F.M. DOSTOJEVSKI

VERZAMELDE WERKEN

Deel 5
Misdaad en straf

Vertaald door
Hans Boland

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Van Hans Boland verscheen parallel aan deze vertaling Van mensen die geen enge grenzen erkennen (Dostojevski leren lezen), bij uitgeverij Pegasus, Amsterdam.

==

© Copyright 2019 Vertaling en aantekeningen:

HANS BOLAND en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9218 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Deel 1

==

==

##

I

Ergens begin juli kwam er tegen het eind van de dag – die extreem heet was geweest – een jongeman uit zijn huurkamertje aan de Timmermanssteeg tevoorschijn. Hij liep treuzelend, alsof hij niet zeker was van zijn zaak, in de richting van de Koekoesjkinbrug.

Gelukkig ontsnapte hij deze keer aan de aandacht van zijn huisbazin. Zelf woonde hij direct onder het dak van een vijf verdiepingen hoog pand, in een ruimte die men eerder een kast dan een kamer zou noemen; de hospita zat een verdieping lager. Haar keuken bevond zich pal achter de voordeur, die altijd wagenwijd openstond. Hij betaalde voor kost en inwoning, en omdat zij nog het een en ander van hem te goed had voelde hij zich elke keer dat hij door het trappenhuis moest, langs haar keukendeur, angstig en gespannen. Dan vertrok zijn gezicht van schaamte.

Overigens was hij absoluut niet bangelijk van aard en kon hij over het algemeen heel goed voor zichzelf opkomen. Maar de laatste tijd was hij erg prikkelbaar en nerveus; hij kreeg steeds meer van een hypochonder en was zo met zichzelf bezig dat hij alle gezelschap meed en wegvluchtte voor iedereen, niet alleen voor zijn huisbazin. Zelfs zijn geldgebrek, dat hem af en toe een gevoel van totale machteloosheid kon bezorgen, interesseerde hem sinds enige tijd een stuk minder, en om de zorgen van alledag bekommerde hij zich nauwelijks meer. Het mens van beneden kon wat hem betrof hoog of laag springen, ze deed maar. Alleen die trap, waar zij hem misschien weer staande zou houden om hem lastig te vallen met haar prietpraat over achterstallige rekeningen, en waar hij zich tegen haar gezanik en dreigementen zou moeten verdedigen met smoezen, excuses en leugens: nee, dan glipte hij liever langs haar heen als een kat die zich uit de voeten maakt.

Hoe dan ook was hij vandaag, nu hij de deur uit ging, zelf eigenlijk geschokt dat hij zo bang was voor die vrouw.

Dat ik aan de ene kant zulke grote plannen heb en het aan de andere kant in mijn broek doe om zulke pietluttigheden, dacht hij, en hij vertrok zijn mond in een eigenaardige grijns. Hm... tja, er is niets waar een mens niet toe in staat is en toch laat hij zijn kansen lopen, enkel en alleen uit lafheid. Dat is een axioma. Wat zou eigenlijk onze grootste angst zijn? Ik denk alles wat nieuw is, een nieuwe gedragslijn, een nieuw idee, dat helemaal uit jezelf komt en je met de neus op de feiten drukt. Daar zijn we het bangst voor. Ik klets te veel. Daarom komt er niks uit mijn handen, omdat ik te veel klets. Of liever, ik klets zoveel omdat er niks uit mijn handen komt. Al een maand lang... Ik lig de godganse dag in mijn nest, en maar piekeren – over wonderen die de wereld nog niet uit zijn. Waarom loop ik hier eigenlijk? Alsof ik tot zoiets – hij vermeed het dit ‘zoiets’ te specificeren – in staat zou zijn! Het is toch allemaal niet serieus! Absoluut niet. Leuke fantasietjes, meer niet, een spelletje, dat is het, een spelletje.

De hitte buiten was verstikkend, en bovendien was het overal op straat een enorm gedrang. Waar je ook keek zag je bouwsteigers en hopen baksteen, en alles zat onder de kalk en het stof. Dan hing er ook nog die specifieke zomerse lucht van bederf waarmee elke Petersburger zonder de financiële middelen voor een zomerhuisje maar al te vertrouwd is. De misselijkmakende stank uit de kroegen, waarvan het in deze buurt wemelde, en de zatlappen waar je over struikelde, hoewel de avond nog moest beginnen, completeerden het gore, deprimerende straatbeeld, dat een aanslag vormde op de toch al labiele zenuwen van de jongeman. Even verried zich iets van onnoemelijke walging op zijn fijn getekende gelaat. Hij was überhaupt opvallend knap van uiterlijk, met zijn goedgebouwde gestalte van bovengemiddelde lengte, zijn prachtige zwartbruine ogen en zijn donkerblonde haardos. Maar een minuut later leek het of zijn gedachten heel ergens anders heen werden getrokken, ja, zelfs alsof de wereld om hem heen wegviel, terwijl hij verderliep zonder enige notitie te nemen van zijn omgeving. Af en toe mompelde hij wat: zoals hij zojuist zelf had geconstateerd was hij eraan gewend geraakt hele monologen zonder toehoorder te voeren. Hij was zich ervan bewust dat zijn gedachten de neiging hadden zich in elkaar te verstrikken, en dat hij zich slap voelde, want hij had al twee dagen amper gegeten.

Hij was dermate slecht gekleed dat zelfs iemand die weinig eisen kan stellen op dat terrein zich niet gemakkelijk zou voelen wanneer hij zich bij daglicht in zulke vodden moest vertonen. Maar in deze wijk baarde niemand opzien met de kleren die hij aan zijn lijf had. De nabijheid van het Hooiplein,1 de grote hoeveelheid etablissementen met ‘een zekere reputatie’ en het volk – voornamelijk arbeiders en handwerkers – dat hutjemutje opeengepakt zat in deze straten en stegen, midden in Petersburg, zorgden voor een schilderachtig, bont samenraapsel van mensen, en iemand moest er wel heel raar bij lopen om op te vallen. Afgezien daarvan waren de boosheid en de minachting die de jongeman sinds geruime tijd had lopen opkroppen te groot om veel ruimte te laten voor zijn bij tijd en wijle puberale overgevoeligheden als hij dacht aan zijn haveloze verschijning. Dat gold natuurlijk niet wanneer hij kennissen of vrienden van vroeger tegenkwam – wat hij dan ook vermeed. Toch bleef hij opeens als aan de grond genageld staan toen een of andere kerel die te veel ophad en op een kolossale wagen met een kolossaal trekpaard ervoor door de straat reed hem met een donderende stem toeschreeuwde: ‘Hé, jij daar, hoedenmof!’ De jongeman sidderde en greep naar zijn hoed, een product van de firma Zimmermann waar niet eens een rand meer aan zat: het hoofddeksel was een en al gaten en vlekken, het was totaal afgedragen en vaal geworden, en het prijkte op een idiote manier scheef op het hoofd van de drager. Toch werd deze niet bevangen door schaamte maar door angst.

‘Ik had het kunnen weten,’ mopperde hij zachtjes bij zichzelf, op een toon alsof hij zich betrapt voelde. ‘Ik voelde het aankomen, waardeloos, ontzettend stom! Zo’n banaal detail kan mijn hele plan om zeep helpen. Die hoed valt te veel op, dat klopt. Omdat-ie zo komisch is trekt-ie de aandacht. Ik moet een pet hebben, dat past beter bij mijn bedelaarsplunje, een of ander simpel prul, niet deze monstrueuze hoed. Niemand zet zo’n ding op zijn hoofd, je ziet hem gelijk, van een kilometer afstand. Wedden dat ze hem achteraf herkennen? Dan hebben ze een bewijsstuk. Nee, ik moet er zo onopvallend mogelijk uitzien. De kleine details, die zijn het belangrijkste. Die verpesten altijd alles...’

Hij had maar een klein stukje te gaan, hij wist zelfs precies hoeveel stappen het was vanaf de poort van het huis waar hij woonde: zevenhonderddertig. Op een keer, toen hij heel ver heen was met zijn gedachten, had hij ze geteld, al had hij destijds zelf nog geen geloof gehecht aan zijn dagdromen, hij wond zich alleen maar op over de driestheid ervan, die hem even verderfelijk als verleidelijk leek. Maar mettertijd was hij er met andere ogen naar gaan kijken en nu, een maand later, had die rare en nare fantasie min of meer concrete vormen aangenomen, hoewel hij er nog steeds niet echt in geloofde en zich bleef verliezen in monologen waarin hij de draak stak met zijn eigen gebrek aan daadkracht en met zijn besluiteloosheid. Vandaag was hij voornemens een soort generale repetitie te doen, en met elke stap die hij zette nam zijn opwinding toe.

Klam van angst, bevend, liep hij op een buitensporig groot woonpand af dat met één gevel op de gracht en met een andere op de straat erachter uitkwam. Het was opgedeeld in een hele massa kleine ruimtes, die werden bewoond door mensen uit de onderklasse: kleermakers, bankwerkers, kookvrouwen, Duitsers van allerlei soort, ongetrouwde dames die in hun eigen onderhoud voorzagen, kleine ambtenaartjes en wat dies meer zij. Het gebouw had twee toegangen en twee binnenplaatsen, waar het een komen en gaan was van schimmige, haastige figuren. Er waren drie of vier conciërges in dienst, en de jongeman vond het een goed teken dat hij er geen een tegenkwam en ongemerkt het trappenhuis direct rechts naast de poort binnen kon glippen. Het was er donker en beklemmend, een echte ‘diensttrap’. Maar hij was er eerder geweest en had alles goed in zich opgenomen en onthouden: de plek beviel hem, want zelfs nieuwsgierige blikken zouden in zo’n duisternis weinig kunnen onderscheiden. Als ik het onder deze omstandigheden al zo benauwd krijg, wat moet het dan wel niet worden wanneer ik echt tot het gaatje ga? Die gedachte drong zich op terwijl hij naar de derde verdieping klom. Hij stuitte op een ploeg militaire veteranen die zich verhuurd hadden als verhuizers en met het meubilair liepen te sjouwen van een woning waarin – dat wist hij – tot dan toe een Duits ambtenarengezin had gezeten. Die Duitser gaat blijkbaar weg, dacht hij. Dat betekende dat er de komende tijd maar één iemand woonde in dit deel van het huis: het ouwe mens. Dat was een opsteker, je wist maar nooit. Hij belde bij de oude vrouw aan. De bel maakte een blikkerig, mager geluidje, zoals bellen in zulke miezerige woninkjes haast altijd maken. Toch werd hij erdoor getroffen, het was net alsof het hem ergens aan herinnerde en een of ander panorama opende... Hij rilde, hij had zijn zenuwen niet onder controle, vandaag nog minder dan anders.

De deur ging op een smal kiertje open, en uit de duisternis namen twee glinsterende oogjes de bezoeker op met onverholen wantrouwen. Kennelijk constateerde het oudje dat er werkvolk was in het trappenhuis, want ze durfde de deur verder te openen. De jongeman stapte over de drempel een schemerige ruimte in waarvan een deel was afgeschoten voor een petieterig keukentje. De oude vrouw – ze moest een jaar of zestig zijn – bleef voor hem staan, zei niets en keek hem vragend aan. Ze was piepklein, en ze had een dorre huid, borende, kwaadaardige oogjes en een kleine scherpe neus. Haar spierwitte, dunne haarslierten waren dik ingevet. Haar magere hals, die deed denken aan een kippenpoot, was gewikkeld in een flanellen lap en ondanks de hitte bungelde er een schurftig, gelig bontvest om haar schouders. Ze hoestte onafgebroken en amechtig. De blik waarmee de jongeman haar bekeek had iets wat maakte dat de argwaan van zo-even opnieuw oplichtte in haar ogen.

‘Raskolnikov, student, ik ben een maand geleden langs geweest,’ gooide de jongeman eruit. Toen dacht hij eraan dat hij zo beleefd mogelijk moest overkomen, en hij maakte gauw een soort halve buiging.

‘Dat weet ik, jongeheer, ik herinner me heel goed dat u langs bent geweest,’ antwoordde de oude vrouw bitsig. Ze boorde haar ogen nog altijd in de zijne.

‘Dus... ik kom nu weer voor hetzelfde,’ ging Raskolnikov verder, enigszins uit het veld geslagen en verrast door de achterdocht van het oudje. Misschien is ze altijd wel zo maar is het me de vorige keer gewoon niet opgevallen, dacht hij. Het was geen prettige gewaarwording. De vrouw zweeg even, alsof ze bij zichzelf overlegde, en deed toen een stap opzij met een gebaar naar de kamerdeur.

‘Gaat u voor.’

Op dit tijdstip ving de kleine kamer die de jongeman betrad het felle licht van de ondergaande zon. Dat zal dan – ‘dan’ was opnieuw een woord dat hij niet nader specificeerde – ook zo zijn, met die zon, flitste door zijn hoofd, ogenschijnlijk zonder reden. Hij liet zijn blik schielijk door de hele ruimte gaan en probeerde alle details in zich op te nemen, hoewel er niets bijzonders viel te ontdekken: geel behang, vensterbanken met geraniums, mousseline voor de ramen, en allemaal overjarig blankhouten meubilair, waaronder een sofa met een reusachtige gewelfde rugleuning, een ovale eettafel, een penanttafel met een kapspiegel, een stuk of wat langs de muren opgestelde stoelen, en ten slotte nog een handvol goedkope prenten in lichte lijstjes waarop Duitse joffers waren afgebeeld die zangvogels aan het voeren waren. Een kleine icoon met een brandend olielampje ervoor hing in de hoek. Het was er brandschoon, de meubels en vloeren waren gewreven en alles blonk. Dat is het werk van Lizavjetta, constateerde Raskolnikov, die nergens een stofje zag. Echt de kamer van een boze oude weduwvrouw, meende hij. Hij kon zich niet bedwingen een nieuwsgierige blik te werpen op het gordijn van neteldoek dat de deur naar de tweede, veel kleinere kamer met het bed en de commode van de bewoonster aan het oog onttrok.

‘Wat is er van uw dienst?’ vroeg de vrouw op strenge toon. Ze was achter hem aan de kamer binnengekomen en stond nu weer pal voor hem met haar stekende ogen.

‘Ik heb een nieuw pand bij me.’ De jongeman haalde een antiek zilveren horloge uit zijn zak, met als enige versiering een op het deksel ingegraveerde aardbol. Het kettinkje was van staal.

