegevierd. Ik ben nu pas gaan leven. Ik ben nu pas de wereld geworden.

Ik ben de eerste die het gewaagd heeft.

Markoen sloeg zijn ogen op naar de bleke, ontwakende hemel: Ik voel me zo akelig omdat ik veel begrijp.

==

28 augustus 1920

==

SERJOGA EN IK

We keerden terug van het werk. Bij de huizen lag op de stenen het witte koude licht van de schemerende dag. De zon stond laag; ze was vroeg verdwenen achter de bakstenen pijpen van de ketelhuizen, die dreigende vingers van de aarde. Een stille, slaperige herfst was aangebroken. De wind woei schaarser en niet zo straf als in de gloeiend hete, schrijnende zomer. De hemel was wit verschoten, naderbij gekomen en heller geworden, alsof hij zijn ogen naar de mens had neergeslagen.

Iedere herfst die ik had beleefd stond me van kinds af bij en was altijd net zo geweest als deze nu. Een witte hemel, een witte aarde, een lege, sprakeloze ruimte zonder einde, en koud.

Over het plaveisel ratelen karren, de vrachtrijders zitten te slapen, alleen de voorste doezelt, kijkt af en toe op en zwaait zinloos met de steel van zijn knoet.

We bereikten het voorstadje waar we woonden en zagen het veld. Daar was niemand, en het bos lag niet mijlenver weg, maar pal tegenover ons. Het stond daar en keek naar het stoppelveld, naar de stenen stad en naar ons. Opzij van het bos stond op een omwaaide zandheuvel een man die naar de verre stad leek te staren. Hij stond daar en bewoog niet. Misschien was het een staak of een door kraaien kaalgepikte vogelverschrikker die in het meloenveld was vergeten. Maar ik dacht en wist dat het een mens was.

De oude Voltsjok wachtte ons op en was blij. Zijn verstandige, ondierlijke ogen waren aanhalig en vol liefde. Zolang ik leefde kon ik me het hondje herinneren. Voltsjok voelde dit haarfijn en reageerde met een onhondse kreet op mijn stem.

Mijn kameraad Safronov was zijn straatje ingeslagen. Hij wist en zag hetzelfde als ik.

We hadden er allebei genoeg van om met de fabriekssirene op te staan en waren van plan weg te lopen naar de Don, het struikgewas daar, en als vissers te gaan leven. Ik wilde liefst herder worden, maar een vissersbestaan was ook goed, en ik had ingestemd.

Voorlopig hadden we gezwegen en die enige vreugde in ons leven voor onszelf gehouden.

‘Ach, wat zou het fijn zijn,’ zei ik dan.

‘Jazeker,’ zei Safronov hierop.

‘Goed dus?’

‘Jazeker.’

Daar hielden we het bij.

De werkplaats bedrukte en vrat onze zielen. Mensen werden er kwaadaardig. De hele dag sjouwden we draagbaren met houtspaanders en afval, maar soms voerden we geen klap uit, dan gingen we op het achtererf in het gras liggen en waren voor niemand bang: we zouden binnenkort toch voorgoed onze biezen pakken.

‘Ach Serjoga, Serjoga...’ zei ik zomaar uit weemoed en stille vreugde om onze spoedige redding.

‘Ja, Andrjoech, we krijgen een leventje, zeker weten... Want zoals het er nu voor staat...’

Serjoga Safronov was verstandig en bezonnen als een volwassen kerel. Hij kwam uit het dorp, ik was een stadsjongen. In alle mensen zag hij vaklui en ploegbazen, maar wat ik zag weet ik niet, ik was alleen maar bang voor ze.

En we waren zielsvrienden geworden, zonder hem zou ik verloren zijn geweest, en hij misschien ook zonder mij. We hadden dit niet ontdekt maar gevoeld, waren van elkaar gaan houden en klitten aan elkaar als twee jonge hondjes op een ijsschots.

Safronov liep weg en keek niet om. Ik bleef almaar staan en keek hoe alles donker en stil werd, hoe de velden verdwenen, en ging naar huis.

Thuis stak ik de lamp aan en pakte mijn lievelingsboek. Bladerde erin en las: ‘In ’t dorpje voorbij de rivier is het lichtje gedoofd...’*

Moeder sliep. Voltsjok blafte op het erf en onder het plafond bliezen vliegen zoemend hun laatste adem uit.

Ik zag de zomer en een grote, witte, verblindende rivier in donkerblauwe stralen. In het zand op de andere flank valt een strooien dorp in slaap en blaffen honden, nergens iemand te bekennen. Alleen kijkt vandaar uit een van de ramen een laat licht de donkere hemel in. Het zal wel een iconenlampje zijn. Insectjes jengelen boven mijn hoofd, en het wordt nog stiller.

Het licht dooft, alsof het er nooit is geweest. En je ogen vinden het dorp niet meer terug. De insectjes verheugen zich en beginnen te gonzen – en ineens zijn ze weg. Er is één mugje achtergebleven, dat zingt alsof hij twee werst verderop is, maar hij zit op je neus. Klein en levend. Ik ben klein en alleen, het is stil en donker. Maar zo dadelijk kan er iemand opdoemen, klappen uitdelen, bulderen en alles verlichten. En zie je niet dat wat overdag zichtbaar is, maar iets anders, en kijkt iemand daarvandaan naar je, glimlacht en verdwijnt.

En ’s morgens zullen er weer dezelfde weiden, velden, stro, dorp en schuttingen zijn. Kruipt de zon voort en kietelt ze de akkers. En zal ik zien dat ik hier geboren ben, en nergens heen zal gaan.

Voltsjok zat bij het voorhuis te jammeren. De wind beukte tegen de vensterluiken. De vliegen op het plafond waren tot rust gekomen, moeder was wakker en keek naar mij.

Ik was op tafel ingedut en had een gelukkige droom, maar ’s morgens was ik hem vergeten en kon ik hem niet navertellen.

De volgende dag gingen Serjoga en ik niet naar het werk maar trokken het veld in, zo ver mogelijk. Daar lieten we ons neer in een zandvallei, allebei met onze gedachten ergens anders.

Bovenin kroop de zon stroef voort, trok het laatste gras uit de aarde en vervloeide over de koele witte hemel.

De jongens waren daarginds nu draagbaren aan het sjouwen. Tot de avond was het nog een hele tijd, dacht ik, en het werd me akelig te moede.

‘Serjog, hé Serjog!’ riep ik.

‘Watte?’

‘In ’t dorpje voorbij de rivier is het lichtje gedoofd...’

‘Waar dan?’

‘’s Avonds op de andere flank in het dorp...’

‘’t Zou wat.’

We lagen op de aarde als in een warme handpalm. Het zand kalfde af, een hele zwik mieren kroop in onze nek. Het was drukkend warm, als in de lente. We begrepen dat we recht tegenover de hemel lagen en leefden. Ik drukte me tegen de aarde aan, voelde hoe ik samen met haar voortvloog en dat heerlijk vond.

Het zand kalfde niet verder af en de wind viel helemaal stil. Ik zwaaide met mijn arm – boven me was niets. Serjoga zwaaide ook met zijn arm – boven me was niets. Serjoga trok zijn schoenen weer aan en luisterde... Ik greep naar het gras en schrok. Het was net alsof ik viel, en ik verstijfde en drukte me tegen de bodem.

Het zand was heet en stevig, en ik ontspande.

‘De aarde is hier niet zoals bij ons,’ zei ik zachtjes tegen Serjoga, opdat hij niets zou merken. ‘Het is hier geen aarde, maar zand.’

Op de weg wervelde een stofzuil op.

‘Zullen we gaan, anders?’

‘Is goed.’

We togen naar de stad. De wind geselde ons met zand en begon te janken in de dorre staande stokken van zonnebloemen. Waar kwam die wind vandaan? Er was niets geweest...

‘Serjozj, Serjozja... Wanneer smeren we ’m nou naar de Don? In ’t dorpje voorbij de rivier is het lichtje gedoofd...’

‘Wacht nog even. We moeten alle jongens uit de werkplaats meenemen. Wat moet er anders van ze worden? Dan gaan we hier met z’n allen weg, kan die werkplaats verrekken.’

‘Maar gaan ze wel met ons mee?’

‘Zekers te weten, wat dacht jij dan?’

Boeren, op de terugweg van de markt, kwamen ons tegemoetrijden; achterop reden ons bekende jongens mee die zich bij ons voegden.

‘Weet je wat, Serjozj? Kom met me mee naar huis, dan zal ik je een boekje voorlezen, er staan mooie gedichten in.’

==

1920

==

SATAN VAN HET DENKEN

Ooit was hij een teder, verdrietig kind dat hield van zijn moeder, van de vertrouwde gevlochten heiningen, het veld en de hemel boven hen allemaal. ’s Avonds galmden in de buitenwijk de klokken met hun vertrouwde, klaaglijke stemmen en loeide de sirene, dan kwam zijn vader van het werk, nam hem op de arm en kuste zijn grote donkerblauwe ogen.

De zachtmoedige, vriendelijke avond hing vlak boven de huizen, en afgesloofd na een dag werken haalden de mensen elkaar aan in de korte uren die hun tot de slaap restten, hielden van hun vrouwen en kinderen en hoopten op geluk, dat morgen komen zou. De volgende morgen loeide de sirene en huilden weer de kerkklokken, en het kwam de jongen voor alsof zowel de sirene als de klokken zongen over verre en gestorven mensen, over wat onmogelijk was en nooit op aarde kon gebeuren, maar waar je wel naar verlangde. De nacht was een lied van de sterren waarbij het zonde was om te slapen, en de hele wereld trok als een pelgrim over de banen van hemel en sterren naar de stille, middernachtelijke uren.

’s Nachts groeide in de jongen een ziel en broeiden diepe, slaperige krachten die ooit zouden exploderen om de wereld opnieuw te scheppen. In hem bloeide een ziel zoals in ieder kind; de donkere, onstuitbare en hartstochtelijke krachten van de wereld stroomden in hem en werden tot mens: het wonder in een kind, waar iedere moeder dagelijks van geniet. Een moeder redt de wereld, omdat zij er een mens van maakt.

Niemand kon voorzien wat er van de jongen worden zou. Hij groeide, en steeds onstuitbaarder, ontzagwekkender borrelden in hem beknelde, verstikte, gekromde krachten. Zuivere, hemelsblauwe en vrolijke dromen had hij, waarvan hij zich er ’s ochtends niet eentje herinnerde – het vroege, rustige zonlicht verwelkomde hem, en in zijn binnenste kwam alles tot rust, werd vergeten en zonk weg. Maar in zijn slaap groeide hij; overdag waren er slechts de zonnevlam, de wind en het weemoedige stof op de weg.

==

Hij groeide op in het grootse tijdperk van de elektriciteit en de reconstructie van de aardbol. Het daverend gezwoeg deed de aarde schudden, en al heel lang keek niemand meer naar de hemel – alle blikken waren neergeslagen naar de aarde, alle handen waren bezig.

In de atmosfeer en de interstellaire ether fluisterden elektromagnetische radiogolven dreigende woorden van de werkende mens. Steeds hardnekkiger en ondraaglijker boorden het denken en de machines zich in de onbekende, ongetemde, rebellerende materie en kneedden deze tot een slaaf van de mens.

De werkzaamheden aan de reconstructie van de wereldbol werden geleid door ingenieur Vogoelov, een gekromde grijze man met glinsterende haatdragende ogen, het tedere jongetje van weleer. Hij gaf leiding aan miljoenen arbeiderslegers, die zich met machines in de aarde vastbeten en haar aanzien veranderden om er een huis voor de mensheid van te maken.

Vogoelov werkte zonder pauzes of slaap, met een brandende haat in zijn hart, vol razernij, waanzin en een ongedurige, onuitputtelijke genialiteit. De wereldassemblee van arbeidersmassa’s had hem dit werk opgedragen. En Vogoelov was tien keer de aardbol afgereisd om de werkzaamheden te organiseren, de reconstructie van de aardbol te propageren en in de berooide mensenmassa’s enthousiasme voor het werk te ontsteken. Voor zijn onderzoek naar warmtestromen had hij over de gehele aardbol honderden expedities naar bergen, oceanen en zeeën uitgerust. Duizenden meteorologische observatoria waren opgetrokken en de hele atmosfeer werd herkauwd door duizenden breinen van de beste geleerden.

Vogoelovs plan was heel simpel.

De aarde is periodiek onderhevig aan droogten of juist te veel nattigheid. De mensheid wordt door deze heksenketel met miljoenen stuks tegelijk uitgeroeid. En dan is er nog de wisseling der seizoenen – winter, zomer etc. – die het werktempo van de mensheid vertraagt, veel van haar krachten vergt voor de aanpassing eraan, en gigantische aardoppervlakken tot onvruchtbaarheid, kou en duisternis doemt. Terwijl een ander deel van de aarde veroordeeld is tot ziedende wind, zand en de razernij van vuur.

Met de ontwikkeling van de mensheid werd de aarde steeds ongerieflijker en krankzinniger. De aarde moest door mensenhanden worden omgebouwd naar de behoeften van de mens. Dit was een noodzakelijkheid geworden, waar de verdere groei van de mensheid om draaide.

En Vogoelov, een ingenieur en pyrotechnicus, had dit project uitgewerkt. Het beoogde de sterkte en richting van de wind kunstmatig te reguleren door een aanpassing van het aardreliëf: door in de bergen kanalen te graven voor de circulatie van lucht en de doorvoer van wind, en via deze kanalen warme of koude stromen naar de continenten te geleiden. Dat was alles. Want iedere atmosferische toestand (vochtigheid, droogte) hangt af van de wind.

Voor deze werkzaamheden moest allereerst een onwaarschijnlijk, fabelachtig sterke springstof worden uitgevonden, opdat een arbeidsleger van zo’n 20.000 tot 30.000 man de Himalaya de atmosfeer in kon blazen. Vogoelov verhitte zijn hersens tot het kookpunt, omringde zich met duizenden ingenieurs en dwong de hele wereld over het explosief na te denken en hem te helpen – en de springstof werd gevonden. Daarbij was het geen stof, maar energie: overladen licht. Licht bestaat uit elektromagnetische golven, en de snelheid van het licht is de ultieme snelheid in het heelal. Waarbij het licht zelf de ultieme en kritische toestand van materie is.

Voorbij het licht begint weer een ander heelal, wordt materie vernietigd. Geen energie ter wereld is krachtiger, geladener dan licht. Licht is de crisis van het heelal. En Vogoelov had een manier gevonden om elektromagnetische lichtgolven te overladen, te intensiveren. Zo verkreeg hij ultralicht, een energie die uit alle macht, met een verschrikkelijke, verwoestende, onwaarschijnlijke en niet in cijfers uit te drukken kracht tot haar ‘normale’ toestand in de wereld wil terugkeren. Bij ultralicht had Vogoelov het gelaten. Deze energie was voldoende om van de aarde een huis voor de mensheid te maken.

Het ultralicht werd uitgeprobeerd op de Karpaten.

Men reed een met geconcentreerd ultralicht geladen wagonnetje een kleine tunnel in en loste de elektrische rem die het ultralicht in zijn abnormale toestand hield. Boven Europa begon een vlam te loeien, een orkaan vaagde landen weg, bliksemschichten raasden door de atmosfeer, terwijl de Atlantische Oceaan tot op de bodem begon te zuchten en miljarden tonnen water over eilanden heen kieperde. Maalstromen graniet stoven jankend voorbij de wolken, werden daar tot onmeetbare temperaturen verhit en veranderden in ultralichte gassen; de gassen stoven naar de hoogste lagen van de atmosfeer, gingen daar op een of andere manier een verbinding aan met de ether en maakten zich voor altijd los van de aarde. Van de Karpaten bleef nog geen korreltje ter herinnering achter. De Karpaten waren naar de sterren verhuisd. Vogoelovs denken had de materie vrijwel tot nul teruggebracht.

Een maand later deed men in Azië hetzelfde met enkele segmenten van het Hinggangebergte en de Sajan. Weer een maand later bloeiden in de toendra’s van Siberië al schuchtere bloemen en daalden vriendelijke warme regens neer, en in het spoor van de warmte kwamen mensen aanzetten, landden vliegmachines, liepen zware treinen binnen en drongen logge fabrieksgebouwen hun fundamenten diep in de aarde.

Vogoelov voerde het bevel over miljoenen machines en honderdduizenden technici. Razend en uitzinnig vocht de mensheid tegen de natuur. De tanden van bewustzijn en ijzer beten zich vast in de materie en vermaalden haar. Werkgekte had de mensheid bevangen. De temperatuur van het gezwoeg werd tot het uiterste opgevoerd – verder wachtten alleen nog verwoesting van het lichaam, scheuring van de spieren en krankzinnigheid. Kranten propageerden de werkzaamheden als een religieuze prediking. In de clubgebouwen van berg- en kanaalprojecten speelden componisten met hun orkesten symfonieën van wilskracht en een ongebreideld bewustzijn. De mens was opgestaan tegen het heelal, niet gewapend met een droom, maar met bewustzijn en machines.

Omgeven door radiotoestellen boog Vogoelov zich al voor het vierde jaar op rij over werktekeningen en cijfers. Steeds grenzelozer en bodemlozer opende zich voor hem een oceaan van werk, en zonder te slapen, onbewust bijna, zich overgevend aan de ritmische uitbarstingen van zijn denken, kwam hij om in deze oceaan van arbeid, zag hij geen redding en wilde deze ook niet. Verre, grootse horizonten openden zich voor hem en hij stuitte op duizenden problemen, maar er was geen tijd om ze op te lossen. Soms kwam Vogoelov overeind om door zijn werkkamer te ijsberen over heuvels dik papier en calques, en dan zong hij om bij zinnen te komen arbeidersliedjes – andere kende hij niet. Hij zong en rookte goedkope shag, waar hij van kindsbeen af aan gewend was. Maar de op volle kracht voortdenderende machine verlangde een machinist aan de hendels. De zee van werk trad buiten haar oevers en dreigde met een catastrofe als men ook maar een seconde stopte haar met denkkracht en machines te spuien, dus zette Vogoelov zich weer aan zijn tafel vol apparaten die hem met de hele wereld verbonden, maakte berekeningen, schreef, liet zich meevoeren door zijn gedachtesprongen en schreeuwde door zijn radiotoestellen naar ingenieurs in de Himalaya, de Hinggan, de Sajan, de Andes, naar kunstmatige kanalen in de Noordelijke IJszee die warmtestromen afbogen naar de binnenlanden van Siberië, naar hydroliserende waterpompinstallaties in de Sahara, praatte met een meteorologische expeditie in de Indische Oceaan – kortom, Vogoelovs denken liep stipt en verlichtte en reguleerde de grootse, heroïsche onderneming: de strijd van miljoenen verre mensen.

Vogoelov had allang begrepen dat de kracht van het menselijk bewustzijn gelegen was in zijn vermogen om zich van talloze, totaal uiteenlopende dingen één heldere en volledige voorstelling te maken. En hij had dit voor elkaar gekregen.

Nog een jaar, en de aardbol zou gereconstrueerd zijn. Er zou geen winter meer zijn, geen zomer, geen zinderende hitte, niet één overstroming. De hele aarde zou zijn opgedeeld in klimatologische percelen. In ieder perceel zou altijd een gelijkmatige temperatuur heersen die benodigd was voor de groei van het gewas dat het best overeenstemde met de bodem van dit land. De mensheid zou verhuizen naar Antarctica, en de rest van het aardoppervlak werd gereserveerd voor graan en experimenten en probeersels van het menselijk denken, het zou een werkplaats zijn, een woonstee voor machines en akkerland.

Op zeldzame momenten van vergetelheid of extase flitste in Vogoelovs gezwollen brein iets anders op, een gedachte die niet van deze dag was.

