Patrick Dassen

SPRONG IN HET DUISTER

Duitsland en de Eerste Wereldoorlog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2014 PATRICK DASSEN, DRIEHUIS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9127 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

WOORD VOORAF

De Eerste Wereldoorlog heeft Europa en de wereld voorgoed veranderd. Vier lange jaren van ongekend geweld en destructie hebben hun diepe sporen nagelaten in de twintigste en eenentwintigste eeuw.

Dit boek gaat over het land dat in die oorlog onbetwist een hoofdrol speelde, Duitsland. De geschiedenis van Duitsland, vooral de periode 1870–1945, houdt me al vele jaren bezig. In mijn proefschrift, De onttovering van de wereld. Max Weber en het probleem van de moderniteit in Duitsland 1890–1920, kwamen via het werk van Weber en zijn tijdgenoten talrijke thema’s aan bod uit de politieke, intellectuele en culturele geschiedenis van het Tweede Duitse Keizerrijk (1871–1918). De Eerste Wereldoorlog speelde uiteraard wel een rol, maar was nog niet heel prominent aanwezig. Omdat ik altijd al gefascineerd was door de vraag wat nu de betekenis was van die oorlog in de Duitse geschiedenis als geheel, besloot ik daarover ooit een boek te schrijven. Dat heeft u nu in handen.

Dit boek is geen handboek waarin het hele verhaal over Duitsland en de Eerste Wereldoorlog nog eens in chronologische volgorde wordt verteld. Die boeken zijn er al genoeg. Dit boek gaat specifiek over de vraag hoe de oorlog Duitsland heeft veranderd. Het is niet alleen geschreven voor vakgenoten, maar zeker ook voor een breder publiek dat geïnteresseerd is in de Grote Oorlog in het algemeen en het drama van de Duitse geschiedenis in het bijzonder.

==

Een boek schrijf je weliswaar alleen, maar de hulp van anderen is daarbij onmisbaar. In de eerste plaats gaat mijn dank uit naar de studenten Geschiedenis van de Universiteit Leiden, waar ik sinds 2004 doceer. Meer dan ze zelf misschien beseften hebben zij me met hun vele enthousiaste vragen en opmerkingen gestimuleerd om bepaalde zaken die in dit boek een rol spelen opnieuw kritisch te overwegen. De vele discussies tijdens de colleges waren een groot plezier. De leiding van het Instituut Geschiedenis van de Universiteit Leiden wil ik bedanken voor het verlenen van een sabbatical, waardoor ik een tijdlang in alle rust aan dit boek heb kunnen werken. Ook gaat mijn dank uit naar een aantal Leidse collega’s met wie ik een of meerdere delen van dit boek heb besproken: Joost Augusteijn, Anna Tijsseling, Henk te Velde, Eric Storm, Henk Kern en Herman Paul. De buitengewoon prettige en collegiale sfeer waarin dat gebeurde was minstens zo belangrijk als het zinvolle commentaar zelf.

Gerhard Hirschfeld (Universiteit Stuttgart), specialist bij uitstek op het terrein van Duitsland en de Eerste Wereldoorlog, was zo aardig om al in een vroege fase met mij over dit boek van gedachten te wisselen toen de contouren ervan nog precieze vormen moesten aannemen, en ook Timothy Snyder (Universiteit Yale), specialist op het terrein van de Centraal- en Oost-Europese geschiedenis van de twintigste eeuw, deelde op genereuze wijze zijn kennis en ideeën met me toen ik hem met een aantal studenten in juni 2013 in een snikheet Wenen een meerdaags bezoek bracht. Mijn dank gaat verder uit naar Arnold Labrie, Ton Nijhuis, Eric Smink, Ruurd Bakker en Job Creyghton, die delen van het manuscript hebben gelezen en even scherp als prettig commentaar hebben geleverd. Van uitgeverij Van Oorschot wil ik Wouter bedanken, die niet heeft nagelaten me aan te sporen weer ‘een mooi boek’ te schrijven. Mijn dank gaat ook uit naar redacteur Merijn de Boer, niet alleen voor de precisie van zijn commentaar maar misschien wel vooral voor het grote geduld dat hij altijd met me heeft gehad. Jaap Blansjaar wil ik bedanken voor het vele belangrijke praktische werk dat hij voor dit boek heeft verzet.

Vier mensen wil ik in het bijzonder bedanken. Allereerst Ben Schoenmaker en Bart van der Boom, specialisten op het terrein van de militaire geschiedenis respectievelijk het antisemitisme, die meer tijd in het lezen en becommentariëren van delen van dit boek hebben gestopt dan ik eigenlijk van hun had kunnen vragen. Ook mijn voormalige Amsterdamse collega en Duitslandspecialist, Willem Melching, heeft met veel enthousiasme grote delen van het boek gelezen en zinnig commentaar geleverd. Joes Segal ten slotte was, zoals zo vaak in het verleden, niet alleen een vlijmscherp criticus van mijn teksten, maar bovenal een prettig persoon met veel humor en wijze raad aan wie ik meer te danken heb dan hij zich misschien realiseert.

En dan is er nog, om in oorlogstermen te spreken, het ‘thuisfront’. Dat heeft kranig standgehouden, ondanks een vader en echtgenoot die wel héél vaak geen tijd had voor andere zaken dan zijn boek en zijn werk. Mijn vrouw, Anne Marie Reuzenaar, wil ik bedanken voor de grote steun die ze me altijd heeft gegeven, ondanks het feit dat ze in deze tijd ook zelf druk bezig was haar eigen boeken te schrijven – in meervoud. Haar goede humeur was iedere dag een feest. Onze kinderen, Eva en Joris, waren zoals altijd vrolijk en opgewekt, dat was de beste steun die ze me konden geven. Aan Joris, mijn ‘ridder’, draag ik dit boek op.

==

INLEIDING

DE PLAATS VAN DE EERSTE WERELDOORLOG
IN DE DUITSE GESCHIEDENIS

In 1979 waren de Duits-Amerikaanse historicus Fritz Stern en de Franse politiek denker Raymond Aron op een tentoonstelling in West-Berlijn ter herdenking van de honderdste geboortedag van Albert Einstein. Beide joodse wetenschappers hadden de opkomst van het Derde Rijk meegemaakt. Aron (1905–1983) als student: voordat Hitler in 1933 aan de macht kwam woonde hij drie jaar lang in Duitsland. Fritz Stern werd in 1926 in Breslau geboren en emigreerde als twaalfjarige met zijn ouders naar de Verenigde Staten. Tijdens hun wandeling door Berlijn langs half vervallen pleinen en platgebombardeerde woningen praatten beide mannen over de vroegere overvloed aan genialiteit in Duitsland. Op zeker moment stopte Aron en zei tegen Stern: ‘Het had de eeuw van Duitsland kunnen zijn’.1 Het is inderdaad de eeuw van Duitsland geworden – alleen had Aron dit uiteraard in positieve zin bedoeld. Zo is het niet gegaan.

De Duitse geschiedenis nam in de twintigste eeuw een dramatische wending waarbij Hitlers Derde Rijk een groot deel van de wereld op de rand van de afgrond bracht en een onvoorstelbare destructie aanrichtte. Het drama begon toen Duitsland zich in 1914 in een noodlottige oorlog stortte – die het verloor. Men hoeft geen buitengewoon scherpzinnig historicus te zijn om in te zien dat het verlies van de Eerste Wereldoorlog en het Verdrag van Versailles van grote invloed zijn geweest op het dramatische verloop van de Duitse geschiedenis in het algemeen en de opkomst van Hitler en het nazisme in het bijzonder.

Interessanter – en complexer – wordt het echter wanneer men de vraag stelt naar de plaats van de Eerste Wereldoorlog zelf in de Duitse geschiedenis. Welke concreet aanwijsbare invloed hebben de vier oorlogsjaren gehad en in hoeverre was er sprake van continuïteit of discontinuïteit met de periode vóór 1914 en na 1918, inclusief de ontwikkelingen naar en in het Derde Rijk? Hoe stond Duitsland er politiek en sociaal gezien voor in pakweg 1910 en omstreeks 1920, en welke rol hebben de vier oorlogsjaren daarbij gespeeld? Deze vragen staan centraal in dit boek. Natuurlijk zijn er talloze verbanden gelegd tussen de Eerste Wereldoorlog en latere perioden van de Duitse geschiedenis2, maar die zijn veelal niet systematisch, en bovendien vaak in erg algemene zin gesteld, bijvoorbeeld daar waar de Eerste Wereldoorlog wordt gezien als het begin van de tweede ‘Dertigjarige Oorlog’ (1914–1945) of als de ‘oercatastrofe’ van de twintigste eeuw. Dat zijn echter wel heel grote en ruime verbanden, die bovendien voor kritiek vatbaar zijn.

In dit boek wordt de vraag naar continuïteit en discontinuïteit in de Duitse geschiedenis expliciet gesteld. Dat gebeurt aan de hand van twee thema’s: de interne eenheid van het thuisfront tijdens de oorlog, inclusief de positie van de Duitse joden, en de ‘totale oorlog’ aan het front en de aard en mate van het geweld waarmee dit gepaard ging.

Dit boek is opgezet als een drieluik. Het middenpaneel is gewijd aan de vier oorlogsjaren zelf. Het eerste deel gaat over Duitsland aan de vooravond van de oorlog en het derde deel over de jaren direct na de oorlog (1918–1923). Daarbij worden lijnen getrokken zowel terug als vooruit in de tijd, zodat vragen van continuïteit en discontinuïteit concreet beantwoord kunnen worden.

==

De geschiedschrijving over Duitsland en de Eerste Wereldoorlog

Om de context en de positie van dit boek te begrijpen, is hier een uitweiding over de geschiedschrijving over Duitsland, vooral met betrekking tot de Eerste Wereldoorlog, op zijn plaats.3 Bijna een halve eeuw, van 1914 tot begin jaren zestig, heeft in Duitsland het idee overheerst dat het tussen 1914 en 1918 een defensieve oorlog had gevoerd en dat het die oorlog was opgedrongen door een vijandige Triple Entente (Frankrijk, Rusland, Groot-Brittannië). Hieraan kwam een abrupt einde toen de Duitse historicus Fritz Fischer in 1961 het waarschijnlijk meest invloedrijke boek uit de twintigste-eeuwse Duitse geschiedschrijving publiceerde, Griff nach der Weltmacht. Die Kriegszielpolitik des kaiserlichen Deutschlands 1914/18. Op de details van dit boek en de discussie die daarop volgde, wordt in deel I uitgebreid ingegaan, hier volstaat het om te zeggen dat Fischer probeerde aan te tonen dat Duitsland wel degelijk de hoofdschuldige was voor het uitbreken van die oorlog. De oorlog was niet ontstaan door blunders, maar berustte op een bewust opgezet plan.

Fischers boek bevatte minstens twee verontrustende boodschappen. De eerste was dat de annexionistische oorlogsdoelen tijdens de Eerste Wereldoorlog vergelijkbaar waren met die van Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hiermee trok hij, op een sterk moralistische toon, een continuïteitslijn van Bethmann Hollweg, kanselier van 1909 tot 1917, naar Hitler en het Derde Rijk.4 De tweede boodschap was dat de agressieve oorlogsdoelen niet pas tijdens de begindagen van de oorlog waren geformuleerd, maar ook al ruim vóór 1914 brede steun genoten onder de Duitse heersende elites (zelfs binnen linkse kringen).5 Daarmee werd Hitlers agressieve politiek in een nóg langere traditie geplaatst die tenminste terugging tot de Duitse Weltmacht-ambities uit het wilhelminische Keizerrijk (dat wil zeggen Duitsland sinds de jaren 1890). De conclusie was onontkoombaar: het Derde Rijk was niet langer een ‘bedrijfsongeval’ dat van de rest van de Duitse geschiedenis geïsoleerd kon worden, zoals tot 1961 nog met enige geruststelling door de nationaal-conservatieve historici werd verkondigd. Nee, de wortels van Hitlers politiek lagen diep(er) verankerd in de Duitse geschiedenis en dus was die in zijn kern misschien wel ‘fout’, inclusief de nog prille Bondsrepubliek. Ook al kwam er forse kritiek op Fischer, met zijn werk heeft hij tot op de dag van vandaag een grote invloed uitgeoefend. De opvatting dat Duitsland de hoofdverantwoordelijke is geweest voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wordt nog steeds breed gedeeld. Daarbij zullen in deze studie kritische kanttekeningen worden geplaatst.

In navolging van Fischer trad vanaf de tweede helft van de jaren zestig een jonge generatie van kritische linkse historici aan die wees op het autoritaire, militaire en ondemocratische karakter van het Keizerrijk, waarop Hitlers regime zou hebben kunnen voortbouwen.6 Deze historici gaven vorm aan het concept van een Duitse Sonderweg, wat inhield dat Duitsland in zijn fase van modernisering sinds de tweede helft van de negentiende eeuw een andere, ‘eigen’ ontwikkeling had doorgemaakt die zou afwijken van de ‘normale’ ontwikkeling in westers-democratische landen als Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten die wél een geslaagde burgerlijke revolutie hadden gehad. In de Sonderweg-these kwam het tijdvak waarin het met Duitsland fout was gegaan soms steeds verder weg te liggen in de tijd, zelfs ver voorbij de negentiende eeuw, tot aan Martin Luther toe. Maar het was toch vooral het ‘autoritaire’ Tweede Keizerrijk (1871–1918) met zijn antiliberale politieke cultuur en dominante militaire elite en Junkers (de conservatieve landadel) dat zwaar onder vuur kwam te liggen.7 Een van de meest prominente Duitse historici, de energieke en nog altijd uiterst productieve Hans-Ulrich Wehler (geboren in 1931), draagt deze visie nog steeds uit en is tot vandaag de dag zeer invloedrijk.8

Een belangrijke consequentie van de Sonderweg-these, waarbij dus een steeds groter deel van de Duitse geschiedenis in de beklaagdenbank kwam te staan, was dat ook de politieke cultuur van het naoorlogse Duitsland verdacht was en men dus voortdurend op zijn hoede moest zijn om de nog prille democratie te bewaken: als een groot deel van de Duitse geschiedenis verdacht was, dan gold dat ook voor de eigen tijd.9 Dit werkte sterk door in de publieke debatten en de geschiedschrijving. Er is waarschijnlijk geen land ter wereld dat zó kritisch met zijn eigen verleden (en actualiteit) is omgegaan als het naoorlogse Duitsland. Daardoor kreeg de geschiedschrijving een sterk politiek beladen karakter en bevatten veel historische studies impliciete of expliciete politieke – en morele – boodschappen. De discussie over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog is een goed voorbeeld daarvan: het zijn vooral de ‘linkse’ historici die wezen en wijzen op het agressieve karakter van Duitsland en dit land aanwijzen als hoofdverantwoordelijke voor het uitbreken van de oorlog.