‘De termijn voor uw vorige pand is verlopen, eergisteren was het een maand.’

‘Ik wil nog een maand rente betalen, nog even geduld alstublieft.’

‘Dat zal ik zelf wel beslissen, of ik zo goed ben nog geduld te hebben of dat ik uw pand binnenkort ga verkopen.’

‘Hoeveel geeft u voor dit horloge, Aljona Ivanovna?’2

‘Je komt met ouwe troep, jongeman, je ziet het zelf, wat is dat nou waard? Vorige keer heb ik twee biljetjes voor dat ringetje gegeven, terwijl je zoiets nieuw bij de juwelier kunt vinden voor anderhalve roebel.’

‘Geeft u me alstublieft vier roebel, ik zal ze u terugbetalen, het is van mijn vader geweest, ik krijg een dezer dagen geld.’

‘Anderhalve roebel, meneer, en de rente gaat eraf. U mag het zeggen.’

‘Anderhalve roebel!’ riep de jongeman uit.

‘Zoals u wilt.’ Het oudje gaf hem het horloge terug. Raskolnikov pakte het driftig aan en wilde weglopen. Maar hij bedacht zich, want hij kon nergens anders meer heen. Bovendien was er nog iets waar hij voor was gekomen.

‘Geef op dan!’ zei hij grof.

Het oudje diepte haar sleutels uit een zak in haar jurk op en verdween in het kamertje achter het gordijn. Raskolnikov bleef alleen. Hij spitste zijn oren en probeerde te raden wat ze uitspookte. Ze deed de commode open, zo te horen bij de bovenste la. De sleutelbos, die aan een stalen ring zat, had ze uit haar rechterzak gehaald. Een van de sleutels was wel drie maal zo groot als de andere en had een baard met veel tandjes. Die was natuurlijk niet van de commode. Ze moest dus nog een kistje hebben, of een koffertje. Interessant. Koffers hadden altijd dat soort sleutels. Waar ben ik trouwens mee bezig? dacht hij, schoft die ik ben... De pandjesbazin kwam terug.

‘Hier, jongeheer: de rente is tien procent per maand, dus er gaat vijftien kopeke3 af voor de eerste maand. Voor de twee roebel die ik voor dat ringetje heb gegeven krijg ik nog twintig kopeke. Vijfendertig in totaal dus. Blijft over, voor dat horloge, één roebel vijftien, kijk.’

‘Wat! Nu opeens nog maar één vijftien?’

‘Jawel, meneer.’

De jongeman ging er niet verder tegenin en pakte het geld aan. Hij had geen haast om zich te verwijderen en bleef de oude vrouw aankijken, alsof hij nog iets wou zeggen of doen maar zelf niet precies wist wat.

‘Aljona Ivanovna, ik kom u over een paar dagen misschien nog iets brengen, iets van zilver, heel mooi, een sigarettenkoker, van een vriend bij wie ik binnenkort langsga.’ Hij begon te stotteren en zweeg.

‘Goed, dan hebben we het er dan wel over.’

Op weg naar de voordeur vroeg hij zo onverschillig mogelijk: ‘Bent u trouwens altijd maar alleen, is uw zuster er niet?’

‘Wat hebt u met haar te maken?’

‘Ik vroeg het zomaar, niks speciaals. U moet niet... Tot ziens, Aljona Ivanovna.’

Raskolnikov was nu helemaal de kluts kwijt, en het werd alleen nog maar erger. Op de trap bleef hij zelfs een paar keer onthutst staan, alsof hij werd overvallen door een afschuwelijke gedachte. Toen hij eindelijk weer op straat was riep hij uit: ‘Mijn God, wat is het allemaal walgelijk! Heb ik echt... ik heb toch niet echt... nee, onzin, absurd,’ antwoordde hij zichzelf op besliste toon. ‘Dat zo’n gruwelijke gedachte sowieso bij me op kan komen! Ik ben blijkbaar tot de smerigste gevoelens in staat. Want dat is het in de eerste plaats: smerig, vies, schofterig. Dat ik een hele maand lang...’

Maar wat voor woorden en uitroepen er ook uit zijn mond kwamen, ze gaven geen lucht aan zijn gemoed. Het gevoel van grenzeloze afkeer, dat al begonnen was zich te roeren toen hij op weg ging naar de woekeraarster, was nu zo sterk en scherp geworden dat hij niet wist waar hij het zoeken moest van ellende. Als een dronkenman liep hij over het trottoir, zonder rekening te houden met de andere voetgangers, zodat hij voortdurend tegen ze op liep. Hij kwam pas weer enigszins bij zinnen toen hij de hoek van de straat om was. Hier sloeg hij zijn blik op, om te ontdekken dat hij voor een dranklokaal stond, met de toegang via een paar stoeptreden onder het niveau van het wegdek, in het souterrain. Er kwamen net twee beschonken kerels uit, die zich al ruziënd, steun zoekend bij elkaar, naar boven hesen. Zonder zich langer te bedenken dook Raskolnikov er binnen. Hij had nog nooit van zijn leven zo’n kroeg bezocht, maar hij was draaierig en hij stierf van de dorst. Koud bier was wat hij nodig had, ook al omdat hij zich plotseling heel zwakjes voelde en dat toeschreef aan de honger. Hij kroop in een donker hoekje, waar het zo te zien nog nooit was schoongemaakt. Het tafelblad plakte. Hij bestelde bier en sloeg de hele kroes gulzig naar binnen. Terstond viel alles van hem af en werden zijn gedachten helder. ‘Wat een nonsens,’ bromde hij. Hij klonk zowaar hoopvol. Dat ik zo van de wijs raak! dacht hij. Het komt gewoon omdat ik lichamelijk uitgeput ben. Eén biertje en een stuk beschuit, en mijn brein werkt weer, ik kan weer logisch nadenken, al mijn wilskracht is terug. ‘Getver, wat een miezerigheid!’ Hij spoog maar keek al een stuk vrolijker. Het was of hij zich met één beweging had bevrijd van een zware last en zich verzoend had met de omgeving, die hij nu zonder vijandschap opnam. Toch drong van ver weg een vaag besef tot hem door dat ook dat optimisme iets ziekelijks had.

Op dit uur van de dag was er niet veel klandizie. Behalve de twee zatlappen die hij bij de ingang was tegengekomen verliet nog een heel clubje het etablissement, een man of vijf met een meid en een trekharmonica. Daarna werd het stil en minder benauwd. Er zaten alleen nog een niet al te aangeschoten heerschap, zo te zien iemand met enige beschaving, die bier dronk, en zijn kameraad, een massieve man met een Siberisch jasje en een grijze baard, die flink teut was en op een bankje was weggedoezeld. Af en toe werd hij wakker, om slaapdronken met zijn vingers te gaan zitten trommelen, waarbij hij met zijn bovenlichaam op en neer wipte zonder echt overeind te komen en een deuntje aanhief waarvan hij zich de tekst maar half herinnerde, iets als:

==

Het hele jaar vree ik met een vrouw,

Het héé-le jaar v-vree ik met een v-vrouw...

==

Op zeker moment leek hij opeens klaarwakker en zong:

==

Laatst vond ik in de Klerkenstraat4

Het liefje dat ik had versmaad...

==

Maar hij kon niemand deelgenoot maken van zijn geluk; zijn oprispingen werden vol weerzin en zelfs ongeloof gadegeslagen door zijn zwijgzame drinkpartner.

Er was nog iemand, die eruitzag als een gepensioneerde ambtenaar. Hij zat apart, met zijn glas en kruikje voor zich, nam zo nu en dan een slok en keek telkens de kroeg rond. Ook hij leek in een opgewonden stemming.

II

Raskolnikov was niet gewend aan mensenmenigten en zoals gezegd schuwde hij sociaal contact, vooral de laatste tijd. Maar nu was er plotseling iets wat hem naar zijn soortgenoten trok. Het leek alsof er iets in hem was opengegaan dat tot dan toe gesloten was geweest, en daar hoorde dit hevige verlangen naar menselijk gezelschap bij. Hij was zo moe van de neerslachtigheid en de sombere gespannenheid die hem de hele afgelopen maand hadden beheerst dat hij snakte naar desnoods een minuut rust in een andere wereld, ongeacht welke. Hij bleef dan ook, ondanks alle vunzigheid, in de kroeg; hij voelde zich er zelfs prima.

De kroegbaas hield zich in een ander vertrek op, maar liet zijn gezicht regelmatig zien bij de tap. Daarvoor moest hij een trapje af dat in verbinding stond met een onzichtbare ruimte, zodat eerst zijn opzichtige leren laarzen met brede rode omgeslagen kappen tevoorschijn kwamen. Hij droeg een getailleerde jas die tot zijn knieën reikte en een onmogelijk vettig zwart satijnen vest zonder halsdoek. Er zaten olievlekken op zijn gezicht, wat zijn kop een gelijkenis gaf met een ijzeren sluitmechanisme. Aan de toog bedienden twee jongens, de één een jaar of veertien, de ander, zijn hulpje, nog wat jonger. Er stonden in dunne plakjes gesneden augurken, zwartige brokken beschuit en dobbelsteentjes vis; het stonk allemaal een uur in de wind. De lucht was om te snijden, zodat een mens zich geweld aan moest doen om zich in zo’n omgeving voor langere tijd op te houden. Alles was gedrenkt in een walm van alcohol; je zou denken dat je alleen daarvan al binnen vijf minuten dronken moest worden.

Soms kom je mensen tegen die je nooit eerder hebt gezien maar die vanaf het eerste ogenblik je belangstelling wekken, nog voordat er een woord is gesproken. Dat overkwam Raskolnikov met de andere klant, de man waarvan hij aannam dat het om een gepensioneerd ambtenaar ging. Later zou hij zich meer dan eens deze eerste ontmoeting herinneren en de kennismaking gaan beschouwen als een voorteken. Hij kon het niet laten de man vanuit zijn ooghoek op te nemen, mede omdat hij op zijn beurt keer op keer de ogen van de onbekende op zich voelde rusten. De man zat duidelijk verlegen om een praatje, hoewel hij voor de overige aanwezigen, inclusief de kroegbaas, geen enkele interesse toonde; als hij al een blik op ze wierp was het er een van verveling vermengd met een hautaine, zij het onnadrukkelijke achteloosheid, als voor onontwikkelde mensen uit de lagere klasse die hem net zo weinig interesseerden als hij hun. Hij moest de vijftig zijn gepasseerd, was van gemiddelde lengte en had een stevig postuur. Het resterende haar op zijn grotendeels kale schedel vertoonde het nodige grijs, en ten gevolge van overmatig drankgebruik had zijn pafferige gezicht een gele, zelfs groenige teint gekregen, met opgezwollen oogleden waaronder minuscule, bloeddoorlopen maar levendige spleetoogjes fonkelden. Er was iets heel vreemds met die ogen: ze straalden geestdriftig en maakten de indruk dat men met een intelligent iemand van doen had, maar tegelijkertijd waren ze niet in staat een smeulend vuur van krankzinnigheid te verhullen. De man was gekleed in een tot op de draad versleten zwart kostuum met lange panden waar nog maar één knoop aan zat, die het hele zaakje bij elkaar scheen te houden in een laatste poging niet alle fatsoen uit het oog te verliezen. Onder zijn nanking vest droeg hij een verkreukeld, morsig frontje. Het leed geen twijfel dat hij, als ambtenaar, zich placht te scheren, maar zijn kaken waren bedekt met dichte, blauwgrijze stoppels. Al met al had hij de solide manier van doen van een rijksdienaar, wat niet wegnam dat hij rusteloos leek, omdat hij telkens met zijn hand door zijn haren woelde of diep aangeslagen zijn hoofd in zijn handen legde, zijn ellebogen – waar grote gaten in zijn jas zaten – steunend op de kleverige, besmeurde tafel. Ten slotte keek hij Raskolnikov recht aan en zei met luide, vastberaden stem: ‘Staat u mij toe, mijnheer, het woord tot u te richten met het oog op een welvoeglijk gesprek? Want u mag dan, te oordelen naar uw kleding, niet in hoog aanzien staan, maar mijn oog is ervaren en onderscheidt in u een gestudeerde jongeman die niet gewend is te drinken. Zelf heb ik altijd groot respect gehad voor eruditie in combinatie met doorleefde gevoelens, en buitendien ben ik titulairraad.5 Marmeladov is de naam: titulairraad. Mag ik u vragen of u in dienst bent of bent geweest?’

‘Nee, ik studeer.’ Raskolnikov wist niet goed hoe hij de omslachtige spreekwijze van de man die het woord tot hem richtte moest plaatsen. Ook diens directe manier van doen – door hem, een vreemde, zomaar aan te spreken – was opmerkelijk. Hoewel hij zo-even nog een kortstondige aandrang had gehad om contact te zoeken met elke toevallige figuur die zijn pad kruiste had hij nu, bij de eerste de beste die hem daadwerkelijk aansprak, direct weer die onaangename en ergerlijke neiging zich af te wenden van alle omgang met lieden die hem te dicht op de huid kwamen of dreigden te komen.

‘Student dus, of gesjeesde student,’ riep de ambtenaar. ‘Net wat ik dacht! Ervaring, mijnheer, en niet zo’n beetje ook.’ Hij legde een vinger tegen zijn voorhoofd om aan te geven dat hij geen domoor was. ‘U bent student geweest of hebt althans een wetenschappelijke opleiding doorlopen. Staat u me toe...’ Hij kwam overeind, niet erg vast op zijn benen, greep zijn glas en wodkakruikje en ging schuin tegenover Raskolnikov zitten. Dat hij beneveld was hinderde hem niet bij het zoeken naar de juiste woorden, en slechts een enkele keer raakte hij de draad kwijt en begon te hakkelen. Hij wierp zich met onverhulde gretigheid op zijn nieuwe gespreksgenoot, alsof ook hij al een hele maand met niemand had gepraat.