Vogoelov restten alleen nog zijn brein en zijn vlammende bewustzijn, dat door de tijd en het werken steeds krachtiger werd. Tot dan toe waren de mensen dromers geweest, aamborstige dichters, evenbeelden van vrouwen en snikkende kinderen. Ze waren onmachtig en onwaardig de wereld te doorgronden. De ontzagwekkende weerstand van de materie en heel het monsterlijke, zichzelf opvretende heelal waren hun vreemd. Om de wereld te bevatten, tot in haar diepste krochten af te dalen en nergens van te schrikken, om de complete hel van kennis en werk tot het eind te doorkruisen en het heelal te herscheppen moest er een razend, knersend, uitgehard denken komen dat harder en materiëler was dan materie. Hiervoor moest je handen hebben die genadelozer en harder waren dan de vuisten van de woeste schepper die ooit spelenderwijs sterren en ruimten had gemaakt. En Vogoelov, die zichzelf met zijn titanenarbeid onbewust (het lag nu eenmaal in zijn aard) ontwikkeld had, was de belichaming geworden van een bewustzijn dat, harder en koppiger dan materie, in zijn eentje het vermogen had het heelal in chaos te laten exploderen en uit die chaos een ander heelal te scheppen zonder sterren en zonnen: één jubelend, verblindend, almachtig bewustzijn, dat alle vormen bevrijdde en betere werelden bouwde indien het dat wilde, indien die schepping hem vreugde verschafte. Maar het was ook mogelijk te scheppen noch te verwoesten, en in een andere toestand te verkeren. Het was mogelijk blij noch gepijnigd noch kalm te zijn: vliegend, in de berglucht, die kalm, zuiver en angstwekkend is.

Wilde de aardse mensheid in staat zijn tegen de wereld, tegen werelden op te staan en deze te verslaan, dan moest zij voor zichzelf een satan van het bewustzijn, een duivel van het denken baren en het dobberende, warmbloedige, goddelijke hart in zichzelf doden.

En Vogoelov was aan de slag gegaan, traag en om te beginnen in het klein: de reconstructie van de aardbol. Maar dit bleek te weinig: zijn denken raasde, werd al werkend sterker en eiste meer werk, een grotere actieradius en gigantische, onoverkomelijke weerstand.

Vogoelov zette zich aan het heelal: dit geheim moest nu eindelijk worden opgelost, en wel definitief. En ondervinding is driekwart van de zege. Hij benaderde het heelal niet als dichter of filosoof, maar als arbeider.

Na een jaar van experimenteren en nadenken had hij dit universele, voor de mensheid ultieme vraagstuk opgelost (met behulp van de gehele mensheid, uiteraard). Hij kwam uit bij de ellips, die strenge vorm waarin ons heelal besloten ligt. Hij had altijd al gedacht dat het heelal strikt afgebakend was, met grenzen, uiteinden en een exacte vorm, en dat het alleen om die reden weerstand kende, met andere woorden: reëel bestond.

Weerstand is het eerste en belangrijkste teken dat een ding bestaat. En weerstand biedt alleen datgene wat vorm heeft. Bespiegelingen over de oneindigheid zijn dan ook bespiegeling, en geen feit.

Vogoelov vond de omtrekken, de grenzen van het heelal en kwam aan de hand van deze bekende uiterste grootheden tot alle gemiddelde onbekenden. Het heelal heeft twee uiterste kritieke punten: het licht als opperste lading van het heelal; voorbij het licht voltrekt zich de vernietiging van het heelal, en de grens van het licht is niet te overschrijden, aangezien de weerstand van het heelal hier grenzeloos is. Het tweede kritieke punt is het infra-elektromagnetische veld: zoiets als een gewoon elektromagnetisch veld, maar dan met een lading van vrijwel nul, waarbij de golf van bijna oneindige lengte is en de frequentie van de periodes één eeuwigste bedraagt.

Tussen deze uitersten liggen alle andere overgangsvormen besloten: warmte, het streven van materie naar een chemisch evenwicht van haar structuren, radioactiviteit etc. Deze schommelingen van het licht in de richting van het infra-elektromagnetische veld zijn feitelijk te verwaarlozen. De snelheid van een radiumemanatie is bijvoorbeeld vergelijkbaar met die van licht, elektrische stroom heeft ook bijna dezelfde snelheid. En de natuur, heiligdom van licht, infraveld en alle overgangsvormen, blijft dezelfde.

Ervaring leerde Vogoelov dat het zogeheten heelal langs deze gesloten cirkel rondraasde. Het infraveld groeide onvermijdelijk uit tot een toestand van licht, terwijl het licht, op zichzelf gestuit, weer kromp tot zijn polaire pool – het infraveld. En zo, in een cirkel, opwaarts in de rechterhelft, neerwaarts in de linker, pulseert en klopt het heelal in de kerker die het zelf is.

Het infraveld verandert in een (ongrijpbaar, niet te bepalen) oogwenk in licht, en het licht geeft er in diezelfde oogwenk het infraveld voor terug. Het resultaat hiervan is niet eens een verandering, maar een dode toestand.

Het infraveld, dat zich tot de oneindigheid uitstrekt, heeft een variërende innerlijke weerstand in zich die bij de beginpunten groter is dan bij de eindpunten, en hierdoor ontstaan verschillende snelheden, dat wil zeggen trillingsgolven; de intensiteit van het veld bereikt een maximum, dat wil zeggen licht, en valt vervolgens weer terug van trillingen van vijftig tot de twintigste macht per seconde naar één eeuwigste, dat wil zeggen naar een volledige afwezigheid van trillingen.

Toen Vogoelov in zijn laboratorium een kopie van het heelal met al zijn functies had geconstrueerd en een experiment alle berekeningen bevestigde, was hij niet eens blij, maar verstijfde hij slechts aan zijn heelalmechaniek en verstomde zijn denken een moment.

De cirkelgang, van infraveld naar licht en terug, was bij hem op een laboratoriumtafeltje gelukt, precies als in de grenzeloze ruimten van de wereld. Het heelal was tot op de bodem doorgrond en door de mens gereproduceerd.

Nu moest Vogoelov denken aan het ultralicht met zijn explosieve energie, en hij glimlachte voor het eerst sinds tijden: het heelal was door de mens overtroffen, want ultralicht was al geen element van ons heelal meer. Vogoelov nam een potlood en rekende uit dat 1000 kubieke kilometer geconcentreerd ultralicht genoeg was om het heelal op te heffen.

Twee explosies van 500 kubieke kilometer elk zouden volstaan: de eerste zou al het bestaande terugbrengen tot een toestand van licht, de tweede zou het licht omzetten in ultralicht, waarna het ultralicht zich automatisch weer zou opladen en zelf een nieuw soort ultra-energetische vorm, een ander heelal zou creëren.

Het werd Vogoelov prettig te moede: er was een barst gekomen in de muur en er vertoonde zich een weg.

Een jaar later besloot Vogoelov het heelal met ultralicht te herscheppen. Weer begon in hem het denken te bulderen en kwam uit de werkplaatsen en laboratoria een eindeloos lint van tekeningen op gang, gestaafd met financiële begrotingen. Maar nu stuitte hij op een onoverkomelijke hinderpaal: de totale energie van de aardbol was niet voldoende voor de productie van 1000 kubieke kilometer ultralicht. Toen nam Vogoelov zijn toevlucht tot de oneindigheid, de ruimte en de meest universele energie zelf: licht. Hiervoor ontwierp hij een foto-elektromagnetische resonantietransformator: een apparaat dat elektromagnetische lichtgolven omzette in gewone, voor elektromotoren geschikte werkstroom. Door middel van het infraveld ‘koelde’ en remde Vogoelov eenvoudigweg de uit de ruimte ontvangen lichtstralen en verkreeg zo golven met de vereiste lengte en frequentie. Ongemerkt en tot zijn eigen verrassing had hij het grootste energetische vraagstuk uit de hele geschiedenis van de mensheid opgelost: hoe je met een minimaal verlies aan levende kracht een maximale hoeveelheid bruikbare werkenergie genereerde. Het verlies aan levende kracht (besteed aan de fabricatie van resonantietransformatoren voor de omzetting van licht in stroom) was hier te verwaarlozen, terwijl de hoeveelheid verkregen energie, om het precies te zeggen, oneindig groot was, daar het gehele heelal (dat immers fysiek licht is) voor het karretje van de mensheid werd gespannen. De energetica en derhalve ook de economie van wereld waren op hun kop gezet: voor de mensheid trad werkelijk een gouden eeuw in: het heelal werkte voor de mens, voedde en verblijdde hem.

Vogoelov zette het heelal in zijn fabrieken aan het werk voor de productie van ultralicht ter vernietiging van dit heelal. Maar dat was nog niet genoeg: de mens werkte te traag en te sloom om in korte tijd het vereiste aantal (miljoenen) transformatoren te vervaardigen. Het werktempo moest tot het uiterste worden opgeschroefd, en Vogoelov diende de arbeidersmassa’s energiemicroben toe: hiervoor nam hij een element van het infraveld met zijn ontzagwekkende drang naar een maximale toestand (licht), en kweekte daaruit culturen, koloniën, biljoenen van deze elementen, die hij in de atmosfeer verstrooide. En de mens werkte zich dood, schreef boeken van pure moed, beminde als Dante en leefde geen jaren maar dagen, en vond dat niet erg.

Het eerste jaar leverde al 100 kubieke kilometer ultralicht op. Vogoelov dacht de productie ieder navolgend jaar te kunnen verdubbelen, zodat over ruim drie jaar de 1000 kubieke kilometer ultralicht gereed zou zijn.

De mensheid leefde als in een orkaan. Naar de productie van kostbare stoffen gerekend verstreek een dag als een millennium. De snelle, stormachtige afwisseling van generaties kweekte een nieuw, volmaakt soort mensen met een razende energie en een lichtende genialiteit.

De energiemicroben maakten de eeuwigheid overbodig – een oogwenk was voldoende om je zat te drinken aan het leven en de dood te voelen als de vervulling van een vreugdevol instinct.

==

En niemand wist dat ingenieur Vogoelov een hart en verdriet had. Een hart en een ziel zoals een mens niet zou moeten hebben. Op zijn tweeëntwintigste had hij een meisje lief gekregen dat een week na hun kennismaking stierf.

Drie jaar had Vogoelov in waanzin en verdriet over de aarde gedoold; hij had gehuild op uitgestorven wegen, gezegend, vervloekt, gejankt. Hij was zo angstwekkend dat een rechtbank verordonneerde hem te elimineren. Zijn leed en verzengende pijn waren zo erg dat hij niet meer kon sterven. Zijn lichaam werd een wond en begon te rotten. In zijn binnenste had zijn ziel zichzelf verwoest.

Daarna had zich in hem een organische catastrofe voltrokken: de kracht van de liefde, de energie van zijn hart gulpte naar zijn hersens, blies zijn schedel op en vormde een brein van ongekende, onmogelijke, onwaarschijnlijke kracht.

Maar er veranderde niets – alleen was zijn liefde denken geworden, en dat denken streefde in haat en wanhoop naar de vernietiging van de wereld, waar het enige wat de mens nodig had, namelijk de ziel van een ander mens, onmogelijk was.

En Vogoelov was het heelal gaan verpulveren, zonder angst of mededogen, maar met pijn over wat onherroepelijk en verloren was, waarvoor de mens ademde en wat hij nodig had – niet in oneindig verre tijden, maar nu. Vogoelov wilde dat onmogelijke nu eigenhandig maken.

Alleen wie liefheeft weet wat onmogelijk is, alleen hij wil dit onmogelijke dodelijk graag en maakt het mogelijk, wat voor wegen hij er ook voor moet bewandelen.

==

1921

==

DE WEDERWAARDIGHEDEN VAN
BAKLAZJANOV

De dag strekt zich als een pekdraad uit:

Een beestachtige verveling.

Zal ik je over de dagen vertellen?

Apalitytsj*

==

Er was eens in zekere zin een man genaamd Jepisjka, ofwel Jelpidifor. Op school had de pope hem proberen te leren hoe je een kruis sloeg: op je voorhoofd, op je borst, op je rechterschouder, op je linker
– en het was niet gelukt. Jepisjka bauwde hem op zijn manier na: ‘O je voorhoofd, o je worst...’

‘Hoe heet de heilige moeder Gods?’

‘Maag Maria.’

‘Maagd Maria, uilskuiken! Dom en doof ben je. Jij wordt nog eens een basjibozoek, een abdoelhamiet.’*

Jepisjka kon niet wachten tot hij naar huis mocht: hij treurde om zijn moeder en was bang dat er in zijn afwezigheid thuis brand zou komen en dat niemand dan naar buiten kon springen: met die hitte, die wind en droogte. De sirene had al geloeid: twaalf uur. Vader was thuisgekomen voor het eten, in de moestuin van Stepanicha groeiden hoog gras en kleefkruid, kinderen vingen vogels. Het zou nou wel gauw avond zijn, met muggen en al.

In de school staat een emmer, om te drinken. Iedere dag worden ze onderwezen in de wetten van de Heer, daarna komt Apollinaria Nikolajevna, de juf, die stokjes op het bord schrijft, en dan krast Jepisjka met zijn griffel sprokkelhoutjes op zijn lei. In de pauzes komt Mitritsj, de conciërge, zodat de kinderen de ramen niet stukslaan of zich misdragen. Zodra iemand begint te huilen vanwege een vechtpartij of omdat hij zijn moeder mist, brult Mitritsj: ‘Wat nou weer! Aan het werk!’

En zo verstreken vele dagen. Op het erf ging de hond Voltsjok dood. Jepisjka’s vader kocht ‘in de meute’ een andere samowar. Jepisjka kreeg een broertje, Sanja. Jepisjka reed hem een zomer lang op een karretje rond, en met de Sint-Petrusvasten* ging-ie dood aan z’n buik. Jepisjka’s hart sloeg ijler en rapper, en op zomeravonden trok hij het veld in en treurde: om een ver bos, een ster, de lege dorpswegen. En hij hield van een meisje dat niet bestond en dat hij nooit zou ontmoeten.

Op de dorpswegen vond hij eten en menselijke onsterflijkheid uit.

Niet lang daarna belandde Jepisjka in het leger. Hij liep over een exercitieterrein, hanteerde een geweer, en in zijn ziel had hij een onbeweeglijke loden last liggen. Toen overkwam hem iets raars: zeven dagen hoefde hij niet naar achteren. Ging hij slapen, dan stroomde in zijn buik het water zinloos rond. Om hem heen britsen, gesnurk, zweet, stank, maar in Jepisjka’s binnenste waren koele avondlijke dorpswegen en moeder die met het avondeten wachtte. De uitvinder van het hart zou een klap voor z’n smoel moeten krijgen!

Jepisjka raapte zijn moed bij elkaar en ging naar de dokter. Vertelde hem wat er aan de hand was.

‘Wát?!’ loeide de dokter.

Jepisjka weer: ‘Ik hoef al acht dagen niet.’

‘Maar daar is veel geld mee te verdienen! U bent een fenomeen, Baklazjanov! Zo iemand zie ik voor ’t eerst. Afijn, kleed u uit.’

Bij het weggaan pakte Jepisjka per ongeluk een potlood van de dokterstafel.

‘Neem maar mee als aandenken, Baklazjanov,’ zei de dokter.

Jepisjka aaide een zwart pennendopje van de dokter.

‘Alstublieft, Baklazjanov, neem dat ook maar mee. En hier hebt u de pen. Vindt u hem mooi?’

De dokter bleek een argwanend man te zijn: een deurknop pakte hij alleen met een handschoen aan. Als iemand in zijn spreekkamer iets oppakte of betastte, dan gaf de dokter het hem meteen als aandenken mee: een dop, een lamp, honderd sigaretten, een doktersjas.

Hij was een vreemde, maar serieuze man.

Een dag of twee later liepen Jepisjka’s darmen leeg en knapte hij op.

Zo ging Jepisjka’s leven maar door, zonder maat en zonder dood, in een oceaan van eendere dagen, totdat hij een buiteling maakte en een echt, onsterflijk mens uitvond die altijd op aarde bleef en nooit meer afscheid nam van het stro, de gevlochten heiningen, de stille wegen en zijn moeder.

==

UITVINDER VAN HET LICHT, VERWOESTER VAN DE SAMENLEVING, VERNIETIGER VAN HET HELLEVUUR.

==

Je verheft de wereld op je zwakke handen,

Wat je wilt, bemint – het is van jou.

Je bent bang, je woorden zijn doof,

Jij bent liefde, jouw hart is in het mijne.*

==

==

Het is nog nacht. Kalmeer, mijn onvermoeibaar hart. Op dit uur koelt zelfs de woestijn af van de dauw, het gras ruiselt niet en de wind moppert niet. De wereld is voor een lange sterrennacht verstorven. Misschien komt het hart in een mens morgen weer tot leven en smelt de aarde in een blauwe afgrond van liefde.

Mijn dierbare vriend en halfbroer van vaderszijde Jelpidifor! Herinner je je nog die herfstnacht om drie uur, toen we in het veld op het gras lagen? We hadden veertig werst gelopen. Jij kwam van je lief in een ver en desolaat dorp, terwijl ik gewoon over de aarde rondliep en me afvroeg hoe ik haar tegen de zinderende hitte kon beschermen. Jij straalde toen, en was anders en beter...

==

Nu heeft Jepisjka licht uitgevonden. En magneten geïnstalleerd waarmee het daglicht het magnetische veld heeft opgeschud en elektrische stroom wordt opgewekt. Met die stroom liet Jepisjka een zelfgebouwd schip over zijn vertrouwde rivier varen. Voor het eerst vervoerde het licht van zon en maan een zonderlinge man over het water.

Sindsdien had niemand een ander meer nodig: Jepisjka had iedereen laten zien hoe je zulke machientjes maakt, en iedereen was rijk geworden. Droogte, Siberische wegen, de weg naar een ster, miljoenen geboren kinderen – niets was griezelig meer. Onverzettelijk werden voor de winter duizenden augurken gepekeld, en iedere dag werd in iedere pot rundvlees gekookt. De enorme, vochtige aarde was als een warme hut geworden, als de borst en de melk van een vrouw. Armen eromheen, en zuigen maar.

Ook de hemel was weldadig geworden: ingenieur Anikejev vloog met een interstellair lichtschip naar Jupiter en nam vandaar een nieuwe koolsoort mee terug en een kist met een of ander duiveltje erin. Het duiveltje vond op aarde zijn draai en trouwde met een blauwogige juffer die romances uit de tijd van de revolutie zong.

Op aarde waren geen staten, maatschappijen, vriendschap of liefde meer: de ene mens had de andere alleen nog nodig bij gebrek aan brood. Iedereen pootte Jepisjka’s machientje in het zand, en dan deed het alles voor hem.

Een bewoner van de Ararat bouwde een ondergrondboot die door de kracht van Jepisjka’s machientje naar de schoot van de aarde werd gestuwd, waar de Araratter verdween en zich vestigde.

Jelpidifor Baklazjanovs machine ontsloot het heelal: het werd een vrouw en moeder voor de mens en was geen wrede feeks meer. Zelf maakte Jelpidifor met Apalitytsj tripjes naar de maan om te drinken. Het heelal was een kruik met melk geworden, voor iedere neet, iedere worm, ieder onsterflijk lichaam gold: baad erin, leef, voed je en denk. De mens werd dikker. Het hele heelal was een oceaan van kracht geworden, want licht is de alomtegenwoordigste kracht, afgezien van zwaarte- en aantrekkingskracht.

Maar licht is slechts een van de vormen van aantrekkingskracht. Elektriciteit is de verstoring van de aantrekkingslijn tussen twee lichamen.

Jelpidifor leefde maar en leefde maar, en dacht: ik ga niet dood. Op de verre, naamloze ster waar hij naartoe gevlogen was, zag hij het einde van het heelal: Jepisjka stond als een punt aan het einde van de laatste door de Melkweg beschreven spiraalkrul. Verder was er niets te zien, en Jepisjka betreurde het dat hij een mens was en wilde onsterflijk zijn, zodat hij genoeg tijd zou hebben om kracht te verzamelen en een veroveraar, een bewoner te worden van hetgeen voorbij het laatste sterretje, voorbij het spiraalstelsel van de Melkweg onzichtbaar was.

Jepisjka keerde terug op aarde, bracht een avond door met Apalitytsj, die een vlieger voor Vaska aan het plakken was, praatte met hem over allerlei wonderlijke dingen en legde zich uit weemoed in de voorraadschuur te slapen. (Apalitytsj had uit tijden van weleer nog een voorraadschuur, waarin warme, dikke wandluizen gaaf en ongeschonden hadden overleefd.)