De these van de Duitse Sonderweg bleef niet onweersproken. Een andere groep historici, van wie de ‘historist’ Thomas Nipperdey de meest prominente woordvoerder was, hekelde de visie van Wehler, die het Duitse verleden reduceerde tot slechts een voorgeschiedenis van Hitler.10 Volgens Nipperdey was het Keizerrijk moderner, ‘normaler’, burgerlijker en democratischer dan door ‘kritische’ historici als Wehler werd aangenomen.11 In het verlengde daarvan ligt de visie van Engelse historici als Geoff Eley en vooral David Blackbourn, die in de jaren tachtig en negentig wezen op de ‘geslaagde burgerlijke revolutie’ in het negentiende-eeuwse Duitsland. De Duitse burgerij ontwikkelde een vooruitstrevend rechtssysteem en voerde een ‘sociale politiek’. Er was, anders dan Wehler dacht, geen sprake van een ‘feodalisering’ van de bourgeoisie noch van een blokkade van de modernisering door ‘pre-industriële elites’, zoals de Junkers. De aristocratie speelde een veel kleinere politieke rol dan werd verondersteld.12 Ook werd de Sonderwegthese bekritiseerd door gedegen, internationaal vergelijkend empirisch onderzoek naar bijvoorbeeld de burgerij in verschillende Europese landen, waardoor de – vermeend – uitzonderlijke rol van de Duitse burgerij als ‘onpolitiek’ werd gerelativeerd.13 Maar nog belangrijker was dat internationale vergelijkingen, niet geheel verrassend, tot de conclusie leidden dat er niet één ‘normale’ weg naar de moderne wereld bestond. Ook in het negentiende-eeuwse Frankrijk bijvoorbeeld was nog sprake van autoritair bewind en in Groot-Brittannië was niet alleen de rol van de adel in de negentiende eeuw nog aanzienlijk, in de Britse koloniale politiek was bovendien niet zelden sprake van racisme. Deze en andere voorbeelden maakten Duitsland minder uniek. Intussen kan de Sonderweg-these naar mijn oordeel worden beschouwd als een grotendeels achterhaald concept, juist ook door het internationale perspectief, ook ten tijde van de Eerste Wereldoorlog.14

==

(Dis)continuïteiten en de ‘twee Duitslanden’

Het is problematisch om in al te grote lijnen van continuïteit in de Duitse geschiedenis te denken. Wanneer bijvoorbeeld kanselier Bethmann Hollweg in één directe lijn wordt gezien met Hitler, dan slaat men nogal wat cruciale stappen over. Ook al nam hij in juli 1914 een groot risico, hij was beslist geen oorlogshitser en het is dan ook geen toeval dat hij, die gold als ‘Engelandvriend’, in de zomer van 1917 het veld moest ruimen. De radicalisering van de Duitse oorlogspolitiek kan hoe dan ook niet op zijn naam worden geschreven. Ook de Duitse keizer wilde, ondanks alle dreigende oorlogstaal die hij graag en met grote regelmaat uitsloeg, toen het er echt op aankwam geen Europese oorlog, zoals zo vaak wordt beweerd. En zo zijn er meer ontwikkelingen in het late Keizerrijk die niet passen binnen het beeld van een militaristische en autoritaire samenleving die in direct verband gebracht kan worden met Hitlers latere regime.

Een ander, niet onbelangrijk voorbeeld is het antisemitisme, dat, zoals bekend, niet alleen een essentieel onderdeel was van Hitlers rassenideologie, maar ook al direct na 1918 in Duitsland wijdverbreid was. De socioloog Max Weber bijvoorbeeld schreef in een brief van januari 1920 dat de stemming in München ‘extreem reactionair’ en ‘radicaal antisemitisch’ was geworden.15 Maar wanneer men kijkt naar het antisemitisme in Duitsland rond pakweg 1900, dan moet men stellen dat het natuurlijk wel aanwezig was, maar nog lang niet zo virulent, wijdverbreid en verbonden was met fysiek geweld als twee decennia later. Al namen de joden geen sleutelposities in de Duitse samenleving in, ze waren sinds 1869/71 gelijkgesteld voor de wet, de meesten waren geëmancipeerd, voelden zich ‘Duits’ en zagen hun bestaan niet bedreigd, zoals in Rusland. Als politieke beweging kreeg het antisemitisme in Duitsland nauwelijks een voet aan de grond. In veel opzichten was het antisemitisme in Oostenrijk-Hongarije, Polen en Rusland rond de eeuwwisseling sterker dan in Duitsland en de Dreyfus-affaire getuigde van het sterke antisemitisme in Frankrijk. In Duitsland zagen de meeste joden rond 1900 de toekomst met redelijk optimisme tegemoet.16 Het is dan ook geen toeval dat in augustus 1914 Duitse joden zich in groten getale als vrijwilliger aanmeldden voor het leger. Maar al snel openbaarde zich de harde realiteit van de oorlog en doken oude stereotypen en vijandbeelden weer op. Het dieptepunt was de ‘jodentelling’ uit oktober 1916, de verordening van het Pruisische Ministerie van Oorlog om te controleren of er wel genoeg joden aan het oorlogsfront vochten. Een analyse van het antisemitisme vóór, tijdens en direct na de oorlog is wenselijk om een beter inzicht te krijgen in de rol die de oorlogsjaren in dit verband hebben gespeeld.

Een belangrijke stelling van dit boek is dat er vóór 1914 als het ware ‘twee Duitslanden’ waren (met alle mogelijke schakeringen daartussen): het militaristische, reactionaire en nationalistische keizerrijk, maar ook een Duitsland met liberalen en een gematigde sociaaldemocratische partij, die de grootste van de wereld was. Het Keizerrijk was ook een zeer moderne verzorgingsstaat, waarin sprake was van emancipatie van de arbeiders, die zich in toenemende mate identificeerden met hun vaderland omdat ze zich daar thuis voelden. Duitsland bezat een voortreffelijk onderwijssysteem, telde vele Nobelprijswinnaars en uitstekende universiteiten, die rond de eeuwwisseling vanuit de gehele wereld bezocht werden. Er was sprake van grote culturele diversiteit en culturele bloei, er was een vrije pers en er waren satirische tijdschriften waarin zelfs de keizer bespot werd. Berlijn was rond 1900 in veel opzichten een aantrekkelijke metropool, die een grote aantrekkingskracht uitoefende op mensen met diverse nationale en religieuze achtergronden. De Rijksdag was weliswaar niet erg machtig, maar werd toch steeds invloedrijker, en in 1912 was de partij van de sociaaldemocraten zelfs de grootste Duitse partij. En bovenal: Duitsland was een moderne rechtsstaat, waar rechtsgelijkheid bestond.17

Natuurlijk, men kan – volkomen terecht – wijzen op de gebrekkige democratie in Duitsland, op de dominante positie van de industriële en bureaucratische elite of op het respect voor ‘General Dr. von Staat’, zoals Thomas Mann dat ironisch noemde.18 En inderdaad waren er ook vóór 1914 al beslist sociaal-darwinisten en radicale antisemieten, zoals Theodor Fritsch van de Reichshammerbund of Heinrich Class, vanaf 1908 de voorzitter van het Alldeutscher Verband (ADV), die een agressieve en expansionistische buitenlandse politiek wilde voeren, de emancipatie van de joden wilde terugdraaien en zich fel keerde tegen de sociaaldemocratie. Wanneer men zich echter op deze personen en tendensen blindstaart, ziet men over het hoofd dat er wel degelijk ook ontwikkelingen waren die in een andere richting gingen en hoopvol waren.

Een argument voor dat laatste is ook dat Duitsland zich na 1945 heeft ontwikkeld tot een stabiele en betrouwbare democratie die hecht is verankerd in het Westen. En dat geldt ook nog steeds voor het verenigde en vergrote Duitsland na de val van de Muur in 1989. Die succesvolle geschiedenis na 1945 moet hoe dan ook zijn wortels hebben gehad in het verleden, en kan niet alleen gezien worden als een reactie op de duistere jaren 1933–1945, of als een gevolg van het Wirtschaftswunder in de jaren vijftig, waardoor de democratie eerder door de bevolking werd geaccepteerd. Dat was ongetwijfeld zo. Maar de Bondsrepubliek kon ook voortbouwen op democratische en liberale tradities die voor 1933 al in Duitsland aanwezig waren: zeker in de Weimarrepubliek, maar ook al in het Keizerrijk, en zelfs daarvoor, zoals de Pruisische Hervormingen (ca. 1806–1815) aantonen, een gematigde variant van de Franse revolutie.19 Zonder die liberaal-democratische traditie zou de Bondsrepubliek nooit hebben kunnen worden tot wat zij geworden is. Wanneer men de Duitse ontwikkeling bijvoorbeeld vergelijkt met het huidige Rusland moet men concluderen dat de democratie daar nog steeds gebrekkig is ontwikkeld, onder meer omdat zij geen stevig fundament heeft in de Russische geschiedenis zelf, doortrokken als deze is van eeuwenoud autoritair tsarenbewind en daarna van ruim zeventig jaar communistische dictatuur.

Daar komt nog een meer theoretisch argument bij. Naarmate de succesvolle geschiedenis na 1945 langer wordt – intussen bijna 70 jaar –, verandert daarmee ook het perspectief op het Derde Rijk en de geschiedenis daarvoor.20 Misschien was deze geschiedenis vóór 1933 wel ‘democratischer’ en ‘normaler’ dan we heel lang gedacht hebben, in ieder geval in potentie. Het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog hebben onze blik op het Tweede Keizerrijk – en ook op de Eerste Wereldoorlog – lange tijd vertroebeld. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw kan een twintigste-eeuwse geschiedenis van Duitsland niet meer alleen om het Derde Rijk draaien, zoals dat tot de jaren 1970 nog kon, waarbij de decennia vóór 1933 golden als de voorgeschiedenis en de jaren na 1945 als de nageschiedenis ervan. Dat is een argument om met andere ogen naar het Tweede Keizerrijk en (het ontstaan van) de Eerste Wereldoorlog te kijken.

Immers, in iedere samenleving zijn in potentie vele krachten tegelijkertijd aanwezig: xenofobie en tolerantie, racisme en gelijkheidsdenken. Wat komt bovendrijven en dominant wordt, hangt niet alleen af van de verhoudingen tussen die krachten, maar ook van de historische omstandigheden. En die ‘omstandigheid’ is hier niets minder dan de Eerste Wereldoorlog, een oorlog die de mensheid tot dat moment nog nooit had gezien en Duitsland (en Europa) op de rand van de afgrond bracht. Het was een oorlog die niemand zo had gewild en die een eigen dynamiek kreeg. Pas door het verloop van de Eerste Wereldoorlog zelf zijn de wissels van de Duitse geschiedenis fundamenteel omgezet.21 Daarmee bedoel ik dat het Keizerrijk vóór 1914 de potentie bezat om zich ook te ontwikkelen in de richting van een moderne, betrekkelijk open samenleving, maar dat door het verloop van de Eerste Wereldoorlog tendensen die vóór 1914 ook aanwezig waren nu dominant konden worden, zoals het militarisme en antisemitisme.

Met deze invalshoek wordt geprobeerd om de Duitse geschiedenis weer een ‘open toekomst’ te geven.22 Dat wil zeggen dat de geschiedenis niet wordt bezien met de kennis van de uitkomst van het historisch proces achteraf, maar als een proces waarbij recht wordt gedaan aan de ‘volheid’ van het verleden, en niet alleen díe elementen naar voren worden gehaald die uiteindelijk dominant zijn geworden. Het is een manier van kijken met de blik van de historische figuren die nog niet weten wat hen te wachten staat, zoals de verschrikkingen van een of twee wereldoorlogen. Het geeft uiting aan het idee dat het in de geschiedenis ook anders had kunnen gaan. Een belangrijk voorbeeld daarvan is de Julicrisis van 1914, de periode tussen de moord op de Oostenrijkse kroonprins en zijn vrouw op 28 juni 1914 en het uitbreken van de oorlog, een maand later. Deze crisis fungeert in dit boek zelfs als een sleutelmoment. In een uitgebreid hoofdstuk zal ik proberen aan te tonen dat de opvatting dat Duitsland de hoofdverantwoordelijke was voor het uitbreken van de oorlog sterk genuanceerd dient te worden. Ook al gaf Duitsland op 5 juli 1914 zijn beruchte ‘blanco cheque’ aan Oostenrijk-Hongarije, dat zich hierdoor gedekt voelde en Servië de oorlog verklaarde, het wilde het conflict tussen de Donaumonarchie en Servië beperkt houden tot de Balkan en rekende erop dat Rusland zeer waarschijnlijk niet zou ingrijpen. Dat bleek een fatale misrekening, maar dat betekent niet dat Duitsland bewust op een Europese oorlog heeft aangestuurd. Er was in de zomer van 1914 helemaal geen voorbereiding op een ‘greep naar de wereldmacht’. In augustus ging Duitsland een oorlog in, waarbij het land vooral zijn status als grote mogendheid wilde handhaven en zijn grenzen veiligstellen. Er lagen helemaal geen plannen klaar voor de lange termijn en in juli 1914 had het ook anders kunnen lopen.23

Om deze reden is als de titel van dit boek gekozen voor de verzuchting die Bethmann Hollweg tijdens de Julicrisis van 1914 slaakte: voor hem was de mogelijkheid van een oorlog ‘een sprong in het duister’, zoals zijn secretaris en adviseur Kurt Riezler op 14 juli in zijn dagboek noteerde.24 Het is een fraaie formulering voor een toekomst die volslagen ongewis en ‘open’ was. Achteraf bleek het een keerpunt in de Europese en zelfs wereldgeschiedenis – maar dat lag niet vast en kon men niet voorzien. Het geeft overigens ook aan dat oorlogen onvoorspelbaar zijn en enorme risico’s met zich meedragen door de eigen dynamiek die ze kunnen krijgen. Het is een van de belangrijkste lessen van de Eerste Wereldoorlog.

Er vonden pas fundamentele veranderingen plaats toen de oorlog eenmaal was uitgebroken: pas toen werden er radicale oorlogsdoelen geformuleerd, pas toen werd in de loop van de jaren de macht van het leger groter ten koste van de burgerlijke politiek en pas toen werden er plannen gemaakt voor het voeren van een ‘totale oorlog’. Het is een mythe dat een groot deel van de Duitse bevolking deze oorlog gewild heeft. En zelfs toen de oorlog eenmaal was uitgebroken, bleef het in de meeste arbeiderswijken en op het platteland aanmerkelijk stiller dan de hardnekkige mythe van ‘het’ oorlogsenthousiasme van 1914 ons wil doen geloven. Ook waren veel Duitse intellectuelen vóór 1914 vreedzamer en lang niet zo oorlogszuchtig als achteraf vaak verondersteld. Hun verzet tegen het Westen kwam pas volop tot ontwikkeling in en door de Eerste Wereldoorlog zelf.25 En ook zakenlieden en bankiers bezagen het vooruitzicht van een oorlog als een ramp voor de (Duitse) economie, zoals de grootindustrieel Hugo Stinnes. Vóór 1914 streefde hij helemaal niet naar een oorlog. Maar toen de oorlog eenmaal was uitgebroken, deed hij volop mee en heeft hij er alles aan gedaan om het leger te voorzien van zoveel mogelijk munitie, overigens zeer tot zijn eigen voordeel.26 Zelfs de belangrijkste persoon van dit boek, de meedogenloze Erich Ludendorff, die samen met Paul von Hindenburg vanaf augustus 1916 aan het hoofd stond van het leger en zeer veel macht naar zich toetrok, was in augustus 1914 nog niet heel enthousiast over de oorlog en had toen nog geen uitgesproken gedachten over het vestigen van een ‘wereldmacht’. Met andere woorden, pas toen Duitsland eenmaal terecht was gekomen in een oorlog die begon als de zoveelste crisis op de Balkan, kreeg deze strijd een eigen, fatale dynamiek, waarbij militaristische en radicaal-nationalistische elementen kwamen bovendrijven en meer liberaal-democratische ontwikkelingen naar de achtergrond werden verdreven. Dat betekent dat de oorlog vanaf augustus 1914 een immense breuk was in de Duitse geschiedenis – en dat is iets anders dan de opvatting dat er vanaf het wilhelminische keizerrijk een grote continuïteitslijn loopt naar het Derde Rijk: van 1890 via 1914 en 1918 naar 1933, 1939 en 1945.