‘Mijnheer,’ begon hij plechtstatig, ‘het is waar dat armoede geen schande is. En dat dronkenschap geen deugd is, integendeel, weet ik ook. Maar de bedelstaf, mijnheer, de bedelstaf is immoreel, jawel. Wie arm is behoudt zijn aangeboren nobele inborst, maar wie aan de bedelstaf raakt niet, nooit. Een bedelaar wordt niet eens met een stok weggejaagd: hij wordt met een bezem opgeveegd, weg uit de nabijheid van mensen. Want op die manier wordt hij nog dieper gekrenkt! Niet dat ik dat fout vind, als bedelaar minacht ik mezelf in de eerste plaats. Daar komt mijn drankprobleem vandaan. Mijnheer, een maand geleden is mijn echtgenote fysiek geweld aangedaan door de heer Lebezjatnikov, en mijn echtgenote is niet zomaar iemand! Begrijpt u? Staat u me toe u nog iets te vragen, uit pure nieuwsgierigheid: hebt u de nacht weleens doorgebracht op een hooischuit op de Neva?’

‘Nee, nooit. Wat bedoelt u precies?’

‘Ik wou maar zeggen dat ik dat nu al vijf dagen achter elkaar heb gedaan...’

Hij schonk zijn glas vol, dronk uit en verzonk in gedachten. Inderdaad zaten er sprietjes hooi op zijn kleren en zelfs in zijn haar. Het was maar al te waarschijnlijk dat hij al vijf etmalen rondliep in de kleren die hij aanhad en zich niet had gewassen. Vooral zijn vlezige rode handen waren vuil en hij had rouwranden onder zijn nagels.

Zijn conversatie trok de algemene aandacht, die echter niet uit sympathie werd ingegeven. De jongens bij de toog grinnikten en de waard kwam zo te zien speciaal voor hem uit de bovenkamer tevoorschijn, om de ‘lolbroek’ te horen praten; hij ging een eindje verderop zitten geeuwen, lui maar zelfvoldaan. Marmeladov was hier blijkbaar een bekend gezicht. Zijn voorkeur voor bloemrijke taal had hij vermoedelijk in zo’n soort milieu opgedaan, tijdens zijn kroeggesprekken met vreemden. Die gewoonte ontwikkelt zich bij alcoholici soms tot een verslaving, zeker wanneer er thuis met ze gesold wordt en ze daar niet op een vriendelijk woord hoeven te rekenen. In de kroeg, waar iedereen drinkt, proberen ze gewoonlijk zichzelf te rechtvaardigen en zelfs aanspraak op respect te laten gelden.

‘Grapjas!’ baste de kroegbaas. ‘Waarom ga je niet aan het werk, waarom heb je geen baan als je een ambtenarenrang hebt?’

‘Waarom ik geen baan heb, mijnheer?’ Marmeladov richtte zich uitsluitend tot Raskolnikov, alsof die de vraag had gesteld. ‘Waarom ik geen baan heb? Denkt u soms dat het niet schrijnt in mijn hart wanneer ik als een onwaardig reptiel moet rondkruipen? Denkt u soms dat ik niet leed toen de heer Lebezjatnikov mijn echtgenote eigenhandig sloeg, vorige maand, en ik erbij lag als een dronken lor? Staat u me toe, mijnheer, is het u weleens overkomen... eh... nou ja, dat u geld van iemand probeerde te lenen maar geen schijn van kans had?’

‘Jawel... dat wil zeggen, wat bedoelt u met “geen schijn van kans”?’

‘Dat het volslagen nutteloos is om ook maar enige hoop te koesteren, omdat je weet dat je geen succes zult hebben. Je weet bij voorbaat honderd procent zeker dat de persoon op wie je je hoop hebt gevestigd, een burger met de allerbeste intenties die zich maatschappelijk geweldig nuttig maakt, je geen geld zal lenen, dat hij er niet over piekert. Waarom zou hij ook, hij weet immers dat hij het nooit terugkrijgt? Uit mededogen? Maar de heer Lebezjatnikov, die de nieuwste ideeën over de samenleving op de voet volgt, heeft me onlangs uitgelegd dat mededogen in onze tijd door de wetenschap als schadelijk wordt gezien en in Engeland dan ook verboden is, want daar hangen ze de politieke economie aan. Waarom, vraag ik, zou iemand je geld lenen? En toch ga je naar hem toe, hoewel je de uitslag van tevoren kent en...’

‘Waarom gaat iemand dan toch naar zo’n man toe?’ vroeg Raskolnikov ten overvloede.

‘Omdat er niemand anders meer is bij wie hij terecht kan! Iedereen heeft zo’n strohalm nodig, je kan gewoon niet zonder. Toen mijn dochter, mijn enig geborene, voor het eerst de straat op moest met een gele kaart6 ging ik zelf... Ja, mijnheer, mijn dochter heeft zo’n ding,’ onderbrak hij zichzelf. Hij leek ineens slecht op zijn gemak. ‘Het geeft niet, echt, mijnheer, laat maar,’ haastte hij zich er zo kalm mogelijk aan toe te voegen, toen de twee jongens bij de bar het uitproestten en er een brede grijns op het gezicht van de waard verscheen. ‘Er is niks ergs aan, mijnheer. Ik heb geen last van dat gebekketrek, want iedereen weet het naadje van de kous en we hoeven er niet geheimzinnig over te doen. Ik veroordeel niet maar buig mijn hoofd in deemoed. Het zij zo, het zij zo. “Ecce homo.” Sta me toe, jongeman: kunt u... Nee, liever moet ik het scherper en krachtiger stellen: niet kúnt u, maar dúrft u, als u naar me kijkt zoals ik hier voor u zit, te beweren dat ik géén zwijn ben?’

Raskolnikov zweeg.

‘Welnu,’ vervolgde de orator, nadat hij met nog meer zelfbeheersing en gevoel voor eigenwaarde dan zo-even het hernieuwde gegnuif van de baas en de snotapen had laten passeren. ‘Welnu, ik mag dan een zwijn zijn, maar mijn echtgenote is een dame. Ik heb een varkenssnuit maar Katerina Ivanovna7 is de dochter van een stafkapitein, een beschaafd persoon. Ik ben een stuk verdriet maar zij heeft een nobel hart en is vervuld van verheven gevoelens, en ze heeft een goede opvoeding genoten. Weliswaar... O, als ze maar eens medelijden met me had! Mijnheer, ach mijnheer, iedereen moet toch het vertrouwen kunnen hebben dat er ergens op aarde een plekje is waar hij niet wordt afgewezen. Katerina Ivanovna is wel groothartig, maar ze is ook onrechtvaardig. Ik snap heus wel dat ze me aan mijn haren trekt, en niet zo zachtzinnig ook, ze doet het puur omdat ze me zo zielig vindt.’ Weer klonk er gegiechel bij de bar. Om te laten zien dat dit zijn zelfrespect niet aantastte ging Marmeladov onverstoorbaar verder: ‘Jawel, mijnheer, ik ben bereid dat te bevestigen, onbeschroomd, ze trekt me soms heel hard aan mijn haar, mijnheer. Mijn God, als ze maar eens één keertje... Ach, wat zeg ik, wat klets ik, meer dan eens is het me overkomen dat ze best met me te doen had, maar ik ben nou eenmaal een stuk vee, het is niet anders.’

‘Dat zal niemand ontkennen,’ merkte de kroegbaas geeuwend op.

Nu sloeg Marmeladov krachtig met zijn vuist op tafel.

‘Ik ben nou eenmaal zo en niet anders! Weet u, mijnheer, weet u dat ik haar kousen te gelde heb gemaakt voor drank? Niet haar schoenen, dat zou nog voorstelbaar zijn, niet al te onvoorstelbaar in elk geval, maar haar kousen, jawel, mijnheer! Haar omslagdoek van geitenvel is ook aan de drank opgegaan, terwijl ze die als cadeautje gekregen had, nog vóór haar huwelijk met mij, het was haar eigen bezit en niet dat van mij. Ondertussen hebben we nauwelijks brandhout en is ze van de winter ziek geworden, ze hoest en geeft bloed op. En we hebben drie kindjes, plus de oudste, die van mij is. En Katerina Ivanovna slooft van de vroege ochtend tot de late avond, ze schrobt en doet de was en baadt de kinderen, want ze is als kind opgevoed met hygiëne, en dat terwijl ze zwakke longen heeft en aanleg heeft voor tuberculose, dat voel ik zelf heel goed. Dacht u soms dat ik dat niet voelde? Hoe meer ik drink hoe beter ik het voel, eerlijk waar. Daarom drink ik juist, in de drank zoek ik medelijden en medeleven, geen vrolijkheid en plezier, alleen maar diepe smart. Ik drink omdat ik grenzeloos wil lijden!’ Hij legde zijn hoofd op tafel om uiting te geven aan zijn wanhoop.

‘Jongeman,’ hernam hij nadat hij weer rechtop was gaan zitten. ‘Op uw gezicht lees ik diepe smart. Ik zag het meteen toen u binnenkwam, dat is de reden dat ik u heb aangesproken. Want ik wil mijn levensverhaal doen, en ik vind het niet nodig mezelf aan de schandpaal te nagelen ten overstaan van die leeghoofden daar, die trouwens toch alle details al kennen, maar u lijkt me een gevoelige en beschaafde toehoorder, precies de man naar wie ik op zoek ben. U moet weten dat mijn echtgenote in een nobele, adellijke instelling ergens in de provincie8 een opleiding heeft genoten en op het bal voor de diploma-uitreiking de pas de châle mocht dansen voor de gouverneur en andere personen van aanzien, waarvoor ze werd beloond met een gouden medaille en een oorkonde. Die medaille... eh... nou ja, die hebben we verkocht, al een hele tijd geleden, maar de oorkonde heeft ze nog altijd, hij ligt in haar koffer. Laatst heeft ze hem laten zien aan de huisbazin. Ze heeft weliswaar onophoudelijk, echt on-op-hou-de-lijk ruzie met dat mens, maar ze had er behoefte aan om eindelijk eens voor iemand, al was het de huisbazin, te kunnen pronken met haar oorkonde en te vertellen over de gelukkiger dagen die ze óók heeft beleefd. Veroordelen doe ik dat niet, want het zijn haar herinneringen, en de rest van haar leven is in rook opgegaan. Jazeker, het is een heethoofdige dame, ze is trots en onbuigzaam. Al dweilt ze de vloer met haar eigen handen en al eet ze grof bruin brood, gebrek aan respect tolereert ze niet. Daarom kon ze de onbetamelijkheid van de heer Lebezjatnikov niet over haar kant laten gaan, en toen ze daarvoor klappen kreeg van genoemde heer en het bed moest houden was dat niet alleen vanwege die klappen maar vooral vanwege de emoties. Ik heb haar als weduwe getrouwd, ze bracht drie ukkies mee. Ze was met de eerste de beste man in zee gegaan, een officier bij de infanterie, uit liefde, ze was voor hem van huis weggelopen. Ze dweepte met haar man, maar die raakte verslaafd aan de speeltafel en belandde voor het gerecht, waarna hij algauw overleed. Op het eind kreeg hij losse handjes ook, en dat vergaf zij hem niet, wat ik heel precies weet en wat ook gedocumenteerd is, maar als ze het over hem heeft is het nog altijd met diepe ontroering, en ze kat mij af door hem op te hemelen, wat me eigenlijk alleen maar blij maakt, ja echt, omdat ze dan in haar verbeelding ziet hoe gelukkig ze ooit is geweest... Ze bleef met haar drie kindjes achter, in een negorij zonder enige beschaving, waar ik toen toevallig ook woonde en werkte. Haar levensomstandigheden waren bar en boos, dat is met geen pen te beschrijven, terwijl ik toch heel wat ellende heb gezien. Wat ze aan familie had wou niets met haar te maken hebben. Bovendien was ze trots, ontzettend trots... Dat, mijnheer, dat was het moment dat ik, als weduwnaar met een veertienjarig dochtertje, haar mijn hand bood, omdat ik haar toestand niet kon aanzien. Kunt u zich voorstellen hoe diep ze was gezonken, dat zij, als goed opgevoede, geschoolde vrouw met een klinkende achternaam, zich bereid verklaarde met mij te trouwen? Maar ze deed het! Huilend en snikkend en handenwringend, maar ze deed het! Omdat ze niemand anders had. Snapt u dat, mijnheer, snapt u wat het wil zeggen als je nergens heen kunt? Maar nee, zulke dingen begrijpt u niet, nog niet... Een heel jaar lang ben ik mijn verplichtingen gewetensvol en vol respect nagekomen. Dat daar’ – hij wees op het halve-literkruikje – ‘heb ik dat hele jaar niet aangeraakt. Want ik heb gevoel. Maar het hielp niet, en toen ik mijn baan ook nog kwijtraakte, buiten mijn schuld om, vanwege reorganisaties op kantoor, begon ik ook weer te drinken... Alweer anderhalf jaar geleden kwamen we na allerlei omzwervingen en heel veel tegenslag terecht in deze majesteitelijke, rijk met monumenten gesierde hoofdstad. Hier kreeg ik weer een functie... die ik opnieuw verloor. Begrijpt u, mijnheer? Ditmaal was het mijn eigen schuld dat ik op straat stond, want mijn oude zwakte stak de kop weer op... We hebben nu een hokje bij Amalia Lippewechsel. Hoe we te eten krijgen en hoe we aan geld komen weet ik zelf niet. Er huist daar allerlei gepeupel, het is er een Sodom, vuig en verdorven... ja... Intussen was mijn dochter ook groot geworden, mijn dochter uit mijn eerste huwelijk. Wat dat lieve kind niet heeft moeten verduren van haar stiefmoeder, terwijl ze nog maar een meisje was, daar wil ik het niet over hebben. Want Katerina Ivanovna bruist dan wel van verheven gevoelens, maar het is een temperamentvolle en heetgebakerde dame en ze schiet gemakkelijk uit haar slof... Ja mijnheer! Maar ik wil geen ouwe koeien uit de sloot halen. Sonja is natuurlijk niet naar school geweest, zoals u zelf kunt bedenken. Een jaar of vier geleden heb ik wel geprobeerd haar wat aardrijkskunde en iets van de wereldgeschiedenis bij te brengen, maar aangezien ik geen wetenschappelijk licht ben, en daar kwam bij dat er niet voldoende leermiddelen beschikbaar waren, de boekjes die voorhanden waren... eh... nou ja, ook die boeken zijn de deur uit, verkocht, zodat de kans om ooit nog iets te leren voor haar verkeken is. We zijn blijven steken bij Cyrus II.9 Later, toen ze min of meer volwassen was, heeft ze een paar boeken gelezen van het romantische genre, en nog pas geleden heeft ze middels de heer Lebezjatnikov met grote belangstelling een boekje bestudeerd van Lewes, De fysiologie,10 kent u dat toevallig? Ze heeft ons er stukjes uit voorgelezen. Meer opleiding heeft ze niet. Mijnheer, mag ik u een persoonlijke vraag stellen? Gelooft u dat een arm maar eerbaar meisje haar brood op eerbare wijze kan verdienen? Nee toch? Zo’n meisje komt nog niet aan vijftien kopeke per dag, mits ze eerlijk is en geen speciale aanleg voor het een of ander heeft. Voor die paar centen moet ze zich afbeulen, de hele dag. En dan heb je nog mensen als de staatsraad11 Klopstock, u kent hem misschien wel, die niet alleen weigerde Sonja te betalen voor het halve dozijn Hollandse overhemden dat ze voor hem had genaaid maar haar ook nog eens met dreigementen de deur uit gooide, stampvoetend en tierend, zogenaamd omdat bij een van die hemden de kraag de verkeerde maat had en niet netjes was gestikt. En dan heb ik het nog niet over de kleintjes die honger lijden... Nou, toen had u Katerina Ivanovna moeten horen, ze liep zo hartverscheurend te jammeren dat er rode vlekken in haar gezicht kwamen, want dat heb je met mensen die aan die ziekte lijden. “Je woont bij ons in,” kermt ze, “maar voert niks uit, je eten en drinken krijg je gratis en voor niets, en je gebruikt ook nog warmte van ons!” Wat stelt dat eten en drinken nou voor, de kleintjes krijgen soms drie dagen achter elkaar nog geen korst brood. Onderwijl lig ik... eh... nou ja, waarom zou ik het niet vertellen, lig ik daar met een slok op en hoor ik mijn Sonja zeggen... ach, mijnheer, ze is zo weerloos, en ze heeft zo’n lief stemmetje, en zulke blonde haartjes, en zo’n bleek, mager gezichtje... Ze zegt: “Wilt u dan echt dat ik dat werk ga doen?” Darja Franzevna,12 een kwaadwillige vrouw die maar al te bekend is bij de politie, was namelijk al wel drie keer bij onze huisbazin wezen informeren. “Hoezo,” zegt Katerina Ivanovna, “wat valt er te ‘behoeden’? Het is me nogal een juweel!” Nee, mijnheer, geen beschuldigende vingers, geen beschuldigende vingers, geen beschuldigende vingers! Ze zei het toen ze niet toerekeningsvatbaar was, ze was haar emoties niet de baas en bovendien was ze ziek, en met de kleintjes die huilden omdat ze honger hadden, ze zei het meer om zich af te reageren dan omdat ze het meende. Ze heeft nou eenmaal zo’n karakter, ze begint bijvoorbeeld meteen te slaan wanneer de kinderen het op een huilen zetten, al is het maar omdat ze honger hebben. Dan zie ik dat Sonja haar hoofddoekje omdoet, het was een uur of zes, ze slaat haar schoudermanteltje om en gaat de deur uit... Na achten komt ze terug, ze loopt regelrecht naar Katerina Ivanovna en legt dertig hele roebel voor haar neer, op tafel. Zonder één woord... Ze zegt niet alleen geen woord maar kijkt haar ook niet aan, en niemand niet, ze pakt alleen onze grote groene omslagdoek van drap de dames, die is van ons allemaal, die doek van drap de dames, en bedekt haar hoofd ermee, en ook haar gezicht. Zo gaat ze op bed liggen, met haar gezicht naar de muur, schokschouderend en bevend over haar hele lichaam... terwijl ik daar nog steeds lag, net als eerst, dronken... Dan, jongeman, dan zie ik Katerina Ivanovna naar Sonja toe gaan, om daar op haar knieën aan het voeteneinde te blijven liggen, zwijgend, urenlang, telkens kuste ze Sonja’s voeten, ze wou niet meer opstaan, daarna zijn ze samen in slaap gevallen, in elkaars armen, zij met z’n tweetjes, samen... terwijl ik, ja mijnheer, ik lag daar maar dronken op de grond.’