In Jepisjka werd een nieuw gevoel geboren. U weet wel, zoals dat in vroeger tijden ging: je loopt over straat, er komt je een mooi, vriendelijk meisje tegemoet, een golf van spanning en vreugde overvalt je – en je gaat naar huis en zwijgt.

In Jepisjka was echter geen liefde, in hem was duisternis, en het geritsel van een grote, maar onhandige kracht.

Deze kracht stroomde uit Jepisjka over de hele levende aarde en de mensen uit. Aan de verre, naamloze ster waarop Jepisjka had verkeerd kwam een staalkabel te hangen die voorkwam dat levende lichamen vergingen en wegrotten in benauwde graven.

En de verte voorbij de naamloze ster vernietigde de hellebodem van de dood.

Honderd jaar later lagen Jepisjka en Apalitytsj weer in de voorraadschuur op hun pelsjekkers: voorbij de laatste ster bleek de vrijheid te liggen – het niets – een wonder: zij ontstond, flakkerde, verdween, wervelde en zweefde weer voort zonder tal, gewicht of ruimte. Er waren zoveel heelallen als je maar wilde, en allemaal verschillende. Een rivier vol. Er bleek nergens een heer of wet te zijn; maar wet, heer en vorm waren slechts ogenblikken van een onuitsprekelijke vrijheid, die ook onvrijheid was.

Tegen de ochtend viel Jelpidifor in slaap onder het gesnurk en de stank van Apalitytsj. Apalitytsj werd wakker van een wandluis in zijn oor, maar Jepisjka kwam niet overeind – hij was gestorven aan zijn eigen kalmte, want hij had met alles afgerekend, was overal achter. Rond het middaguur legde Apalitytsj het lichaam van deze laatste schurk en fielt onderaan de heining.

==

1922

==

DANILOK

==

==

Een lief klein biggetje

Wil naar binnen gaan,

En een rottig kippetje

Moeit zich ertegenaan...

Een trekzak bespeelt de bassen.

==

We liepen een hutje in – stilte, duisternis, huiver. Waar woonde hier de kleermaker die van een gewone broek een rijbroek maken kon?

‘Wacht,’ riep Jelpidifor, ‘wat me te binnen schiet: levende mensen stinken.’

We snoven de lucht op: deze was overal zuiver, maar ineens rook het naar shag en verbrande baardharen.

‘Daar heb je de kleermaker – kom tevoorschijn!’

Een slaaptuigage kraakte, een onzichtbaar, schriel lichaam snoot z’n neus en gromde. Omwille van het licht en de beleefdheid stak ik kalmpjes een sigaret op.

‘Goeiedag, Danil Danilytsj! Uit de veren!’

‘Wees gegroet, rechtgelovigen,’ daverde opa Danil, de kleermaker, als met een moker op een stuk ijzer. Wat een stem was er in de zuivere lucht, de stilte en het donker bewaard gebleven! Als een augurk ’s winters in een tonnetje.

We staken een petroleumpitje aan. Een bankje, een tafel, water in een emmer en een donzig puttertje, diep in slaap in de warmte onder het plafond. Danilok zette zijn bril op en bond hem met een touwtje aan zijn oren vast: een hulpstuk van eigen maaksel. Danilok was somber, bedaard, en had iets van een droom en brood tegelijk: bruin, vriendelijk en een beetje warm, als kruim. Hij was gemaakt van schoenleer: als je een haal over zijn wang gaf, bleef er geen kras op achter. Maar in zijn gele ogen stak venijn en ijdelheid: Danilok was een duivelse kerel, een schurk, een zanger en nog niet aan de vrouw. Voor ouwe vrijsters kocht hij zondags limonade. Hij was niet getrouwd omdat hij geen geschikte, vriendelijke vrouw had gevonden, en naderhand had hij een puttertje gekocht.

‘Dus ik moet twee rijbroeken voor je maken, zeg je?’

‘Ja, liefst wel, Danil Danilytsj.’

‘Zozo. Eén rijderbroek haal ik er wel uit, voor een tweede moet je materjaal kopen,’ zei Danilok peinzend, en hij keek over zijn bril heen.

‘En wat is uw prijs?’

‘Nou, dat is dan voor u één muljoen, om thee van te drinken.’

‘Prachtig, prachtig,’ zei Jelpidifor, de intellectueel. ‘Tot ziens.’

‘’t Beste. Moet ik u misschien bijlichten?’

‘Hoeft niet, we komen er zo wel uit.’

We gingen op weg naar het hoger gelegen klooster. De huizen hier hielden miraculeus stand: op palen en stenen. Vanuit de stad stroomde alle drek deze kant uit, en als boven iemand zijn behoefte deed, vlogen de spetters bij Danilok tegen het raam. De behuizing was overal wankel en gevaarlijk. Lopend noch rijdend te bereiken. In het voorjaar en in de regentijd veranderden Danilok en zijn buren in inboorlingen en werd er over hen geschreven in de kranten, maar die lazen ze niet. In de oude tijd probeerde de politie de hele bevolking hier altijd weg te jagen zodra het voorjaar naderde. Maar niemand ging weg – ze klommen op het dak, sleepten ook hun kindertjes, biggen, haan en samowar mee naar boven, en bleven daar zitten. En als ’s nachts het water steeg, krukjes voor altijd wegdreven en het kalf in de vloed stikte, begonnen de bewoners op het dak ook te brullen. En ’s morgens zwaaide de diender vanaf een heuveltje. ‘Ik zei het nog zo,’ waarschuwde hij. ‘Maar je wilde je lorren sparen, dus ga nou maar vasten, slijmheilige.’

En als het na twee dagen een beetje opdroogde, hengstte de diender de bewoner in z’n zij.

Van die dingen.

De volgende dag kocht Jelpidifor op de markt zijn eigen broek (er zat een merkje in). Hij naar Danilok, om hem eens flink aan te hoesten, maar Danilok was naar het dorp vertrokken. En dat was dat.

Onderweg schaterde Danilok het meermalen uit: ‘Groot zijn Uw daden, Heer!’

Na aankomst in het dorp verkocht hij zijn hutje en kocht een paard. Hij reed ermee naar de Don om het dier te drenken en verdronk het.

‘Masjka, Masjka, kom nou op het zand, toe nou. Mijn lieverd, trappel met je benen, blaas je vol lucht, bevrijd jezelf, Masjenka...’ Danilok praatte een hele tijd op het dier in en hanteerde de leidsels, maar zelf kon hij niet zwemmen.

Zo dreef zijn eenogige merrie met de stroomversnelling mee, een stille kreek in, en zonk naar de bodem.

‘O, dierlijk creatuur dat je bent,’ zei Danilok, en liep een hutje in.

Een, twee weken woonde hij in het dorp; at alles op en ging toen uit bedelen. Hij struinde het hele district af, geplaagd door weemoed. Het werd herfst, de wind jankte in de draden, de oeroude grafheuvels werden van alle kanten omwaaid en Danilok stapte met een zakje aardappels voort. Hij was oud geworden, had niemand die liefde of medelijden voor hem koesterde. Het was alsof iets lichts het verdriet op aarde beknelde en iedereen zich ooit huilend tegen elkaar aan zou drukken. Dat zou gebeuren als er een overstroming, droogte of een verwoestende ziekte aanbrak, of als uit de Siberische taiga het in opstand gekomen beest in een zwerm tevoorschijn zou komen. Alleen verdriet geeft de mens een hart.

Danilok werd een armoedzaaier en kreeg veel lief.

In het afgelegen dorp Volosjino, in een ravijn, gaf een oud vrouwtje Danilok onderdak: ‘Kom hier maar wonen, ouwe man, we hebben piepers, in het soort kleren dat wij dragen moet je nu niet rondlopen en je eet me vast niet de oren van het hoofd, zet je stok maar in een hoekje.’

Danilok woonde tot het voorjaar bij het oude vrouwtje. De hele winter kreunden ze ’s nachts allebei van de honger, de ijzige kou en oud zeer. Daniloks ziel was geronnen. Keek hij uit het raam: sneeuw, storm, een begraafplaats op een heuvel, een stille dag die ten einde liep. Waar kon je hier heen?

Het lentewater bulderde door het ravijn, de wegen droogden op, in de dorpsstraat kwamen de mussen tevoorschijn. Danilok begon te pakken.

‘Heb je niks nodig?’ vroeg het oudje.

‘Nee,’ zei Danilok.

‘Nou, ga dan met God.’

‘Vaarwel, Loekerja.’ En Danilok ging op pad.

De wind was stil en ijl, als tere muziek. Op de kale, door water en lucht omspoelde grafheuvel slaakte Danilok een zucht, keek naar het verre zoompje bos, naar de trillende heiige lucht en naar al het levende en verre, daalde vervolgens af en dronk wat water uit een stroom.

Het kleine riviertje mondde uit in de meren, en erachter walmde het dorp, kraaiend met zijn hanen.

Niets was afgelopen – alles begon.

En Danilok stapte almaar voort, als door zijn droevige vreugde zelf bij de hand genomen en meegevoerd.

==

1922

==

NAZATEN VAN DE ZON

Ik ben de hoeder en chroniqueur van de ontvolkte aardbol. Eenzame heerser over bergtoppen, vlakten en oceanen. Oude tijden zijn op aarde aangebroken, alsof ieder moment gletsjers zuidwaarts kunnen trekken en berken naar het eiland Ceylon verhuizen.

Maar zachtmoedig en onsterflijk is boven mijn hoofd de blauwe hemel, kalm en helder mijn bewustzijn, vast en manhaftig mijn veelbeproefde mensenhand: wat ik niet wil laat ik niet gebeuren, achter mij liggen eeuwen van arbeid, catastrofes en een lichtend denken. In de hoogte, op de zich voortbewegende sterren, is mijn aardse mensheid – pelgrim en denker. Vóór mij zijn de Middellandse Zee, armzalige organismen, warmte en een gelijkmatige, treurende wind.

Mijn oude, geliefde aarde. Hoeveel gevechten, arbeid, sprookjes en liefde hebben wij wel niet beleefd! Hoeveel van mijn denken is er wel niet opgegaan aan jouw vernieuwing. Nu ben je helemaal mijn huis. Er waaien gelijkmatige zoele winden, in de oceanen circuleren warme stromen langs banen die de mens gewezen heeft. In bergketens zijn voor de luchtcirculatie gangen uitgebroken. Gloeiend heet snelt een zanderige Turkestaanse wervelwind richting de Noordpool. Sinds jaar en dag is het ijs van de beide noordelijke oceanen ontdooid, zijn alle grote werken volbracht en alle diepe dromen verwezenlijkt.

Het is stil geworden op aarde, en ’s nachts hoor ik de gang der sterren en de siddering van het vocht in de boomstammen.

Er zijn geen catastrofes, spasmen en razernij meer in de natuur. Noch is er verdriet, blijdschap of verrukking in de mens – er is alleen het stille licht van het bewustzijn. De mens leeft niet meer, maar is bewust. Bewustzijn. Mijn hele leven heb ik je gediend in de gelederen der mensheid, en dankzij jouw kracht zijn de mensen nu verhuisd naar een verre ster, waarmee ze zich door het heelal bewegen.

1924. In dat jaar werd er in de krochten van de kosmos iets geboren, opgeschrikt, en omgaf een zinderende vlam de aarde. Noorderlicht laaide boven Europa, en de kleinste bergen veranderden in vulkanen. De beide magnetische polen begonnen over de aarde te dolen, schepen raakten uit koers. Misschien was deze grote beroering teweeggebracht door een komeet die onze sterrenzwerm was binnengedrongen.

In de winter van 1923–1924 bevroor de Middellandse Zee, er viel geen vlokje sneeuw en van Calcutta tot Archangelsk en Lissabon knerste alleen een ijzeren vrieswind door de ruimte. De mensen leefden in afwachting van de dood. De hele winter werd de hemel door geen wolk of nevel bezoedeld. Kunst en politiek waren verdwenen, en onder de moker der elementen werd de menselijke samenleving zelf gereconstrueerd. Natie, ras, staat, klasse – het werden ongerijmde, zinloze begrippen, wat restte waren louter ongelukkigen en helden. Ongelukkigen zochten hun heil in kerken, kunst, geestelijk genot; helden trokken ten strijde tegen de wereld, tegen de ontketende materie. Deze helden waren geen eenlingen, maar reusachtige collectieven: communistische partijen en reusachtige brokken arbeidersklasse en jeugd.

De sociale revolutie voltrok zich snel, wereldwijd en zonder lijden, want er was een tweede opgave gerezen: een opstand tegen het heelal, zijn reconstructie, zijn herziening tot een element van de mensheid, en deze nieuwe, grote en grootse revolutie vernietigde alleen al door haar voorgeborchte en haar ademtocht, die al het krachteloze en misplaatste verzengde, de verrotte mystieke bovenlagen van de mensheid, zodat alleen nog mensen overbleven zonder gevoelens of hart, maar met een exact bewustzijn en een cijfermatig verstand: mensen die het lang konden stellen zonder vrouwen, eten en drinken, die de natuur bezagen als een zwaar, ongepolijst overhangend rotsblok en niet als een god, een wonder of het lot.

De overgebleven mensen geloofden in hun brein, hun machines, en het leven op aarde was eenvoudig, stil en rustig, je zou haast zeggen: rein; iedereen zag het gevaar, maar sidderde er niet voor, men dromde juist samen en organiseerde zich ertegen. Met als resultaat dat de gehele mensheid en de gehele natuur als vijand tegenover vijand stonden, met daartussenin een dikke laag van machines en installaties.

De mensheid zag, was bewust, dacht, deed uitvindingen en veroverde zich een leven via de verovering van het heelal. Machines werkten en kneedden uit de mismaakte, vormeloze en wrede aarde een huis voor de mensheid. Dat was het socialisme.

Een intense, stille, peinzende mensheid. Een bulderend, vechtend leger van machines vol geconcentreerde kracht in een sfeer van elektriciteit en vuur, dat onvermoeibaar en genadeloos aan de materie knaagde.

Socialisme is de heerschappij van het menselijk denken op aarde en overal elders, dat wat me voor ogen staat en wat ik ooit zal bereiken.

Uit volkeren, staten en klassen schiep de klimatologische catastrofe één mensheid met één bewustzijn en een nimmer slapend werktempo. Het beeld van de ondergang van het leven op aarde baarde in de mensen een kuise broederschap, discipline, heldendom en genialiteit.

De catastrofe werd voor de mensheid een leraar en leider, zoals catastrofes dat altijd waren geweest. En omdat alle toekomstige krachten zich moesten concentreren in het heden, werd geslachtelijke en alle andere liefde uitgeroeid. Want als er in het mensenlichaam een kracht school die voor lange tijden generaties werkers schiep, dan wilde de mensheid het wegvloeien daarvan uit zichzelf bewust een halt toeroepen, opdat deze kracht nu, onverwijld, en niet morgen, werkzaam zou zijn.

Dus maakte het zaad van de mens geen kinderen, maar hersens, kweekte ze op en versterkte ze – dat was wat het dodelijke historische tijdperk vereiste.

Zo kwam de kuisheid tot stand, en zo werd de vrouw bevrijd en gelijkgesteld aan de man. Vroeger moest de vrouw te hard werken – ze schiep scheppers – om gelijk te zijn aan de man, want vergeleken met haar was hij een lapzwans en daarom had hij meer organische krachten.

Maar de mensen streefden onvermoeibaar naar een hogere vorm van vereniging en wisten dat deze vereniging niet kon bestaan zolang de niet vermorzelde, niet tot het einde bedwongen materie de ene mens van de andere scheidde.

Het ding stond tussen de mensen in en verdeelde hen tot in het stof. Het ding moest vernietigd worden.

En toen was daar het uitvindersinstituut van Jelpidifor Baklazjanov, waar het eerste model van de foto-elektromagnetische transformatieresonator werd gebouwd: een apparaat dat het licht van zon, sterren en maan omzette in gewone elektrische stroom. Dit was de oplossing van het energievraagstuk (de winning van een maximale hoeveelheid nuttige energie met een minimale levende inspanning), waarvan de gehele menselijke geschiedenis een manifestatie was. Het heelal werd hervonden als een doopvont van kracht – een woonstee voor wisselstroom van een ontzagwekkende sterkte.

Er was op aarde geen waterkringloop – het vocht was diep in de ondergrond verdwenen en stond daar doodstil. Het licht werd aan het werk gezet: machtige centrifugaalpompen begonnen te suizen en elektromagneten trokken het water naar de oppervlakte.

Op wortelsystemen van planten werd een wisselend elektromagnetisch veld van onwaarschijnlijke sterkte losgelaten dat binnen zijn bereik naar één geleidingsniveau streefde en daarmee voor de planten voedselelementen uit de grond hun lichamen in dreef. Zo werd droog graan uitgevonden, en slechts enkele culturen hadden nog vocht nodig.

Ikzelf, schrijver dezes, heb het grote tijdperk van denken, werk en ondergang meegemaakt, in mij rest niets dan een helderziend bewustzijn, en mijn hart voelt niets en pompt alleen maar bloed rond. Toch vind ik het grappig naar voorbije eeuwen te kijken: ze waren zo hartelijk, sentimenteel, literair en onwetend. Dat kwam doordat de mensen lange tijd niet in aanraking waren gekomen met de ruwe rug van de natuur en nooit het rommelen in haar maag hadden gehoord. De mensen beminden, zweetten, vermenigvuldigden zich, en een op de tien was een dichter. Wij hebben nu niet één dichter, niet één minnaar en niet één onwetende – daarin schuilt de grootsheid van ons tijdperk. De mens praat nu zelden, maar zijn mond is door het zwijgen fris en zijn woorden zijn exact, belangrijk en knisperend. Wij zijn vol eerbied en oprechtheid jegens elkaar – maar zonder liefde: liefde leidt tot verval, in aanwezigheid van liefde vertroebelt het bewustzijn en verandert het in een riekende drab. Onze tijd heeft de liefde verpletterd en laat haar nooit meer geboren worden. Dat is goed, wij leven op een belangrijke, onverbiddelijke plek en verrichten moeilijk werk. Wij hebben geen tijd om te glimlachen en elkaar aan te raken – we hebben nauwelijks genoeg kracht om te zien, bewust te zijn en de niet door of voor ons geschapen wereld te reconstrueren.

Ik heb een echtgenote, had een echtgenote. Ze is strenger en hardvochtiger dan een man, ze heeft niets van een zogeheten vrouw – een zacht en vormeloos wezen. Met hetzelfde ziende, bewuste, door ijzergruis van machines verweerde gezicht, dezelfde hand met mismaakte nagels als wij allen hebben.

Alleen zijn haar lippen dikker en vochtiger dan de mijne. En ze heeft ongeduld en vrees in zich: een moederkracht die zich nog in haar roert en niet in denken is omgezet. ’s Morgens loopt ze de elektromotoren en pompen na, neemt hun temperatuur op en leidt uit het klikken van de aandrijfriem het toerental af. Ik sta op het bordes van het resonantiestation naar haar te kijken: zo’n wezen kan alleen zijn voortgebracht door onze uitzinnige, jachtige natuur en de daaraan tegengestelde beweging van een wreed (wreder dan de natuur) en prachtig wezen: de mens, die besloten heeft het heelal door zichzelf te vervangen. Als iemand het in z’n hoofd zou halen haar te omhelzen of een ander, vergelijkbaar historisch gebaar te maken, dan zou ze hem niet begrijpen en geen gedachte aan hem vuilmaken.

De geschiedenis van de mensheid is haar moord op de natuur, en hoe minder natuur te midden van de mensen, des te menselijker de mens en des te zinniger zijn naam. In ons tijdperk is de geschiedenis tot extase gekomen: de ziel van het zonnelicht is blootgelegd, het licht pompt water op, maakt graan in krachteloze, stoffige woestijnen en voedt daarmee het brein van de mens.

Getal, berekening, gewicht – met deze eenvoudige uitvindingen werd de kleverige en hartstochtelijke, zinnelijke en verbrokkelende aarde veranderd in een woonstee van zingende machines, waar de muziek van het gematerialiseerde denken niet verstomt, waar de wereld als een cascade neervalt op het ontblote, wachtende bewustzijn van de mens. Met ieder geleefd, gewerkt uur kwam er een dikker ijzerdeksel te liggen over de afgrond die onder de mens loeide.