Tegelijkertijd was er natuurlijk ook sprake van continuïteit. Te veel de discontinuïteit(en) in de Duitse geschiedenis benadrukken, zou ertoe kunnen leiden dat het Derde Rijk te veel uit de lucht komt vallen. Degenen die het Derde Rijk in de Duitse geschiedenis sterk hebben geïsoleerd, zoals nationaal-conservatieve historici als Gerhard Ritter na 1945 hebben geprobeerd, hadden ook vaak het – politieke – doel een apologie van het Tweede Keizerrijk (en van ‘Duitsland’ of Pruisen) te schrijven.27 In plaats daarvan zal hier steeds opnieuw zo onbevooroordeeld mogelijk naar de ontwikkelingen in de eerste decennia van de twintigste eeuw worden gekeken, en van geval tot geval worden bepaald waar en in welk opzicht er sprake was van continuïteit of van discontinuïteit, of soms ook van beide tegelijk. Dat zal niet altijd leiden tot gemakkelijke of eenduidige antwoorden.

Tot slot: een rode draad door dit boek is het probleem van de Duitse eenheid. Een gevleugeld gezegde is dat Bismarck weliswaar Duitsland heeft verenigd, maar niet de Duitsers zelf, zoals vooral de katholieken en sociaaldemocraten aan den lijve hebben ervaren. In het Keizerrijk was er sprake van een grote sociale, politieke en religieuze verdeeldheid. Aan die verdeeldheid leek een einde te komen toen in augustus 1914 de oorlog uitbrak en het leek of er een Volksgemeinschaft was ontstaan, een homogene samenleving waarin sociale, religieuze en politieke grenzen waren opgeheven. Dat was althans de hoop zoals die tot uiting kwam in de euforie van de ‘geest van 1914’. De intellectuele en culturele elite benadrukte in vaak religieus getinte taal het grote belang van de eenheid en het gevoel van saamhorigheid die in Duitsland ontstaan zouden zijn. De oorlog werd door hen cultureel geduid: het was een strijd van de hoogstaande Duitse Kultur tegen de platte materialistische samenleving van de Entente-landen. De ‘geest van 1914’ bleek de belangrijkste mythe tijdens de oorlog, een mythe van een van schouder aan schouder verenigde Duitse bevolking die moedig de strijd opnam tegen de vijand. Al snel bleek echter dat er niet alleen steeds meer spanningen tussen de overheid en de bevolking ontstonden, maar ook dat het onderlinge wantrouwen tussen diverse bevolkingsgroepen groeide en bepaalde groepen werden buitengesloten die niet geacht werden een betrouwbaar onderdeel van die Volksgemeinschaft uit te maken. Uiteindelijk werkte de oorlog in Duitsland als een enorme ‘splijtzwam’ en kwam Duitsland in 1918 sterker verdeeld uit de oorlog dan ooit tevoren, hetgeen een uiterst zware belasting zou zijn voor de Weimarrepubliek. In dit boek zal duidelijk worden dat, ondanks alle bewijzen van het tegendeel, de mythe van de Volksgemeinschaft, ontstaan in augustus 1914, een grote rol zou spelen in de Duitse geschiedenis. De nazi’s hebben er dankbaar gebruik van gemaakt. Ook dat was een erfenis van de Eerste Wereldoorlog.

==

DEEL I

DUITSLAND AAN DE VOORAVOND VAN DE OORLOG

==

INLEIDING

Het Tweede Keizerrijk heeft nog geen halve eeuw bestaan. Het ging in 1918 ten onder zoals het in 1871 was geboren: in oorlog. Het was even pijnlijk als niet toevallig dat de Spiegelzaal van Versailles, waar op 18 januari 1871 tijdens de Frans-Pruisische oorlog Wilhelm I als Duits keizer was gekroond, dezelfde locatie was waar Duitsland in juni 1919 de bijzonder zware rekening kreeg gepresenteerd van het verlies van de Eerste Wereldoorlog.

Opvallend is hoe sterk verdeeld het Keizerrijk was: sociaal, politiek en religieus.1 Vooral de kloof tussen de arbeiders en de burgerij was manifest. Het Keizerrijk was een klassenmaatschappij waarin de arbeidersklasse, het ‘rode gevaar’, door de burgerij met de grootst mogelijke argwaan werd bekeken vanwege haar vermeende revolutionaire karakter. Tussen 1878 en 1890 waren Bismarcks discriminerende ‘socialistenwetten’ van kracht, die een verbod betekenden van socialistische verenigingen, vakbonden en de pers; 1500 personen werden gevangengenomen. Sociaaldemocraten werden weggezet als onbetrouwbare, ‘vaterlandslose Gesellen’.2 Dat heeft veel bitterheid veroorzaakt en een grote invloed gehad op de interne verhoudingen. Toen in 1914 de oorlog uitbrak, wilden veel sociaaldemocraten echter, ondanks alle twijfels, bewijzen dat ze wel degelijk loyaal waren aan het Duitse vaderland.

Net als voor de sociaaldemocraten gold voor de katholieken dat ze veelal werden gezien als een groep die internationaal in plaats van nationaal georiënteerd was – en daarom minder betrouwbaar en loyaal zou zijn. In hun zo genoemde Kulturkampf hadden Bismarck en de liberalen in de jaren 1871–78 een keiharde strijd tegen de katholieken gevoerd. Aan het einde daarvan waren niet minder dan 1800 priesters gevangengenomen en was kerkelijk bezit ter waarde van miljoenen Mark geconfisqueerd. De katholieke advocaat en publicist Julius Barchem trok zelfs een parallel met de vervolging van de vroege christenen in het Romeinse rijk.3 De Kulturkampf heeft veel wantrouwen bij de katholieken veroorzaakt. Daardoor werd hun houding tegenover de Duitse staat vooral bepaald door weerstand. Monumenten voor de keizer of Bismarck hebben zij niet opgericht.

Een tweede opvallende karaktertrek van het Tweede Keizerrijk is zijn uitzonderlijke dynamiek. Er zijn weinig samenlevingen in de geschiedenis te vinden die in zo’n kort tijdsbestek zulke fundamentele veranderingen hebben ondergaan. De gebieden die vanaf 1871 ‘Duitsland’ zouden gaan vormen, waren in de eerste helft van de negentiende eeuw nog zeer versnipperd en economisch zwak. Maar vanaf ca. 1850 vond er een krachtig proces van modernisering plaats, waarvan Pruisen de motor vormde. Binnen een halve eeuw veranderde Duitsland van een overwegend agrarische in een modern-geïndustrialiseerde, verstedelijkte samenleving met een snel groeiende arbeidersklasse.4 De bevolking groeide tussen de eenwording en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog met niet minder dan 60%, tot 68 miljoen inwoners. Berlijn had in 1907 al zo’n twee miljoen inwoners, terwijl dat in 1875 nog minder dan één miljoen was. Bijna twee-derde deel van de bevolking woonde in steden, terwijl een-vijfde deel van de bevolking in de 48 steden woonde met meer dan 100.000 inwoners.5

Even kenmerkend voor het Keizerrijk was het naast elkaar bestaan van ‘moderniteit’ en traditie. Aan de ene kant was Duitsland het land van de moderne wetenschap en een bloeiende economie, zeker vanaf 1895, toen het eerste Duitse ‘Wirtschaftswunder’ begon. Zo liep Duitsland in 1914 op het gebied van de chemie voorop in Europa en op het gebied van de elektronica zelfs mondiaal. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog was Duitsland één van de leidende economische machten in de wereld, samen met Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, een andere snel stijgende economische macht.6 Maar van de andere kant was er sprake van een zeer conservatieve staatsvorm, een gebrekkig functionerende democratie en een neo-absolutistisch hof. Er bestond een grote spanning tussen enerzijds een sterke economische groei en de sociale veranderingen die daarvan het gevolg waren (met name de groei van de arbeidersklasse) en anderzijds de politieke ontwikkeling die daarmee niet parallel liep: het Keizerrijk bleef grotendeels een conservatief-autoritaire samenleving. Deze spanningen en ambivalenties zijn misschien wel het meest kenmerkend voor het Keizerrijk.7 Tegenover een bijvoorbeeld zeer traditionele salonkunst stond de meest moderne en bijtende avantgarde-kunst, tegenover bepaalde gevallen van pijnlijke censuur een zeer liberale en open pers, tegenover een gevoel van vooruitgang een diep gevoel van onzekerheid en angst. Enzovoorts. Om aan de vele ambivalenties recht te doen, worden hier de ‘twee’ Duitslanden vóór 1914 gescheiden van elkaar behandeld, in het besef dat er dikwijls sprake was van mengvormen.

==

HOOFDSTUK 1

HET AUTORITAIRE, MILITARISTISCHE EN RADICAAL NATIONALISTISCHE DUITSLAND

De politieke structuur van het Tweede Keizerrijk heeft in de loop van bijna een halve eeuw weinig veranderingen ondergaan. De macht bleef grotendeels in handen van de conservatieve groepen in de samenleving: de Junkers (de voornamelijk in Oost-Pruisen levende landadel), de hoge militairen, de bureaucratie en de hogere burgerij. Voor een belangrijk deel hing dit samen met de grondwet van 1871, waar Bismarck de drijvende kracht achter was geweest. Door deze grondwet was de macht van de Rijksdag beperkt, onder meer omdat deze geen invloed had op de benoeming van de rijkskanselier, geen recht van interpellatie had en vrijwel geen invloed kon uitoefenen op de belangrijke terreinen van de staatsbureaucratie, de buitenlandse politiek en defensie – wat voor het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog van groot belang zou blijken. De rijkskanselier hoefde geen verantwoording af te leggen aan de Rijksdag. Verder hadden de politieke partijen in Duitsland geen regeringsverantwoordelijkheid: Rijksdagleden konden niet doorstromen naar de regering. De ministers kwamen, onafhankelijk van de verkiezingsuitslagen, voort uit de ambtenarij.1 Vanwege dit starre systeem was het voor velen niet erg aantrekkelijk om de politiek in te gaan.

De conservatieve politieke structuur bleef verder grotendeels intact door de Bondsraad, de federale Eerste Kamer, een uiterst conservatief-aristocratisch instituut, dat vanwege de dominante macht van Pruisen grondwetshervormingen kon tegenhouden. Ook het Pruisische drieklassenkiesrecht zorgde voor de handhaving van de status-quo. Dit systeem van censuskiesrecht hield in dat de stem van een kiezer uit de hoogste kiesklasse 16 tot 26 keer zoveel waard was als een stem uit de laagste kiesklasse.2 Uiteraard profiteerden vooral de rijken hiervan, zoals de Junkers. Het drieklassenkiesrecht was dan ook een doorn in het oog van de sociaaldemocraten die, zeker ook tijdens de oorlog, voortdurend hebben aangedrongen op de afschaffing ervan, maar zonder succes. De sociaaldemocraten werden sinds 1878/79 ook tegengewerkt door de zogenaamde Sammlungspolitik, een verbond tussen de zogenaamde ‘producerende klassen’: de landbouw en de industrie.3 Dit verbond tussen ‘rogge en staal’ was gericht op het behoud van de status quo en bleef tot aan het einde van de Eerste Wereldoorlog bestaan. Het is in de geschiedschrijving een van de meest voorkomende verklaringen van de Eerste Wereldoorlog en van de extreme annexionistische eisen van de heersende klassen geworden: dat zij de oorlog voerden om het bestaande politieke systeem in stand te houden en de hervormingen te voorkomen die de linkse krachten wensten. De oorlog moest de aandacht voor de binnenlandse problemen naar buiten toe ‘afleiden’. Op 7 november 1914 werd dit bijna klassiek verwoord door Alfred Hugenberg, een machtig industrieel en prominent lid van de raad van bestuur van staalfabrikant Krupp:

==

De gevolgen van de oorlog zullen voor de werkgevers en de industrie ongunstig zijn. Er kan geen twijfel over bestaan dat het arbeidsvermogen en de arbeidsvreugde van de uit de oorlog terugkerende arbeiders aanzienlijk zullen lijden wanneer ze ondergeschikt worden gemaakt aan de fabrieksdiscipline. Men zal waarschijnlijk op een zeer vergroot machtsgevoel van de arbeiders en vakbonden moeten rekenen [..]. Om binnenlandse problemen te voorkomen, is het daarom goed om de aandacht van het volk af te leiden en ruimte te geven aan de fantasie over de uitbreiding van de Duitse gebieden.4

==

De Duitse regering, intussen, zat klem tussen de eisen van de sociaaldemocraten en die van rechtse, buiten-parlementaire belangengroepen. Na 1890 waren dat onder meer de Ostmarkenverein, de Flotten- en de Wehrverein en niet in de laatste plaats het Alldeutscher Verband (ADV), een radicaal nationalistische beweging met een expansionistisch gedachtegoed die, mede door Hugenberg, was opgericht in 1891. Het ADV zou tijdens de Eerste Wereldoorlog voorop lopen wat betreft de radicalisering van de oorlogsdoelen.5 In de jaren 1913/14 telde het ADV ca. 18.000 leden, de meeste andere verenigingen nog veel meer – samen meer dan een half miljoen.6 Opmerkelijk is dat vooral burgers lid waren van deze verenigingen, zowel leden van het Bildungs- als Wirtschaftsbürgertum (dat wil zeggen de academisch gevormde burgerij die vooral werkzaam was in beroepen als leraar, arts en advocaat respectievelijk burgers die werkzaam waren in de financiële en industriële sector). De kern van de politieke ideologie van het radicale nationalisme was het utopische streven naar een etnisch en cultureel homogene Volksgemeinschaft waarbij alle Duitsers in één nationale gemeenschap verenigd moesten zijn. Voor een deel kwam dit streven voort uit het gegeven dat vele miljoenen zogenaamde ‘Volksduitsers’ in de loop van de voorgaande eeuwen buiten de grenzen van het Keizerrijk waren terecht gekomen, zoals in Rusland, de Baltische gebieden, Hongarije en Roemenië.

Het radicale nationalisme manifesteerde zich vooral op twee terreinen. In het binnenland streefde men naar een diepgaande hervorming van staat en maatschappij, waarbij de etnisch-culturele minderheden in Duitsland buitengesloten moesten worden, zoals de joden en de 3,5 miljoen binnen Duitsland levende Polen (als gevolg van de angst voor een ‘Polonisierung’ van Duitsland).7 Een tweede streven betrof de territoriale expansie, die niet alleen tot uiting kwam in de zoektocht naar overzeese koloniën en de bouw van de vloot, maar ook in het streven naar dominantie van economische ‘ruimten’ in Mitteleuropa. Immers, nadat duidelijk was geworden dat het stichten van een groot koloniaal rijk en de vlootpolitiek waren mislukt, keerde Duitsland zich in de jaren vóór 1914 steeds meer tot het Europese continent. Voor veel radicale nationalisten lag de missie van Duitsland in Europa zelf, met name in Midden-, Oost- en Zuidoost-Europa, waar veel ‘Volksduitsers’ woonden.8 Dit zou tot en met het Derde Rijk een constante blijven in de Duitse buitenlandse politiek. Het streven naar Lebensraum was geen uitvinding van Hitler, maar vond in deze periode zijn oorsprong. Het werd voor het eerst in 1901 gebruikt door de hoogleraar geografie, Friedrich Ratzel.9

De toenemende radicalisering van deze nationalisten vóór 1914 kwam voor een belangrijk deel voort uit de voor hen teleurstellende politieke ervaringen in het wilhelminische keizerrijk (dat wil zeggen de periode vanaf 1890 onder Wilhelm II, na het terugtreden van Bismarck).
Niet alleen waren de pogingen om de nationale minderheden te germaniseren mislukt, met name in de Pruisische oost-provincies, daarnaast was ook de verovering van de noodzakelijke Lebensraum overzee noch in Midden-Europa tot stand gekomen. De uiterste consequentie hiervan was dat men dacht dat deze doelen alleen nog maar met militaire middelen bereikt konden worden: een oorlog was voor hen de laatste hoop. Zo eiste de radicale leider van het ADV, Heinrich Class, al in 1911 in een vlugschrift de annexatie van Franse gebieden, waarbij beslissend voor hem was dat Duitsland de gebieden ‘vrij van mensen’ zou krijgen.10 Ook al stuitten de plannen tot ‘etnische zuivering’ op weerstand binnen het ADV zelf, vanaf augustus 1914 zou die reserve verdwijnen.