Marmeladov zweeg, zijn stem liet het afweten. Hij schonk zichzelf haastig bij, sloeg het glas achterover en boerde zachtjes.

‘Sindsdien, mijnheer,’ vervolgde hij na enige tijd, ‘sindsdien is er vanwege een nare geschiedenis, met kwaadwillende lieden die aangifte deden om Darja Franzevna een hak te zetten, die op haar beurt beweerde dat ze zogenaamd in haar eer was aangetast, sindsdien is mijn dochter Sonja gedwongen geweest een gele kaart bij zich te dragen. Om die reden kon ze niet langer bij ons in huis blijven. De huisbazin, mevrouw Lippewechsel, stond het niet toe, hoewel ze zelf voorheen de plannen van Darja Franzevna had gesteund, en ook de heer Lebezjatnikov... eh... Die hele geschiedenis tussen de huisbazin en mijn echtgenote was het gevolg van wat er met Sonja was gebeurd. Eerst had hij, de heer Lebezjatnikov, op haar lopen azen maar nu begon hij op te spelen: “Wat,” roept-ie, “moet ik, een verlicht man, onder één dak leven met zo eentje?” Mijn Katerina Ivanovna kon haar mond niet houden, en toen had je de poppen aan het dansen. Tegenwoordig komt Sonja eigenlijk alleen nog bij ons langs als het donker begint te worden, ze helpt haar stiefmoeder en brengt naar vermogen geld mee voor het huishouden... Ze heeft een kamertje gehuurd bij kleermaker Kapernaoemov, hij loopt mank en heeft een spraakstoornis, het hele gezin van hem, en hij heeft een massa kinderen, het hele gezin heeft een spraakstoornis. Zelfs zijn vrouw heeft die spraakstoornis.13 Ze hebben met zijn allen één kamer, maar Sonja heeft een eigen vertrekje, met een kamerscherm... Eh, ja... Het zijn doodarme mensen met een spraakstoornis, ja... Die ochtend, mijnheer, trok ik mijn vodden aan, hief mijn handen ten hemel en richtte mijn schreden naar zijne excellentie Ivan Afanasjevitsj. Kent u hem misschien, zijne excellentie Ivan Afanasjevitsj? Nee? Hij is een echte man Gods, hij is van was voor het aangezicht des Heren. Echt, dan smelt hij als was! Hij kreeg tranen in zijn ogen terwijl hij mij aanhoorde, ik mocht mijn hele verhaal doen. “Goed,” zegt hij, “goed, Marmeladov, je hebt me al één keer ernstig teleurgesteld, maar ik neem je weer in dienst, op mijn persoonlijke verantwoording,” ja, dat zei-die. “Denk er goed aan en maak nu dat je wegkomt,” dat zei hij. Ik kuste het stof van zijn voeten, in gedachten dan, want in het echt zou hij dat niet hebben toegestaan, als notabele en als man van moderne staatsrechtelijke en verlichte denkbeelden. Toen ik thuiskwam en vertelde dat ik mijn baan terug had en weer salaris zou ontvangen, nou, toen had u ze moeten zien, mijn God!’

Marmeladov moest opnieuw pauzeren om zich te herpakken. Juist op dat moment klonk op straat een harmonica, en toen ook een hees kinderstemmetje, misschien van een zevenjarige, die ‘Onze stee’ zong. Er viel een hele horde feestvierders binnen, die zo te zien al flink hadden gepimpeld. Het werd lawaaiig. De waard en de beide knechtjes gingen aan het werk. Marmeladov besteedde geen aandacht aan de herrieschoppers en vervolgde zijn verhaal. Hij was niet erg helder meer, maar hoe benevelder hij raakte, hoe praatgrager hij werd. De herinnering aan zijn recente succes bij het zoeken naar een baan inspireerde hem; zijn gezicht lichtte helemaal op. Raskolnikov was een en al aandacht.

‘Dat was vijf weken geleden, mijnheer. Jazeker... Zodra ik Katerina Ivanovna en Sonja op de hoogte had gebracht begonnen ze zich te gedragen of ik het koninkrijk Gods had betreden, ik zweer het. Voor die tijd lag ik daar meestal maar, als een stuk vee, en dan was het één grote scheldpartij, maar nu liepen ze op hun tenen. Tegen de kinderen zeiden ze: “Stil, papa slaapt, hij is moe, hij heeft gewerkt, sst!” ’s Morgens voor ik de deur uit ga maakt Katerina Ivanovna koffie voor me, met warme verse melk, ze kocht verse volle melk voor me, echt! En op de een of andere manier had ze voor elf en een halve roebel mijn hele uniform weten te regelen, helemaal zoals het hoort, hóé mag Joost weten. Inclusief laarzen en frontjes van calicot, echt prachtig, elf en een halve roebel, topkwaliteit en het paste perfect, jawel mijnheer. Na de eerste werkdag kom ik thuis en wat zie ik? Katerina Ivanovna heeft twee gerechten gekookt, soep en pekelvlees met mierikswortel. Voordien konden we ons zulk soort eten met geen mogelijkheid permitteren. Ze had ook helemaal geen jurken, echt niks, mijnheer, maar opeens zit ze daar alsof ze op visite moet, helemaal opgetut, niet een of ander waardeloos japonnetje, nee, ze had van niks iets fantastisch weten te maken. Ze had haar haren keurig gekapt en een piekfijn kraagje en schone manchetten aangetrokken, het was gewoon een ander mens geworden, jong en mooi. Mijn engel Sonja had geholpen met geld, zelf kon ze voorlopig maar beter zo weinig mogelijk langskomen, dat was niet fatsoenlijk, vond ze, hooguit als het donker was en niemand het zou zien. Hoort u, mijnheer, hoort u? Na het middageten deed ik een dutje, en wat denkt u? Katerina Ivanovna had het niet langer uitgehouden, en nog geen week nadat ze een allerverschrikkelijkste scène had gemaakt met de huisbazin, mevrouw Lippewechsel, had ze haar nu op de koffie genodigd. Ze bleef twee uur zitten, ze zaten maar te fluisteren: “Meneer is nu weer op kantoor, hij verdient er zijn salaris. Meneer is zelf naar zijne excellentie toe gegaan, en zijne excellentie is in eigen persoon uit zijn kamer gekomen om hem voor te laten gaan, vóór alle andere wachtenden, die moesten nog maar even geduld hebben vond zijne excellentie, en hij heeft meneer bij de arm genomen en naar zijn kabinet gebracht.” Hoort u dat? “En zijne excellentie zegt: ‘Meneer Marmeladov, ik herinner me uw verdiensten nog heel goed, en al hebt u zich dan te lichtvaardig ingelaten met die zwakheid, u weet wel wat ik bedoel, u hebt nu beloofd uw leven te beteren, bovendien ging het hier sinds u weg was helemaal de verkeerde kant uit” – echt waar, zo zei ze dat – “dus hoop ik dat ik op uw woord van eer kan rekenen.” Dat had ze allemaal gewoon, natuurlijk, mijnheer, ze had het uit haar duim gezogen, niet uit leeghoofdigheid of om op te scheppen, nee mijnheer! Ze geloofde het zelf, zonder meer, ze troostte zichzelf met die fantasieën, bij God ik zweer het. Maar ik veroordeel haar niet, nee, veroordelen doe ik haar niet... Toen ik zes dagen geleden mijn eerste verdiende geldje mee naar huis nam, tot op de laatste cent, drieëntwintig roebel en veertig kopeke, noemde ze me schattebout: “Wat ben je toch een schattebout,” zei ze. Toen we alleen waren. Begrijpt u me? Ik ben toch niet bepaald een schoonheid, en ook een waardeloze echtgenoot. Maar nee, ze kneep me in mijn wang en zegt: “Wat ben je toch een schattebout!”’

Marmeladov kon niet verder praten, hij probeerde te glimlachen, maar zijn kin begon te trillen en hij wist zich ternauwernood te beheersen.

De armoeiige kroeg, Marmeladovs verlopen uiterlijk na de vijf nachten op een hooischuit, de wodka, en daar bovenop zijn ziekelijke aanhankelijkheid jegens zijn vrouw en zijn gezin: het was allemaal te veel voor zijn toehoorder. Raskolnikov had gespannen maar met pijn in zijn hart zitten luisteren. Hij had er de pest in dat hij hier binnen was gelopen.

‘Mijnheer, o, mijnheer,’ riep Marmeladov toen hij wat gekalmeerd was. ‘U moet misschien om mijn hele verhaal lachen, zoals iedereen, misschien irriteer ik u maar met die dommigheid, al dat kleinzielige geleuter over mijn gezin. Maar zelf vind ik het helemaal niet om te lachen. Want ik voel het allemaal, binnen in me. Gedurende die ene paradijselijke dag van mijn bestaan, en ook nog de avond die erop volgde, was ik in de ban van allerlei meeslepende dromen: hoe ik alles zou organiseren, de kindjes in de kleren zou steken, het mijn echtgenote naar de zin zou maken, mijn eniggeboren dochter voor verdere schande zou behoeden en haar terug zou voeren in de schoot van het gezin, en nog veel, veel meer... Logisch, toch? Maar, mijnheer...’ Marmeladov rilde, hij hief het hoofd op en priemde zijn ogen in die van zijn toehoorder. ‘Nu dan, de volgende dag, na al dat gedroom, dat wil zeggen vandaag precies vijf dagen geleden, wist ik ’s avonds op stiekeme wijze, als een dief in de nacht, de sleutel te bemachtigen van de koffer van mijn echtgenote, en ik pakte wat er nog over was van het salaris dat ik haar had gebracht, hoeveel het was weet ik niet exact meer. En dit is het gevolg, mijnheer, kijkt u maar hoe ik erbij zit! Ik ben al vijf dagen niet thuis geweest, ze zoeken me, mijn baan kan ik vergeten, mijn uniform ligt in een dranklokaal bij de Egyptische brug omdat ik mijn rekening ergens mee moest betalen. Wat ik aanheb hebben ze me daar gegeven. Het is afgelopen, het is allemaal voorbij, voorgoed!’

Marmeladov sloeg zich met een vuist voor het hoofd, klemde zijn kaken op elkaar, sloot zijn ogen en steunde zijn ellebogen op tafel; hij leunde er met zijn volle gewicht op. Maar een ogenblik later voltrok zich een metamorfose in zijn gezicht, het kreeg iets uitdagends en sluws. Hij keek Raskolnikov brutaal aan, provocerend, al moest hij daar duidelijk moeite voor doen.