En toen kwam Baklazjanovs instituut met vliegmachines die door het licht werden aangedreven. Bewegen door een wisselend elektromagnetisch veld gaat heel makkelijk, en als de nimmer slapende Baklazjanov me niet voor was geweest, had ik de lichtvliegmachine zelf gemaakt. Is licht eenmaal stroom geworden, dan is het eigenlijk alleen nog een kwestie van montage. Uiteraard had deze machine geen propellers of motoren, daar zij bestemd was voor interstellaire wegen, voor luchtledige velden.

De mensen beraadden zich hierover en besloten van de aarde naar een andere ster te verhuizen na eerst de hele sterrenzwerm te zijn afgegaan.

En nu is de aarde leeg. De mens vertrok, bossen vielen op de steppen aan, wilde beesten maakten hun opwachting en zetten ’s nachts verschrikt hun jonge tanden in het beton van de werkplaatsen, die nog altijd verlicht waren en functioneerden opdat het vocht circuleerde en de aarde niet in zand en ijs veranderde. Maar in de werkplaatsen en de irrigatiestations liep geen mens rond, die was er niet nodig.

Waarom is de mens vertrokken en heeft hij de aarde aan de wilde dieren, planten en onvermoeibare machines gelaten? De mens, die zo zuiver en verstandig is!

Ik zal het vertellen. Toen ik jong was (nog vóór de catastrofe) hield ik van een meisje en zij van mij. Maar na een lange liefde voelde ik haar aanwezigheid in en met mij als een arm, als de warmte in mijn bloed, en was ik weer eenzaam en wilde ik een nieuwe liefde, zij het niet voor een vrouw, maar voor iets wat ik niet kende en nooit gezien had – een vaag en onwaarschijnlijk beeld. Ik begreep toen dat ook arbeid en de verovering van de wereld liefde zijn – een andere liefde, en niet die van jullie. Met die liefde klieven wij stukken van de wereld af, verenigen ons ermee en willen ons er nog meer mee verenigen, om van alles onszelf te maken.

De mensheid, door de catastrofe gecomprimeerd tot één fonkelend brok metaal, voelde zich na jaren van strakke discipline, van een gestaag, afgemeten, gedeeld denken en een gemeenschappelijke, in allen ziedende bewustzijnsgolf niet langer een mensenmassa, maar een vergroeid en fysiek tastbaar lichaam. De mensheid voelde de eenzaamheid en de roep van de weemoed, en zij vertrok, verliefd op de wereld, om er vereniging mee te zoeken. Deze menselijke liefde voor de wereld is evenwel geen gevoel, maar een gloeiend bewustzijn, een visioen van een onvoltooide, rebellerende, doelloze, onmenselijke kosmos. De mens houdt van het onmenselijke, dat aan hem tegengesteld is, en maakt het menselijk.

Waarom ik hier gebleven ben? Dat kan ik niet eens aan mezelf uitleggen. De mensen en ik zijn verschillende wegen gegaan – er zijn nu twee mensheden: zij en ik. Ik werk aan de onsterflijkheid en schep die onsterflijkheid eerder dan ik sterf, en daarom zal ik niet sterven.

==

Het is nu avond. Ik heb Baklazjanovs brochure over de aard van elektriciteit gelezen. Hij heeft deze ontraadseld. Het lijdt geen twijfel dat elektriciteit niets anders is dan de inertie van krachtlijnen, waarbij de structuur van elementen door de aantrekkingskracht gelijk wordt getrokken. Verstoring van krachtlijnen en hun inertie ten gevolge daarvan, ontstaan als andere krachtlijnen elkaar gelijktijdig kruisen of anderszins op elkaar inwerken.

Baklazjanov was een zonderling die nooit sliep en permanent werkte, maar de mensen hielden van hem.

Het is al nacht. Geen ster zal sneller gaan, geen komeet zal zich voortijdig in de tuin van planeten boren. Wat een ratio van graniet.

Ik ging voort en was kalm. De ondervinding van elektriciteit is voor het bewustzijn wat ooit de liefde voor het hart was.

Wat zal er van ons worden? Ik weet het niet. Een naamloze kracht groeit in ons, kwelt en martelt ons, barst nu eens uit in liefde, dan weer in bewustzijn, dan weer in het janken van zwarte chaos en vernietiging, en het is me angstig en benauwd te moede, ik voel de beklemming in mijn aderen.

Wij hebben elektriciteit en licht voor ons karretje gespannen, en binnenkort doen we dat ook met de zwaartekracht, de tijd en onze laaiende ziel.

==

1922

==

AANTEKENINGEN VAN EEN NAZAAT

HERINNERING

==

Alle oude mannen slapen, van oudsher en alom. En wel zo dat belletjes van hun lippen spatten en vergeten snot eenzaam en vochtig in hun baard hangt. Het leven van een mens gaat via de slaap over in de dood. Een groot geluk en een lang leven doven ongemerkt uit, zonder kreten of pijn, zoals het avondlicht wegebt van de aarde

Als kleine jongen zag ik de oude Vasil Ivanytsj in slaap vallen met een onafgedraaid shagje op een vinger. Hij begon een papieren vaasje te rollen voor zijn gebruikelijke kwartonsportie, maar dit gewoonteklusje verdreef Vasili Ivanytsj’ ziel met afgepeigerde, schurende gedachten en al, hij keek naar een uithangbord met het opschrift ‘Apotheek’ en sloot zijn ogen; daarna deed hij ze weer open, bleef loodzwaar bij het uithangbord steken, maar zonder nog dat ‘Apotheek’ te zien, en liet zijn oogleden weer neer, als een grendel op zijn verstijfde hart, totdat het onder zijn oogleden begon te schuimen. Zoet moeten de dromen zijn in het voorportaal van de dood!

Daarna begon Vasili Ivanovitsj door zijn knieën te zakken (hij viel staande in slaap, terwijl hij een shagje opstak, plaste, naar het stollende avondrood keek of op een augurk kauwde – maakte niet uit wat). Langzaam gleed hij met zijn lendenen naar de aarde, bedaard kromde zijn ruggengraat zich – nog even en hij brak – totdat Vasili Ivanovitsj met het uiterste puntje van zijn uitgemergelde achterwerk de kopjes van de grassprieten raakte, en dan wierp het gras hem met zijn gekietel omhoog en las Vasili Ivanovitsj weer: ‘Apotheek’, waarna zijn bloed meteen weer tot kwas verzuurde en hij naar de aarde zakte, als deeg uit een pot.

Nikanor daarentegen was anders. Vasili Ivanovitsj was een bonk van een kerel, maar Nikanor was enkel een gluiperd, zij het een bariton en domoor. Als je hem achter een schutting zou neerzetten en zeggen: ‘Trek je scheur open, Nikanor’, dan gaven ze je voor Nikanor ongezien een halve roebel, terwijl in werkelijkheid geen broek aan z’n gat bleef hangen. Nikanor liet ze uitsluitend per speciale opdracht naaien door zijn vriend en tevens beroemd liedzanger Ioann Mamasjin. Een ambachtsman had ooit bij Mamasjin met een goeie watjekouw van twee jukbeenderen één gemaakt – in een scherpe hoek. De volgende keer had diezelfde vechtersbaas en chirurg Mamasjins tronie weer in een fatsoenlijk gelaat veranderd. In een derde, razende en lange knokpartij tussen de Tsjizjovka en de Voermanswijk* had Gavrjoesjka, de kachelbouwer, Ioann Mamasjin een peut op z’n oren willen verkopen maar een of andere ademhalingsspleet geraakt, waarop Ioann was gaan blèren als een aartsengel.

Zo had Gavrjoesjka voor Mamasjin uit zijn gewone strot een stem gefabriceerd. En sindsdien had Mamasjin een ander uithangbord boven zijn bedoening hangen. Hij had de schilder en vrouwenchirurg Autonom ingehuurd en hem de volgende tekst gedicteerd: ‘Ioann Daniilovitsj Mamasjin, broeken-, jassen- en eleganterijsnijder, alsmede liedzanger en ik neem opdrachten aan voor apostelvieringen en overige plechtige vigilies.’

‘Dat is verdomd lang!’ zei de schilder Autonom toen hij deze tekst opkreeg.

‘Zet het er nou maar een beetje slim op en doe om het einde een goddelijk randje,’ instrueerde Ioann Autonom.

‘We verzinnen wel wat, het wordt zowel goddelijk als prachtig,’ zei Autonom en hij sopte door de modder huiswaarts naar zijn vrouw Autonomicha en zijn kinderen.

’s Avonds, als Ioann knoopsgaten zat te festonneren, vroeg zijn moedertje, rommelend in wat oude lorren: ‘Blèr ’s wat, Vanjoesjka.’*

En Ioann (zoals de hele straat hem sinds het overtuigende uithangbord noemde) blèrde. Zijn stem was na Gavrjoesjka’s operatie inderdaad mooi, vriendelijk, enorm en onstuitbaar geworden. Alsof een groot en warm iemand je hoog optilde, stevig vasthield en in je oor huilde.

Na het werk bleven ambachtslui bij het open raam staan en zeiden: ‘Barst los, Vanil Danilytsj!’

‘Van je fiefaldera, vriend, dat de neten ervan creperen!’

‘Bezorg me een traantje, Vanjoesja!’

‘Tetteren maar, vriend!’

En Ioann bulderde er vrolijk op los. Ik was toen nog klein, maar ik kan me zijn liedjes nog herinneren. Ze waren duidelijk en simpel, zonder woorden en gedachten, met alleen een menselijke stem – en daarin weemoed:

==

Bulder in ’t veld, o storm,

Besneeuw de paden voor mij,

Snel wit als een vogel voorbij.

Och, mij zijn nu het leven,

Berken en gras om ’t even...

==

Ik kwam te weten dat Rusland een veld was, op paarden en rivieren bewoond door rovers, gewezen ambachtslieden. En zij stoven door de steppen en over de oevers van diepe rivieren met een lied in het hart en een helblauwe vrijheid in handen.

Ik groeide op, en Vasili Ivanovitsj, Nikanor, Ioann Mamasjin – allemaal waren ze hun weg gegaan: de een was gestorven, een ander was zwerver geworden of voor altijd bedaard, tot rust gekomen, legde zijn pekdraad te weken, keek nu en dan naar de stille betoverde straat en sliep als een marmot in de lange Russische regennachten; weer een ander lag op de kachelbank en genoot ’s avonds van zijn zoon, hoe die boeken las, en dacht tot de ochtend na.

Onlangs liep ik in m’n eentje over het veld langs een vers gemaaide akker. Net als in mijn kindertijd brandde er een avondlijk kampvuur aan de hemel en verstilde de zon, al ondergedompeld in de verre bossen. Eenzelfde vreugde en stilte heersten in mij. En in de verte begon ineens een vertrouwde, vergeten stem een lied te zingen. Daar trok een paar ossen een kar met zware rogge huiswaarts naar het dorp. Achter de kar liep een opa met zijn kleindochtertje. Zij was het die in haar eentje zong:

==

Mijn lief is niet weeromgekomen.

Hij is niet op het land, niet in het dorp.

Ik zie mijn lief alleen nog maar

Op zijn portret en in mijn dromen...

==

En nu kwam ook het dorp in zicht: een drom boerenhutten met een gestapeld dek van roggestro. Vandaar waaide rook aan en geurde het naar gebakken aardappels, melk, zuigelingen en de rokken van hun moeders. Rondom was het stil en wonderschoon.

Gister was ik in het dorp en ontmoette er Autonom. Hij was inmiddels schoenmaker en geen vrije verloskundige en schilder meer. Ik had wel een praatje met hem willen maken, maar hij had geen zin: waarschijnlijk was hij mij vergeten. ‘De ballen!’ zei hij. ‘Ik ga even slapen, tot alle luizen in de kou verdwenen zijn.’ Hij stak zijn baardje in de hoogte en liet de lucht met een dikke snottebel uit een neusgat ontsnappen. En in zijn maag begon het te rommelen van de melk en de augurken.

Goeie genade!

==

1922

==

==

IVAN MITRITSJ

==

Een oude man, hij leek meer op een oud vrouwtje dan op een kerel, liep rond met een doek onder zijn onderkinnetje geknoopt.

Hij liep door de tweeduizend zielen tellende stad en zag toe op de orde: het wat, het waar en het hoe.

Hem had niemand nodig: hij was oud en werkte niet. Maar hij had iedereen nodig.

Of er kippen liepen of schuttingen stonden: Ivan Mitritsj verloor ze niet uit het oog. Je wist maar nooit!

Hij leefde van wat zijn dochter, naaister van beroep, hem gaf.

Iedere dag stuurde ze hem naar de markt aan het strand van de Don, om brood, rundvlees, groenten en zo meer te halen. En dan droeg ze hem op: ‘Kom een beetje vroeg terug, zodat we op tijd kunnen eten!’

Mitritsj stapte voort en verdween. Kwam niet ’s morgens, maar tegen de avond thuis. Misstanden knaagden aan hem.

Kippen zaten op straat klem in een stapel hout voor een bouwwerk. Ivan Mitritsj ging met zijn buik op het hout liggen en keek. In een smalle spleet onder hem ging een kip tekeer en kon haar vleugels niet uitslaan om eruit te springen.

Ivan Mitritsj verzon en construeerde uit twijgen, stro en touw een listig werktuig en wist ten slotte tegen vieren de dodelijk geschrokken kakelaarster los te krijgen.

Daarna toog hij naar de markt, die al aan het opbreken was, en kocht restanten, de smerigste, goedkoopste troep. Daarna sjokte hij stilletjes en ongerust naar huis, waar hij aankwam toen al voor de late dienst geluid werd.

Deemoedig hoorde hij de verwijtende woorden van zijn dochter aan, en toen het donker werd begaf hij zich op reis: de kip had in de stapel hout een ei gelegd, dat daar nu lag en om hem riep.

Op een keer liet hij zich door monniken verlokken tot het klooster toe te treden bij de God welgevallige Tichon: want diens heiligheid was groot, en in Gods tempels heersten schoonheid, spaarzaamheid en orde.

Ivan Mitritsj werd de eerwaarde Ioann en hij trok een zwart kleed aan. Maar na een week ging hij vanwege de saaiheid en de onwelriekende heilige olie terug naar huis, naar zijn dochter.

Hij liep naar huis. Op de markt verkocht een zigeunerjongetje een levend zwart teefje genaamd Laska. Ivan Mitritsj kocht het diertje, diepte uit zijn zak een stuiver op, nam een huurrijtuig, stak een sigaret op en reed weg met het meisjeshondje op zijn knieën.

En werd weer degene die hij was geweest.

En op een lentenacht, toen voorbij de Don de nachtegalen sloegen en zijn dochter een vrijer op bezoek had, droomde Ivan Mitritsj dat hij op de oever van de Don stond te plassen. En dat hij met het vele water dat uit hem kwam de Don liet overlopen, verdronk en stierf.

==

1921

==

==

TSJOELDIK EN JEPISJKA

==

Een venijnig kereltje haalde van tijd tot tijd zijn neus op en verroerde zich niet. Of hij sliep of dat hij ook nu iets in zijn schild voerde, viel niet uit te maken: zijn ene oog was niet dicht, maar een beetje toegeknepen. Hij lag onderaan een lemen afgrond op de oever van de Don. Meer naar beneden lag een bootje met visgerei, en boven hem waren een wei en een datsja zonder bewoners.

‘Terug, wegwezen daaro... daaro...’ mompelde het kereltje: hij sliep dus echt. Van de steile afgrond kwam net zo’n kereltje gesprongen, het leek zijn broer wel, alleen was hij nog schrieler en magerder, maar op het oog hartelijker.

‘Wie ’s dat nou? Wat is dat voor lapzwans? Waar komt die nou weg? En meuren dat die duivel doet!’

De dromende slaper, venijnig en meurend, hield op met snuiven: hij droomde dat hij zich zat had gegeten aan een runderlap en met andermans vrouw in het stro lag.

Het naderbij gekomen hartelijke mannetje hengstte hem met een reuzengrote knoet op z’n broek.

‘Wat ben jij voor lapzwans, vraag ik, en zit je hier de baas uit te hangen?’

In zijn droom gaf Jepisjka hier een eigen draai aan: ‘Doenja, Doenjasj... Wees niet bang, doe niet zo moeilijk! Die kerel van je kan de pestpokken krijgen, de kale satan...’

Maar die mepte hem flink in z’n middel, en Jepisjka sprong op.

‘Watte! Oei, ik... Doenka, duivel, Dnjepperse heks!’

De hartelijke Tsjoeldik knipperde met z’n ogen en zei: ‘Affijn... Doenka? Nee, knaap, lik je kwijl af en hoepel op naar de hut waar je uit bent komen kruipen, je kan wel zien dat...’

Als een dolle sprong Jepisjka op en zwom met broek en al naar zijn dorp aan de overkant van de Don. Daar werd in de klokkentoren geluid en hing een wolk van zwarte rook met een rode, ademende buik...

Tsjoeldik had vanwege z’n leeftijd ogen als draadjesvlees en zag een pas of vijf ver. Hij stopte een pijp en stapte in het bootje om naar z’n visnet te kijken, alsof het in de wereld één grote zaligheid was.

Bij Jepisjka, die scherp zag met zijn venijnige oog, brandde het hart van verdriet, en hij stoof uit alle macht de Don over. Aan de overkant greep Jepisjka een struik beet en bleef daar verzwakt aan hangen.

Buiten adem vloog hij de wei over, zijn broek bij de gulp ophoudend. Daar was zijn hut. Daar sliep zijn meisje in haar wiegje. Ze was doorweekt en wilde eten. Maar hij, Jepisjka, doolde almaar in z’n eentje over de droge hete velden en dacht aan God mocht weten wat, leefde zonder vrienden, zonder familie en zonder toevluchtsoord.

Nu sloeg het vuur van een naburige schutting over naar zijn hut, en Jepisjka draafde voort, voelend hoe zijn ziel oploste, hoe zijn bloed hem in de aderen stolde en zijn dorre hart danste.

Zijn hut tolde rond in het vuur en de wind; Jepisjka viel neer in het stof op de weg en kroop onmachtig verder.

In de wijde omgeving was niemand te bekennen. Het halve dorp laaide. En Jepisjka lag voor dood, vervloekt op de grond, als een witte steen uit een vreemde hemel.

De Don stroomde over de zandbanken en Tsjoeldik zat in zijn bootje midden op de rivier wormen aan haakjes te rijgen. Hij was daar thuis, voedde zich uit de rivier en dacht er na.

==

***

==

De verbrande Jepisjka lag een dag of drie ziek en verstomde.

Tsjoeldik groef voor hem een kuil in een hoek van het kerkhof, waar kinderen de boel bevuilden en rookten als de dienst aan de gang was, en hij begroef Jepisjka samen met zijn meisje.

Dat is dat, dacht hij, en ging naar huis.

Vijf dagen liep Tsjoeldik te zeulen met baarzen en snepen en kopvoorns, en hij gedacht Jepisjka niet één keer.

Op dag zes zat hij tegen de avond bij zijn kuilhut te dommelen en zag toen ineens Jepisjka voor zich – hoe deze bij zijn bootje lag te slapen en onsamenhangend over Doenka praatte. Als door een wesp gestoken liep Tsjoeldik naar het dorp en kwam zonder medelijden bij de bevuilde hoek van het kerkhof. Daar, onder een heuveltje, lag Jepisjka – in het dorp Koezma genoemd – te rotten.

Tsjoeldik ging op een klis zitten en wist niet meer waarvoor hij was gekomen.

‘Koezma, Koezja! Dat kan toch niet zo, laat ’r ’t rambam krijgen... of ben ik, hoe heet ’t...’

De Don mompelde op de zandbanken, en aan de overkant was het zwarte gat van een kuilhut te zien. Op straat gierde en gniffelde een harmonica met de meiden mee:

==

Al ben ik nog zo struis,

Vuilak, hou je poten thuis!

Al die mooie meneren

Kunnen mij niet repareren!

==

1920

==

==

DE POPE

==

Er was eens een pope en er waren boeren.

Komt op een keer een boer bij de pope en zegt: ‘Hoe zou ik mijn zoon nou ’s aan de vrouw kunnen brengen, vader?’

‘Aha, je zoon aan de vrouw brengen, aan de vrouw brengen dus! Jawel, je zoon aan de vrouw brengen!’