Hoe belangrijk de radicale nationalisten ook geweest mogen zijn voor de publieke opinie in Duitsland, tegelijkertijd zijn ze tot 1914 steeds politieke buitenstaanders gebleven, zonder grote directe invloed op de politieke beslissingen of op de rijksregering. Daarom kan men niet spreken van een culturele hegemonie van deze groep, daarvoor waren de tegenkrachten in de links-liberale burgerij, het katholicisme en de sociaaldemocratie simpelweg te sterk. Het radicale nationalisme werd pas een massa-fenomeen door beslissende gebeurtenissen vanaf de zomer van 1914.11

Wél waren deze radicale verenigingen vaak verbonden met nationalistische militaire kringen. In het Keizerrijk vormde het leger een onaantastbaar bastion, dat onttrokken was aan parlementaire controle (al kon de Rijksdag enige invloed uitoefenen op militaire uitgaven). Het leger stond vrijwel geheel los van ‘de’ politiek, het was een ‘staat binnen de staat’. Het aanzien van de krijgsmacht was groot omdat het de drijvende kracht was geweest achter de eenwording van 1871 – een ‘revolutie van boven’ –, die ieder jaar werd gevierd tijdens de nationale feestdag van Sedan (de plaats waar de Fransen vernietigend waren verslagen). Veel historici benadrukken dat, mede als gevolg van de algemene dienstplicht, in het Keizerrijk de militaire waarden van orde, discipline en tucht, van ondergeschiktheid en van de ‘commandotoon’ diep waren doorgedrongen in de samenleving, in het gedrag, de taal en de manier van denken.12 ‘De Pruisische luitenant ging als een jonge God, de burgerlijke reserve-luitenant minstens als een halfgod door de wereld’, herinnerde de historicus Friedrich Meinecke zich.13 Opmerkelijk en veelzeggend voor de aantrekkingskracht van het leger is bijvoorbeeld dat de zogenaamde Kriegervereine, de oudstrijders-verenigingen, van alle nationalistische organisaties in het Keizerrijk de meeste leden hadden, zelfs meer dan de vakbonden en de sociaaldemocraten: aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog bezat de ‘dakorganisatie’, de Kyffhäuser-Bund, niet minder dan 2.837.944 leden, verdeeld over 31.915 verenigingen.14 Het doel van de Kriegervereine was het ‘onderhouden van het nationale bewustzijn’ en de herinnering aan de gemeenschappelijke militaire belevenis. De verenigingen speelden een duidelijke rol bij het nationaliseren van grote delen van de bevolking. De in 1892 in Berlijn opgerichte vredesbeweging, die onmiskenbaar zwak was, kon tegen deze ontwikkelingen weinig ondernemen.15 Toen de oorlog uitbrak steunden de pacifisten de strijd zelfs, in de veronderstelling, zoals zovelen, dat het ging om een defensieve oorlog.

Twee voorbeelden kunnen de grote rol van het militarisme in het Keizerrijk illustreren.16 De eerste is het beroemd geworden verhaal van de arme schoenmaker en kruimeldief Wilhelm Voigt, die zich in 1906 in het uniform van een kapitein hees, erin slaagde om een groepje militairen achter zich aan te laten marcheren naar het stadhuis van Köpenick (ten zuidoosten van Berlijn), daar de burgemeester arresteerde en als gevangene afvoerde en tot slot 5000 Mark uit de stadskas stal.17 Het geldt als een ultiem bewijs van de Duitse ‘onderdanenmentaliteit’. Maar het was van de andere kant tevens een stimulans om verschillende toneelstukken te wijden aan de ‘Hauptmann von Köpenick’, die aangeven dat men niet blind was voor de absurditeiten van de militaristische moraal; de keizer verleende de gearresteerde Wilhelm Voigt overigens na twee jaar gratie. Een tweede voorbeeld is de ‘Zabern-affaire’ in de herfst van 1913. De bijna twintigjarige luitenant von Forstner had in de kleine garnizoensstad Zabern in de Elzas de plaatselijke bevolking beledigd. Tijdens het daarop volgende conflict had hij rekruten bevolen om hun wapens te gebruiken. Voor iedere burger die met een bajonet neergestoken zou worden, beloofde hij zelfs een premie van 10 Goudmarken. Toen het voorval in de publiciteit kwam, veroorzaakte het veel ophef en protesten, uiteraard ook in Zabern zelf. Als Forstner naar een ander regiment overgeplaatst zou zijn, zou er waarschijnlijk niet zoveel aan de hand zijn geweest, maar toen dat niet gebeurde bleven de demonstraties doorgaan. De plaatselijke commandant zette, zonder van te voren het civiele bestuur te verzoeken om op te treden, met scherpe munitie bewapende troepen in die op straat willekeurig dertig burgers oppakten en opsloten. De officieren werden vrijgesproken. De Zabern-affaire staat symbool voor de militaire willekeur en burgerlijke machteloosheid.18

Deze verhalen zijn belangrijk en ‘waar’ – maar in zekere zin zijn ze ook cliché, en vertellen ze slechts een deel van het verhaal: de hevige verontwaardiging en de felle debatten die de incidenten opriepen, aangewakkerd door journalisten als Maximilian Harden en door politici, horen daar ook bij.19 Zo was het blad Simplicissimus met zijn vele karikaturen op het militarisme zeer succesvol.20 Ook het misschien wel beroemdste boek dat uitdrukking gaf aan de onderdanenmentaliteit in het Keizerrijk, Der Untertan van Heinrich Mann (voltooid in 1914, gepubliceerd in 1918), is slechts een deel van het verhaal. De niet bijster sympathieke hoofdpersoon, Dietrich Hessling, staat symbool voor de kruiperige onderdaan: likkend naar boven en trappend naar beneden, karakterloos en volkomen aangepast aan de eisen van de Obrigkeitsstaat. Maar de aanklacht is even scherp als eenzijdig.21

Veel ernstiger was de betrokkenheid van het Duitse leger bij de eerste genocide van de twintigste eeuw, de moord op de Herero’s tijdens de opstand van 1904–1907 in de kolonie Duits-Zuidwest-Afrika.22 Het was feitelijk de eerste oorlog van het Tweede Keizerrijk. De Herero-bevolking, die leefde van veeteelt, kwam in 1904 tegen de Duitsers in opstand als gevolg van uitbuiting, verkrachting en aanzetten tot onteigening van hun kostbare grond. De opstand werd onder leiding van Lothar von Trotha, het racistische hoofd van het plaatselijke militaire bewind, niet alleen met bruut geweld neergeslagen, er was ook sprake van een bewust streven naar ‘vernietiging’, zoals uit Trotha’s proclamatie van oktober in datzelfde jaar blijkt:

==

Ik, de grote generaal van de Duitse soldaten, zend deze brief naar het Herero-volk. Herero’s zijn niet langer Duitse onderdanen. [..] Het Herero-volk moet dit land verlaten. Als ze dat niet doen, zal ik hen dwingen door artillerie te gebruiken. Binnen de Duitse grens zal iedere mannelijke Herero, gewapend of ongewapend, met of zonder vee, worden doodgeschoten. Ik zal niet langer vrouwen of kinderen toelaten, maar hen terugdrijven naar hun volk of laten doodschieten. Dit zijn mijn woorden tot het Herero-volk.23

==

De Herero-bevolking werd uitgehongerd of in de woestijn gedreven, waar zij van dorst omkwam, of gedeporteerd naar gevangenkampen, door kanselier Bülow ‘concentratiekampen’ genoemd. Van de 60.000 tot 80.000 Herero’s kwam 66 à 75% om.24

Van belang is hier de samenhang met ontwikkelingen in de jaren en decennia hierna. De militair Trotha had in zijn doen en laten veel vrijheid en werd niet tegengewerkt door burgerlijke autoriteiten. Onder de Herero-bevolking maakte hij geen onderscheid tussen strijders en ‘burgers’ – in feite voerde hij dus een vorm van ‘totale oorlog’ die soms ook in de Eerste en zeker in de Tweede Wereldoorlog praktijk zou worden. Aan de keiharde repressie van de Herero-bevolking lag niet alleen het idee van ‘militaire noodzaak’ ten grondslag, die wreedheid en wetteloosheid in een oorlog legitimeerde, maar ook een gevoel van Duitse raciale superioriteit, dat gevoed werd door sterke sociaal-darwinistische denkbeelden.25

Ideeën over de eigen superioriteit en de onontkoombaarheid van strijd speelden vóór 1914 ook in Europa zelf een rol, en niet alleen in Duitsland, al was het daar vaak wel sterker en meer uitgesproken dan in andere landen. Ook een liberaal en genuanceerd denker als Max Weber bijvoorbeeld gebruikte sociaal-darwinistische terminologie zoals ‘strijd om het bestaan’ en ‘selectie’.26 Een goed en belangrijk voorbeeld van sociaal-darwinisme is het boek Deutschland und der nächste Krieg van generaal b.d. Friedrich von Bernhardi uit 1912. Het boek werd een bestseller, in 1914 waren er al negen drukken verschenen. Bernhardi, die drie jaar lang een leidende positie had gehad in de Generale Staf, profeteerde in zijn boek dat oorlog niet alleen onvermijdelijk was, maar ook heilzaam en een ‘plicht’ voor het Duitse volk, het was een garantie van evolutie en vooruitgang. Bernhardi keerde zich daarmee tegen de vredespolitiek van de toenmalige rijkskanselier Bethmann Hollweg en bepleitte een agressieve buitenlandse politiek om de suprematie in Europa te veroveren. De Slavische barbaren moesten voor eens en voor altijd teruggedrongen en Frankrijk moest geheel verslagen worden. Er was slechts het alternatief ‘wereldmacht of ondergang’, zoals één van de hoofdstukken luidde.27 Het Duitse volk moest met dit soort boeken mentaal op een oorlog worden voorbereid. Maar ook hier geldt weer: dit was niet de dominante mening in het Keizerrijk, hoe populair Bernhardi’s boek ook was. Hans Plehn publiceerde een ‘tegen-boek’ dat door Bethmann werd ondersteund en de officiële regeringspolitiek vertegenwoordigde: Deutsche Weltpolitik und kein Krieg (1913), waarin hij pleitte voor een partnerschap met Engeland.28

Eenzelfde soort ambivalentie is te vinden in het belangrijke verkiezingsjaar 1912. In januari van dat jaar behaalde de SPD, ondanks het voor deze partij ongunstige districtenstelsel, een historische overwinning: met 34,8% van het totaal aantal stemmen behaalde de partij 110 zetels. Daarmee was de SPD in één klap de grootste fractie in de Rijksdag geworden, terwijl de conservatieven en nationaal-liberalen ernstige verliezen hadden geleden29: de nationaal-liberalen hadden van de 125 zetels van 1871 er niet meer dan 45 over. Ook de antisemitische partijen leden een enorme nederlaag; van de 16 zetels behielden ze er nog slechts drie, het slechtste resultaat sinds 1893.30

Enerzijds betekenden de verkiezingen van 1912 dus een grote verschuiving naar links: samen met de links-liberalen hadden de sociaaldemocraten bijna de helft van de stemmen behaald. Maar anderzijds volgde er ook een zeer felle en bijna paniekerige reactie van de rechtse krachten. Er ontstonden nieuwe antisemitische organisaties, zoals de Reichshammerbund en het Verband gegen die Überhebung des Judentums.31 Er werd neerbuigend gesproken van de ‘Judenwahlen’, en niet voor het eerst dook weer de associatie van jodendom en socialisme op – een voor de joden uiterst gevaarlijke associatie. De verkiezingen van 1912 waren voor ADV-voorzitter Heinrich Class de aanleiding om het boek Wenn ich der Kaiser wär’ te schrijven, waarin hij agressieve antisemitische denkbeelden ontwikkelde. Ook werd in 1912 de Deutscher Wehrverein opgericht, die zich onder leiding van het prominente ADV-lid generaal August Keim zou ontwikkelen tot een doeltreffende massa-organisatie. In functie en betekenis vormde de vereniging de pendant van de Flottenverein, al was vanaf het begin de houding tegenover de regering kritischer. Binnen twee jaar zou de Wehrverein 90.000 leden hebben waarmee het ADV een veel massalere basis had dan zij ooit voor zichzelf had weten te creëren.32 De algemene dienstplicht zou van het Duitse volk een ‘Volk in Waffen’ moeten maken. De vereniging streefde naar een economische, financiële en geestelijke ‘mobilisering’ van het Duitse volk. Het idee van ‘totale mobilisering’ werd tegelijkertijd ontwikkeld binnen de Duitse Generale Staf, vooral onder jonge burgerlijke officieren. De leidende representant van deze richting was Erich Ludendorff, die verderop in dit boek zo’n grote rol zal spelen. Alle aspecten van het openbare leven moesten in dienst worden gesteld van de oorlog, die niet langer een politiek onderwerp was, maar de politiek zelf.

In augustus 1913 kwam ook het Kartell der schaffenden Stände van de grond, een fusie tussen de Bund der Landwirte (een zeer machtige pressiegroep van grote en kleine landeigenaren), het Zentralverband Deutscher Industrieller en de nationale organisatie van handwerkslieden en ambachtslieden.33 Door de fusie beliep het ledental in de miljoenen. Het Kartell wilde onder meer de sociaaldemocratie verbieden, de Rijksdag op een zijspoor zetten en een agressieve buitenlandse politiek voeren, inclusief het voeren van een veroveringsoorlog.

De meeste organisaties en belangengroepen die hierboven aan de orde zijn geweest, deelden een radicaal nationalisme en sociaal-darwinisme, een verzet tegen de sociaaldemocratie en het jodendom – en bovenal de oproep tot oorlog. Ook al wees Bethmann Hollweg de vaak draconische voorstellen van de radicale nationalisten van de hand, toch voelde hij zich op buitenlands-politiek terrein onder druk gezet en zou hij dikwijls het idee hebben dat hij tegenover de ‘oorlogspartij’ niet al te slappe knieën zou moeten tonen. Die gedachte zou een grote invloed hebben op wat komen ging.