‘Vandaag ben ik bij Sonja langs geweest, ik heb geld gevraagd voor de kroeg.’ Hij liet een meesmuilend gegrinnik horen, dat vooral voor hemzelf bestemd was.

‘Wou je beweren dat ze je een cent heeft gegeven?’ riep iemand van de zojuist binnengekomen boemelaars en schaterde het uit.

‘Hier dit halve litertje, mijnheer, dat heb ik van haar geld betaald,’ zei Marmaladov, die zich uitsluitend tot Raskolnikov bleef richten. ‘Dertig kopeke wist ze op te hoesten, haar laatste centjes, alles wat ze nog had, ik zag dat ze geen kopeke achterhield... Ze zei niets en keek me alleen maar aan. Zo doen mensen in het ondermaanse dat niet, zo doen alleen engelen, engelen die treuren over de mensheid en ons bewenen, zonder verwijt, zonder ons iets voor de voeten te werpen. Daarom doet het extra pijn, jawel, mijnheer, het doet extra pijn als je niets wordt verweten. Dertig kopeke, dat was het, mijnheer. Terwijl ze ze zelf juist nu hard nodig heeft, toch? Wat denkt u, beste mijnheer? Ze moet nu de hygiëne in acht nemen. Dat kost geld, die speciale hygiëne, snapt u wat ik bedoel? Snapt u? En schmink... zonder kan niet, toch? En gesteven japonnetjes, en dan van die elegante gekke schoentjes zodat ze hun voetjes kunnen showen wanneer ze over een plas heen moeten stappen. Begrijpt u wat dat betekent mijnheer, over wat voor hygiëne ik het heb? En dan komt haar bloedeigen vader eraan en die pikt die dertig kopeke in om zich een stuk in de kraag te drinken! En dat heb ik gedaan ook, jawel, mijnheer. Dus wie heeft er nog medelijden met zo iemand als ik? Nou? Hebt u nog medelijden met me of niet, zeg op, mijnheer. Zeg het maar, ja of nee? Hè-hè-hè-hè.’

Hij wilde zich nog eens bijschenken, maar de karaf was leeg, er zat geen druppel meer in.

‘Waarom zou je in godsnaam medelijden met jou moeten hebben?’ schalde de kroegbaas, die naast hen stond te bedienen.

Er klonk gelach en er werd grove taal uitgeslagen, zowel door de mannen die hadden zitten luisteren als door hen die dat niet hadden gedaan en al genoeg hadden aan een enkele blik op de figuur van die ‘gepensioneerde’ ambtenaar.

‘Medelijden? Met mij?’ gooide Marmeladov eruit, met snerpende stem. Hij was opgestaan en stak zijn ene arm vooruit, in een bevlogen gebaar, alsof hij op deze woorden had zitten wachten. ‘Waarom iemand medelijden zou moeten hebben, wil je dat weten? Natuurlijk, met mij moet niemand medelijden hebben, mij moeten ze kruisigen, niet beklagen. Maar, Hoogste Rechter, sla de mens aan het kruis en heb medelijden met hem als hij aan het kruis hangt! Ik kom zelve ter kruisiging, vermits ik niet reikhals naar vreugde, doch naar smart en tranen. Denk jij, krentenweger, dat dat halve karafje van je mij zoet heeft gesmaakt? Smart en rouw zocht ik op de bodem ervan, rouw en tranen, ik heb ze gesmaakt en ze zijn mij deelachtig geworden. Medelijden met ons zal Hij hebben, Hij die medelijden heeft met ons allen en begrip toont voor ons allen, Hij, de enige, Hij, de Rechter. Op die dag zal Hij komen, en Hij zal vragen: “Waar is nu het dochterke, dat zichzelf veil bood voor haar boze stiefmoeder, die stervende was aan de tering, zichzelf veil bood voor andermans minderjarige kinderen? Waar is het dochterke dat medelijden had met haar aardse vader, een dronken nietsnut, en niet terugdeinsde voor zijn dierlijkheid?” En Hij zal spreken: “Kom tot mij! Reeds heb ik je vergeven... reeds heb ik je vergeven, en ook nu zullen jouw zonden in veelvoud vergeven worden, aangezien jij je liefde geschonken hebt aan velen.” En Hij zal mijn Sonja vergiffenis schenken, ik weet het, Hij zal haar vergeven. Dat voelde ik toen ik bij haar was, ik voelde het in mijn hart... Hij zal rechtspreken en vergeven, de goeden en de kwaden, de alwetenden en de nederigen... En als Hij heeft rechtgesproken over allen zal Hij ook ons het woord brengen: “Treedt aan, ook gij, treedt aan, gij dronkelappen, gij slappelingen, gij verdorvenen!” En wij zullen naar voren treden, wij allen, zonder schroom zullen wij voor Hem staan. En Hij zal zeggen: “Jullie zijn zwijnen! Jullie aangezicht is dierlijk, als de afdruk van het zwijn! Edoch, treedt ook gij aan!” En de alwetenden zullen hun stem verheffen, en de verstandigen zullen luide spreken: “Here! Weswege aanvaardet Gij dezelven?” En Hij zal zeggen: “Deswege aanvaard ik dezelven, alwetenden en verstandigen, vermits niet één enkeling onder hen zich mijnent waardig achtte.” En Hij zal ons in zijn armen sluiten en wij zullen voor hem nedervallen... en luide wenen... en alles begrijpen! Alles zullen wij begrijpen! En allen zullen het begrijpen... ook Katerina Ivanovna... ook zij... Here, uw koninkrijk kome!’

Hij liet zich volledig uitgeput terugvallen op zijn bankje, zonder iets of iemand te zien, alsof hij de omgeving was vergeten en met zijn gedachten heel ergens anders was. Zijn woorden hadden best enige indruk gemaakt, en een minuut lang was iedereen stil, maar toen laaiden de spot en dommepraat weer op: ‘Zeker het licht gezien!’ ‘Wat een geouwehoer!’ ‘Pennelikkers, wat wil je!’ Enzovoort.

‘Mijnheer, laten we gaan,’ stelde Marmeladov onverwacht voor. Hij keek Raskolnikov smekend aan. ‘Wilt u me thuisbrengen? We wonen in het huis van Kosel,14 met de ingang op de binnenplaats. Het is tijd om naar Katerina Ivanovna te gaan...’

Raskolnikov wou allang weg, en hij had zelf ook al bedacht dat hij Marmeladov moest helpen. Die bleek een stuk minder goed te kunnen lopen dan praten en leunde zwaar op zijn begeleider. Ze hoefden nog geen driehonderd meter, en naarmate ze dichter bij hun doel kwamen werd Marmeladov verlegener en benauwder.

‘Het is niet dat ik bang ben voor Katerina Ivanovna,’ sputterde hij nerveus. ‘Dat ze me aan mijn haar gaat trekken, wat kan mij het schelen. Echt. Ik heb zelfs liever dat ze aan mijn haar gaat staan trekken, daar ben ik niet bang voor, ik ben bang voor haar ogen... ja, voor haar ogen. En ook voor de rode vlekken in haar gezicht, daar ben ik ook bang voor... en dat ze adem te kort komt. Heb je weleens gezien hoe mensen met tuberculose ademen, vooral als ze opgewonden zijn? Ook als de kinderen huilen, daar ben ik ook bang voor. Want als Sonja ze geen eten heeft gebracht... dan weet ik het ook niet meer. Ik weet het gewoon niet meer... Maar een pak slaag kan me niet schelen. U moet weten, mijnheer, dat het me geen pijn doet als ik slaag krijg, ik vind het zelfs fijn, soms. Ik kan niet zonder. Ik voel me er beter bij. Laat haar maar slaan, kan ze zich afreageren, dat is wél zo goed... Daar heb je het huis al, het huis van Kosel, een bankwerker, Duitser, rijk... Gaat u voor!’

Ze gingen een trappenhuis op de binnenplaats binnen en klommen naar de derde verdieping. Hoe hoger ze kwamen hoe donkerder het werd. Het was al bijna elf uur, en hoewel het in Petersburg in de zomermaanden niet echt nacht wordt zag je boven aan de trap bijna geen hand voor ogen meer.

Boven aan de trap was een kleine beroete deur, die openstond. Daarachter bescheen een stompje kaars een kamer van zo’n acht meter diep. Armoe was er troef, en het was er een enorme rotzooi, onder andere met kinderkleertjes die overal rondslingerden. Achterin was één hoek afgeschermd met een half vergaan laken, dat vermoedelijk een bed aan het oog onttrok. In de kamer zelf stonden alleen twee stoelen, een afgeleefde Turkse divan met een overtrek van wasdoek en een oude keukentafel van kaal vurenhout; er lag geen kleed over. Op de rand ervan brandde een eindje smeerkaars in een ijzeren houder. Marmeladov bleek over een eigen kamer voor zichzelf te beschikken, een doorloophokje. De deur naar de andere hokken op de bovenverdieping die door Amalia Lippewechsel werden verhuurd stond halfopen. Het was er een grote herrie, er werd hard gelachen en geschreeuwd. Zo te horen werd er gekaart en theegedronken. Om de haverklap werden er zeer onwelvoeglijke uitdrukkingen gelanceerd.

Raskolnikov herkende Katerina Ivanovna meteen. Het was een broodmagere, fijngebouwde, tamelijk lange vrouw met prachtig donkerblond haar. Haar wangen waren inderdaad bedekt met vuurrode vlekken. Ze ijsbeerde door de benauwde ruimte, haar armen tegen haar borst gedrukt, haar lippen vol kloven, haar adem hortend en stokkend. Haar ogen schitterden koortsachtig, maar ze keek star voor zich, met een harde blik. De ziekelijke, overspannen indruk die haar tuberculeuze gezicht maakte werd nog indringender doordat het trilde in het schijnsel van het flakkerende kaarsstompje. Ze leek Raskolnikov een jaar of dertig en het was duidelijk dat Marmeladov absoluut niet was opgewassen tegen zo’n vrouw... Ze had de mannen niet horen binnenkomen en merkte ze ook nu nog niet op; ze leek hoe dan ook niets te zien en te horen en geen notitie te nemen van de wereld. De lucht in de kamer was benauwd, maar ze had geen raam opengezet, en hoewel er van de trap een vieze lucht binnendrong, bleef de deur openstaan, net als de andere deur. De tabakswalm die daarvandaan naar binnen dreef maakte de zieke vrouw des huizes constant aan het hoesten.

Het kleinste kind, een meisje van misschien zes, lag op de grond te slapen, half zittend, helemaal in elkaar gefrommeld, haar hoofd tegen de divan gevlijd. Haar broertje, dat een jaar ouder moest zijn, zat in een hoekje te snikken. Waarschijnlijk had hij net een pak rammel gehad. Zijn oudere zusje was een bonestaak van een jaar of negen, dun als een lucifer, en gekleed in een mouwloos, kapot bloesje dat haar schoudertjes bloot liet en een afgedragen overgooiertje van drap de dames dat minstens twee jaar geleden voor haar genaaid moest zijn, want het kwam niet eens tot aan haar knieën. Ze stond bij haar broertje, met haar sprieterige arm om zijn nek. Ze fluisterde troostwoordjes tegen hem en probeerde hem op alle mogelijke manieren te sussen, om hem maar niet meer te laten jengelen; intussen hield ze haar moeder in de gaten, met angstige, donkere ogen zo groot als schoteltjes, die nog groter leken doordat ze zo verschrikt keek en haar gezichtje zo mager was.

Marmeladov was, terwijl hij Raskolnikov in de rug duwde, bij de deur op zijn knieën gezonken en daar blijven liggen. Toen de vrouw des huizes de onbekende in het oog kreeg bleef ze een moment staan, vlak voor hem. Ze scheen uit haar lethargie te ontwaken en zich af te vragen wie hij was. Kennelijk besloot ze op hetzelfde moment dat hij voor een van de medebewoners was gekomen en door hun kamer moest. Ze besteedde geen aandacht meer aan hem en liep naar de deur om hem dicht te doen. Ineens slaakte ze een kreet: ze zag haar man, die op zijn knieën op de drempel lag.

‘Aah!’ krijste ze, buiten zichzelf. ‘Hij is er weer! De schurk! Het monster! Waar is het geld gebleven? Wat heb je nog over? Laat zien! Je hebt andere kleren aan! Waar is je uniform? En het geld? Zeg op!’ Ze stortte zich op haar man om hem te fouilleren. Hij spreidde gedwee zijn armen om het haar gemakkelijk te maken. Ze vond geen kopeke. ‘Waar is het geld?’ krijste ze weer. ‘O God, hij heeft het toch niet weer allemaal verzopen? Ik had nog twaalf hele roebel!’

Toen greep ze hem woedend bij zijn haar en sleepte hem de kamer in. Marmeladov kroop mak als een lammetje op zijn knieën mee, zodat ze minder hoefde te sleuren.

‘Ik vind het fijn! Het doet geen pijn, ik vind het fijn, m-mijn-heer!’ riep hij, terwijl zijn hoofd bij de haren heen en weer werd gerukt en zelfs een keer tegen de vloer sloeg. Het meisje dat op de grond had liggen slapen werd wakker en begon te huilen. Het jochie hield het ook niet meer uit, hij sidderde, zette het op een schreeuwen en wierp zich in de armen van zijn oudste zus, in paniek, alsof hij een epileptische toeval kreeg. Het oudste meisje stond te trillen als een espenblad.

‘Verzopen, hij heeft alles verzopen!’ krijste de arme vrouw in haar wanhoop. ‘Ook zijn uniform! Zíj hebben honger’ – handenwringend wees ze naar de kleintjes – ‘zíj hebben honger. Vervloekt, het leven is vervloekt!’ Toen wierp ze zich op Raskolnikov. ‘En u, schaamt u zich niet? Recht uit de kroeg natuurlijk! Heb jij met hem zitten zuipen? Jullie samen? Eruit!’