‘Aan de vrouw, vader, zeker weten. Hij geeft zich af met Masjka Bezroekina en loopt maar te bazelen!’

‘Jawel, je zoon aan de vrouw brengen!’

‘Ik heb eitjes, gierst en een kippetje voor u in het voorhuis achtergelaten, vader.’

‘Marfa, Marfia, nagel aan m’n doodskist!’

De keukenmeid Marfa kwam met de zoom van haar rok onder haar oksels geklemd aanhollen, en je kon haar blote dijen zien.

‘Pak wat hij hier in het voorhuis heeft gezet en berg het weg in de provisiekamer.’

De boer stond erbij en dacht aan zijn koe, aan Masjka Bezroekina en allemaal bijkomende materie.

De pope snoof en zei: ‘Kom morgen terug, vriend.’

‘Tot ziens, vader.’

‘Ga nu, mijn zoon.’

De boer kwam de volgende dag terug. Legde in het voorhuis een haantje en roomboter neer, dacht even na en liep de kamer in.

‘Goeiedag, vader!’

‘Goeiedag! Van wie ben jij er een, wat moet je?’

‘’k Ben van hier. Ik wil Stjopka aan de vrouw brengen, want nou geeft-ie zich af met Masjka en loopt maar te bazelen.’

‘Aha, je wil Stjopka aan de vrouw brengen! Juist ja! Je wil Stjopka aan de vrouw brengen, hij loopt maar te bazelen...’

‘En maar bazelen, vadertje, hij zegt niks meer, maar in zijn slaap praat-ie.’

‘Marfa, Marfia, ongehoorzaam kind!’

De blootbenige kwam aanhollen.

‘Pak dat spul daar... En kijk of het slot van het voorraadhok heel is. Doe de provisiekamer strikt op slot!’

De boer stond erbij en dacht aan allerlei beslommeringen.

‘Kom jij morgen maar terug. Ik moet over deze zaak nadenken. Die is van het grootste belang. Zoiets moet je in alle rust benaderen!’

‘Ja allicht, een kardinale zaak! Een geval van de hoogste orde, kan je wel zeggen, en Stjopka maar bazelen! Hij zwerft rond, de hompelende bosgeest. Ligt ’s nachts te draaien en knippert niet met z’n ogen!’

‘Afijn, ga nou maar, ga. Al dat geklets!’

De boer kwam de volgende dag terug. Legde in het voorhuis neer wat hij moest neerleggen en betrad de stille, koele vertrekken van de pope.

‘Wat moet je?’

‘Nou, ik kom weer...’

‘Aha, je wil Stjopka aan de vrouw brengen, die ’nachts ligt te bazelen. Kom morgen terug!’

‘Ja maar vader, ’t is zo bar ver lopen... En bovendien moeten we het hooi rijden, er is maar een pietsie over.’

‘Aha, je moet hooi rijden, een pietsie! Jij hebt geen tijd, maar vader pope wel! Vader heeft niks te doen? Jij Stjopka aan de vrouw brengen, en vader met de ellende zitten? Alles moet vader doen, alles in z’n eentje, jullie allemaal mag-ie uit de brand helpen, maar hij is altijd alleen! Wat klit je nou aan me vast, val je me lastig, staat zonder mij soms alles stil, wordt er geen zuchtje geslaakt, geen kind geboren? Nou? Moet ik soms een nar van je maken?’

‘Vader, wat zegt u nou, vader van me? Dat bedoel ik niet. Ik ben een duister, verdoemd mens... Dat gaat me boven de pet. Ik heb het aldoor over Stjopka.’

‘Aha, ga maar naar vader diaken!’

De boer bleef nog even staan, bedacht dat alles één pot nat was, dat de aarde niks te bieden had, en wilde weglopen, maar toen schoten hem de velden en zijn verschrikkelijke hut te binnen, en hij bleef staan.

De pope liep naar een andere kamer, hurkte achter de deur neer en begon door het sleutelgat naar de boer te kijken. Die keek strak naar de grond en fluisterde tegen zichzelf.

‘En jij maar schelden op je pope, me door het slijk halen, jij hebt die ijdelheid in jezelf ontketend, jazeker, zo eentje ben je d’r!’

‘Wat zegt u nou, alsof ik daar de persoon naar ben...’

‘Ho! Sta stil! Kijk me aan, wat voor hemel hebben we, een zwarte? Niet omkijken...’

‘Welnee. Een overdagse hemel, een doodgewoon dak... Ik moet dringend aan het werk, vader, ik zit in over de velden... Mijn ziel is zonder zonden, vader, in één woord: zuiver. Alleen leef ik zonder richting, en met wrok.’

‘Aha, met wrok... Nou, wegwezen, uit mijn ogen, geest van ijdelheid, geest van brutaliteit en lediggang! Marfia! Marfa!’

De boer ging stuurloos weg en trof in het voorhuis Marfa, de dijen ontbloot.

Buiten was de hemel, het dak van alledag, en van de boer geen spoor. De pope dacht nergens aan en zag het plafond. Marfa kwam binnen.

‘Wat doe je me aan, satanskind? Berg de spullen uit het voorhuis op in de provisiekamer! En doe de boel strikt op slot. Inspecteer het voorraadhok, schaamteloze lichtekooi! Dom wijf dat je bent... Ga weg!’

De boer sjokte langs de schuttingen en dacht aan alles op aarde. Uit de hut van Masjka Bezroekina kwam zijn Stjopka naar buiten. Hij bazelde iets, keek met liederlijke ogen naar de weg en klom over de schutting. De boer keek met smartelijke vaderogen naar hem. Toen zag hij om zich heen: ‘Verrek ook maar!’ En hij ging niet naar zijn hut, maar kroop in het onkruid en verzonk in gepeins.

==

1920

==

==

MAVRA KOEZMINISJNA

==

Mavra Koezminisjna Goretsjichina is een oud vrouwtje. Haar zoons zijn dood, haar kleinkinderen spoorloos, en haar schoondochters hebben haar weggejaagd en zijn hertrouwd. Mavra Koezminisjna verkocht toen inenen de oude geklede jas van haar man, zijn vest en zes paar sleetse viltlaarzen; ze beurde voor deze have elf roebel vijf en ging een rustig leventje leiden zonder lieden die haar bevoogdden en haar verwijten maakten. Sindsdien waren veertien jaar verstreken, zonder dat Mavra Koezminisjna de elf roebel had verteerd of zelfs maar aangesproken.

Mavra Koezminisjna hield van eten (zo at ze in de zomer gehaktballen, tijdens de vasten hield ze van vissoep, en soms kookte het tandeloze vrouwtje griesmeelpap voor zichzelf), mocht graag op bezoek gaan en zich aangenaam kleden in haar oude, weelderige trouwjurk met tournure.

Elf roebel hoef je van je levensdagen niet te spenderen als je van Mavra Koezminisjna leert leven. Je zult in ieder geval geen verkwister van je eigen geld worden.

Mavra Koezminisjna had thuis veertig potten staan. In plaats van bloemen kweekte ze daarin allerlei groenten: aardappels, wortels, ui, raapjes en dergelijke, en zelfs balsemienen. Die potten, weggegooid door verkwisters, verzamelde ze op straat, voor haar kamer betaalde ze nooit iets – in ruil daarvoor paste ze op de kippen van de huisbaas. Gehaktballen en andere voedingsproducten die niet in potten groeiden verwierf ze in ruil voor balsemienzaailingen.

Los van deze inkomstenposten was Mavra Koezminisjna van zichzelf een vriendelijk en hartig opoetje. Als ze weleens wat hartelijks tegen haar buurvrouw zei, kwam die met: ‘Koezminisjna, kom theedrinken, jam eten, ik snij een stuk pastei voor je af...’

En Mavra Koezminisjna dan: ‘’k Heb pijn in m’n lendenen, Nikitisjna... Wat voor jam heb je?’

Als Mavra Koezminisjna at, kauwde ze haar voedsel langdurig, kwijlend en haar maag tergend, waarmee ze een verhoogde nuttige afgifte van het voedsel bewerkstelligde; in de winter ging ze niet zonder noodzaak naar buiten (kou mergelt een lichaam uit). ’s Zomers zat ze in de warmte en de straling van de zon, om de calorische krachten van haar lijf te vermeerderen, en ’s nachts sliep ze diep, alsof ze graven had gedolven en erg moe was, dromend van zacht, voedzaam eten en lakense stoffen.

Zo heeft Mavra Koezminisjna tot op heden haar elf roebel en een stuiver in bezit, en ze zal ze waarschijnlijk alleen aan mij geven zodat ik haar ogen kan toedekken met die stuiver als haar verdwaalde doodsuur is gekomen.

Daarna – niet in een uur van dood, maar van leven – zal ik deze elf roebel tonen wat ze meer dan veertien jaar niet hebben gezien.

==

1926

==

==

ECONOMICUS MAGOV

==

In de gewezen stad Zadonsk (tegenwoordig is er een dorpssovjet) woont in de Straat van de Negentiende Juli een burger genaamd Ivan Palytsj Magov.

Zadonsk is een oud-Russisch kloostercentrum, een stad van godzalige oude besjes en kerkelijke goudsmeden. Het klooster voedde ooit de bewoners van deze stad (tweehonderdduizend pelgrims per jaar, bedevaartgangers van beiderlei kunne en andere voetreizigers), maar tegenwoordig, nu het klooster bestemd is als brandweertoren en radio-ontvanger, hebben de bewoners niets om zich mee te voeden. Vroeger voerde men over de onverharde wegen linnen naar de stad aan, maar nu wordt er door de ether radiomuziek aangevoerd.

Schoonheid in plaats van bezittingen!

Daarom zijn de bewoners overgestapt op een economische bestaansorde.

Ivan Palytsj is over het geheel genomen de meest succesvolle economicus van Zadonsk. Hij heeft al twaalf jaar één paar laarzen, en die zijn nog nieuw en geschikt voor langdurig gebruik. Ivan Palytsj is er door ervaring en eigen bezonnenheid achter gekomen dat laarzen vier vijanden hebben: de atmosfeer oftewel lucht, water oftewel hydra, houtbestrating en nodeloos rondlopen.

Na iedere tocht naar de stad of de onverharde omgeving ervan trok Ivan Palytsj zijn laarzen uit, veegde er met een lapje het stof af, smeerde ze in met was (bedaard en lichtjes om het leer niet nodeloos te irriteren), tilde ze heel voorzichtig aan hun lusjes op en liet ze neer in speciaal hiertoe genaaide water- en luchtdichte canvas zakjes vol droog haverstro dat jaarlijks werd vervangen.

Vervolgens werden de zakjes met eigenhandig door Ivan Palytsj vervaardigde houten knoopjes verzegeld en opgehangen aan plafondspijkers, waar de lucht droger was en de rust groter.

Dit was ook te begrijpen: voor de laarzen had hij zeven roebel neergeteld en zijn trouwerij was Ivan Palytsj op wel vierenhalve roebel komen te staan, maar deze extreme en gelijktijdige uitgaven waren met een zeker surplus terugbetaald door de uitzet van zijn vrouw: een huis met een omheind voortuintje, een schutting, een gemak en een schuur – allemaal bezit van grote duurzaamheid. En dan was er ook nog enig roerend goed aanwezig.

Maar wat laten laarzen na als ze afgedragen zijn?

Over Ivan Palytsj zou je een boek kunnen schrijven, en heel zijn economisch naadloze, zogezegd burgerlijk consequente figuur is te begrijpen uit het volgende slotakkoord: zijn potlood.

Ivan Palytsj was in de eerste klas van de parochieschool gegaan toen hij had besloten dat je van leren gek kon worden (dat jaar had de zoon van meneer Konsjin, een student die allemaal boeken gelezen en te ver doorgeleerd had, zich verhangen), maar het voornaamste was dat Ivan Palytsj zo snel mogelijk zijn eigen dubbeltje in de maand wilde verdienen, en dus was hij als knechtje in de kloostersacristie gaan werken.

En tot op heden had Ivan Palytsj sindsdien een en hetzelfde potlood – voor een heel leven bleek één potlood genoeg te zijn! Ziedaar de norm om het verstand van een instrumentarium te voorzien!

Daarbij had Ivan Palytsj zijn potlood niet gekocht, maar kosteloos gekregen van koster Sergej, wiens handen dit potlood niet meer paste daar het tot te kleine afmetingen opgeschreven was. Diezelfde koster Sergej bedacht en schreef stichtelijke verhandelingen, die hij op de markt afzette, en had daarom behoefte aan een nieuw, rationeler potlood.

De grootste vijand van een potlood is niet het schrijven, maar het slijpen. En de grondreden voor het slijpen is niet het verbruik van grafiet, maar idiote haast bij het schrijven, het uitoefenen van onnodige druk en het breken van dit kostbare materiaal, dat hetzij in de Oeral hetzij op de eilanden van Bachtsjisaraj gewonnen wordt.

Wat is moeilijker: grafiet winnen of een potlood breken? Ziedaar de grote wijsheid van de economie!

Iedere zwakzinnige die een potlood breekt moeten ze er te voet op uitsturen om grafiet te winnen!

==

1926

==

==

DE ZIGEUNERRUIN

==

Serjoga Tsjeptsov was een onbeduidende boer: zijn grond had hij voor hongerbrood.* Zelf stond hij voortdurend te trappelen om een reis te maken rond de wereld en aan de rand ervan de ware zin van het leven te ontdekken. In zijn jonge jaren had Serjoga als novice in het Mitrofanklooster gewoond; later, nadat hij in de relieken plukken lindebast had ontdekt, was hij overgegaan tot heiligschennis: toen de dienstdoende monnik was ingedut had hij een nest muizen en een wekker in de schrijn gelegd en was ondergedoken bij raskolniken* in de Oeral.

In negentienachttien keerde Serjoga terug naar huis. Hij was al een man op leeftijd, maar moest er voortdurend van worden weerhouden direct met zijn wereldreis te beginnen: ‘Wacht op mij, Serjoga – we kopen een stel paarden en dan gaan we kalmpjes op pad...’

Toen Serjoga veertig poed beschuiten had opgespaard kon hij het niet langer uitstellen, en we togen naar de stad om paarden te bekijken. Na de verkoop van zijn huisje had Serjoga geld voor een paard, maar ik had het mijne uitgegeven aan kruidkoeken en ik vervulde de rol van adviseur en hulpje.

‘Wat kost die knol?’ vroeg ik aan een zigeuner, want ik had verstand van paarden.

De zigeuner zat onder de pokputten en sproeten, alsof ze hem eerst met kokend water hadden overgoten en daarna besprenkeld met gier.

De zigeuner was vurig van aard en niet op zijn zigeunermond gevallen.

‘Dit is geen knol en geen paard – dit is een zuiver ros! Hier, kijk, z’n manen vallen vanzelf naar rechts, en zijn vacht is als het dons op de wangen van je verloofde! Dit is geen vacht, maar een tapijt! Moet je zien, z’n ogen glimmen als bij een duivel! Het is een angstwekkend ros...’

‘Geen loze praatjes, bajesklant,’ kapte ik de zigeuner af, ‘zeg op: hoeveel?’

‘Uit de grond van m’n hart en m’n ros – zevenhonderd’

‘Aha, zevenhonderd uit de grond van je hart, maar van mij krijg je honderdvijftig! Pak je geld aan en geef me een bewijsje!’

‘Ja, maar ik zeg je – het beest is vier jaar! Kijk dan – een machine! Kijk hier, zie die benen, kijk naar z’n tanden... Geen hoeven, maar stronken! Kom op, kijk hier, kijk naar m’n ros! Luister, wacht, luister naar wat ik je zeg! Zie ’m rennen, luister, zet je muts af en bid – geef me vijfhonderd!’

De zigeuner was compleet bezeten, rende rond met het paard, geselde een wond op zijn ruggengraat en prikte met zijn knoet in de onmachtige ogen van het dier, dat alleen maar sprongetjes maakte van pijn en mest onder zijn staart vandaan liet regenen van ontzetting.

Ernaast stonden twee andere zigeuners Serjoga op z’n rug te slaan en op hem in te praten: ‘Kom op, geef ons de vijf! Luister, we houden van je, geef ons de vijf.’

Ze trokken z’n mutsje af en bekruisten hem terwijl ze hem naar de plaatselijke kathedraal draaiden. Daarna zetten ze de muts weer op Serjoga’s door gepieker en nooddruft verwoeste hoofd en liepen als twee schoonvaders elk een kant op.

Toen kwamen ze weer terug, er werd geslagen, gehuild, gezworen, omhelsd, gebeden, geld getrokken (dat wil zeggen door Serjoga, de zigeuner had zijn wisselgeld al klaar) en weer weggestopt, ze vervloekten elkaar opnieuw en scholden nog harder.

‘Ga toch een hengst van z’n aambeien afhelpen, kale neet! Betaal ten minste voor de leidsels, gluiperige klootzak met je schurftebek!’

‘Ai, wat een schurk, wat een volk! Wat een volk! Hier, pak aan, pak alles aan! Jij bent in staat een heel mens op te vreten!’ mompelde de goeiige Serjoga en hij telde zijn geld neer voor de slaperige grijze ruin.

Ik waarschuwde Serjoga naar eer en geweten dat de ruin niet geschikt was voor verre reizen, maar Serjoga beschouwde de aanschaf van de ruin als een teken van zijn besluit en dringende haast om op het dier naar verre landen af te reizen.

Voor nu zetten we op de ruin koers naar ons dorp.

We gingen allebei te paard. Maar toen we het plein af gereden waren begon de ruin te snuiven, werd moe en verzette geen stap meer. Toen steeg ik af, trok een staak uit de dichtstbijzijnde schutting en begon de ruin er lichtjes van langs te geven. Hij zette zich in beweging.

Serjoga blij, ik liet de staak zakken en ging er zelf achteraan lopen. Maar de ruin bleef meteen weer staan. Ik liet ’m de staak weer voelen en zo liep ik de hele tijd door, me aan één stuk door afbeulend. Toen ik moe was van het werken klom ik op de ruin en ging Serjoga erachteraan lopen, de ruin aan het werk zettend met de staak en een vriendelijk woord.

De dag erna kwamen we verzwakt thuis. Serjoga zette de ruin achter een gevlochten omheining met een dak van stro erboven en ging uitslapen en zich klaarmaken voor zijn verre reis nadat hij eerst voor de ruin een poed of vier hooi had neergelegd en hem snijvoer had gegeven.

’s Nachts ging Serjoga eruit om de ruin te drenken. Toen deed zich een gruwelijk tafereel aan hem voor. Het was een maanbeschenen nacht, de dauw fonkelde, op straat waren idioten aan het lachen, en de ruin stond op het kale erf achter de dunne palissade als een spook in een avonturenwereld.

De ruin bleek na het snijvoer en het hooi aan het strodak van de schuur te zijn begonnen en dit alles met de gevlochten omheining en al te hebben opgegeten. Het dier had alleen de staken niet weg gekregen, al had hij ze wel afgekloven, er tevergeefs iets in zoekend om zich mee te voeden.

Toen Serjoga op de ruin af stapte, stond die te dommelen en was niet blij zijn baas te zien.

’s Ochtends kwam Serjoga bij me: ‘Nou, vader, wat een ellende – de ruin heeft mijn schuur opgegeten! Het moet wel een sterke donder zijn, alleen op zo’n beest kun je de wereld rond!’

==

1926

==

==

==

KROEJS

Het is zomer op het landelijke erf van huiseigenaar Kroejs. Fjodor Karlovitsj Kroejs is een verre nazaat van de Hollandse admiraal Cruys,* die ooit als scheepsbouwer bij Peter de Grote in dienst was in Pavlovsk, een stad aan de rivier de Osered waar deze uitmondt in de Don.

Op het erf van Kroejs groeien klissen, waartussen paadjes platgetreden zijn naar benodigde plaatsen. Van ’s ochtends vroeg tot zonsondergang is het op het erf een krioelen van insecten, en in de bodem kruipen wriemelende wurmen diep de grond in.

Kroejs zelf had zich na het middagmaal in de kelder te ruste gelegd. Het Russische continent zweefde zinderend in de zinnelijk vurige junizon en liet zich, ondergedompeld in de zon, duldzaam begroeien met graan, bomen, winden en een brij van ongeregistreerd, krijsend gedierte. Tegen het middaguur werd het rumoer van de reptielen altijd bijzonder luid, en daarom verkaste Kroejs dan naar de koelte van de kelder, in de nabuurschap van blinde, denkende wormen, wier leven in de levende dwarsdoorsnede van de kelderaarde aanschouwelijk was.