==

==

HOOFDSTUK 2

HET DEMOCRATISCHE EN LIBERALE DUITSLAND

Hierboven is een beeld geschetst van een militaristische en autoritaire Duitse samenleving waarin radicaal nationalistische geluiden de boventoon voerden. Maar er kan ook een ander verhaal worden verteld. Het Keizerrijk was namelijk ‘normaler’, democratischer en moderner dan vaak wordt gedacht. In veel opzichten week Duitsland rond 1900 helemaal niet zo sterk af van andere Europese landen. Verschijnselen als imperialisme, nationalisme, antisemitisme of sociaal-darwinisme waren algemeen-Europees1, en ook in landen als Frankrijk, Italië of Rusland was er geen sprake van een volwaardige democratie. Waar was dat rond 1900 wel?

Het Tweede Keizerrijk had vóór 1914 de potentie om zich te ontwikkelen in de richting van een moderne en betrekkelijk open en democratische samenleving. Er zijn goede redenen om aan te nemen dat in 1913 de binnenlandse situatie aan het omdraaien was omdat, bij een zwakker wordende positie van de Conservatieven sinds de verkiezingen van 1912, de ‘middenpartijen’ samenkwamen en de partij van de sociaaldemocraten, de SPD, bereid leek tot samenwerking met de regering. De regering zou daarom aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog heel goed in staat geweest zijn tot hervormingen.2 Sommige historici spreken dan ook terecht van het ‘vernieuwingspotentieel’ van het wilhelminische keizerrijk; langzaam maar zeker verschoof de macht naar de Rijksdag en de politieke partijen.3 In dit hoofdstuk komt dat ‘andere’, liberale Duitsland aan bod – op sociaal, juridisch, politiek en cultureel terrein.

==

Moderne verzorgings- en rechtsstaat

Het Tweede Keizerrijk was een moderne verzorgingsstaat, aan het einde van de negentiende eeuw zelfs de meest moderne ter wereld. Al tijdens de jaren 1880 waren er op initiatief van Bismarck, maar ook onder druk van de Rijksdag, sociale verzekeringen tot stand gekomen, niet omdat Bismarck zoveel van de arbeiders hield, maar om hen de wind uit de zeilen te nemen en minder revolutionair te maken. In 1883 kwam er een ziekte-, in 1884 een ongevallen- en in 1889 een ouderdoms- en invalidenverzekering. Deze verzekeringen waren verplicht en betekenden een grote vooruitgang voor de arbeiders.4 Ook stegen de reële lonen van de arbeiders tussen 1871 en 1913 met zeker 50%.5 Sinds de jaren negentig werd er een zogenaamde Sozialpolitik gevoerd, die leidde tot een betere zorg voor de armen, een afname van de bedrijfsongevallen na 1900 en tot een verkorting van de arbeidstijd.6 Ook nam de kindersterfte sterk af: van 25% in de jaren 1870 tot onder 15% in 1912.7 In het algemeen werd het leven in het keizerrijk een stuk aangenamer door een betere gezondheidszorg en een betere behuizing. Daardoor was er, ondanks alles, sprake van een groot optimisme in de jaren vóór 1914.8 Een belangrijk gevolg van de verbetering van de positie van de arbeiders na 1870 was dat zij inderdaad, zoals Bismarck wilde, minder revolutionair werden en bovendien steeds ‘reformistischer’, vooral sinds de jaren 1890. Ondanks alle grote tegenstellingen met de burgerij lijkt er sprake geweest te zijn van integratie, ‘verburgerlijking’ en ‘nationalisering’ van de arbeiders.9 Het is één van de verklaringen waarom de sociaaldemocraten in augustus 1914 voor de oorlogskredieten stemden.

In de tweede plaats was Duitsland, veel meer dan bijvoorbeeld Italië of Rusland, een rechtsstaat waarin het recht als hoogste gezag werd gehandhaafd.10 De ambitie van de Duitse liberalen uit het midden van de negentiende eeuw om willekeur te beperken werd grotendeels verwerkelijkt. De politie opereerde onder de supervisie van de openbare aanklager en de rechterlijke macht in het Keizerrijk was onafhankelijk.11 Natuurlijk was er nu en dan sprake van klassenjustitie, maar dat was rond 1900 niet anders in bijvoorbeeld Frankrijk, Groot-Brittannië of de Verenigde Staten. Ter vergelijking: de rechtspraak in de Weimarrepubliek zou veel minder onafhankelijk en onpartijdig zijn.

Van groot belang voor het Duitse recht in het Keizerrijk was de invoering van het burgerlijk wetboek, waarmee het privaatrecht werd geregeld, de onderlinge betrekkingen van de burgers in het Keizerrijk. Na een decennialange voorgeschiedenis zette de keizer in 1896 zijn handtekening onder het ‘Bürgerliche Gesetzbuch’ (BGB), dat in 1900 in werking trad. Het werd met open armen, zelfs bijna euforisch ontvangen en gold als een enorme vooruitgang. Het hoogste doel van het BGB was de fundering van de rechtseenheid in Duitsland op het gebied van het burgerlijk recht als noodzakelijke voorwaarde van een moderne, liberale nationale staat. Het BGB belichaamde individualistische waarden die hun oorsprong hadden in het humanisme van Wilhelm von Humboldt (1767–1835).12 In het BGB ging het onder meer om rechtsgelijkheid, verdragsvrijheid en de vrijheid van bezit en eigendom.13 Ook dat behoorde tot de ‘moderniteit’ van Duitsland, het was een duidelijk en belangrijk teken van een ‘burgerlijke samenleving’.

==

De politiek en de burgerij

Een volgend punt ter relativering van het autoritaire karakter van het Keizerrijk betreft de politieke structuur. Deze mag ten gunste van de bezittende klassen grotendeels ongewijzigd zijn gebleven, van de andere kant was er op landelijk niveau wel degelijk sprake van direct, geheim, algemeen (mannelijk) kiesrecht voor de Rijksdag (25 jaar en ouder), en wel al vanaf 1871. Dat kon op dat moment van weinig andere landen gezegd worden, ook niet van Groot-Brittannië of Nederland.14 En de Rijksdag mag dan niet heel erg machtig zijn geweest, zijn macht nam in de loop van de decennia wel toe. Juist omdat Duitsland zich steeds meer ontwikkelde tot een welvaarts-, en dus interventiestaat, werd de noodzaak tot het maken van nieuwe wetten groter. Hoe meer taken de staat kreeg, hoe meer geld er werd uitgegeven – en daarmee groeide het belang van de Rijksdag, mede door het belangrijke budgetrecht.15 Kanseliers en ministers moesten wetgeving nu eenmaal door de Rijksdag loodsen en deden dat door akkoorden te sluiten met partijleiders. Dit werd na het vertrek van Bismarck in 1890 de norm.16 Partijen moesten daarom door de uitvoerende macht met respect behandeld worden. Bernhard von Bülow, kanselier van 1900 tot 1909, was de belichaming van deze regeringsstijl waarbij politieke ego’s gemasseerd en meerderheden gevormd moesten worden om wetten door de Rijksdag te krijgen. In het derde en vierde decennium van zijn bestaan genoot de Rijksdag als nationaal instituut onmiskenbaar een grotere legitimiteit dan daarvoor.17 De initialen MdR – lid van de Rijksdag – waren iets om trots op te zijn.

Een belangrijk moment in de verhouding tussen de Rijksdag enerzijds en de kanselier en keizer anderzijds was de beruchte ‘Daily-Telegraph-affaire’ in 1908. Het ging hier, niet voor het eerst, om onnadenkende en niet al te tactische uitingen van de keizer – over de Duitse buitenlandse politiek – in een interview met Britse journalisten die in binnen- en buitenland veel stof deden opwaaien.18 In twee zittingen van de Rijksdag veroordeelden alle politieke partijen in ongewoon scherpe bewoordingen de pijnlijke fouten van kanselier Bülow en zijn departement die de publicatie van het interview niet hadden tegengehouden. Maar ook de keizer zelf en zijn ‘persoonlijk regiment’ werden fel bekritiseerd. De kanselier ruimde een half jaar later het veld en Wilhelm II moest publiekelijk verbetering beloven. Hierdoor ontstond de indruk dat de keizer zich had moeten voegen naar de wil van de Rijksdag. De ‘Daily Telegraph affaire’ staat behalve voor het afnemende gezag van de keizer ook symbool voor de toenemende macht en het gezag van de Rijksdag.

De Duitse bevolking was in de loop van de geschiedenis van het Keizerrijk zeer sterk bij de politiek betrokken geraakt. Lag het percentage stemmen bij verkiezingen in de jaren 1870 nog op zo’n 55%, in 1912 was dat gestegen tot maar liefst 84%, veel meer dan vandaag de dag.19 Om debatten in de Rijksdag bij te wonen bestond zelfs een levendige zwarte markt. De meeste kranten bevatten politiek nieuws en levendige verslagen van parlementaire debatten.

Lang heeft het beeld bestaan dat de Duitse burgerij niet wezenlijk in politiek geïnteresseerd zou zijn. Thomas Manns Betrachtungen eines Unpolitischen (1918) staat model daarvoor. Vooral het zogenaamde
Bildungsbürgertum zou zich liever bezighouden met hoogstaande zaken als Kultur en filosofie en op politiek terrein zijn toevlucht zoeken in de conservatieve Obrigkeitsstaat, die deze groep moest beschermen tegen de bedreiging van de moderne kapitalistische samenleving. Het Bildungsbürgertum zou zich niet alleen tegen de moderne samenleving hebben gekeerd maar ook steeds conservatiever geworden zijn en vooral gericht zijn op de handhaving van de status quo.20 Voor een deel van hen gold dat inderdaad zonder twijfel, maar dan gaat het wel om een verhoudingsgewijs klein aantal intellectuelen en kunstenaars – hoe belangrijk, interessant en spraakmakend ook. Maar als we ons zouden blindstaren op het sterk esthetische en vaak wereldvreemde en onpolitieke karakter van het werk van dichters als Stefan George of schrijvers als (de vroege) Thomas Mann of een wetenschapper als (de late) Werner Sombart, dan zien we over het hoofd dat een groot deel van de Duitse burgerij wel degelijk nauw betrokken was bij politieke en maatschappelijke vraagstukken, bijvoorbeeld in de Verein für Sozialpolitik. Deze in 1872 opgerichte vereniging was invloedrijk en een sterk voorstander van het ingrijpen van de staat in het ‘sociale vraagstuk’. Veel burgers waren, al dan niet in verenigingsverband, bij dergelijke vraagstukken betrokken, ook al was dit niet zelden uit welbegrepen eigenbelang. Het burgerlijk verenigingswezen in het keizerrijk bloeide en de invloed van de openbare sfeer was groot. De negentiende eeuw was de eeuw van de verenigingen, zeker ook in Duitsland. Als organisatievorm tussen de staat en het individu was zij belangrijk voor de Duitse burgerij, die op die manier betrokken was bij belangrijke veranderingen op het gebied van de cultuur, economie, politiek en maatschappij. Daarom participeerde de Duitse burgerij veel meer in de – vooral regionale en lokale – politiek dan vaak wordt gesteld. Kortom, het beeld van een onpolitieke en onliberale Duitse burgerij moet genuanceerd worden.21

Hetzelfde geldt voor de positie van de vrouw. Enerzijds hadden de vrouwen in het Keizerrijk niet dezelfde rechtspositie als mannen. Zij hadden geen stemrecht, waren in de meeste staten uitgesloten van het lidmaatschap van politieke organisaties en vakbonden, ze hadden geen toegang tot belangrijke posities in de samenleving en cultuur en hadden niet dezelfde opleidingskansen als mannen.22 Op het gebied van de seksualiteit was er een dubbele moraal: zo toont Theodor Fontane’s prachtige roman Effi Briest (1896) pijnlijk aan hoe de overspelige vrouw in het keizerrijk sociaal en emotioneel werd gebroken. Maar anderzijds werd tegen deze ongelijkheid in toenemende mate door vrouwen geprotesteerd, vooral sinds de jaren negentig. Rond 1900 waren er in Duitsland maar liefst 850 verenigingen die streden voor een verbetering van de rechten van de vrouw, met in totaal bijna een half miljoen leden.23 Tegen alle weerstand in zijn er toch de nodige veranderingen opgetreden in de positie van de vrouw in het Keizerrijk. Aan het einde van de negentiende eeuw werden er hogere meisjesscholen gesticht en rond de eeuwwisseling kreeg de vrouw toegang tot de universiteit, onder meer in Baden in 1900 en in Pruisen in 1908. Hierdoor was het mogelijk dat zij vanaf het begin van de twintigste eeuw ook andere beroepen kon vervullen dan het tot dan toe enige ‘hogere’ beroep van lerares. Verder konden vrouwen sinds 1908 lid worden van politieke verenigingen en partijen en kregen ze ook het recht van vergadering.24 Hierdoor waren in de jaren vóór de oorlog 175.000 vrouwen lid van de SPD en 250.000 van de socialistische vakbond (ca 10%).25 Zo werden vrouwen in het openbare leven actiever en meer zichtbaar.

==

De sociaaldemocraten en de links-liberalen

Bij de verkiezingen van 1912 hadden de sociaaldemocraten en de links-liberale Fortschrittliche Volkspartei (FVP) bijna de helft van het aantal stemmen behaald: respectievelijk 34,8 en 12,3%. Dat was een spectaculaire verschuiving naar links. Het liberalisme in Duitsland was in de jaren zeventig dominant geweest en had een grote invloed uitgeoefend op de wetgeving.26 Maar het Duitse liberalisme was ook gespleten in een nationaal- en links-liberale variant – en daarmee verzwakt. De nationaal-liberalen (NLP), aanvankelijk groot en machtig, waren conservatief en nationalistisch ingesteld en steunden in het algemeen de politiek van de regering, zeker sinds 1879. De links-liberalen waren weliswaar zwakker, maar waren in toenemende mate een partij om rekening mee te houden, zeker nadat binnen het links-liberale kamp de nodige splitsingen in 1910 eindelijk achter de rug waren.27 In 1912, het jaar van het grote electorale succes, bracht de FVP in 1700 verenigingen zo’n 120.000 leden bijeen. Kenmerkend voor haar progressieve karakter was dat zij ging samenwerken met politiek geëngageerde vrouwen. Negentig procent van alle FVP-afgevaardigden sloten zich aan bij de in 1909 opgerichte Hansa-Bund, die een burgerlijk-liberaal front vormde tegen de machtige conservatieve belangenverenigingen van de groot-industriëlen en de groot-agrariërs, zoals de protectionistische Bund der Landwirte. De Hansa-Bund, die met zijn 250.000 individuele en 280.000 corporatieve leden tot de grootste verenigingen van het keizerrijk behoorde, pleitte onder andere voor meer openheid en tolerantie tegenover de sociaaldemocraten.28 Tijdens de oorlog, in juli 1917, zou de FVP samen met de sociaaldemocraten en de katholieken – de voorloper van de Weimar-coalitie – een uiterst belangrijke vredesresolutie indienen. Een links-liberaal politicus die veel aandacht naar zich toetrok was Friedrich Naumann (1860–1919), die bevriend was met en geadviseerd werd door Max Weber. In 1919 zou hij een van de oprichters van de links-liberale Deutsche Demokratische Partei (DDP) zijn. Naumann, van oorsprong dominee, was een bevlogen christelijk-sociaal hervormer, die de kloof tussen de kerk en de arbeiders probeerde te dichten. Na ca. 1895 werd hij steeds meer een ‘nationaal-sociaal’ hervormer, die behalve een sociaal beleid ten gunste van de arbeiders ook, onder invloed van Weber, een imperialistische politiek propageerde.29 Het geeft opnieuw aan hoe complex en ambivalent het Keizerrijk was en ook hoe slecht de categorieën van ‘links’ en ‘rechts’ soms toepasbaar zijn. Ditzelfde gold voor Max Weber. Aan de ene kant nam de liberale socioloog tegenover de keizer geen blad voor de mond en was hij een moedig verdediger van minderheden als joden, vrouwen en sociaaldemocraten, maar van de andere kant was hij door en door nationalistisch ingesteld. Er was slechts één waarde die voor hem boven alles stond, en dat was een machtige Duitse nationale staat met een sterke positie in de wereld.30 In de jaren negentig was hij een vooraanstaand pleitbezorger van een Duitse Weltpolitik.