Raskolnikov wou ontsnappen, zonder een woord. Maar op datzelfde ogenblik werd de binnendeur wijd opengestoten. Brutale, honende koppen met sigaretten en tabakspijpjes en kalotjes wierpen nieuwsgierige blikken in de kamer. Mannen van wie de kamerjas niet eens fatsoenlijk was dichtgeknoopt rekten hun nek om beter te kunnen zien. Sommigen schaamden zich niet dat hun onderbroek te zien was, anderen hadden hun kaarten nog in de hand. Terwijl Marmeladov aan zijn haren werd gesleurd en bleef roepen dat hij dat zo fijn vond moesten ze nog veel harder lachen. Een aantal van hen kwam zelfs de kamer in. Maar daar klonk een onheilspellend gegil: Amalia Lippewechsel in eigen persoon baande zich een weg door de meute, met het doel op haar manier de orde te herstellen en de arme Katerina Ivanovna voor de honderdste keer de stuipen op het lijf te jagen met het dreigement dat ze de volgende ochtend het huis diende te verlaten. Raskolnikov groef nog gauw, voor hij de deur uit liep, in zijn zak om er het kleingeld uit op te diepen dat hij in de kroeg had teruggekregen van zijn laatste roebel. Hij legde het stilletjes op de vensterbank. Op de trap bedacht hij zich en wilde omkeren. Wat heb ik nou weer voor stoms gedaan, dacht hij. Ze hebben Sonja toch? Dat geld heb ik zelf nodig. Maar bij nader inzien moest hij toegeven dat het daar nu te laat voor was; hij liep de trap af, de straat op.

‘Bovendien heeft Sonja schmink nodig, en hygiëne kost wat,’ mompelde hij met een sarcastische grijns. Trouwens, realiseerde hij zich even later, Sonja zou zelf een dezer dagen ook wel zonder centen komen te zitten, haar werk was niet minder risicovol dan dat van een bontjager of een goudzoeker. Als hij dat beetje geld niet had achtergelaten zat de hele familie nu op zwart zaad. ‘Ach, Sonja!’ zuchtte hij. ‘Ze hebben wel een fantastische bron aangeboord! Ze hebben een manier ontdekt om geld binnen te krijgen en maken er gebruik van, zonder ergens voor terug te deinzen! Ze zijn er al aan gewend geraakt. Eerst nog een potje huilen en dan maar wennen. De mens is een ploert en went overal aan.’

Deze en andere gedachten speelden door zijn hoofd. Maar plotseling riep hij uit, en hij schrok er zelf bijna van: ‘Maar als ik geen gelijk heb en de mens geen ploert is, ik bedoel de mens als soort, dan volgt daaruit dat de rest puur vooroordelen zijn, opgeblazen angsten. Dan zijn er ook geen barrières, en zo hoort het ook...!’

III

De volgende dag werd hij laat wakker, maar hij had onrustig geslapen en voelde zich nauwelijks opgeknapt. Boos, in een rothumeur, haatdragend zelfs, bezag hij zijn kamertje, een benauwende kooi van nog geen vier meter diep, armoedig, met zijn gelige, vuile behang dat overal losliet van de muren. Het was er bijna griezelig, een indruk die werd versterkt door het lage plafond, waardoor je constant moest oppassen dat je je hoofd niet zou stoten, ook als je geen reus was. Het meubilair was navenant: drie krakkemikkige oude stoelen, een geverfde hoektafel met wat boeken en schriften – die al een hele tijd niet waren aangeraakt, te zien aan de dikke laag stof waarmee ze waren bedekt – en ten slotte een onhandelbare grote divan die bijna driekwart van de lengte en zo’n beetje de halve breedte van het hok in beslag nam en ooit met sits was bekleed, dat er nu in rafels bij hing. De divan diende Raskolnikov tot bed. Meestal sliep hij gewoon met zijn kleren aan, zonder laken en met als deken zijn studentenjas, die betere tijden had gekend; het kussentje aan het hoofdeind hoogde hij op door er al zijn schone – maar door en door versleten – ondergoed onder te leggen. Er stond ook nog een nachtkastje.

Het was nauwelijks voorstelbaar dat iemand zo diep kon zinken en zichzelf zo kon verwaarlozen. Maar het deed Raskolnikov niets, hij vond het zelfs wel prettig: het paste bij zijn geestestoestand van de laatste tijd. Hij had zich afgesloten voor alles en iedereen, als een schildpad die zich verbergt onder zijn pantser. Zelfs van het gezicht van de dienstmeid die nu en dan poolshoogte kwam nemen walgde hij; het bezorgde hem letterlijk zenuwtrekkingen. De oorzaak lag in zijn monomanie, zijn allesoverheersende concentratie op één enkele gedachte.

De hospita, Praskovja Pavlovna, had hem al twee weken geen warm eten meer laten bezorgen en hij had zich er nog altijd niet toe kunnen zetten, ondanks zijn lege maag, naar haar toe te gaan om het probleem op te lossen. Ze had maar één dienstmeid alias kokkin. Deze Nastasja was wel blij met zo’n sikkeneurige huurder; opruimen en schoonmaken deed ze niet meer, en ze haalde hooguit één keer per week, als ze niks beters te doen had, een bezem over de vloer van de zolderkamer. Zij was het die hem nu wekte.

‘Opstaan, of wil je soms nog langer slapen?’ brulde ze keihard in zijn oor. ‘Het is al tien uur. Ik heb thee voor je. Wil je? Jee, wat ben je mager!’

De huurder sloeg zijn ogen op, herkende Nastasja en rilde.

‘Van mevrouw?’ vroeg hij, terwijl hij traag en met een gekweld gezicht overeind kwam.

‘Dat had je gedacht!’

De meid zette een gebarsten theepot – die niet van de bazin maar van haarzelf was – met slappe thee op het nachtkastje en legde er twee brokjes geelwitte suiker naast. Raskolnikov diepte uit de zakken van zijn jas, die hij als altijd had aangehouden, wat muntjes op.

‘Hier, Nastasja, koop alsjeblieft even een tarwebolletje voor me, en wat worst, een klein stukje, de goedkoopste.’

‘Dat broodje breng ik je aanstonds, maar wil je niet liever koolsoep in plaats van worst? Er is nog, van gisteren. Ik had het voor je klaargezet, maar je kwam zo laat thuis. Goeie soep.’

Toen ze de koolsoep had gebracht en hij erop was aangevallen ging ze naast hem op de divan zitten kwekken. Ze kwam van het platteland en was een echte kletstante.

‘Praskovja Pavlovna wil naar de polisie om een klacht in te dienen,’ zei ze.

‘Naar de politie? Wat voor klacht?’

‘Weges wanbetaling. Meneer betaalt niet maar gaat ook niet weg. Je snapt het best.’

‘Sodeju, dat moest er nog bijkomen,’ mompelde Raskolnikov knarsetandend. ‘Net op dit moment.’ Hardop zei hij: ‘Stom wijf... Ik ga straks wel naar haar toe, kunnen we het erover hebben.’

‘Oké, een stom wijf, net als ik, oké. En jij dan, slimmerik, je ligt daar als een zoutzak en steekt geen poot uit. Eerst had je leerlingen waar je de deur voor uit moest, zei je, maar nu doe je helemaal niets meer.’

‘Wel waar...’ klonk het onwillig en wrevelig.

‘Wat dan, wat doe je?’

‘Ik werk.’

‘Wat voor werk?’

Even was het stil. Toen antwoordde Raskolnikov op serieuze toon: ‘Ik denk.’

Nastasja rolde om van het lachen. Het was van nature een lachebekje, maar ze lachte geluidloos, schokkend en schuddend met haar hele lichaam, tot ze er daas van werd. Het duurde een hele tijd voor ze kon uitbrengen: ‘En, heb je een schip met geld bij elkaar gedacht?’

‘Zonder fatsoenlijke laarzen kan ik mijn leerlingen niet onder ogen komen. Van mij mogen ze trouwens verrekken.’

‘Niet in je eigen bron spugen.’

‘Die paar centen die je ervoor krijgt, wat kan je ermee?’ was Raskolnikovs barse commentaar. Het was alsof hij tegen zichzelf praatte.

‘Wou je dan gelijk een heel kapitaal?’ vroeg de meid.

Raskolnikov wierp haar een eigenaardige blik toe, en zei na een korte stilte, alsof hij geen tegenspraak duldde: ‘Ja, het hele kapitaal.’

‘Nou ja, kallem, kijk me niet zo eng aan. Moet ik nog brood voor je halen?’

‘Als je wil.’

‘O ja, gister was er een brief voor je.’

‘Een brief! Voor mij! Van wie?’

‘Weet ik ’t? De postbode moest drie kopeke van me hebben. Ga je die terugbetalen?’

‘Waar is-ie? Gauw, ga hem halen, christus!’ riep Raskolnikov opgewonden. ‘Allejezus!’

Nastasja was alweer terug, met de brief. Van zijn moeder, zoals hij al gedacht had, uit het gouvernement Rjazanj. Hij pakte hem met een bleek gezicht aan. Hoe lang had hij al niets meer van haar gehoord? Maar behalve door gevoelens van ontroering en verlangen werd hij plotseling bekropen door iets heel anders – het was alsof hij een hartkramp kreeg.

‘Nastasja, ga alsjeblieft weg, laat me alleen, hier heb je je drie kopeke, toe nou, wegwezen!’

De brief trilde in zijn handen maar hij wou hem niet openmaken in aanwezigheid van de meid, hij wou alleen zijn. Niets anders dan alleen zijn. Zodra Nastasja weg was drukte hij de enveloppe tegen zijn lippen. Vervolgens staarde hij een hele tijd naar het adres, in het kleine, schuine handschrift dat hij zo goed kende en dat hem zo dierbaar was, het handschrift van zijn moeder, die hem had leren lezen en schrijven. Nog talmde hij, het leek haast of hij ergens bang voor was. Eindelijk brak hij het zegel. Het was een hele dikke brief, twee postvellen vol, dichtbeschreven en in kleine lettertjes.

==

‘Mijn lieve Rodion,’ schreef ze. ‘Ik heb al meer dan twee maanden niet tegen je aangepraat, wat ik zo naar vind dat ik er soms ’s nachts niet van kan slapen en almaar lig te piekeren. Toch denk ik niet dat je me mijn gedwongen stilzwijgen kwalijk zult nemen. Je weet hoeveel ik van je houd: jij bent voor ons, Doenja en mij, het enige wat telt, je bent alles voor ons, al onze hoop en verwachtingen zijn gevestigd op jou. Het was een grote schok voor me te moeten horen dat je sinds maanden geen college meer loopt omdat de financiële middelen je ontbreken, terwijl de lessen die je gaf en ook je andere inkomsten zijn weggevallen. Hoe moest ik je helpen, met mijn jaarpensioentje van honderdtwintig roebel? De vijftien roebel die ik je vier maanden geleden stuurde had ik, zoals je je mogelijk herinnert, van de heer Vachroesjin geleend, je weet wel, hij heeft een zaak hier in de stad. De aflossing ging van mijn pensioen af. Hij is een goed mens en was een vriend van je vader zaliger. Maar omdat ik hem had gemachtigd mijn pensioengeld op te nemen moest ik wachten tot alles was afbetaald. Daardoor schoot er niets over voor jou. Goddank is dat nu achter de rug en kan ik je weer wat toesturen. Bovendien hebben we op het moment het geluk aan onze zijde, waarover ik je in detail zal vertellen. Ten eerste is er iets gebeurd wat jij, mijn lieve Rodion, nooit had kunnen raden: je zuster woont alweer anderhalve maand bij mij en voorlopig zijn we onscheidbaar! Haar leed is geleden, en daar mogen we de Heer voor danken. Ik wil je de hele geschiedenis ordelijk uit de doeken doen, zodat je precies op de hoogte bent van de gebeurtenissen en van alles wat we tot op heden voor je verborgen probeerden te houden. Toen je twee maanden geleden schreef dat je ter ore was gekomen hoe ernstig Doenja te lijden had onder de lompheid waarmee ze in huize Svidrigailov werd bejegend wilde je het naadje van de kous weten. Maar wat had ik je kunnen antwoorden? Als ik je naar waarheid had geïnformeerd had je vast en zeker halsoverkop alles in de steek gelaten om hierheen te komen, desnoods te voet, want ik ken je karakter, en ook je gevoelens, en ik weet dat je voor je zuster in de bres zou zijn gesprongen. Zelf was ik de wanhoop nabij, maar wat kon ik doen? Bovendien was de waarheid toen nog niet ten volle tot me doorgedrongen. De ellende begon eigenlijk al met de lening die Doenja had gesloten toen ze vorig jaar gouvernante werd bij de Svidrigailovs en een voorschot op haar inkomen vroeg van maar liefst honderd roebel. Er was afgesproken dat ze maandelijks een bepaalde som zou aflossen, die van haar loon zou worden ingehouden. Ze kon haar baan dus niet opzeggen voor ze schuldenvrij was. Ik kan nu wel opbiechten, Rodion, licht van mijn ogen, dat ze die stap in de eerste plaats nam om jou de zestig roebel te kunnen geven waar je op dat ogenblik zo om verlegen zat en die je afgelopen jaar van ons hebt ontvangen. We hielden je voor het lapje en zeiden dat ze het gespaard had van haar eerder verdiende centjes, maar zo zat het in werkelijkheid niet; nu hoef ik er niet geheimzinnig meer over te doen, omdat onze situatie zich plotseling met Gods wil ten goede heeft gekeerd. Het is waar dat meneer Svidrigailov zich aanvankelijk allerlei grofheden jegens haar permitteerde en zich zelfs aan tafel onfatsoenlijk en vernederend over haar uitliet. Maar ik heb geen zin nog verder woorden vuil te maken aan die minderwaardige pesterijtjes, jij zou er alleen maar van streek van raken, en dat heeft geen enkele zin, zeker niet nu alles achter ons ligt. Kort gezegd had Doenja ondanks de vriendelijke en zelfs hartelijke wijze waarop mevrouw Svidrigailova en het personeel met haar omgingen een vreselijk leven, vooral wanneer de heer des huizes onder invloed was, een gewoonte die hij had overgehouden aan de tijd dat hij in het leger zat. Het liep verkeerd af. Stel je voor, ineens bleek dat de dwaas al een hele tijd smoorverliefd was op onze Doenja, wat hij probeerde te verheimelijken door lomp tegen haar te zijn en voortdurend minachting voor haar te veinzen. Het kan zijn dat hij zich schaamde en van ontzetting vervuld werd bij de gedachte dat hij, een man op leeftijd met een gezin, zulke immorele verlangens koesterde. Misschien dat hij daarom de pik had op Doenja, zonder het werkelijk te willen; het kan ook zijn dat hij de mensen in zijn omgeving een rad voor de ogen wilde draaien ten aanzien van de ware toedracht. Hoe dan ook kon hij zich uiteindelijk niet langer beheersen en had hij het lef Doenja een rechtstreeks aanzoek te doen, in alle vunzigheid. Hij beloofde haar van alles, geld en dure dingen, en hij was van plan, zei hij, alles voor haar in de steek te laten en samen met haar naar een ander, ver landgoed van hem of zelfs naar het buitenland te vluchten! Kun je je voorstellen wat zij doorstond? Haar baan op stel en sprong eraan geven kon niet, vanwege de openstaande schuld, en meer nog vanwege mevrouw Svidrigailova, die zo veel mogelijk diende te worden gespaard. Ze zou immers zomaar argwaan kunnen krijgen, waardoor er onmin tussen de echtelieden zou ontstaan. Ook Doenja zelf zou onvermijdelijk verzeild raken in een groot schandaal. Er waren nog tal van bijkomende redenen, en al met al ging Doenja ervan uit, als ze alles op een rijtje zette, dat ze nog minstens zes weken moest wachten voor ze uit dat verderfelijke huis weg kon komen. Je kent haar en je weet dat het een verstandig kind is met een sterk karakter. Ze kan heel wat hebben en ook onder de meest barre omstandigheden zal ze volstrekt integer blijven, dat is wat haar zo’n innerlijke kracht schenkt. We schreven elkaar veel, maar zelfs tegenover mij was ze niet heel openhartig, omdat ze bang was me pijn te doen.