Fjodor Karlovitsj was nu achtenveertig. Van zijn twintigste tot zijn vijfendertigste was hij paardendrijver geweest op de diligence. De paarden hadden niet gelopen of gerend, maar zich voortgespoed in districtsdraf, en daarbij niet allemaal tegelijk, terwijl Fjodor Karpytsj (zo noemden ze hem op z’n Russisch) zich nu eens naast de paarden warmliep, dan weer op het dak van de diligence zat en uit verveling de ploegende boeren met zijn knoet dreigde af te straffen. Om de twintig werst (in totaal waren het er tachtig) trok Fjodor Karpytsj zo dicht mogelijk bij de wortel een haar uit de paardenstaarten om ze in de vissersnederzettingen aan de Don te verkopen.

Zo waren vijftien jaar zomaar verstreken. Veldwegen, verdriet, oude vrouwtjes op bedevaart en stille, oude huiseigenaars in de diligence hadden Fjodor Karpytsj geleerd te mijmeren.

Fjodor Karpytsj was niet getrouwd, want hij meende dat een mens niet zozeer door zorgen en arbeid opraakte en verouderde, als wel door vrouwen en echtgenotes, en dat armoede, alle mogelijke ongehoorzaamheid en misdaad op aarde voortvloeiden uit het gezin. En dan kreeg je ook nog eens een zoon die weleens een idioot zou kunnen zijn en het waarschijnlijk ook was, en alleen maar voor niets het leven vertroebelde.

Het leven op aarde zal standhouden zolang het zichzelf als iets kleins beschouwt; al het andere is een onvoorzichtigheid, zotteklap en kan tot je ondergang leiden. Vocht moet je met kleine slokjes tot je nemen – in één teug, gulzig drinken verkilt en schaadt de maag, bezorgt je darmwormen die je opvreten en vervolgens zelf van ondervoeding en weemoed creperen in de krapte en het stof van je kist.

Je moet zuinig zijn op je lichaamskrachten door ternauwernood en op je dooie akkertje te leven, alsof je iemand met tegenzin een oninbare lening verstrekt, en je bestaan slechts dulden uit medelijden met het ongelukkige leven zelf.

Zo was het zuinige wezen van Fjodor Karpovitsj’ aard. En hij had inderdaad een huisje met erf bij elkaar gespaard omdat hij kind noch kraai had. Fjodor Karpovitsj was inderdaad een soort tussenwezen gebleven: niet oud, en nog ver van de dood, zij het ook niet bijster tevreden met zijn geboorte.

Maar Fjodor Karpytsj was niet simpel, en ook niet bijzonder gecompliceerd – hij was ongekend, zoals alle mensen; ongekend, dat wil zeggen, geen register kende hem, en als hij al geregistreerd stond, dan maar ten dele, omdat registers daarvoor rubrieken tekortkwamen.

Gedurende winterse dagen en maannachten werkte Fjodor Karpovitsj aan zijn geschriften.

Ik was een visserszoon. Kocht als kind in opdracht van mijn vader paardenhaar bij Fjodor Karpytsj. Daarna werd ik schrijver, daarna ingenieur, daarna vakbondswerker. Daarna besloot ik al mijn rangen, onderscheidingen en bronzen medailles op te geven en keerde terug naar mijn geboortegrond aan de Don, naar haar koele, zanderige bodem, haar stille kreken en stenige zandbanken, waar zich in het ochtendgloren massa’s vissen uit het water laten hengelen.

Ik trok uiteraard bij Fjodor Karpovitsj in. We leefden samen, visten en klungelden wat aan.

Fjodor Karpovitsj zat ’s avonds soms te schrijven terwijl ik, jong als ik was, lag te slapen.

Op een keer, weer in de hitte, toen het niet te harden was en de libellen drensden, en Fjodor Karpytsj en ik in de kelder lagen uit te rusten, las Fjodor Karpovitsj me het een en ander voor uit zijn fundamentele werk Generaal geschrift over de aarde en de zielen der schepselen die haar bevolken.

Als mijn slordige geheugen me niet bedriegt ging het zo:

==

Je hebt geleefd, gevreten, bent gulzig en zwakbegaafd geweest. Hebt een vrouw genomen en je vlees uitgestort. Er werd een kind geboren, licht en naakt als een grassprietje in de boosaardige herfst. De wind sidderde over de aarde, wormen kropen in de grond, de kou knerste en de dagen kortten. Je kind groeide en vulde zich met de rotzooi en ijdelheid van de beestachtige wereld om hem heen. Maar jij was hem welgenegen en kalmeerde innerlijk bij zijn ogen. Je kwaadaardige, dierlijke en schandalige ziel bedaarde, en je verdoemenis sneuvelde.

WEn je kind werd groot en volwassen. Hij werd een man met een zwak voor zoetheden en de naaste warmte van een andersoortig lichaam, iemand die zijn blikken afwendde van het Grote en Onmogelijke, al dorstende naar dewelke het een pure en waarachtige mensenziel alleen maar past te verschrompelen. Maar je kind werd een man, hij vertrok naar een vrouw en straalde al zijn stervormende zielskracht in haar uit. Hij werd boosaardig, wijs met de wijsheid van allen die vreten en zich vermeerderen, en was zo voorgoed verloren voor de op hem wachtende sterren in den hoge. En de sterren begonnen te smachten naar een ander. Maar die ander was slechter en nog schraler van ziel: hij was helemaal niet geboren. En jij smachtte als een ster naar je kind en verwachtte van hem wonderen en vervulling van hetgeen bij jou in je jeugd teloor was gegaan door de aanraking van een vrouw en allerlei geestelijke verspilling. Je bent oud geworden door de jaren en door je vlees dat in een doodsslaap valt. Je bent weer alleen en zonder hoop, als vóór je geboorte in deze natuurlijke wereld. Ik hoor een hond janken, bezig zijn eigen ziel te plunderen. En zo is heel het leven om je heen een dief, en geen potter, en is het voor niks op aarde aangebroken als een middernachtelijk gloren.

WMaar wie zal voor de mensen hun hartelijkheid, hun vlees en centen beschermen? Wie zal in het krappe gedrang de warmte van het leven omschillen, zodat het een heet kooksel wordt?

==

Fjodor Karpytsj las, ik luisterde – en allebei slaakten we een zucht van geestelijke inspanning.

‘En, is het fijn verzonnen?’ vroeg Fjodor Karpytsj.

‘Fenomenaal!’ verklaarde ik, smachtend van een onverhoedse honger.

‘Zo is het maar net!’ zei Fjodor Karpovitsj afwezig. ‘Kom, we gaan koolsoep eten, anders worden we nog slap!’

We klommen de kelder uit en gingen op weg door de klissen en het onkruid op het erf, vliegjes, vlinders en overig gespuis uit hun koers slaand.

==

1926

==

==

EEN INNIGE NACHT

Het hart is een lafaard, maar mijn verdriet is dapper.

Smart en verveling om elf uur ’s avonds in het winterse, dorpse Rusland. Bitter en jammerlijk als het lot van een telegraafpaal in de trans-Kaspische steppe is in een Russische winter op het Russische platteland het lot van een mens wiens ziel overloopt.

Armetierigheid rondom, en dingen van weinig waarde. De sneeuwstorm buldert in het lege hemelruim en in je ziel is een tijd van troebelen* aangebroken.

De koudevijand was zo bar dat het zweet op je voeten bevroor. In de aderen, die uitgehongerd waren door de verre reis, was het bloed ingedikt tot stroop en de ijzige kilte ziedde als pek op de huid.

Het boerenvolk was serieus geworden en had zich voor lange tijd begraven in de stille, rokerige dorpen, waar het zijn onbekende, slaperige gedachten dacht – over het vee, over de jongste tijden, over alles. Het Russische volk is nadenkig ook al neemt het onvoedzaam voedsel tot zich. Wolfsnachten: eeuwen, een pikkedonker en de stomheid van boerenhutten, een onaards maanlicht aan de hemel, sneeuwjachten boven de rivier, de innige goedheid van de mens omdat hij de wereld begrijpt – al het zichtbare en onzichtbare vloeit, als water door de aardbodem, langs mysterieuze weg omlaag naar het hart en besprenkelt het leven.

Je rijdt op je gemak – de paarden zijn bij het ochtendgloren gevoerd en al hun kracht is door de ijzige wind opgezogen.

Je rijdt, en je ziel hunkert naar schoonheid, naar de zomer, naar een welzalig klimaat.

De winter is gegeven voor de vernieuwing van het lichaam. Je moet hem slapen in een warm, krap hol naast een tedere vriendin die rond de herfst een verse nazaat voor je werpt, zodat de tijden zich voortzetten...

Het was niet bijster snel gegaan, maar toch kwam het moment dat we eindelijk ons doel bereikten. Het was een gehucht van drie, vier boerenhutten. Honden blaften, er kraaide op dit ongebruikelijke uur een haan en in de schuren roerde zich ander levend spul, dat niet kon slapen en zich zorgen maakte om z’n leven.

Ik was gekomen voor een kleine aangelegenheid, meer uit geestelijke onrust dan uit wezenlijke noodzaak.

Op een lapje privégrond leefde hier een man die op het vlak van de menselijke samenleving weinig voorstelde, maar wiens wijsheid een eigen hartkamer had.

Bij het horen van het geblaf en het hanenhoenderlied was hij naar buiten komen zetten.

‘Goeiedag, Savvati Savvytsj!’

‘Gezondheid op uw pad! Wat voert u ’s nachts hierheen, toch geen ontroostbaar verdriet?’

‘Jij zou me toch niet kunnen troosten – je bent geen vrouw.’

‘Dat bedoel ik niet, ik vraag naar je innige staat.’

We gingen Savvati Savvytsj’ huisje binnen. Daar was het een woestenij. Er slingert een versteende homp oud brood, op een bankje ligt een jong hondje ziek en jammerlijk met innige ogen te rillen van de kou. Rondom is het kaal, kil, ontheemd, en het ruikt niet naar mensen. Je ziet meteen dat er geen vrouw is. Het ontbreekt in huis aan ingezetenheid en permanent verblijf.

De kachel is koud en wordt vermoedelijk door één man beslapen, maar slapen kan hij niet, en hij denkt aan de ondergang van de aarde, de desolate wereld, de tegenwind der tijden, en praat tegen zichzelf. Buiten ligt sneeuwdrab, in het veld is geen weg te bekennen, verre steden rumoeren in hun slapeloze arbeid; de boeren, moe van allerlei gedoe en vrouwen, liggen bewusteloos te slapen, de zon zwerft ver van de aarde over een schuine winterbaan, maar de slaap gaat aan de man voorbij, en tot de ochtend is het nog ver. Zijn moeder is lang geleden gestorven, zelfs op een mooie dag is er niemand die zich hem herinnert. Hij heeft zijn denken – de vrouw der eenzamen. Hij heeft zijn ziel – een goedkoop lor. De man bezit weinig.

‘Laten we wat bikken,’ zei Savvati Savvytsj, ‘wat troep in onze pensen proppen, wormen in onze ingewanden kweken.’

En we begonnen te kauwen, ongehaast, zonder ons in de smaak te verdiepen.

‘Ik zit aldoor te denken,’ zei Savvati Savvytsj met volle mond, ‘waarom een mens op aarde geen goedgunstigheid krijgt. Je leeft – en ergens in je ingewanden klemt ’t zo erg dat je helemaal de krampen krijgt alsof je wormkruid hebt geslikt. Een mensenleven is niet getailleerd...’

‘Wacht, dat komt nog wel. We gloeien het uit, timmeren het vast, tornen de naden los en naaien ze weer aan elkaar, en dan zit alles als gegoten. Ze hebben ons pandjesjassen aangemeten, maar wij zijn boeren. Dat is het hele eiereten. Zolang je leeft is elke aanpassing voor een goed leven denkbaar. En het is nu revolutie, we hebben de wind in de rug.’

‘Dat is allemaal denkbaar,’ zei Savvati Savvytsj nadat hij een aardappel had doorgeslikt, ‘maar weet je wat ondenkbaar is? Naar de hemel klimmen, je navel van je pens naar je voorhoofd verplaatsen en ook nog een hanenei leggen. De boer had voor alles schrik – vandaar dat z’n leven zo onvoedzaam was. Poeier alle druistigheid op z’n smoel, dan verzaligt je ziel en gaat de zon op je erf schijnen.’

In de kamer ontbrandde een vrolijk schijnsel door de lichte adem van een denken dat lichter was dan welk nobel gas of welke innige geest ook. Daar had je de wind: het echte leven. De zware tuigage van kracht, woede en een ruime wind van rijkelijke vrijheid begon te kraken.

‘Van de zomer ga ik hierzo weg,’ zei Savvati Savvytsj bij zichzelf.

‘Waarheen?’ vroeg ik.

‘Gewoon, ’k ga zwalken. Een mens heeft voortbeweging nodig, en geen hut en geen gierst... Zal ik een portie voor je opscheppen?’

‘Nee, bedankt. Ik blief geen gierst.’

‘Zie zelf maar. De vrouw van m’n buurman kookt voor me. Een gedegen kokkereller. Heeft zeven jaar voor de hoge heren gewerkt.’

We praatten nog lang over allerlei verre, voor het denken uitgerekte dingen. Buiten begon een sneeuwstorm te razen. Een schriele twijg geselde in doodsangst het dichtgesneeuwde, bevroren raampje. We krompen ineen, luisterden ingespannen en vielen in slaap zoals we waren neergevallen – plompverloren, afgepeigerd van een dag leven. We vielen in slaap, begonnen te snurken – en meteen stonk het naar ui.

De nacht buiten verweesde en de sneeuwstorm ging liggen: voor niemand.

Stil stonden de verdwaasde koeien achter hun gevlochten omheining onder het strodak, en een eenjarig stiertje snoof zijn snot in en uit, zonder het hoe en wat te snappen.

In de wereld was het vroeg. Alleen de jongste tijden verstreken.

De volgende dag reisde ik in alle vroegte verder voor wezenlijke zaken.

==

1926

==

==

DE WEIDEMEESTERS

Onze rivier is klein, maar voor de velden giftig. Ook de naam ervan is klein: Bosputje. Die benaming komt van de grote diepten die erin zitten; oude mensen vertelden dat vissers de diepte met een boom hadden gemeten en dat die toen onder water verdween zonder de bodem te raken, terwijl de boom een enorme lengte had van zowat elf meter.

De mensen bij ons zijn tot op heden rijzig. Een overdaad aan velden, altijd vee bij de vleet, en iedere zondag vlees op tafel.

Maar nu is het anders. Op de weiden begon het zoete gras te verdwijnen en er is allerlei zuur, weinig voedzaam spul op komen zetten dat alleen geschikt is voor ossen.

Het Bosputje houdt iedere lente het water lang in zijn uiterwaarden vast, zodat in sommige jaren de weiden pas tegen juni opdrogen. En ook is ons riviertje zelf het water slecht gaan opnemen: de toegangen zijn dichtgeslibd. Na een stortbui zijn de velden nog lang kleddernat, terwijl ze vroeger direct opdroogden. En daar waar in het weiland kuilen zijn, heb je nu eeuwige moerassen. Daar stijgen infecties uit op die zich over het hele dal verspreiden, en al het gras gaat eraan.

Ons dorpje heet officieel Krasnogvardejskoje,* maar van oudsher is het Gozjevo.

Er leefde bij ons een man, bijgenaamd Zjmych,* maar volgens zijn papieren was het Otzjosjkin.

In vroeger tijden had hij zwaar gedronken.

Dan kocht-ie een kwartemmer staatswodka, trok z’n bontjasje, schapenpels, muts en viltlaarzen aan en ging naar z’n schuur. Terwijl het zomer was.

‘Waar ga je heen, Zjmych?’ vroeg z’n buurman.

‘Naar Moskou,’ zei Zjmych bij z’n volle verstand.

In de schuur klom hij op zijn kar, dronk een limonadeglas wodka en dacht dan dat hij op weg was naar Moskou. Dat hij aan het rijden was en niet in zijn schuur op een kar zat, daar was Zjmych vast van overtuigd. En hij praatte zelfs met boeren die hem tegemoetkwamen: ‘En, Stepan? Leef je nog? En je vrouw, mijn koppelaarster, is ze nog goed en wel?’ Waarop de ander, die Stepan, zogenaamd tegen Zjmych terugzei: ‘Jazeker, Zjmych! Ze heeft een tweeling gekregen! Het houdt maar niet op met die kinderen!’

‘Geeft niks, Stepan, zet ze maar op de wereld, doe je best, er is lucht genoeg voor iedereen,’ antwoordde Zjmych, en hij reed zogenaamd verder.

Nadat hij nog wat mensen was tegengekomen dronk Zjmych weer een glas en viel dan in slaap. Niet ver van Moskou werd hij wakker.

Nu kwam hij een oude bekende tegen, een Jood bovendien: ‘En, Jakov Jakovitsj! Nog altijd vodden aan het opkopen, en leef je van de drek?’

‘Alles z’n gangetje, meneer Zjmych, z’n gangetje! We hebben u een poos niet gezien, we misten u al!’

‘Aha, je miste me! Nou, laten we daarop drinken!’

En zo, passanten ontmoetend, pratend en drinkend, bereikte Zjmych Moskou zonder de schuur uit te komen. Vanuit Moskou keerde hij meteen terug – hij had er niets te zoeken – en weer liepen er allerlei kennissen over zijn weg, die hij trakteerde.

Als er van de kwartemmer een bodempje over was dronk Zjmych dit in z’n eentje zwijgend op en zei: ‘We zijn er! Godlof heb ik het er heelhuids afgebracht! Mavra!’ riep hij naar z’n vrouw. ‘Ontvang je bezoek,’ en hij klom van de kar waarop hij nu al voor de vierde dag zat. Vervolgens dronk Zjmych een half jaar niet, en daarna ‘ging hij weer naar Moskou’.

Zo was onze Zjmych: een kerel van stavast, maar met een machtig verstand!

==

***

==

Later, tijdens de revolutie, kwam hij helemaal bij zinnen: ‘Er is een serieuze tijd aangebroken!’ zei hij.

Hij verkeerde als roodgardist aan het front, zag Lenin en allerlei andere wonderen, al deed hij niet alle details uit de doeken: dat gaat je niet aan, zei hij.

Zjmych keerde terug als een ordentelijk man.

‘’t Is mooi geweest,’ zei hij. ‘Hoogste tijd om het dorp uit te roeien!’

‘Hoezo, waarom dat nou weer?’ vroegen de boeren hem. ‘Is dat volgens een nieuwe verordening?’

‘Dat vloeit uit zichzelf voort,’ zei Zjmych. ‘De verdomde naaktheid! De kruipende armoeigheid! Wat hebben we hier? Stro, schuttingen en mest! En er is gezegd dat armoede een ziekte en een misstand is, en niet de norm!’

‘Ja, en dus?’ vroegen de boeren. ‘Hoe moet ’t anders? Je bent wel verrekte slim geworden!’

Maar Zjmych had hersens en begon in zijn huisje een speciale machine te maken, waarbij hij zijn vrouw in het huishouden hinderde. Die machine moest op zand lopen en draaien zonder te stoppen en zonder toevoeging van zand, waarvan je maar één emmer nodig had.

Hij was er een jaar mee bezig, en misschien zelfs langer.

‘En, Zjmych?’ vroegen de boeren door het raam. ‘Draait je machine? Laat maar zien dan!’

‘Wegwezen, sloeber!’ antwoordde de uitgeputte Zjmych. ‘Dit is andere koek dan ploegen, dit is een technische aangelegenheid!’

Ten slotte gaf Zjmych zich gewonnen.

‘Wat nou, is je zand soms te zwak?’ vroegen zijn buren.

‘Nee, in zand zit heel veel kracht,’ zei Zjmych, ‘alleen zit er in mij te weinig verstand: ik ben goedkoop geschoold en niet medisch geboren.’

‘O, is dat het!’ zeiden de buren, en ze keken vol ontzag naar Zjmych.

‘Wat hadden jullie dan gedacht?’ zei Zjmych, hen strak aankijkend. ‘O, stelletje kleinbezitters!’