Wat de links-liberalen en de sociaaldemocraten vooral bond was de wens tot hervorming en verdere democratisering van het politieke systeem. De Duitse sociaaldemocratische partij, de SPD, die tijdens de Eerste Wereldoorlog zo’n belangrijke rol zou spelen, was met haar ruim één miljoen leden – onder wie 175.000 vrouwen – met voorsprong de grootste sociaaldemocratische partij ter wereld. De SPD-kiezers woonden vooral in de protestantse arbeiderswijken van grote steden. Onder katholieken had de partij weinig aanhang, net zomin als bij de middenstand en op het platteland. De officieel marxistische koers van de partij – als een ‘proletarische klassenpartij’ – heeft ongetwijfeld bijgedragen aan het niet aflatende wantrouwen van de kant van de gevestigde orde. De arbeidersbeweging was zeer belangrijk voor haar leden, niet alleen via de vakbonden, maar ook via theatergroepen, koren, bibliotheken, kranten, gymnastiekverenigingen en dergelijke. De partij gaf houvast en een gemeenschappelijke identiteit. De sociaaldemocraten streefden uiteraard naar een verbetering van de positie van de arbeiders, maar ook naar afschaffing van het voor hen zo nadelige Pruisische drieklassenkiesrecht. Cruciaal was dat in de partij een debat woedde tussen enerzijds ‘reformisten’ en ‘revisionisten’ (vertegenwoordigd door Georg von Vollmar respectievelijk Eduard Bernstein), en anderzijds de vertegenwoordigers van een gepopulariseerd marxisme (zoals de grote partijleider August Bebel en de orthodoxe Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht). Terwijl de laatsten een retoriek van revolutie verdedigden, waren de eersten gericht op geleidelijke verbeteringen en hervormingen binnen het parlementaire systeem. Vooral de vakbonden hebben bij de reformistische koers van de arbeidersbeweging sinds de jaren 1890 een grote rol gespeeld. De vakbonden telden niet minder dan zo’n drie miljoen leden, de socialistische vakbond alleen al ruim 2,5 miljoen.31

De reformist Vollmar wilde dat de arbeiders zichzelf niet zagen als ‘outsiders’ maar als onderdeel van Duitsland waarmee samenwerking mogelijk was. De vakbonden waren praktisch ingesteld en streden, zonder marxistisch jargon, vooral voor een verbetering van de levensvoorwaarden en een verhoging van de lonen; stakingen waren daarbij een veelgebruikt middel. In 1906 werd de socialistische vakbond door de SPD als zelfstandige organisatie erkend.32

Aan de kant van de sociaaldemocraten groeide in de jaren vóór 1914 het vertrouwen in een ‘positieve integratie’.33 Meer dan de andere politieke krachten hadden de sociaaldemocraten een optimistisch toekomstbeeld, vooral omdat ze geloofden in de mogelijkheid van hervormingen van de staat. Daarom was ze ook steeds meer bereid tot samenwerking. Het keizerrijk was niet gespleten door een conflict tussen de linkse krachten en de verdedigers van de status quo. Om die reden ook was er in Duitsland vóór 1914 geen sprake van een ‘voorrevolutionaire situatie’.34

Met het oog op de Eerste Wereldoorlog moet, tot slot, de kritiek van de sociaaldemocraten op het imperialisme en hun pleidooi voor vrede en een goede verstandhouding onder de volken genoemd worden – in hun jargon: de internationale solidariteit van volken en arbeiders. Zo hield de onbetwiste leider van de SPD, August Bebel, in 1912 op het socialistencongres in Bazel ten tijde van de Eerste Balkanoorlog een beroemde rede waarin hij aandrong op vrede. Eind juli 1914, toen de oorlogsdreiging zeer acuut werd, organiseerde de SPD vredesdemonstraties in heel Duitsland waaraan vele honderdduizenden mensen deelnamen. Het thema van oorlog en vrede zou de Duitse arbeidersbeweging tijdens de Eerste Wereldoorlog op een fatale manier splijten.

==

De bloei van wetenschap en cultuur

Waren er in het Tweede Keizerrijk positieve en ‘moderne’ ontwikkelingen op sociaal, juridisch en politiek terrein, op cultureel gebied was Duitsland op vele terreinen zelfs een zeer vooruitstrevend land. Vooral na 1890 ziet men een explosie van creativiteit op diverse terreinen, zoals de kunst en de wetenschap.35

Op het gebied van wetenschap en onderwijs liep Duitsland rond 1900 zelfs voorop in de wereld, een erfenis van de negentiende-eeuwse wetenschapsrevolutie waarvoor de onderwijshervormingen van Wilhelm von Humboldt rond 1810 de basis hadden gelegd, niet alleen in het academisch onderwijs.36 Tekenend is dat in Duitsland rond 1830, in tegenstelling tot het buitenland, nauwelijks nog analfabetisme voorkwam.37 Ook was er in de tweede helft van de negentiende eeuw een sterke groei van het aantal Technische Hogescholen (TH’s). Rond 1900 had Duitsland zowel op het terrein van de natuur- als van de geesteswetenschappen wereldwijd een enorme reputatie, waardoor men vanuit de gehele wereld naar Duitsland – en vooral Berlijn – kwam om er te studeren. Interessant is dat de Amerikaanse negerleider W.E.B. du Bois de Duitse universiteiten toejuichte als een bevrijding van de racistische beperkingen in het onderwijssysteem van de Verenigde Staten.38 De wetenschappelijke voorsprong die de Verenigde Staten in de twintigste eeuw zou krijgen, was op dat moment nog niet in zicht. Tussen 1901 en 1925 hadden van de 31 Nobelprijswinnaars op het gebied van de fysica tien winnaars de Duitse nationaliteit, in de chemie waren dat er negen van de 22, in de fysiologie vijf van de 23.39 Ook op het terrein van de geesteswetenschappen had Duitsland een grote reputatie: filosofen als Heinrich Rickert en Wilhelm Windelband, sociologen als
Georg Simmel en Max Weber en theologen als Ernst Troeltsch en Adolf von Harnack zijn slechts enkele voorbeelden van geleerden die invloedrijke werken schreven en een grote aantrekkingskracht uitoefenden. Verder was er een uitstekende academische infrastructuur. Zo was er de ‘Königlich Preussische Akademie der Wissenschaften’ in Berlijn, die een grote uitstraling had en in 1900 al zijn tweehonderdste verjaardag kon vieren.40 En in 1912 kwam de ‘Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften’ (KWG) van de grond, de voorloper van de huidige ‘Max-Planck-Gesellschaft’. Zo ontstonden onderzoeksinstituten die, veelal met steun van gerenommeerde figuren uit de bank- en industriële wereld, vooral gericht waren op fundamenteel onderzoek.41 Het succes van de Duitse economie in de twee decennia vóór het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog valt voor een groot deel te verklaren door deze ontwikkelingen op het gebied van de wetenschap en de daarbij horende goede onderzoek- en organisatiestructuren.

Ook op het gebied van de kunst was het Keizerrijk uiterst ‘modern’ en was er aan het begin van de twintigste eeuw sprake van een Duitse ‘avantgarde’. Berlijn, München en Dresden waren zeer levendige centra van moderne kunst. Al vanaf ca. 1890 hadden zich steeds meer kunstenaars afgekeerd van de academische staatskunst en van de zelfgenoegzame ‘burgerlijke’ kunst uit de beginjaren van het Keizerrijk. Een belangrijke aanzet tot vernieuwing kwam in 1892 uit München, waar de tentoonstellingen van de zogenaamde Secession een grote openheid lieten zien ten opzichte van de buitenlandse kunst, zoals het Franse impressionisme. Ook de Berliner Secession zette zich in 1898 af tegen de traditionele kunst.42 Het ‘Expressionisme’ was een kunststroming die na 1900 weliswaar in grote delen van Europa voorkwam, maar toch vooral een Duitse kunststroming was. Duitse expressionistische kunstenaars verzetten zich met hun felle kleuren en onorthodoxe vormen tegen de overgeleverde kunsttradities. Vanuit een sterk verlangen naar een nieuwe wereld probeerden zij zich te bevrijden van de verstikkende conventies en van de oppervlakkige, ‘burgerlijke’ cultuur. Ook de kritiek op de moderne massamaatschappij, zoals de vervreemding van de moderne mens in de grote stad – zo typisch voor veel Duitse cultuurkritiek – is in talloze kunstwerken terug te vinden. Vooral München was rond de eeuwwisseling een zeer belangrijk centrum van de moderne kunst geworden, niet alleen van Duitsland, maar van heel Europa. Picasso zei in 1897 dat als hij een zoon zou hebben die kunstenaar wilde worden, hij hem niet naar Parijs maar naar München zou sturen.43 In München leefden ook veel schrijvers, onder anderen Frank Wedekind, die met zijn toneelstuk Frühlings Erwachen uit 1891 (publicatie in 1906) al een aanval had gedaan op de hypocrisie van de heersende seksuele moraal. Wedekind was medeoprichter van het satirische blad Simplicissimus en was ook lid van de Münchense politieke cabaretgroep de Elf Scharfrichter (de ‘Elf Beulen’). De gemaskerde beulen vormden het beroemdste cabaret van heel Duitsland. Tussen april 1901 en december 1903 traden zij vrijwel iedere avond op met hun scherpe liederen en teksten die veelal een sterke politieke lading hadden.44 Maar ook het moderne en energieke Berlijn, door Walther Rathenau treffend ‘Chicago aan de Spree’ genoemd45, was met zijn kosmopolitische uitstraling en vele immigranten vóór 1914 voor veel kunstenaars en intellectuelen een magneet. Zo verhuisde de Expressionistische schildersgroep Die Brücke in 1910 van Dresden naar Berlijn. In Berlijn waren vele theaters, galerieën, kranten en een rijke café-cultuur. En ook hier bloeide het politieke cabaret, bijvoorbeeld Schall und Rauch (Geluid en Rook), gesticht door de joodse Max Reinhardt (1873–1943), die onder meer als directeur van het Deutsches Theater in Berlijn veel voor het theaterleven heeft betekend. Berlijn was rond 1910 een van de belangrijkste theatersteden van Europa.46

Na 1900 ontstonden in het keizerrijk ook bewegingen die gericht waren op hervormingen, onder meer op het gebied van het onderwijs, de cultuur en de leefwijze: de Reformbewegungen. In deze Reformbewegungen zien we een duidelijk ‘progressief’ verzet tegen de negentiende-eeuwse Duitse sterk patriarchale traditie en cultuur.47 Zo lag in de Reformpädagogik de nadruk op anti-autoritair onderwijs en op respect voor het kind, dat zich ongestoord en zo veelzijdig mogelijk moest kunnen ontwikkelen. Hier zien we een duidelijk protest tegen de school als eenzijdige ‘leerfabriek’. In de in 1907 opgerichte Deutsche Werkbund, een organisatie van architecten en ontwerpers, stond de integratie van creativiteit en rationaliteit centraal: handwerk, industrie en kunst dienden verenigd te worden om kwalitatief hoogstaande ‘industriekunst’ te produceren. Het moderne en ‘democratische’ van de Werkbund was dat deze producten nu ook de massa moesten bereiken en het zelfrespect van de arbeiders moesten vergroten. Daardoor zou de sociale harmonie van de bevolking hersteld worden.

Ook het medialandschap toont hoe modern het keizerrijk in menig opzicht was. Er was een enorme verscheidenheid aan kranten en tijdschriften. Waren er in 1871 al ca. 1525 dagbladen, in 1914 waren dat er niet minder dan 4200, het aantal tijdschriften bedroeg zelfs 6500.48 Al vóór de stichting van het keizerrijk gaven de vele liberale kranten de toon aan, en hun aantal groeide nog na 1871. De partijpolitieke conservatieve bladen waren duidelijk in de minderheid. Maar ondanks het open en levendige karakter van de media was er toch ook sprake van censuur. Zo werden tussen 1889 en 1895 jaarlijks zo’n 550 sociaaldemocratische journalisten veroordeeld. Vooral paragraaf 95 van het nieuwe Wetboek van Strafrecht was berucht: een schriftelijke of mondelinge ‘majesteitsbelediging’ kon leiden tot twee of meer maanden gevangenisstraf. Maximilian Harden bijvoorbeeld werd, net als menig Simplicissimus-redacteur, wegens belediging van de keizer veroordeeld tot het gevang (in 1899).49 Niettemin was er tegelijk plaats voor tijdschriften die tegen de gevestigde orde waren gericht, zoals Die Aktion van Franz Pfemfert of Der Sturm van Herwarth Walden; het in 1896 opgerichte satirische tijdschrift Simplicissimus had in 1908 een oplage van maar liefst 100.000 exemplaren; iedere inbeslagname wegens belediging leidde tot hogere oplagen.50 Kenmerkend was ook dat het meest succesvolle literaire pamflet van het keizerrijk een stuk was waarin de keizer en het militarisme werden bespot, namelijk Caligula. Eine Studie über römischen Cäsarenwahnsinn (1894), van de hand van de historicus en pacifist Ludwig Quidde. Al met al was er in het keizerrijk op het terrein van de media een buitengewoon levendige, polemische en open sfeer tot stand gekomen waarin het recht op vrijheid van meningsuiting ten volle werd benut.51 Ook dat hoort bij een democratische politieke cultuur.

==

Slotbeschouwing

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog was in Duitsland een geestelijk en cultureel klimaat ontstaan waarin moderne kunst en hervormingsbewegingen zich in grote vrijheid konden ontwikkelen. Naast de autoritaire staatsvorm en starre maatschappelijke structuren was er ook ruimte voor een open, gevarieerde cultuur en voor vrije geesten die zich tegen het establishment keerden. Dat kenmerkte de ambivalentie van het Keizerrijk. De rijke cultuur van de Weimarrepubliek met zijn vele uitingen van cabaret, theater, literatuur, architectuur en beeldende kunst heeft haar oorsprong in het bijzonder gevarieerde en rijke culturele leven van het keizerrijk vóór 1914: Duitsland was ‘een laboratorium van de moderne wereld’, al ruim vóór de Weimarrepubliek.52 Zo liep de gebouwen-tentoonstelling van de Werkbund in 1914 in Keulen al vooruit op de ideeën van het Bauhaus, die in de jaren twintig zo gezichtsbepalend zouden zijn.