De ontknoping kwam onverwacht. Mevrouw Svidrigailova ving toevallig een gesprek op tussen haar man en Doenja, in de tuin, toen hij haar probeerde te verleiden. Zij, mevrouw Svidrigailova, interpreteerde de situatie volkomen foutief en meende dat Doenja de boosdoenster was. Ter plekke volgde een verschrikkelijke scène: mevrouw gaf Doenja zelfs een klap, wilde geen woord horen terwijl ze zelf maar bleef schreeuwen en gaf bevel Doenja terug te brengen naar de stad, dat wil zeggen thuis, bij mij af te leveren. Ze werd op een boerenkar gezet, haar spulletjes werden er lukraak bij gegooid, haar jurken, haar ondergoed, alles op een hoop. Tot overmaat van ramp begon het te stortregenen en moest Doenja, gekrenkt en gesmaad als ze zich voelde, zeventien werst15 bij een boer op een open wagen zitten. Dus probeer je in te denken wat ik je had moeten schrijven als ik jouw brief van twee maanden geleden had willen beantwoorden. Wat kon ik je zeggen? Ik was kapot. Met de waarheid durfde ik je niet te confronteren, omdat je daar doodongelukkig van zou worden, en boos en bitter, terwijl je niets had kunnen doen, hooguit jezelf te gronde richten. Doenja wou het trouwens ook niet hebben. En een brief vullen met allerlei onzinnieuwtjes terwijl je je zo triest voelt? Ik kon het gewoon niet.

De weken die hierop volgden was het het gesprek van de dag, in de hele stad werd erover geroddeld. Het ging zover dat Doenja en ik niet eens meer naar de kerk durfden, vanwege het gesmoes en de verachtelijke blikken die we ons moesten laten welgevallen. Sommigen vonden het trouwens niet eens nodig te fluisteren. Al onze kennissen keerden zich van ons af en we werden niet meer gegroet. Toevallig kwam ik te weten dat een stel winkel- en kantoorbedienden van plan waren ons publiekelijk te schande te maken door de poort van ons huis met teer in te smeren. De huisbaas eiste dat we onze biezen zouden pakken. Dat was allemaal te danken aan mevrouw Svidrigailova, die overal waar ze kwam haar best deed om Doenja zwart te maken. Aangezien ze iedereen kent en bijna elke dag wel naar de stad kwam, en omdat ze nogal kwebbelziek is en de kwalijke eigenschap heeft uit te weiden over gezinsperikelen en voor Jan en alleman haar echtgenoot in de beklaagdenbank te zetten, verspreidde zich de mare in een mum van tijd over de stad en zelfs tot ver daarbuiten. Ik kon er niet tegen en werd ziek, maar gelukkig staat Doenja steviger in haar schoenen. Je had moeten zien hoe stoïcijns ze alles verdroeg en mij onderwijl nog troostte en moed insprak ook! Ze is echt een engel.

Maar God was ons genadig, en aan onze martelgang kwam een einde. De heer Svidrigailov bond in en toonde berouw. Ik denk dat hij medelijden met Doenja had gekregen. Hij toonde zijn vrouw het overtuigende bewijs van Doenja’s volledige onschuld: een brief die zij hem nog voorafgaande aan de scène in de tuin had geschreven, noodgedwongen, om hem van verdere persoonlijke ontboezemingen en privé afspraakjes te weerhouden. In de brief, die hij had bewaard, had ze hem vurig en diep verontwaardigd drie dingen voorgehouden: ten eerste dat hij zich heel lelijk gedroeg tegenover zijn vrouw, ten tweede dat hij niet moest vergeten dat hij huisvader was en kinderen had, en ten derde dat het slecht en gemeen van hem was om een ongelukkige, weerloze jonge vrouw te kwellen en nog ongelukkiger te maken. In één woord, lieve Rodion, het epistel getuigde zo duidelijk van Doenja’s nobele inborst en was met zoveel gevoel geschreven dat de tranen me over de wangen liepen toen ik het las. Ik kan die brief nog altijd niet met droge ogen lezen. Vervolgens kwamen ook de getuigenissen van bedienden, die Doenja in bescherming namen en, zoals dat gaat met die dingen, veel meer wisten en gezien hadden dan de heer Svidrigailov had gedacht. Mevrouw Svidrigailova was verpletterd en ervoer het hele gebeuren als “een tweede doodsteek” zoals ze het zelf zei. Vanaf die dag was ze honderd procent overtuigd van Doenja’s onschuld. Meteen de zondag erop kwam ze naar de kerk om op haar knieën en in tranen de Moeder Gods te smeken haar de kracht te schenken om deze nieuwe beproeving te dragen en haar morele plicht te vervullen. Ze kwam rechtstreeks uit de mis naar ons toe en vertelde bitter wenend het hele verhaal, waarna ze ten overstaan van Doenja haar berouw beleed. Ze sloot je zuster in haar armen en vroeg om vergiffenis. Van ons ging ze linea recta door naar haar kennissen: ze ging bij iedereen in de stad langs met het doel de reputatie van Doenja te repareren. Ze liet zich in de meeste vleiende bewoordingen uit over Doenja’s onschuld en noblesse en levenswandel, waarbij menige traan werd vergoten. En dat niet alleen: ze las Doenja’s brief aan de heer Svidrigailov hardop voor aan wie het maar wilde horen en gaf zelfs toestemming er kopieën van af te schrijven. Dat laatste was in mijn ogen een beetje té. Het kostte haar meer dan een paar dagen, want ze kon niemand overslaan, zeker niet toen bleek dat sommige mensen aanstoot namen aan het feit dat ze nog geen persoonlijk bezoek van haar hadden mogen ontvangen. Er werden wachtlijsten opgesteld zodat iedereen wist wanneer hij of zij aan de beurt was en op het juiste uur klaar moest zitten. Daarnaast kwamen er op de leessessies veel mensen af die de brief al diverse malen hadden horen voorlezen, bij zichzelf thuis of bij kennissen. Naar mijn mening ging het allemaal veel te ver, maar mevrouw Svidrigailova heeft nu eenmaal zo haar eigen temperament. Dat neemt niet weg dat Doenja’s eer dankzij haar werd gered, terwijl de naam van de heer Svidrigailov voorgoed is besmeurd, daar hij nu eenmaal de hoofdschuldige is van die uitermate onverkwikkelijke geschiedenis. Ik heb zelfs wel medelijden met hem, zo streng als men oordeelt over die dwaas. Doenja werd onmiddellijk van verschillende kanten benaderd met een aanbod voor een aanstelling als huislerares, maar ze sloeg alles af. Over de gehele linie begon men zich van het ene moment op het andere opvallend respectvol jegens haar te gedragen. Dat was in wezen ook de achtergrond van de onverwachte wending van het lot, dat ons sinds kort toelacht. Je moet weten, lieve Rodion, dat Doenja een huwelijksaanzoek heeft gekregen en ook reeds heeft geaccepteerd, waarvan ik je bij dezen op de hoogte wil brengen.

Ook al is de verloving tot stand gekomen zonder jou erin te betrekken, ik reken erop dat je mij noch je zuster dat euvel zult duiden. Wanneer ik je de omstandigheden heb beschreven zul je zelf kunnen concluderen dat we geen tijd hadden om jou te raadplegen en om goedkeuring te vragen, want de zaak duldt geen uitstel. Overigens had je je toch niet werkelijk een oordeel kunnen vormen uitsluitend op grond van schriftelijke verklaringen. Het is als volgt gegaan. De beoogde bruidegom heeft de rang van hofraad.16 Hij heet Pjotr Loezjin en is verre familie van mevrouw Svidrigailova, die grotendeels de hand heeft gehad in de hele affaire. Via haar gaf hij ons zijn verlangen te kennen om kennis te komen maken. We ontvingen hem met alle egards, en hij dronk koffie en schreef meteen de volgende dag een brief waarin hij zijn aanzoek deed en zijn motieven toelichtte, in onverkort beleefde termen. Hij benadrukte dat hij uitzag naar een spoedig en helder antwoord. Het is een degelijke man met drukke bezigheden, en vandaag vertrekt hij naar Sint-Petersburg, want tijd is geld voor hem. Uiteraard waren we in eerste instantie verbluft. Alles ging een beetje te snel, en het kwam zo onverwacht. We dachten er de hele dag goed over na en overlegden uitvoerig met elkaar. Het is een man op wie men kan bouwen, en hij is niet onbemiddeld; hij geniet twee salarissen en heeft flink wat gespaard. Weliswaar is hij al vijfenveertig, maar hij ziet er nog goed uit en is nog best aantrekkelijk voor vrouwen, en hoe dan ook is het iemand zonder flauwekul en met goede omgangsvormen. Het enige is misschien dat hij geen zonnetje in huis lijkt te zijn en niet geheel is verstoken van enige eigendunk. Maar dat kan heel goed een eerste indruk zijn, die later bijtrekt. Ik wil je dan ook van tevoren waarschuwen, mijn lieve Rodion, dat je niet te snel en te scherp over hem oordeelt wanneer je hem een dezer dagen zult leren kennen en hij je op het eerste gezicht niet meteen in alle opzichten perfect lijkt. Je hebt immers die neiging, en ik wijs je er alleen maar op voor het overigens volstrekt onwaarschijnlijke geval dat hij een teleurstellende indruk op je maakt. Iemand echt leren kennen vereist tijd en terughoudendheid, want voor je het weet vergis je je en maak je je schuldig aan vooroordelen, wat je achteraf dan maar weer met veel moeite moet zien recht te zetten. Meneer Loezjin verdient, naar het zich laat aanzien, ons respect. Bij zijn eerste visite verklaarde hij dat hij een positieve levensvisie heeft maar op veel punten de ‘opinies van de jeugd van tegenwoordig’ deelt, zoals hij zich uitdrukte, en dat hij een vijand is van vastgeroeste denkbeelden. Hij weidde over nog vele andere zaken uit, want hij is een tikje ijdel en vindt het heerlijk als andere mensen naar hem luisteren, maar dat kan nauwelijks een minpunt in iemands karakter heten. Zelf kon ik hem lang niet altijd volgen, wat niet zo vreemd is voor iemand van mijn niveau, maar Doenja legde me naderhand uit dat hij weliswaar niet zeer erudiet is maar wel verstandig, en ook vast wel een goed hart heeft. Je weet hoe Doenja in elkaar zit: ze is principieel maar ook geduldig, ze is grootmoedig en tegelijkertijd ook temperamentvol, zoals ik uit-en-te-na heb kunnen vaststellen. Het ligt voor de hand dat er van speciale liefde tussen de twee vooralsnog geen sprake is, maar Doenja is behalve een pientere dame ook, met haar aangeboren edelmoedigheid, een engel, en ze zal het haar plicht achten zorg te dragen voor het welzijn van haar man. Hij zal op zijn beurt zijn best doen om haar gelukkig te maken; we hebben voorlopig geen bijzondere reden om daaraan te twijfelen, al is de zaak wel érg snel beklonken. Bovendien laat hij zich geen knollen voor citroenen verkopen en zal hij vanzelf wel merken dat Doenja’s welbevinden een garantie is voor zijn eigen huwelijksgeluk. Hij mag dan behept zijn met een ietwat knoestig karakter en met bepaalde ingesleten hebbelijkheden, en zelfs mag er sprake zijn van verschil van opvatting op sommige punten, hetgeen zelfs in de gelukkigste huwelijken onvermijdelijk is, maar Doenja heeft me verzekerd dat ze weet wat ze doet, dat we ons absoluut geen zorgen hoeven te maken en dat ze wel tegen een stootje kan, zolang de verhouding maar gebaseerd blijft op een eerlijke en gelijkwaardige wederzijdse omgang. Hij leek me bijvoorbeeld in eerste instantie nogal erg stellig, maar dat kan liggen aan zijn directe manier van optreden. Zo vertelde hij bij zijn tweede bezoek, nadat Doenja haar jawoord had gegeven, dat hij zich ook al vóór hij haar kende had voorgenomen met een eerzaam meisje te trouwen dat echter geen bruidsschat zou meebrengen en, haast nog belangrijker, een meisje dat aan den lijve had ondervonden hoe hard het leven zijn kan. Want, zo zei hij, een man hoorde in niets verplicht te zijn aan zijn vrouw, terwijl een vrouw in haar man bij voorkeur een weldoener moest zien. Hij drukte zich overigens minder scherp en ongevoelig uit dan dat ik het hier formuleer, ik herinner me alleen de strekking, niet de precieze bewoording. Daar komt bij dat hij het meer uit onnadenkendheid te berde bracht: hij had zich om zo te zeggen in het vuur van het gesprek laten verleiden tot een dergelijke uitspraak, die hij dan ook, nadien, poogde te nuanceren en glad te strijken. Niettemin vond ik de mening die hij had geventileerd weinig subtiel, wat ik na zijn vertrek eerlijk tegen Doenja zei. Zij reageerde geprikkeld: woorden zijn nog geen daden, meende ze, en daarin had ze natuurlijk gelijk. Dat ze zich niet overijld in een avontuur stort weet ik heel goed, want nog voor ze het aanzoek accepteerde was ze midden in de nacht opgestaan en had ze een hele tijd lopen ijsberen, in de veronderstelling dat ik lag te slapen; daarna had ze heel lang op haar knieën voor de icoon gelegen en hartstochtelijk gebeden. ’s Morgens vertelde ze me toen dat ze “ja” zou zeggen.