==

***

==

Toen zette Zjmych zich aan de zompige weiden

Dat was inderdaad hoog tijd. Ieder jaar trok uit ons dorp een overschot aan volk naar de mijnen, en de veestapel kromp omdat er niet genoeg voer was. Waar ooit allerlei zoet gras had gestaan, was nu enkel harde zegge opgekomen. Het moeras joeg ons Gozjevo de dood in.

Dat ging Zjmych aan het hart.

Hij reed naar de stad, nam daarvandaan het statuut van de melioratievereniging mee en zei tegen de gemeenschap dat er greppels in de weiden moesten komen en dat het Bosputje zelf helemaal uitgebaggerd moest worden.

De boeren stribbelden een beetje tegen, maar daarna richtten ze uit eigen gelederen een melioratievereniging op. Ze noemden deze ‘Alfa en Omega’, zoals in het statuut als voorbeeld was aangegeven.

Maar niemand wist wat Alfa en Omega wilden zeggen!

‘We krijgen het toch al zo zwaar, plaggen steken en tot je pens staan graven,’ zeiden de boeren, ‘en dan ook nog eens die Alfia. Misschien is het wel een wetswoord, wij kunnen er geen wijs uit en draaien er straks nog voor op!’

En Zjmych ging weer op weg: om de woorden te achterhalen. Hij kwam aan de weet dat ze ‘Begin en Einde’ betekenden.

‘Maar het begin en einde waarvan, dat weet je niet!’ zeiden de Gozjevers, maar ze ondertekenden het statuut toch en begonnen te graven: het werk in de velden was net ten einde.

De grond in de weilanden bleek zwaar: zoals de aarde daar geschapen was, zo lag ze er nog ongeploegd bij.

Zjmych voerde het commando maar wroette ook zelf in de rivier, slepend met oude boomstronken en allerlei wrakhout.

Op een keer kwam er een technicus die de moerassen opmat en voor Zjmych een plan opstelde.

Twee zomers zwoegden de Gozjevers op de moerassen en het Bosputje. Vijfhonderd desjatine* bedekten ze met greppels, en ze baggerden het riviertje over tien werst uit.

En het klopte wat de technicus had gezegd, de weiden droogden op.

Daar waar ze met een bootje ternauwernood de overkant hadden bereikt, staken ze nu op karren over – en de bodem was puik, die hield het.

In jaar drie werd alle weidegrond omgeploegd. Ze jakkerden de paarden finaal af: de plaggen waren taai en helemaal door wortelstokken van grassen omwonden, met vier paarden kregen ze een eenschaarploeg nauwelijks vooruit.

In jaar vier haalden ze maaisel van de moerassen en kwamen er minder zure grassen op.

Zjmych joeg het hele dorp op, en hij werd geen spat ouder van het werk of de tijd. Wat nut en belang al niet voor een mens betekenen!

In jaar vijf zaaiden ze het hele dal in met timotheegras om alle zurigheid in de grond uit te roeien.

‘Een gisse vent!’ zeiden de Gozjevers over Zjmych. ‘Hij heeft heel Gozjevka aan eten geholpen!’

‘Tuurlijk, ’k ben geen onderknuppel!’ luidde Zjmychs nobele reactie.

De Gozjevers verkochten het timotheegras – één desjatine leverde tweehonderd roebel op.

‘Zo willen we ’t hebben!’ zeiden de boeren. ‘Dat zijn geen kruimels, da’s voedsel!’

‘Dom vee zijn jullie!’ zei Zjmych. ‘Is dat wat we nodig hebben? Is dat wat het Sovjetgezag wil? Het is zaak dat in iedere darm overdadig voedsel broeit!’

‘En hoe krijg je dat voor elkaar, Zjmych? Het spul komt vanzelf uit de grond zetten!’ zeiden de Gozjevers, die zich aan het moerasspul ongans gegeten hadden.

‘We moeten in het binnenste doordringen,’ antwoordde Zjmych. ‘Daar zit nog rijker spul! Misschien ligt onder ons wel ijzer, of nog een ander mineraal! Genoeg gekrabbeld in de grond – we verdoen onze levens! Hoogste tijd een solider ambacht aan te vatten!’

‘Het binnenste in, zo is ’t maar net,’ antwoordde Jermil, een van de boeren. ‘Vanbuiten zit altijd enkel een schil!’

‘Da’s duidelijk: dons en puisten!’ beaamde Zjmych. ‘Maar de solide foerage zit in het binnenste!’

‘Ach, schei goddomme toch uit met wauwelen!’ foeterde Sjoega-
jev, de voorzitter, terecht. ‘We moeten subiet separators aanschaffen, anders kunnen we ons product niet afzetten, maar jullie houden je met loze zwets bezig: hoe je zo snel mogelijk in het binnenste kan doordringen! Als je in je graf gaat liggen, kom je daar vanzelf!’

Het Bosputje siste in zijn bedding, en geurige verten spraken over de bekoring van het ware leven.

==

1926–1927

IVAN ZJOCH

1

==

Op 14 december 1762 vaardigde Catharina de Grote een Senaatsdecreet uit betreffende de oudgelovigen.*

In dit decreet werd verkondigd dat oudgelovigen die zich zonder buitensporige vijandschap in andere mogendheden schuilhielden, nu naar huis mochten terugkeren. Te dien einde bevatte het decreet de verlokking dat teruggekeerde oudgelovigen tot de klasse der staatsboeren, burgerlieden en kooplui gerekend zouden worden, ook al waren ze vóór hun vlucht lijfeigenen geweest; bovendien kregen de oudgelovigen land toegezegd om zich op te vestigen, en zes jaar vrijstelling van alle diensten.

De beambten die in de Senaat aan het oudgelovigendecreet hadden gewerkt, pochten over de grote genade van de keizerin, daar ze zulk schaamteloos geboefte had vergeven; andere beambten, die meer verstand en een hogere rang hadden, beweerden dat de tsarina een grote afkoopsom had gekregen van Moskouse oudgelovige kooplieden: dat die raskolniken een miljoen roebel in de schatkist hadden gestort voor gratie van hun verwanten, en dat daarbovenop nog eens de belangrijkste oudgelovige raddraaier en miljonair Ivan Fomitsj Larionov in de Heilige Synode een speciale eed had gezworen dat hij geen duivelse zaakjes en opstanden meer zou tolereren en de uit andere mogendheden teruggekeerde raskolniken onder zijn hoede zou nemen.

Over de grenzen verkommerden wel tienduizend oudgelovigen, maar ze geloofden het decreet niet voetstoots en wachtten af. Ze dachten dat de tsarina hen naar hun executie of verbanning in Siberië wilde lokken, om de raskolniken uit vreemde mogendheden weg te halen en zo voor een verlichte monarche door te gaan.

Maar er gebeurde niets nieuws.

Toen besloten de oudgelovigen in een kleine portie de grens over te glippen om vervolgens te zien of de tsarina de doorgeglipten zou straffen of niet.

Op grond van deze beslissing en het advies van pope Danila uit het klooster van Alle Heiligen op de Stenen in Starodoeb dook in augustus van het jaar 1779 bij de voorpost Dobrjanski in de Kievse provincie nevens de Poolse grens een man op die verklaarde dat hij de commandant van de voorpost wilde spreken.

Uiterlijk had hij iets van een boer of een kleine koopman.

Het was een man van op het oog zo rond de veertig, van gemiddelde Groot-Russische* lengte, met een donker pokdalig gezicht en een krachtig, mager lichaam. Op zijn hoofd groeide een dikke bos donkerblond haar en in zijn baard kronkelden grijze slagen. Vooral zijn ogen waren vermeldenswaard: zwart, met een heimelijke sluwheid waarin een uitzonderlijk karakter doorschemerde.

Hij was niet ouder dan drie- of vierendertig, en misschien zelfs jonger – mensen met zo’n masker leven erop los en worden voortijdig oud.

Toen de commandant van de voorpost, majoor Mensjtsjikov, hem bij zich had toegelaten zei hij: ‘Ik wens gebruik te maken van het genadige decreet van de tsarina en naar Rusland te verhuizen.’

‘En wie ben jij?’ vroeg de majoor.

‘Ivan Prochorov, koopman uit Penza en raskolnik.’

Het was inderdaad Ivan Prochorov, bijgenaamd Zjoch.*

Nadat hem een vergunning ter hand was gesteld, ging Ivan Zjoch op pad door het toenmalige Russische rijk, te voet voorttrekkend van het ene oudgelovigenklooster naar het andere, waarvan het oude Rusland er indertijd behoorlijk wat telde.

Aanbeland in het plaatsje Starovygon rustte Zjoch daar een week of twee uit en at hij zijn buik rond, alsof hij zich opmaakte voor een grote onderneming.

In dit plaatsje woonden raskolniken, vluchtelingen en lieden van allerhande slag.

Eenmaal uitgerust ging Zjoch op weg naar de Irgiz en de Jaik, waar een groot toevluchtsoord vol oudgelovigen was.

Onderweg maakte hij zich niet druk of bezorgd om zijn onderhoud – overal waren meelevende mensen die met de terugkeerling uit den vreemde te doen hadden en hem voedden.

Hij overwoog verder te trekken tot voorbij de Oeral, waar rijke gronden braak lagen, om een heel land van oudgelovigen te stichten.

Maar eerst wilde hij zijn ogen de kost geven en zijn oor bij het volk te luisteren leggen.

En het volk vertelde overal hetzelfde: dat het onrustige en al te smartelijke tijden waren; bij de kooplui was ook de handel niets gedaan, en het hele rijk was verkommerd door de valse tsaar Peter, de zoon van Lefort.*

De boeren waren het geploeter in de oorlogen, de veldtochten en de grote keizerlijke werken nog niet te boven en morden ook. De paarden waren uitgeroeid, de dorpen ontvolkt en de velden met onkruid overwoekerd. En nu worgde de tsarina hen met haar belastingen: voor je huis, en voor je grond, en voor je geoogste wilde honing, en voor je kippen, en voor iedere kacheltang.

Buiten dat sloeg om de drie jaar de droogte toe. Het volk zat helemaal klem: nu eens hongersnood, dan weer de knoet van de rentmeester.

De boeren verzuchtten: ‘We hebben geen echte tsaar. Een wijf regeert ons, da’s maar een half mens!’

Het kwam Ivan Zjoch ter ore dat in Moskou de oudgelovige koopman Larionov, die achter het Rogozj-tolhuis woonde, een plan tegen de tsarina bestierde en mannen van stavast zocht. Hij zou vrijheid van geloof willen afkondigen, de loodzware cijnzen van het volk opdoeken en handelslui alle mogelijke eer bewijzen.

In het gehucht Bessmertnoje, waar Zjoch overnachtte, werden ’s nachts al zijn papieren vernietigd: ‘Laat je niet voorstaan,’ zeiden ze, ‘op die stempels van de antichrist!’

In dit gehucht woonden ook raskolniken, maar dan van het zwerversslag, die meenden dat God op de wegen huisde en dat je bij toeval op het gerechte land kon stuiten. Overeenkomstig hun geloof zwierven de bewoners van dat gehucht eeuwig rond en gaven ze hun benen geen rust.

Twee nachten later ontmoette Zjoch in het oudgelovigendorp Vetrjanka de voortvluchtige grenadier Aleksej Semjonov, die tegen hem zei: ‘Jij lijkt van gezicht een beetje op wijlen imperator Pjotr Fjodorovitsj,* meneer – uit de verte ben je precies de tsaar!’

Die avond nodigde Semjonov Zjoch uit bij een bevriende koopman genaamd Kozjevnikov, om thee te drinken en te kletsen tot het kraaien van de hanen. Indertijd waren ze in negorijen verzot op alle mogelijke passanten, van wie ze nieuwtjes wilden horen.

Semjonov had zeker tegen Kozjevnikov gezegd dat de zwerver op de tsaar leek, want Kozjevnikov legde hem allerwegen in de watten en hoorde hem uit over zijn exacte rang en aard.

Zjoch onthulde zijn rang, verzweeg ook niet dat hij het huis van zijn vader lang geleden was ontvlucht en verklaarde de reden voor zijn vlucht uit een onderscheidenheid van geloof met zijn ouder.

De koopman Kozjevnikov, ook een raskolnik van overtuiging, zei toen hij het naadje van de kous wist tegen Zjoch: ‘Luister, mijnheer! Als je voorbij de Oeral wil vluchten, dan lukt je dat niet in je eentje! Wil je niet je kans te baat nemen en een beter plan trekken? Er zijn hier lieden die in jou een gelijkenis met tsaar Pjotr Fjodorovitsj zien... Neem die titel aan en ga naar de oudgelovigen aan de Jaik. Beloof de kozakken onafhankelijkheid en vrijheid en een beloning van twaalf roebel de man... Als je geld nodig hebt zal ik het je geven, en ook anderen zullen je helpen, mits jullie ons oudgelovigen meenemen, want het leven volgens het oude geloof valt ons hier zwaar, de vervolging neemt geen einde en ook de handelszaken gaan in armoe teloor. Er is geen godsvrucht in Moskou – die vlamt ergens in het Nipponse land van Belovodje.’*

Bij Kozjevnikov was die avond nog een andere koopman, genaamd Stepan Vakoelov; die sloot zich ook bij Kozjevnikovs woorden aan.

Maar Zjoch gaf zich niet meteen gewonnen: ‘Ik ga liever naar de Koeban,’ zei hij. ‘Daar is het leven milder en het gezag dunner gezaaid... Misschien is het volk daar ook beter voor zo’n zaak te porren...’

Toen begon Vakoelov hem dat uit zijn hoofd te praten: ‘We hebben hier gehoord dat de oudgelovigen van de Jaik al lang in opstand zijn, dus het is beter die op te ruien.’

Zjoch praatte nog een hele poos met de kooplieden, totdat het licht begon te worden en de herders ontwaakten.

Kozjevnikov en Vakoelov stonden er allebei op dat Zjoch naar de Jaik zou vertrekken.

‘Als je bij de Irgiz bent,’ zo sprak Kozjevnikov, ‘zoek daar in ieder geval onze abt Feodosi op: hij is mijn zielsverwant in het oude geloof. Kom daar ook meer aan de weet over de kozak Sjilov – hij is onder oudgelovigen een man van aanzien en zal je helpen zonder kosten te sparen...’

De volgende dag bezorgden de kooplui Zjoch een paard en stopten vijfhonderd roebel onder z’n hemd. Na hem met twee vingers bekruist te hebben gingen de kooplui op huis aan, en Zjoch begaf zich op weg: gisteren had hij met hen ingestemd en op zijn lichaam de wonden getoond van geselingen in de gevangenis van Rjazan, waar hij omwille van zijn geloof had gezucht.

Na aankomst bij de sektarische Irgiz in november 1779 maakte Zjoch zijn opwachting bij de oudgelovige abt Feodosi en openbaarde aan hem zijn wens de kozakken in oproer te brengen.

Feodosi nam zijn voornemen verheugd tot zich en gaf hem goede hoop dat het Jaïkse sektarische leger hem zou opnemen.

Daarna stuurde Feodosi Zjoch naar de kozakkenoudste Denis Pjanych: ‘Blijf daar een tijdje,’ zei de abt, ‘maak je niet ineens aan de mensen bekend, maar met beleid.’

De eerste dagen woonde Zjoch zonder iets te zeggen bij Denis Pjanych. Deze vroeg hem nergens naar, wel wetende dat Feodosi geen beuzelaars bij hem zou onderbrengen.

Maar op een keer wilde hij tussen neus en lippen door van Zjoch weten: ‘Kozak, waarom zucht je in vreemde oorden?’

‘Voor kruis en baard,’* antwoordde Zjoch.

‘En,’ vroeg Pjanych, ‘hebben ze je vrijgelaten of ben je zelf gevlucht?’

‘Ik ben zelf gevlucht,’ antwoordde Zjoch, om een of andere reden verlegen. En hij zei: ‘Laat me nog een tijdje bij je wonen.’

‘Is goed,’ zei Pjanych. ‘Ik heb al heel wat brave lieden verstopt.’

Toen hij nog een week bij hem had gewoond, vroeg Zjoch zijn gastheer de banja* voor hem op te stoken. Dat deed deze, maar ging ook met hem baden.

Na zich ontbloot te hebben beproefde Zjoch zijn krachten op allerlei harde voorwerpen, waarbij hij dikke stukken ijzer tot hoefijzers boog.

Nu zag Pjanych op Zjochs lichaam tekenen en krassen van oude wonden.

‘Hoe kom je daaraan?’ vroeg hij.

‘Dat zijn keizerlijke tekens,’* antwoordde Zjoch.

‘Wat zeg je nou? Hoezo, keizerlijke?’

‘Ik ben de tsaar: Pjotr Fjodorovitsj,’ zei Zjoch hierop.

‘Hoe kan dat nou? Hoe zit dat dan? Ze zeiden toch dat de tsaar dood was?’

‘Dat is gelogen!’ sprak Zjoch streng. ‘Pjotr Fjodorovitsj leeft en is niet dood. Kijk naar mij zoals naar hem. Ik ben overzees geweest en vorig jaar naar Rusland teruggekeerd. En toen ik hoorde dat de oudgelovige kozakken van de Jaik in hun geloof onderdrukt worden, ben ik speciaal hierheen gekomen om hulp te bieden, en als God het toelaat wil ik weer als tsaar gaan regeren...’

‘Dus zo zit het!’ zei Denis Pjanych geschrokken.

‘Als er nou eens een stel slimme kozakken van militaire professie hierheen kwam,’ zei Zjoch, ‘dan zou ik ’s met ze babbelen...’

‘Nou, binnenkort komt Grigori Poestovoj bij me op bezoek,’ verklaarde Pjanych, ‘dan zal ik ’m bij je brengen voor een praatje...’

Hierna gingen Zjoch en Pjanych zich wassen, en na de banja vroeg Pjanych Zjoch hem te vergeven dat hij hem behandeld had als een gewoon man. Maar Zjoch joeg hem nog meer schrik aan en gebood hem zijn manier van doen in bijzijn van anderen niet te wijzigen.

‘Vertel alleen betrouwbare lieden van het oude geloof over mij,’ zei Zjoch, ‘maar zo, dat hun vrouwen er niets van horen!’

==

==

2

==

Op een keer liep Zjoch over de markt van Irgiz en voelde bij de karren aan het vlees van een vis: hoe goed of dit rivierwezen was. De marktlui verhinderden het hem niet: ‘Ze zeggen dat hij de tsaar is. Hij voelt aan de vis: hij respecteert vastenspijzen.’

‘Wat nou tsaar? We hebben nou een tsarina! En Pjotr Fjodorovitsj, die aan de Jaik leefde, die is in Moskou door de nieuwgelovigen tot bedaren gebracht.* Dit is geen tsaar – dit is gewoon een boerenkolonist!’

‘Ja hoor, een kolonist! Ik zeg je: ’t is de tsaar! Dat zie je aan z’n uiterlijk en z’n manieren! Een ander zou het niet wagen zomaar aan een vis te voelen. Want kijk maar, hij vraagt niet eens de prijs, maar pakt ’m gewoon!’

‘Nou, laat het de tsaar wezen! Eén pot nat, en ’t leidt nergens toe! Komt er weer een loze oorlog, en wijzer word je er niet van. Hoe meer tsaren, hoe schraler het leven!’

‘Ja, maar we hebben ook rechtvaardigheid nodig! Je kan je geboortegrond niet aan een brutaal wijf afstaan!’

‘Nou, ze pikt die grond maar in, zolang ze ons maar niet om niks lastigvalt!’

Nadat hij een portie vis had ingeslagen, ging Zjoch naar Pjanychs huis terug. Daar werd vissoep voor hem gekookt en vis gebakken, en hij at alles in eigen persoon op. Soms at Zjoch in één keer wel een pond of tien. Die vraatzucht was sinds kort over hem gekomen. Een bekwame wonderdokter die Zjoch z’n buik onderzocht, voelde dat er zich in diens pens een slang had genesteld die ’s nachts rondkroop en zich in z’n hele ingewand misdroeg.

Pjanych gaf Zjoch volop te eten en twijfelde: ‘Luister, Ivan Prochorovitsj! Zal het je niet vergaan zoals Poegatsj:* dat je in opstand komt en de tsarina je te grazen neemt?’