Daarmee is niet gezegd dat al deze kunst en cultuur ‘democratisch’ of ‘liberaal’ waren. Culturele avantgarde is, anders dan vaak wordt gedacht, niet hetzelfde als politiek progressief. Zeker, sommige uitingen waren duidelijk gericht tegen de status quo. Het beroemde toneelstuk Die Weber (1893) van Gerhart Hauptmann bijvoorbeeld, over de weversopstand in Silezië in 1844, stelde duidelijk sociale misstanden aan de kaak.53 Maar andere kunst was a-politiek, en was dat ook vaak heel bewust, volgens het l’art pour l’art-principe, dat in Europa rond 1900 was doorgedrongen. Weer andere kunst was juist gericht tegen de democratie en de ‘massa’, daarbij dikwijls geïnspireerd door het werk van Friedrich Nietzsche, die na 1890 zo’n enorme invloed in Duitsland zou uitoefenen.54 Zo gedroeg de dichter Stefan George (1868–1933) zich te midden van zijn volgelingen als een religieus profeet, die een duidelijke afkeer had van de massa en de democratie en het moderne kapitalisme veroordeelde. En de invloedrijke componist Richard Wagner was weliswaar een belangrijk vernieuwer op muzikaal gebied en op het terrein van de opera – waarin hij streefde naar een Gesamtkunstwerk –, maar zoals bekend waren zijn denkbeelden doortrokken van een kwaadaardig antisemitisme. Nog weer andere Duitse kunstenaars waren juist sterk nationalistisch of chauvinistisch en juist niet internationaal georiënteerd.55 Dat mag allemaal zo zijn, waar het hier om gaat is dat er op cultureel gebied ruimte was voor veel verschillende geluiden die allemaal geuit en gehoord konden worden. Dat hoort bij een open samenleving.

Hervormingen in de politiek en maatschappij zijn soms te herleiden tot ontwikkelingen in de wetenschap, kunst, cultuur en debatten in de media. Daarom moeten politiek en cultuur zoveel mogelijk in samenhang met elkaar worden gezien. Cultuur kan politiek relevant zijn en onderdeel van een politiek ‘leerproces’ van een samenleving als geheel – en dat kost tijd, net als in alle andere landen. Een groot probleem was echter dat de wereld van de Duitse politiek in 1914 nog sterk was gescheiden van die van de cultuur: er was, anders dan in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk, nog een kloof met de liberale wereld en de vrije pers. De politiek werd in essentie slechts gemaakt door een kleine elite die een grote invloed had op het algehele beleid, en zeker ook op het cruciale vraagstuk van oorlog en vrede.

Maar wanneer er in 1914 niet een oorlog met zo’n fatale eigen dynamiek was uitgebroken, zou Duitsland zich verder hebben kunnen ontwikkelen richting een betrekkelijk open democratische samenleving met een levendige, rijke cultuur. De liberaal-democratische krachten hadden dan, als ze de tijd hadden gekregen, sterker kunnen worden. Die tendens is, naast al het andere, vóór 1914 ook zichtbaar. Maar zoals we weten: het verliep anders.

==

HOOFDSTUK 3

DE JODEN IN HET KEIZERRIJK:
TUSSEN ANTISEMITISME EN INTEGRATIE

Het antisemitisme

Aan de positie van de joden in het Keizerrijk tot 1914 wordt hier een apart hoofdstuk gewijd om twee redenen. Ten eerste omdat hun gruwelijke lot in het Derde Rijk de vraag oproept in hoeverre het Keizerrijk en de Eerste Wereldoorlog daarmee in verband gebracht kunnen worden. Ten tweede is het thema van het antisemitisme kenmerkend voor het ambivalente karakter van het Keizerrijk en is er ook hier sprake van een Duitsland met twee gezichten.

In 1871 leefden er in Duitsland iets meer dan een half miljoen joden, zo’n 1,25% van de totale bevolking; in 1910 was dat aantal opgelopen tot 615.000 joden (ca. 0,95%). De meesten woonden in de grote steden; een kwart van de Duitse joden woonde in 1910 in Berlijn. Vanaf 1848 was er een geleidelijk proces van emancipatie ingezet, waardoor er vanaf de jaren 1860 sprake was van wettelijke en burgerlijke gelijkheid. Dit werd in 1869 bekrachtigd in de Noord-Duitse Bond en twee jaar later verankerd in de constitutie van het Keizerrijk.1 Daarmee was de emancipatie van de Duitse joden in 1871 formeel voltooid. Joden namen over het algemeen hoge posities in de Duitse samenleving in. Een groot deel van hen was vooral werkzaam in de handel en het bankwezen, meer dan in de landbouw, industrie en nijverheid. Het aantal joden dat toegang had tot de hogere opleidingen nam in het Keizerrijk sterk toe, en daarmee ook het aantal joden dat werkzaam was in de zogenaamde vrije beroepen. Wat opvalt is dat joden niet of nauwelijks in aanmerking kwamen voor staatsfuncties en andere openbare ambten. Ondanks de formele gelijkstelling konden joden bijvoorbeeld geen officier of reserveofficier worden of hogere ambtenaar, minister of diplomaat.2 Ook waren de kansen om aan een universiteit hoogleraar te worden beperkt, al was het niet uitgesloten. Toen Max Weber bijvoorbeeld in 1908 gevraagd werd advies uit te brengen over de bezetting van een academische leerstoel, bleek dat dat ‘geen jood!’ mocht zijn: ‘[..] ik moest christenen (resp. Ariërs) aanbevelen. Tegen mijn advies in is Bonn [..] in Freiburg niet op de lijst gekomen (jood!)’.3

In het algemeen streefde een groot deel van de joden naar assimilatie met de Duitse bevolking, maar gemakkelijk werd het hen niet gemaakt door het steeds opnieuw opduikende antisemitisme. Na de stichting van het Rijk laaide het antisemitisme voor het eerst krachtig op na de beurskrach in 1873. De liberalen maar ook de joden – vaak ook aan elkaar gekoppeld – kregen daarvan de schuld; joden werden geassocieerd met speculatie en een ongebreideld financieel kapitalisme.4 Ze werden in verband gebracht met alles wat ‘modern’ was – de grote stad, kosmopolitisme, rationalisme, materialisme, individualisme – en gezien als de vernietigers van de Duitse cultuur. De joden waren de zondebokken in tijden van economische tegenspoed. Vanaf het einde van de jaren zeventig kreeg het antisemitisme de wind echt in de rug.5 Tussen 1878/79 en 1883 werden er diverse antisemitische politieke partijen en organisaties opgericht, die vooral gericht waren op het terugdringen van de joodse emancipatie, zoals de Christlich-Soziale Partei (1878) van Adolf Stöcker. Deze Berlijnse hofpredikant probeerde de arbeiders te winnen voor een populistisch christelijk antisemitisme, maar zonder veel succes. In 1879 deed de antisemitische en zeer invloedrijke historicus Heinrich von Treitschke in een berucht geworden artikel in de Preussische Jahrbücher de uitspraak ‘De joden zijn ons ongeluk’. Duitsland zou door de joden ‘overheerst’ worden, vooral bij de beurzen en de kranten. Joden zouden geen respect hebben voor de gevoelens, de moraal en het geloof van de Duitsers. Treitschke’s aanval was fel, maar hij werd tegelijkertijd hevig bekritiseerd. Een jaar later werd een ‘antisemietenpetitie’ op poten gezet door Max Liebermann v. Sonnenberg en Friedrich Foerster. De eisen van deze petitie waren een verbod op joodse
immigratie, het buitensluiten van joden uit alle openbare ambten en de basisschool en het instellen van een numerus clausus voor joden aan de universiteiten. Tot april 1881 werden er maar liefst 267.000 handtekeningen opgehaald, maar de regering wees iedere reactie op het verzoek af.6

Een nieuw en uiterst belangrijk verschijnsel sinds het einde van de jaren zeventig was het raciale antisemitisme: joden werden nu niet meer zozeer afgewezen vanwege hun religie of cultuur maar vanwege hun ‘ras’. Zo ontstond de fatale opvatting dat wat de jood ook doet (of nalaat), hij in wezen niet kan veranderen. Niet langer religieuze en culturele kenmerken bepalen zijn gedrag – kenmerken die in principe te veranderen zijn, bijvoorbeeld door een bekering – maar zijn biologische natuur, zoals zijn ‘bloed’. Ook al was het raciale antisemitisme tot 1914 nog geenszins dominant7, het zou later in de twintigste eeuw, vooral in Hitlers Derde Rijk, een noodlottige opvatting blijken. Immers, op deze manier werden joden niet meer beoordeeld op basis van wat ze deden, zeiden of dachten, maar om wat ze waren, namelijk een fout, onveranderlijk ras. Parallel aan deze biologische opvatting liep het taalgebruik: joden werden nu soms beschreven als bacillen en parasieten die, hoe klein ook, erop uit waren het Duitse Volkskörper (volkslichaam) te vernietigen. Antisemitische auteurs als Wilhelm Marr, die in 1879 het begrip antisemitisme muntte, en Eugen Dühring herleidden in hun populaire werken rond 1880 alle ‘eigenschappen’ van de joden tot de biologie en het ras.8 Het ging nu niet langer om de tegenstelling tussen joden en christenen, maar om Judentum en Deutschtum. De joden zouden niet in staat zijn tot assimilatie en om de problemen die ze hadden veroorzaakt de baas te kunnen worden, moesten ze gescheiden worden van de rest.9 Veel verder nog ging de theoloog en oriëntalist Paul de Lagarde (1827–1891), de meest uitgesproken vertegenwoordiger van het völkische (raciaal-nationalistische) denken, die in 1887 joden ‘ongedierte’ noemde: deze ‘trichinen [kleine ingewandswormen] en bacillen’ zouden ‘zo snel en grondig mogelijk vernietigd’ moeten worden.10 Ook de econoom en filosoof Eugen Dühring (1833–1921) riep in 1899 op tot de uitroeiing [‘Ausrottung’] en ‘vernietiging’ van de joden.11

In de regeerperiode van Bismarck verschenen er meer dan vijfhonderd antisemitische geschriften waarin vooral de klacht van de dominantie van de joden in de economie en cultuur naar voren kwam.12 Op partijpolitiek terrein was het antisemitisme minder succesvol. In 1887 werd de eerste antisemiet voor de Rijksdag gekozen. Het hoogste aantal zetels dat antisemitische partijen vóór de Eerste Wereldoorlog bij de verkiezingen voor de Rijksdag hebben behaald was in 1893. Dat waren er zestien, slechts 3,4% van het totaal aantal zetels.13 Een paar citaten van antisemitische Rijksdagafgevaardigden liegen er echter niet om. Zo had Hermann Ahlwardt, afgevaardigde voor de Deutsch-soziale Reformpartei, het in 1895 over joden als ‘cholerabacillen’, en riep hij de autoriteiten op ze ‘uit te roeien’ (zoals de Britten de Thugs in India hadden uitgeroeid).14 En in het partijprogramma van deze antisemitische partij was in 1899 het volgende te lezen:

==

Dankzij de ontwikkeling van onze moderne verkeersmiddelen zou het joodse vraagstuk in de loop van de twintigste eeuw een wereldvraagstuk kunnen zijn. Als zodanig zou het door de andere volken gezamenlijk en definitief opgelost zijn door de volledige afzondering en (wanneer de zelfverdediging het vereist) de uiteindelijke vernietiging [‘Vernichtung’] van het joodse volk.15

==

Maar de antisemitische partijen waren verre van populair en bovendien intern en onderling sterk verdeeld. Na de eeuwwisseling ging het verder bergafwaarts, met als dieptepunt de verkiezingen van 1912, toen ze nog slechts een schamele tien (van de 397) zetels behaalden.

Maar dat betekent geenszins dat het antisemitisme in de twee decennia vóór 1914 was verdwenen, het manifesteerde zich alleen op andere terreinen. Vooral in radicaal nationalistische verenigingen zoals de Bund der Landwirte en het Alldeutscher Verband openbaarde het zich veelvuldig, en zeker na de verkiezingen van 1912, die in sommige rechts-nationale kringen te boek kwamen te staan als de ‘Judenwahlen’. De joden werden opnieuw de zondebok. Twee voorbeelden getuigen van het nieuw oplaaiende, virulente antisemitisme. Het eerste is het boek uit 1912, Wenn ich der Kaiser wär’ van Heinrich Class, sinds 1908 voorzitter van het ADV. Het boek, een van de meest radicale antisemitische pamfletten van het wilhelminische Keizerrijk, werd een succes: tot 1914 verschenen er vijf oplagen, in totaal 25.000 exemplaren.16 Class’ boek, in vier weken geschreven en vanwege de uiterst scherpe toon gepubliceerd onder een pseudoniem (Daniel Frymann), was een reactie op de nieuw ontstane situatie na de verkiezingsuitslag en ging over veel verschillende zaken. De ADV-voorzitter pleitte onder meer voor een vergaande expansie van het Duitse rijk, waarbij men niet zou moeten terugschrikken voor het risico van een ‘grote oorlog’. Verder wilde hij een politiek van germanisering ten opzichte van de ‘volksvreemde’ minderheden, een afschaffing van het algemene kiesrecht en de herinvoering van de socialistenwetten. Maar bovenal was het boek gericht tegen de joden. Joden en Duitsers waren volgens Class als ‘water en vuur’17, een tegenstelling die was gefundeerd op basis van het ‘ras’ en daarom onoverkomelijk was. Het probleem was dat de joden op basis van hun ‘rassenkwaliteiten’ veel meer dan de Duitsers hadden kunnen profiteren van de economische groei sinds de stichting van het Duitse rijk. Daarom stond nu bijna het gehele politieke en culturele leven van Duitsland onder joodse invloed – een aanklacht die ook steeds opdook in veel andere antisemitische pamfletten. Volgens Class lag in deze ‘ontwrichting door joods bloed en joodse geest’ de ware oorzaak van het verval van de volken.18 Er was sprake van een groot dualisme – of
beter: manicheïsme – tussen Deutschtum en Judentum, waarbij de joden werden neergezet als ‘de vijand’ van het Duitse volk. Class’ oplossing was radicaal: hij eiste dat de joden volledig werden buitengesloten van het politieke, economische, maatschappelijke en culturele leven. Niet alleen moesten de grenzen van het Duitse rijk worden gesloten voor joodse immigranten, in het binnenland zouden joden geen openbare ambten meer mogen bekleden en geen actief en passief kiesrecht meer mogen bezitten. Joden zouden niet meer in het leger of de vloot werkzaam mogen zijn noch het beroep van advocaat of leraar uitoefenen. Ook mochten ze geen grond bezitten en dienden ze dubbel zoveel belasting te betalen als ‘gewone’ Duitsers.19 Class’ boek was niet alleen radicaal in zijn analyses, wat het boek echt belangrijk maakte was dat het voorbij de gebruikelijke antisemitische stereotypen een concrete politieke ‘oplossing’ bood. Wenn ich der Kaiser wär’ was echter het product van één individu. Na de Eerste Wereldoorlog zou het boek het ideologische uitgangspunt vormen van de Deutschvölkische Schutz- und Trutz-Bund, een belangrijke antisemitische massaorganisatie van bijna 200.000 leden.20

==

==

Heinrich Class, sinds 1908 de voorzitter van het radicaal nationalistische Alldeutscher Verband en auteur van het met antisemitisme doorspekte Wenn ich der Kaiser wär’ (1912).

==

Een tweede voorbeeld van een antisemitische reactie op de verkiezingen van 1912 is de Reichshammerbund die in mei van dat jaar in Leipzig werd opgericht op initiatief van de notoire raciale antisemiet Theodor Fritsch (1852–1933), die al sinds de jaren tachtig van de negentiende eeuw veel antisemitische pamfletten en andersoortige jodenvijandige publicaties de wereld instuurde. Volgens Fritsch streefden de joden naar de ‘wereldheerschappij’. Hij wilde dat de joden Duitsland zouden verlaten: ‘Ik wens de joden persoonlijk alle goeds, maar op de grootst mogelijke afstand van Duitsland’. Maar hij stelde ook, verwijzend naar het ‘parasieten’-karakter van de joden, dat ‘het menselijk leven alleen naar een hoger niveau van volledigheid zou stijgen wanneer er geen plaats meer beschikbaar is voor de Hebreeërs’.21 Het doel van Fritsch’ Reichshammerbund was om de verschillende antisemitische activiteiten en versplinterde verenigingen te coördineren en onder één organisatie onder te brengen. Dat werd evenwel geen succes vanwege de eigenzinnigheid van de betrokken personen.22 De Reichshammerbund bleef een kleine vereniging met ca. 2500 leden. De vereniging zou tijdens de Eerste Wereldoorlog echter wel degelijk succesvol zijn in het mobiliseren van antisemitische gevoelens in bepaalde segmenten van de Duitse bevolking. Daarbij kon men teruggrijpen op de vele stereotype beelden die aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog in Duitsland aanwezig waren: de jood was geslepen, oneerlijk en wellustig en hij zou het centrum vormen van samenzweringen tegen Duitsland.23

Tot slot de vraag in hoeverre er sprake was van fysiek geweld tegen joden. In het Keizerrijk waren er, anders dan in Rusland, geen pogroms, dat wil zeggen aanvallen op joden waarbij fysiek en soms zelfs dodelijk geweld werd gebruikt. Wel waren er in het Keizerrijk nu en dan anti-joodse rellen, waarbij echter geen doden vielen. Berucht zijn de rellen in 1891 in Xanten en in 1900 in Konitz.24 In het plaatsje Konitz (Chojnice, in het huidige Polen) was het dode lichaam gevonden van een
achttienjarige jongen, Ernst Winter. Hij bleek vermoord en in stukken gesneden. Al gauw ging het gerucht dat hij volgens joods ritueel als een stuk vee was afgeslacht. Het paste binnen een eeuwenlange traditie van beschuldigingen dat joden het bloed van christenkindertjes zouden gebruiken om met Pesach matses te bakken. Er braken heftige rellen tegen de joden uit – iets meer dan driehonderd op een totaal van tienduizend inwoners. Er werden ruiten ingegooid van joodse huizen, een joodse winkel werd geplunderd en in de plaatselijke synagoge werden zware vernielingen aangericht. Het Pruisische leger moest een einde maken aan de rellen en zou een half jaar in Konitz gelegerd blijven. De moordenaar werd nooit gevonden. Keizer Wilhelm II verleende de beschuldigde Moritz Lewy, die al twee jaar in de gevangenis zat, in 1903 gratie.25

==

De hoop op integratie

Het antisemitisme hoorde onmiskenbaar bij het Tweede Keizerrijk. Maar het is van belang om ook de andere kant en het geheel te blijven zien. Om hier alvast één voorbeeld te geven: bij de verkiezingen van 1912 stemden zo’n 300.000 Duitsers op antisemitische partijen (2,5%).26 Een aantal van driehonderdduizend lijkt misschien veel, maar dat betekent ook en vooral dat niet minder dan zo’n 12 miljoen stemgerechtigde Duitsers niet op antisemitische partijen stemden (97,5%). Terwijl de antisemitische partijen en de conservatieven, die in de campagne nog hadden gefulmineerd tegen ‘jodenvrienden’ en ‘joods geld’, fors verloren, behaalde de SPD, die had geprotesteerd tegen het antisemitisme van ‘jonkers en priesters, ridders en heiligen’, juist een ruime overwinning. Het aantal joodse gedeputeerden steeg van acht naar negentien, van wie twaalf SPD’ers.27 De houding van de andere partij die in 1912 een klinkende overwinning behaalde, de links-liberale FVP, was al helemaal gericht op de volledige joodse emancipatie en gelijkstelling. Vandaar dat de leider van de SPD, August Bebel, na de verkiezingen hoopvol stelde dat het politieke antisemitisme geen invloed meer had op het politieke en maatschappelijke leven in Duitsland: ‘Bij ons is niet alleen het hoogtepunt voorbij, het is over’.28

Ook de joden zelf waren in het algemeen hoopvol over hun positie en toekomst in het Keizerrijk. Zo schreef Emil Lehmann, een van de oprichters van de Duits-Israelische Gemeindebund, in 1899:

==

Verdwenen zijn de middeleeuwse tijden van jodenvervolgingen, van jodenverordeningen, van joodse wijken en al de haatdragende elementen die het tijdperk van religieuze romantiek kenmerken [..]. Voor de beschaafde staten in Europa en Amerika is de vraag of religie onafhankelijk is van burgerlijke en politieke rechten opgelost.29

==

Volledige joodse emancipatie zou nog slechts een kwestie zijn van tijd. Als men zich in Duitsland zorgen maakte over antisemitisme, dan was dat vooral over het antisemitisme in het buitenland, zoals in Rusland, Frankrijk of Wenen (met zijn antisemitische burgemeester Karl Lueger en de radicale Georg von Schönerer). In eigen land zagen velen het antisemitisme vaak als een ‘atavisme’, waar een beschaafd land als Duitsland overheen zou groeien.30

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog waren er voor de Duitse joden inderdaad goede redenen om de toekomst optimistisch tegemoet te zien. Men zag zijn bestaan niet bedreigd en joden speelden een succesvolle en steeds grotere rol in de cultuur, de economie, de wetenschap en ook in de politiek – wat voor veel antisemieten natuurlijk ook juist het ‘probleem’ was. De meeste joden voelden zich ‘Duits’ en waren gericht op assimilatie. Opvallend en belangrijk in dat verband is het grote aantal gemengde huwelijken tussen joden en niet-joden. Wettelijke belemmeringen voor huwelijken waren al in 1875 opgeheven en in 1914 was er al sprake van 20,1% gemengde huwelijken, veel meer dan in de meeste andere landen, bijvoorbeeld de Verenigde Staten, Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk of Oostenrijk-Hongarije31; alleen Denemarken en Italië vertoonden vergelijkbare aantallen gemengde huwelijken.

Tegenover de anti-joodse pamfletten, rellen en antisemitische partijen stonden moedige initiatieven van Duitse burgers die het voor de joden opnamen, zoals in 1879 toen Treitschke de joden ‘het ongeluk’ van Duitsland had genoemd. Treitschke’s artikel leidde tot de maandenlang durende Berlijnse antisemitismestrijd, waarbij niet minder dan 75 prominente wetenschappers en politici zich openlijk en fel verzetten tegen Treitschke’s ‘rassenwaan en fanatisme’.32 De liberale oud-historicus Theodor Mommsen, een collega van Treitschke die veel gezag genoot, was een van hen. De Berlijnse universiteit wees het antisemitisme duidelijk af en Treitschke werd moreel geïsoleerd. Vergelijkbaar met deze strijd was de oprichting van de Verein zur Abwehr des Antisemitismus (de Abwehrverein) in 1890.33 Als reactie op het antisemitisme in de jaren 1880 richtten diverse liberale – niet-joodse – burgers deze vereniging op om te strijden voor de maatschappelijke gelijkberechtiging van Duitse joden en tegen de antisemitische stereotypen als ‘rassenonzuiverheid’. Meer dan vijfhonderd ondertekenaars verzetten zich tegen ‘de verderfelijke en onchristelijke klopjacht van de antisemieten’. De vereniging, die tot 1933 zou bestaan, zou tussen de 14.000 en 20.000 leden tellen, onder wie Theodor Mommsen, Heinrich Mann en Heinrich Rickert. De Abwehrverein werkte nauw samen met de links-liberale FVP en keerde zich tegen organisaties als het ADV, de Bund der Landwirte en de Deutsch-Konservative Partei (DKP), de partij die in zijn ‘Tivoli-programma’ van 1892 had geschreven dat zij wilde strijden tegen ‘de zich veelvuldig opdringende en ontwrichtende joodse invloed op ons volksleven’.34

Ook de joden zelf organiseerden zich. Ze waren verdeeld in drie groepen: liberalen, zionisten en orthodoxen.35 De liberale joden vormden veruit de grootste groep. In 1893 richtten zij in Berlijn, als reactie op het antisemitisme, de Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (CV) op, die de meerderheid van de geassimileerde burgerlijk-liberale joden vertegenwoordigde.36 Over die lange naam van de vereniging was goed nagedacht. Deze moest tot uitdrukking brengen dat de Duitse joden zichzelf in de eerste plaats zagen als Duits staatsburger – maar wel met een joods geloof. Duidelijk was dat zij streefden naar een synthese van Deutschtum en Judentum. In de titel van het goed gelezen tijdschrift dat vanaf 1895 werd uitgebracht, Im deutschen Reich, kwam ook die loyaliteit aan de Duitse natie tot uitdrukking. De CV streefde er vooral naar dat de joodse burgers daadwerkelijk gelijke rechten hadden – en dat het niet slechts een dode letter op papier betrof. Het zwaartepunt van de activiteiten van de CV lag dan ook in de juridische bijstand aan de Duitse joden wanneer hun maatschappelijke gelijkstelling werd geschonden. In 1900 waren er in Berlijn spreekuren voor leden die rechtsbescherming wilden; rond de eeuwwisseling zouden er jaarlijks zo’n honderd juridische kwesties behandeld worden.37 De CV zou uitgroeien tot de grootste joodse vereniging in Duitsland. In 1894 bedroeg het aantal leden 2.000, in 1914 was dit al opgelopen tot ca. 40.000.38

De CV stond zeer kritisch tegenover het zionisme, een ideologie die in 1896 onder leiding van Theodor Herzl was ontstaan en waarin een eigen joodse nationale staat werd bepleit. De bekendste en grootste Duitse zionistische vereniging was de Zionistische Vereinigung für Deutschland (ZVfD), die het streven naar assimilatie afwees en waarmee de CV dan ook een gespannen relatie onderhield. Vooral vanaf 1909 werden er veel conflicten uitgevochten toen de uitgesproken Kurt Blumenfeld secretaris van de ZVfD was geworden. Volgens de CV zou het zionisme de joodse emancipatie en assimilatie alleen maar belemmeren. Bovendien bevestigde het zionisme het antisemitische vooroordeel dat de joden een ‘apart’ volk vormden en dus nooit zouden kunnen integreren.39 Het is tekenend voor de dominantie van het liberale jodendom – en daarmee van het streven naar assimilatie – dat het zionisme vóór 1914 in Duitsland weinig aanhangers had.40

In de verschillende jaargangen van Im deutschen Reich valt het vertrouwen – of wellicht beter: de hoop – op van de liberale joden dat zij werkelijk geïntegreerd zouden raken in de Duitse samenleving, ondanks alle tekenen van antisemitisme die men ook bestreed. Opvallend is het streven om toch vooral over te komen als loyale Duitsers. Zo sprak de voorzitter van de CV, Maximilian Horwitz, in 1898 treffend van joden als ‘stiefkinderen’, die steeds opnieuw moeten bewijzen dat ze deugen:

==

Stiefkinderen moeten dubbel aardig zijn om de liefde van de stiefmoeder te winnen. Men wil ons behandelen als stiefkinderen van de staat, en daarom hebben wij de dubbele plicht om [..] alles te vermijden wat ook maar de indruk zou kunnen wekken dat een deel van de ons gemaakte verwijten zou kunnen kloppen. [..] we moeten dubbel pijnlijk de wetten in acht nemen, in dubbele mate onze plicht vervullen.41

==

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak zouden veel Duitse joden inderdaad hun uiterste best doen om hun loyaliteit aan het Duitse vaderland te bewijzen, vaak nog meer dan niet-joodse Duitsers.

Het vertrouwen in een goede toekomst en in integratie werd mede gevoed door de rol van de overheid vóór 1914, die heeft geprobeerd de joden zoveel mogelijk te beschermen; de Rijksdag heeft uiteindelijk niet één antisemitische of racistische wet aangenomen. Terwijl in de Verenigde Staten diverse staten verboden op gemengde huwelijken introduceerden, verwierp de Rijksdag een voorstel om soortgelijke wetgeving in te voeren voor de Duitse koloniën. De verkiezingen van 1912 leken, zoals gezegd, het vertrouwen te bevestigen dat de overgrote meerderheid van de Duitse bevolking racistische en antisemitische politiek afwees. Waarschijnlijk was nergens ter wereld de gelijkheidsideologie van Karl Marx breder geaccepteerd dan in Duitsland.42

Figuren als Theodor Fritsch, Heinrich Class en Eugen Dühring bleven met hun raciale en antisemitische gedachtegoed – waarin joden buitengesloten of verdreven moesten worden – in het Keizerrijk vóór 1914 marginaal. Zelfs in antisemitische kringen werd hun visie als te extreem of excentriek beschouwd.43 De Amerikaans-Duitse historicus George Mosse, die zoveel aandacht heeft besteed aan de relatie tussen het antisemitisme in het Keizerrijk en het Derde Rijk, gaf in zijn latere studies toe dat Duitsland vóór 1914 niet het monopolie bezat op racistisch gedachtegoed en dat de bijzondere plaats van Duitsland in de geschiedenis van het racisme pas ontstond na 1918, mede door ontwikkelingen tijdens de Eerste Wereldoorlog.44 Binnen radicaal-nationalistische verenigingen speelde het antisemitisme vóór 1914 weliswaar een rol, maar binnen de politieke cultuur van het Keizerrijk werden antisemitische uitingen en gedragingen door grote delen van de publieke opinie juist scherp veroordeeld.45 Pas door en na de Eerste Wereldoorlog zou het antisemitisme sterk veranderen. Toen werden joden echt de zondebokken van de nederlaag en de revolutie. Na 1918 zou het antisemitisme niet alleen gedragen worden door bredere lagen van de bevolking , het zou ook gepaard gaan met fysiek geweld en zelfs moord.

==

==

==

==

HOOFDSTUK 4

HET ONTSTAAN VAN DE OORLOG
EN DE JULICRISIS VAN 1914

1. De historiografische discussie

==

Het begin is even ironisch als bekend: toen de kroonprins van Oostenrijk-Hongarije, Franz-Ferdinand, en zijn vrouw op 28 juni 1914 in Sarajevo werden vermoord, was dat de aanleiding tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Maar uitgerekend deze Franz-Ferdinand was in Oostenrijk-Hongarije een tegenstander van de oorlog geweest en de belangrijkste pleitbezorger van terughoudendheid tegenover Servië en Rusland.1 Door de ontwikkelingen na de moord op de niet-oorlogszuchtige kroonprins brak een maand later een oorlog uit die Europa op de rand van de afgrond zou brengen.

Er zijn maar weinig historische onderwerpen te bedenken waarover zó veel is geschreven als over de oorsprong van de Eerste Wereldoorlog.2 Dat heeft niet alleen te maken met de nauwelijks te overschatten betekenis van deze oorlog voor de twintigste-eeuwse geschiedenis, maar toch zeker ook met de buitengewone complexiteit van het thema. In de eeuw die na het uitbreken van de oorlog is verstreken, zijn er talloze studies verschenen waarin steeds weer nieuwe standpunten zijn ingenomen. Wat bovenal opvalt is de zeer sterke politieke – en morele – beladenheid van het thema, waardoor er, zeker in Duitsland zelf, vaak zeer verschillende interpretaties gegeven worden van bijvoorbeeld de Julicrisis van 1914. Analyses met enige afstand zijn nog steeds vrij zeldzaam.3 Het is hier niet de plaats om de hele twintigste-eeuwse ontwikkeling van de discussies en geschiedschrijving over de schuldvraag van de Eerste Wereldoorlog uitgebreid aan de orde te stellen, maar een paar grote lijnen kunnen wel geschetst worden.4