‘Ik sta te midden van het volk, Denis,’ antwoordde Zjoch, ‘maar die snol van een tsarina ligt in het stikdonker.’

‘Da’s waar!’ zei Pjanych. ‘Alleen moet je wat meer kracht en macht vergaren!’

Zjoch woonde nog een week bij Pjanych en trok toen verder.

Na aankomst in de Oeral legde hij zich te ruste in het huisje van een zoutrijder.

Het had Zjoch een maand gekost om van de Irgiz het dorpje Aoesjino in de Oeral te bereiken, maar onderweg had de koorts zijn lichaam geteisterd, en hij kon zich niets van de mensen of de natuur herinneren. Voermannen en voorbijgangers hadden zijn geld gepikt, vandaar dat Zjoch uit zijn ziekte ontwaakte als een arme sloeber.

Het volk zocht duidelijk toenadering tot hem, hoewel Zjoch het nergens mee probeerde te verleiden.

De mensen hadden toentertijd een scherp oor voor allerlei geruchten, en tussen de plaatsjes en de kloosters der raskolniken zwierven voortdurend pelgrims zoals de posterijen van tegenwoordig. Vandaar dat de mare Zjoch op zijn voettocht volgde en hem met vorstelijke luister bekleedde.

Zelf dacht Zjoch niet echt na over zijn betekenis, maar deze werd hem openbaard door de zoutrijder Jegor Bagi, bij wie hij in Aoesjino onderdak was.

‘Neem niet al te veel geneugten van het leven tot je,’ zei Bagi, ‘dat komt later wel! Het volk smacht vandaag de dag naar een gerechte tsaar, en daarom trekt het naar je toe. Terg zijn begeerte niet, maar klamp de mensen ook niet te stevig vast, laat ze liever zelf rustigjes achter je aan komen!’

Zo geschiedde ook.

Maar Zjoch was een jonge vent wiens sappen nog niet waren opgedroogd; daarom kreeg in Aoesjino een aardige vrouw, een geurige weduwe, een oogje op hem. Eerst liet Zjoch zich niet door haar verleiden, maar daarna raakte hij helemaal verkikkerd op haar.

Bagi probeerde hem leeg te kieperen en weer bij z’n verstand te brengen, maar Zjoch was helemaal door het dolle heen – het ging van kwaad tot erger. Heel Aoesjino sloot weddenschappen af: ‘Als hij de tsaar is, krijgt een wijf hem niet klein: hij kan een heel volk weerstaan! Als hij gewoon maar een kerel is, dan krijgt Arisjka hem er wel onder!’

Maar Zjoch speelde het met de weduwe niet klaar. En toen dit gebeurde, vergaven de mannen het hem meteen: ‘Onbegrijpelijk,’ kletsten de oudgelovigen, ‘als-ie nou nog gesneden was, maar het is een kerel met een volle tros!’

‘Hij is toch de tsaar, een fabelachtig man!’ zeiden sommige strenge lieden.

‘Maakt niet uit!’ antwoordden jonge, ferme raskolniken voor Zjoch. ‘Hij neemt voedsel tot zich, de kracht daarvan moet ergens heen! Alleen bij iemand die gesneden is – ja, daar verandert voedsel in geest!’*

De stiekeme Zjoch probeerde ondertussen snel de weduwe te lijmen: ‘Ik maak jou tsarina van de Oeral en Siberië! En buiten dat geef ik je een blok goud, zo groot als ik weet niet wat!’

‘Val me niet lastig, ga iets serieuzers doen!’ zei de weduwe kwaad.

Het volk draaide om Zjoch heen en hield hem in de gaten. Zjoch leefde ondertussen in verduistering en beidde zijn tijd.

Maar op een keer zag hij dat hij moest beginnen.

Abt Feodosi stuurde hem bij monde van een bedelaar genaamd Semjon Tjosjtsja een brief: ‘De tijd verstrijkt, het volk wacht op je komst, en jij, Zjoch, zit maar te lanterfanten.’

Binnenkort, op Maria-Hemelvaart, zou er een kleine paardenmarkt zijn, en Zjoch hakte in één nacht de knoop door: laat ik mezelf op het vette leven trakteren nu het zich aandient, dacht hij.

==

==

3

==

De jaarmarkten waren in die jaren een drukke bedoening. Het paardenbedrijf leverde het volk rijkelijk geld op, en in de steppe heerste een vrolijk paardenleven. De steppe was van zichzelf één boosaardige vlakte, maar bedekt met paarden bood zij de mens het vrije leven.

Iedere rover of gewoon goed mens die een paard besteeg, voelde hoe dit onversaagde wezen hem uit de benauwdheid van de mensenwetten wegvoerde naar een reusachtige ademtocht. En hij stoof door de natuur, die geen weet had van wat voor opgelegde straf ook.

Daarin school de vermetelheid van die dagen, en een ruiter leefde als een held, als een verwant van de wind.

‘Gemalin!’ zei Zjoch tegen zijn weduwe. ‘Ik ga me buiten bekendmaken aan het volk – langer binnen zitten geeft geen pas!’

‘Dat werd allang de hoogste tijd, vadertje,’ antwoordde de weduwe. ‘Een vrouw komt iedereen te stade, maar zie jij maar eens onder het volk te leven!’

De jaarmarkt was niet alleen rijk aan paarden, maar ook aan vermakelijke vertoningen, eten en allerlei innige gesprekken tussen oude vrienden die elkaar één keer in het jaar zagen – en dan alleen voor huishoudelijke aangelegenheden.

Midden in Aoesjino was een kaal, rond grondstuk, waar de jaarmarkt gehouden werd. En in het midden van de jaarmarkt stond een Kalmukse draaimolen: aan een lange staak hing een groot wiel, een Kalmuk liep met de staak terwijl de berijder zich aan de spaken van het wiel vasthield; soms liet de Kalmuk de staak een stukje zakken, waardoor het wiel de grond raakte en begon te draaien: de passagier tolde in het rond en vloog eraf, ziek van misselijkheid en druipend met zijn dooreengeklutste bloed.

Zjoch kwam naar de jaarmarkt, klom in de draaimolen en keek in de verte. Maar het volk wist al dat de pelgrimtsaar zou komen en verdrong zich bij voorbaat rond de draaimolen.

Oude raskolniken weken niet van Zjochs zijde en probeerden het volk over te halen hem eer te bewijzen. Van hun bemoeienis wist Zjoch zelf bijna niets; hij dacht dat hij het volk eigenmachtig behaagde.

Naast Zjoch stond Semjon Tjosjtsja – de berooide gezant van abt Feodosi.

‘Begin niet meteen, sire!’ adviseerde Tjosjtsja. ‘Kwel het volk ’n beetje!’

‘Maar wat moet ik zeggen?’ vroeg Zjoch niet-begrijpend aan Tjosjtsja.

‘Jij bent toch de tsaar!’ zei Tjosjtsja. ‘Zeg hoe groot je goedertierenheid zal zijn als je het rijk bemachtigd hebt!’

Zjoch draalde even, bekeek de verre zonnegloed van de steppe en dacht, om moed te vatten: Daarginds groeit het gras rechtop, zonder toezicht – en er is niks mis mee; zo leeft ook het volk.

En Zjoch begon zijn onthulling: ‘Aan de hele wereld maak ik mezelf heden bekend, want het is geen minuut langer te verdragen. Het volk is al aan het versterven door het wijvengezag van Catrien. Het gaat niet aan dat Christus’ dienstknechten en mijn onderdanen nog langer onder de duim van die Euroopse snol zitten! En dat die graaiers in de stad ondraaglijk hoge geldcijnzen en beledigingen aanrichten, en dat de kozakkenoudsten allerlei belastingen hebben verzonnen!

Dus onthul ik me aan mijn ganse trouwe volk en overige Aziatische stammen, zonder onderscheid van hun aard!

Zoals jullie vaders mijn opa, de grote tsaar Pjotr Alekseïtsj,* hebben gediend, moeten jullie vanaf heden evenzo, en zelfs nog krachtiger, ook mij dienen, opdat al jullie kracht met elke droppel bloed mij te hulp zal komen, opdat ik het rijk van mijn vader zal bemachtigen en die ketterse Catrien naar het Europische land kan verjagen.

En ik zal mijn volk al het land en de rivieren schenken, en alle zoutmeren, dichte wouden, en het oude geloof en verdere vrijheid. Want zoals wij de macht en de wereld van God voor niks hebben gekregen, zo zullen wij ook onze rijkdom voor nop aan het volk overdragen.

En al wie zich hierdoor in razernij en weerstandigheid zal verzetten, laat staan met legers en wapentuig tegen ons in het geweer zal komen – daar zal ’t niet goed mee aflopen, die zullen zelf wel merken wat er van ze worden zal.

Vanaf nou zullen alle gronden van de bojaren en van de tsaar persoonlijk door ons aan het kozakkenvolk en de vrije schatplichtige boerenstand voor altoos en niet door cijns belast worden overgedragen. Ik schenk jullie ook het eeuwige kozakkendom – en jullie zullen voor immer kozakken zijn in de steppe...’

==

==

4

==

Het heir van oudgelovigen was op beste paarden onderweg. Vóór de troepen, en ook erachter en aan weerszijden, lag de levende steppe – het vredige goed van de landbouwer. Als donkerblauwe peinzende wenkbrauwen lagen de verre noordelijke bossen ergens op te wachten.

Voorop reed Zjoch op een kozakkenhengst – rode muts, zilverige baard, wijze ogen, bezadigd van woord: een Russische tsaar van de steppe.

Het leger trok op naar de Piotrovski-wapenfabriek, om daar Catharina’s kolonel te verjagen en wapenrustingen op te strijken. In totaal telde het leger een man of zevenhonderd, duizend, maar het had moed genoeg voor complete steden en koninkrijken.

Soms voerde de weg door hoog grasland, waar een eigenmachtig dierenleven krioelde, en dan zong het leger liederen waarin vanzelf het goud van pure gedachten stroomde en de vrijheid als dauwvocht schitterde.

De raskolniken dachten dat er nu een einde was gekomen aan hun heimelijke geloof, aan hun tegenspoed, en dat nu een luidruchtig, ongebreideld leven begon dat was als de wind die over alle steppegrassen streek.

Het leger voedde zich in het oudgelovigenklooster van Starochmyr met boekweit en melk.

Tot de Piotrovski-fabriek was het nog één dagtocht. Als niemand Zjoch er voortijdig bij lapte, zou de fabriek stilzwijgend worden ingenomen.

Tegen de avond, daags na vertrek uit Aoesjino, begon het voorgebergte – dadelijk zou de fabriek opdoemen.

Het leger drenkte de paarden in de rivier de Alma, Zjoch hield een krijgsrede en het leger bracht de paarden in steppedraf om de spieren wat los te maken.

Die nacht omsingelden de raskolniken de fabriek en verstarden tot Zjoch het bevel zou geven.

Het was al middernacht. De maan glinsterde in de ruiten van het arbeiderskwartier van de fabriek, en de tot bedaren gekomen honden bespeurden in de terneergeslagen steppe geen gevaarlijk geluid.

De ruiters lagen in het gras, terwijl de paarden zacht op de laatste haver kauwden en krachten opdeden voor hun galop.

De gang van de maan langs de hemel was voor het oog zichtbaar, zijn licht in de steppe zo verstrooid dat de aarde aan haar rand verdween en met de trillende nachthemel versmolt.

Ten slotte gingen nacht, maan en de nabije ochtend in elkaar op en vermengde de gehele wereld zich tot een vaag, smachtend spookbeeld.

Toen liet Zjoch zijn oproep aan het leger horen: een lang, hol fluiten en een tweevoudige schorre kreet.

De raskolniken grepen zich vast aan hun paarden en pakten hun wapens beet – wat ze maar voorhanden hadden.

Maar in de hoogte doofde de maan ineens een beetje, en wankelde – en het leger huiverde als één ziel.

Vanaf de fabriek knalde galmend een kartouw en vlakbij sloeg kartetsvuur het gras plat. De ontploffing snelde nog lang door de galmende maanvlakte, ging toen over in een ver gekreun en verstierf in onbekende oorden, de dieren, die hier part noch deel aan hadden, slaand met schrik.

Zjoch begon te janken van vechtlust en woede, en hij schreeuwde het hele leger zijn tsaarlijke bevel toe. De ruiters stoven op de fabriek af, met hun voeten de sidderende paarden ophitsend, en met schreeuwende stem om de vijand angst aan te jagen.

Maar de kartouw begon aan één stuk door te schieten, en nog twee verborgen kartouwen openden ook het vuur. Vanaf de fabrieksmuren barstte vonkend geweervuur los en de steppe werd een ronkende vloed van doodsangst en vertwijfeling.

Uit alle macht slechtten de steppepaarden van de oudgelovigen de afstand tot de fabriek.

Zjoch, die zich de brutale gevangenistaal herinnerde, vloog voorop en brulde aan één stuk door onvergeeflijke scheldwoorden.

De ruiters drongen meteen het kwartier binnen, brachten de hele meute huishonden op de been en wekten de hanen.

De kanonnen achter de fabrieksheining werkten zonder ophouden, en soldaten van de tsarina, die op de schuttingen van het arbeiderskwartier oprezen, schoten met haakbussen en geweren. Maar ondanks de doden die vielen stoven de oudgelovigen recht op de fabriek af om artillerie en officieren te verschalken.

Zjoch bracht de snuit van zijn paard tot pal voor de fabriekspoort en begon daar in dolle drift met zijn slagzwaard op in te hakken. Maar toen werd van vlakbij uit de spleten van de met ijzer beslagen poort een salvo afgevuurd, waarop de kozakkenhengst, die in galop gebruld had, zwijgend zijn benen onder zich knakte en viel, al gestorven toen hij nog op de been was.

Zjoch sprong op het paard van zijn buurman, wierp de handlanger eraf en galoppeerde in woeste razernij de steppe in, zijn gezicht zo verbleekt dat het licht gaf. Achter hem aan joegen de oudgelovigen die ongedeerd waren gebleven, hun nijvere paarden pijnigend met wat ze maar voorhanden hadden.

Degenen die hun paard verloren hadden snelden te voet weg, maar al gauw verdwenen ze uit zicht en stierven een onbekende dood: sommigen door het kartetsvuur van de kartouwen, anderen door lichamelijke afmatting, en weer anderen verdwenen gewoon spoorloos in de steppe.

De kanonnen wierpen vóór de ruiters zuilen aarde op en sneden de terugtocht van de opstandige opstandelingen af. Maar de oudgelovigen sprongen in redeloze bandeloosheid door deze dood heen en kwamen pas onder de vroege, koele zon in een bergdal bij zinnen.

Eenmaal op adem gekomen omringden de mannen Zjoch.

‘Op naar Siberië, voorbij de Oeral!’ zei Zjoch. ‘’t Is nou zinloos terug naar huis te gaan: daar staat Catriens leger vast al klaar! Een of andere slang heeft alles doorgebriefd!’

Rond het middaguur trokken de overgebleven manschappen over de bergpassen van de Oeral naar het oosten, richting het geheime, desolate Siberië, de nabuurschap van het eenvoudige wilde dier en het deemoedige gras – zo ver mogelijk van de boze heidense mens vandaan.

Op de laatste heuvelkam voor de afdaling naar de Siberische vlakten toomde Zjoch zijn paard in.

De terneergeslagen mannen reden langs hem zonder de sombere, in haar woestheid smartelijk stemmende, eeuwige natuur te zien.

Zjoch bleef even staan, keek achterom naar Rusland, dat verstrooid in de eindeloze zonnige ruimte lag, en maakte met zijn hand een vaag teken: ten afscheid tot een gelukkig weerzien, of voor eeuwig in droefheid gedompeld.

Daarop bracht hij zijn paard in beweging en reed door een sprakeloze, volgestorte kloof – zijn onthutste detachement achterna dat op gekalmeerde paarden naar onbekende oorden sjokte.

‘Tjosjtsja!’ riep Zjoch naar de sloeber, die in het leger gelijk was aan alle anderen.

‘Wat is er, tsaar?’ antwoordde Tjosjtsja.

‘Wat denk jij?’ vroeg Zjoch.

‘Hetzelfde wat ik al dacht,’ zei Tjosjtsja, en hij steeg af om zijn behoefte te doen. Ook Zjoch hield zijn paard in.

‘Zonder ons rijk hebben we nergens plek om te wonen,’ zei Tjosjtsja kreunend in het onkruid. ‘We moeten... onbewoonde grond zoeken... en daar onze aardse aanlegplaats vinden...’

==

==

5

==

Het jaar negentien spoedde zich voort.

Maar in de vlakten en de taiga was niets veranderd, en de jaren hadden hun ergerlijke werk niet hoeven doen: de natuur kwam hier toch niet in beweging.

Mensen en gebeurtenissen hadden ons meegesleept. We waren bedrukt door de zinloze weelderige landschappen waar we al voor de derde maand doorheen trokken, ons bloed verzadigd door het gif van de vermoeidheid.

We verveelden ons zo dat we elkaar waren gaan haten.

Vier Rood-Groene* partizanen waren afgedwaald van hun detachement en hielden zich al drie weken schuil voor de troepen van Koltsjak.* Ik was de vijfde, en de overbodigste.

In de vierde week, toen we schooiend langs sporadische nederzettingen onze laatste moed aan het verliezen waren, bereikten we de middenloop van de Ob.

We wisten dat Koltsjak een grote aanval tegen de Roden had ingezet, dat de partizanen over de taiga verstrooid waren en bij de pakken neerzaten.

Mistroostig en klagend zaten we rond het middaguur aan de oever van de Ob en luisterden naar het weemoedige stromen van het water. We waren zo moe dat elk besef van onszelf vervlogen was en we twijfelden of wij het wel waren, of we ooit kinderen waren geweest en eigen moeders hadden gehad; of ik wel Aleksej heette en op onze moeilijke, onwaarschijnlijke weg niet per ongeluk was verwisseld met iemand anders.

Het ontbrak ons aan rijpheid om voor altijd in het verdrietige water van de Ob onder te duiken en samen te vloeien met het algehele deemoedige leven van de treurige natuur.

De oudste en meest standvastige van ons begon ineens te mijmeren over Moskou, hij was het zat luizen te pletten in zijn stinkende jas, die hemd en broek verving.

En toen besloten we plechtig ons een weg te banen naar Moskou en te beginnen met leven. We spraken over onze tocht even gewichtig als over een wedergeboorte.

We vertrokken naar de monding van de Ob.

Daar meren ieder jaar in juli handelsschepen uit Archangelsk en Moermansk aan. Op zo’n boot wilden we via het noorden naar Moskou zien te komen – een stad die ons betoverd had met haar onwaarachtige, nu al voor het tweede jaar bloeiende leven.

Smart en verbittering waren in ons afgekoeld; het bloed prevelde in onze harten en we trokken verder, scheldend op onze krachteloze benen.

‘Waar gaan we nou heen?’ vroeg ik, zomaar ineens weer mismoedig. Ik had zin om in het gras te gaan liggen, het woud in te trekken en voor al mijn voorvaderen tegelijk uit te rusten.

‘Hoezo waarheen?’ vroeg een metgezel genaamd kameraad Oedavets. ‘Naar Lenin, worden we z’n buren. Daar gaan we heen!’

Tegen de avond bewogen we ons door een dicht, oud woud. Er zongen zelfs geen vogels en geen levend wezen roerde zich – zo dicht en duister was het er.

We kwamen nauwelijks vooruit in deze stilte, krasten af en toe met zwakke stem en wierpen de brutaalste luizen van ons af die over onze sombere gezichten kropen.

En ineens werd alles grijs: het woud was ten einde of ging over in een veld.

Ik besloot heimelijk tot het ochtendgloren in dit veld te gaan liggen – ik kon niet meer; zelfs mijn geduldige gedachten begonnen me als pure spookbeelden voor te komen. En ik dacht nu met wellust aan de dood. Hoe fijn het inderdaad zou zijn om van de vochtige oude aarde te verkassen en me met eeuwige vergetelheid toe te dekken!

In de stank van mijn uitgemergelde bewustzijn kwam me het doodsinstinct voor de geest, en ik begreep het.

‘Wie zijn jullie wel niet?’ vroeg iemand nauwelijks verstaanbaar.