Ik schreef al dat de heer Loezjin onderweg is naar Sint-Petersburg. Daar wachten hem belangrijke zaken, want hij wil er een advocatenkantoor openen. Hij houdt zich sinds jaren beroepsmatig bezig met allerhande juridische kwesties, en recentelijk heeft hij een belangrijk proces gewonnen. Daarnaast was het van belang dat hij naar de hoofdstad17 afreisde in verband met een gewichtige aangelegenheid in de senaat. In die samenhang kan hij ook voor jou, mijn lieve Rodion, van groot nut zijn en voor jouw belangen opkomen. Doenja en ik hebben al gespeculeerd over jouw toekomstige loopbaan, hoe deze gunstig kan worden beïnvloed en in de zeer nabije toekomst gestalte kan krijgen. Moge die droom toch werkelijkheid worden! Het zou zo fantastisch zijn dat ik het wel moet beschouwen als een teken van de Almachtige zelf die ons genadig is. Doenja kan nergens anders meer aan denken. We zijn zo brutaal geweest er bij de heer Loezjin op te zinspelen. Hij hield enige slagen om de arm: natuurlijk had hij een secretaris nodig, en het was altijd beter loon uit te betalen aan een lid van de familie dan aan een buitenstaander, maar dan moest de persoon in kwestie wel capabel zijn, zei hij – alsof jij weleens niet capabel zou kunnen blijken! Afgezien daarvan betwijfelde hij of je studie wel te combineren zou zijn met een kantoorbaan. Vooreerst zijn we er niet verder op ingegaan, maar Doenja is sindsdien met niets anders meer bezig dan met jouw carrière. Ze loopt zichzelf al een paar dagen het hoofd op hol te brengen met een project dat ze heeft bedacht, namelijk dat jij op den duur de hoofdmedewerker van de heer Loezjin gaat worden, of meer nog, zijn compagnon, waarbij je rechtenstudie uiteraard als geroepen komt. Ik kan me helemaal in die plannen vinden en heb het volste vertrouwen dat ze mettertijd zullen worden verwezenlijkt. Hoewel de heer Loezjin zich momenteel nog wat afhoudend opstelt, wat volstrekt verklaarbaar is omdat hij jou nog helemaal niet kent, is Doenja ervan overtuigd dat het zal lukken, dankzij de goede invloed die zij op haar toekomstige echtgenoot zal hebben, iets waaraan ze niet twijfelt. Je begrijpt dat we er wel voor hebben gewaakt tegenover de heer Loezjin ook maar met een woord te reppen van onze fantasieën en ook maar iets hardop uit te spreken aangaande de mogelijkheid dat jij mettertijd zijn compagnon zou kunnen worden! Hij is een man van de realiteit en zou ons enthousiasme wellicht hebben afgedaan als louter luchtkastelen. Met die wetenschap voor ogen hebben we evenmin iets laten merken van onze innige wens dat hij jou financieel gaat ondersteunen zolang je nog op de universiteit zit. Ten eerste zal dat op zeker ogenblik vanzelf ter sprake komen en zal hij zo’n verzoek van onze Doenja natuurlijk nooit weigeren en veeleer eigener beweging voorstellen aan jouw studie bij te dragen, temeer daar je zijn rechterhand kunt worden op kantoor en als zodanig geen genadebrood behoeft maar een rechtmatig salaris zult ontvangen. Doenja meent dat het zo gaat gebeuren, en ik denk zonder meer dat ze gelijk heeft. Ten tweede hebben we er nog niet met hem over gesproken omdat ik er erg aan hecht jou op één niveau, oog in oog, met hem kennis te laten maken. Toen Doenja jou voor hem beschreef en daarbij haar hoge dunk van jou niet onder stoelen of banken stak antwoordde hij dat je iemand altijd eerst in de ogen moet kijken om over hem te kunnen oordelen en dat hij zijn persoonlijke indruk van jou wenste te vormen tijdens de te verwachten kennismakingsontmoeting. Weet je, Rodion, licht van mijn ogen, ik heb zitten denken en ben tot de volgende conclusie gekomen, die overigens geheel losstaat van de persoon van de heer Loezjin en voortkomt uit mijn eigen, onafhankelijke inschatting van de situatie. Misschien ben ik een dom oud vrouwtje met ouwe-vrouwengrillen, maar het is niet anders. Hoe dan ook komt het me voor dat ik er misschien beter aan doe als ik na de bruiloft niet bij Doenja intrek maar alleen ga wonen en op mezelf blijf. Ik weet zeker dat de heer Loezjin zo altruïstisch en fijngevoelig zal zijn om me bij zich in huis te willen opnemen, zodat Doenja en ik niet gescheiden worden; als hij dat tot nog toe niet heeft aangeboden komt dat omdat het voor zichzelf spreekt, ook zonder woorden. Maar ik zal zijn aanbod afslaan. Ik heb in mijn leven meer dan eens kunnen constateren dat lang niet alle mannen goed kunnen opschieten met hun schoonmoeder, en het is niet alleen dat ik niemand ook maar in de verste verte tot last wil zijn, maar ook wil ik me in principe geheel vrij kunnen voelen zolang ik niet nooddruftig word en bovendien kinderen heb als jij en Doenja. Indien mogelijk kom ik dicht bij jullie in de buurt wonen...

Want je moet weten, mijn lieve zoon, dat ik het mooiste bericht voor het laatst heb bewaard. Misschien kunnen we elkaar zeer binnenkort in de armen sluiten en zullen we voor het eerst sinds drie jaar weer bij elkaar zijn! Nee, niet misschien, maar vrijwel zeker, want er is besloten dat Doenja en ik naar Petersburg gaan, wanneer precies is nog niet bekend, maar in elk geval heel, heel gauw, wie weet al komende week. Alles hangt af van de heer Loezjin, die beloofd heeft logies voor ons te regelen. Zodra hij iets geschikts heeft gevonden zal hij het laten weten. Hij heeft zijn eigen redenen om de bruiloft zo spoedig mogelijk te laten plaatsvinden, als het kan nog voor de komende vasten, of op zijn laatst direct na Maria-Hemelvaart. O, wat zal het fijn zijn jou aan mijn hart te kunnen drukken! Doenja is in de wolken van het idee dat ze jou binnenkort zal zien, ze zei, natuurlijk niet serieus, dat het op zichzelf al reden genoeg voor haar was om met de heer Loezjin te trouwen. Ze is een engel. Ze schrijft je deze keer niet, want er is zoveel waarover ze het speciaal met jou wil hebben dat ze al beroerd wordt van het idee niet meer dan een paar regeltjes te kunnen schrijven. Dat moest ik je zeggen, en verder omhelst ze je en krijg je oneindig veel kussen van haar.

Hoewel we dus nog eventjes geduld moeten hebben voor we elkaar in levenden lijve zullen zien wil ik je vandaag of morgen alvast wat geld sturen, zoveel als ik maar bij elkaar kan krijgen. Nu bekend is geworden dat Doenja met de heer Loezjin gaat trouwen is mijn kredietwaardigheid met sprongen gestegen en hoef ik niet te aarzelen meneer Vachroesjin, je weet wel, van wie ik al eerder geld heb geleend, opnieuw aan te spreken. Stel dat hij me met mijn pensioen als garantie vijfenzeventig roebel wil lenen, waarvan ik er dan vijfentwintig, zo geen dertig voor jou opzij kan leggen. Ik zou je graag wat meer geven, maar we krijgen onze reiskosten nog. De heer Loezjin is weliswaar zo vriendelijk een deel van de onkosten voor onze verhuizing naar de hoofdstad voor zijn rekening te nemen, en hij heeft aangeboden het transport van onze bagage inclusief de dekenkist te dekken, omdat hij dat via-via kan regelen, maar we moeten wat achter de hand houden voor de eerste paar dagen van ons verblijf, want met een lege portemonnee kom je in Sint-Petersburg nergens. Overigens hebben Doenja en ik alles al tot op de cent uitgerekend en vastgesteld dat de reis niet het probleem is. Het is maar negentig werst naar het spoorstation en we hebben voor de zekerheid al afgesproken met een boer die ons erheen zal brengen. In de trein gaan we gewoon derde klas zitten, zonder een centje pijn. Dan houd ik waarschijnlijk wel dertig roebel over voor jou. Maar nu moet ik er een eind aan maken, beide bladen zijn propvol, er kan geen woord meer bij. Er was ook zoveel gebeurd, en het hele verhaal is nu verteld. Ik omhels je, Rodion, licht van mijn ogen, we zien elkaar gauw en ik zegen je. En, lieve Rodion, ik wil dat je van je zuster houdt zoals zij van jou houdt, onvoorwaardelijk, meer dan van zichzelf. Zij is een engel en jij, mijn zoon, jij betekent alles voor ons, je bent onze enige zekerheid, het baken van onze hoop. Als jij maar gelukkig bent dan zijn wij dat ook. Ik wil je vragen of je nog wel in God gelooft, mijn lieve Rodion, in de goedheid van onze Schepper en van Hem die onze zonden draagt? Diep in mijn hart maak ik me zorgen dat je misschien bent aangetast door die nieuwe mode van het atheïsme. Als dat zo is zal ik voor je bidden. Lieve jongen, herinner je je hoe je als kind, toen papa nog leefde, bij me op schoot zat en je gebeden opzei? Wat waren we toen gelukkig! Het ga je goed, of liever: tot ziens! Ik omhels je zo innig als ik maar kan en kus je duizendmaal. Je liefhebbende moeder tot de dood ons scheidt, Poelcheria Raskolnikova.’

==

Terwijl Raskolnikov had zitten lezen was zijn gezicht nat geworden van de tranen, die al vanaf de eerste regels over zijn wangen gleden. Maar toen hij onderaan de brief kwam zag hij lijkbleek en had hij een gepijnigde uitdrukking gekregen. Om zijn lippen kronkelde een naargeestige, kwade, getergde grijns. Hij moest gaan liggen, met zijn hoofd op het dunne, voddige kussen. Hij dacht heel lang na. Zijn hart ging hevig tekeer, net als zijn gedachten. Hij kwam pas weer overeind toen hij bijna gestikt was, in de gevangenis van het gele hok dat niet groter was dan een kast of een kist. Zijn ogen en zijn brein snakten naar ruimte. Hij greep zijn hoed en vluchtte naar buiten; zijn angst om op de trap iemand tegen het lijf te lopen was hij vergeten. Hij nam de Hemelvaartsprospect richting Vasili-eiland. Hij liep gehaast, alsof hij ergens iets moest afhandelen, maar als gewoonlijk zag hij nauwelijks waar hij liep, terwijl hij voortdurend in zichzelf mompelde, soms tamelijk luid, tot verbazing van de mensen die hem zo zagen en hem hoorden dazen. Een dronkelap, dachten ze.

IV

De brief van zijn moeder had Raskolnikov tot in het diepst van zijn ziel geraakt. Maar wat de hoofdzaak betrof, de kern waar het hele epistel om draaide, had hij geen minuut in tweestrijd gestaan, ook niet toen hij nog lang niet alles had gelezen. Zijn besluit over de wijze waarop er moest worden gehandeld was genomen en er viel niet meer aan te tornen: het huwelijk kwam er niet, niet zolang hij leefde, de heer Loezjin kon naar de hel lopen.

‘Ik laat me geen oor aannaaien,’ mopperde hij, en grijnsde kwaadaardig, terwijl hij al bij voorbaat genoot van het moment dat hij zou ingrijpen en het plan door zijn toedoen in duigen zou vallen. ‘Nee, lieve moeder van me, nee, Doenja, ik trap er niet in! Ze excuseren zich ook nog, omdat ze mij niet hebben geraadpleegd en een besluit hebben genomen zonder mij erin te betrekken! Wat denken ze wel? Dat het nu niet meer ongedaan kan worden gemaakt? Dat zullen we nog weleens zien! Wat een fantastische smoes: de heer Loezjin is zo degelijk, zo ontzettend degelijk, daarom moet het huwelijk haastje-repje worden gefikst, het liefst nog in de trein! Nee, mijn lieve Doenja, ik snap donders goed waarover je het allemaal wil hebben, “speciaal” met mij! En ook waarover je de hele nacht hebt nagedacht toen je het aanzoek had gekregen en maar bleef ijsberen en bidden voor de icoon van de Lieve Vrouwe van Kazan in moeders slaapkamer. Golgotha beklimmen is nou eenmaal geen makkie... Dus je denkt dat je besluit onwrikbaar vastligt? Mevrouwtje wil trouwen met een degelijke man, een man van de realiteit, niet onbemiddeld ook, want dat klinkt solide en maakt indruk. Hij geniet maar liefst twee salarissen! Hij deelt op veel punten de opinies van de jeugd van tegenwoordig! Hij heeft “vast wel” een goed hart, ja hoor! Dat zegt ze zelf, onze lieve Doenja... Ze trouwt omwille van dat “vast wel”! Geweldig! Magnifiek...!

...Trouwens, ik zou weleens willen weten waarom moeder die opmerking over “de opinies van de jeugd van tegenwoordig” zo nodig vond. Gewoon om me een idee te geven van de heer Loezjin, of met het achterliggende doel sympathie voor hem te kweken? Slim bedacht, hoor! Ik zou nog wel iets anders willen weten ook: waren zij en Doenja helemaal eerlijk en openhartig tegenover elkaar, toen met dat aanzoek en wat er daarna kwam? Hebben ze alles hardop uitgesproken toen ze weer met zijn tweetjes waren of snapten ze zo ook wel dat het gevoel en de gedachten die ze erover hadden bij allebei precies hetzelfde waren en er dus geen reden was het allemaal hardop te uiten, met het risico dat ze weleens onbedoeld te veel zouden kunnen zeggen? Uit wat ze schrijft leid ik af dat dat toch al het geval was, want moeder vond die meneer Loezjin “nogal erg stellig” en “weinig subtiel”, maar toen ze dat tegen Doenja zei reageerde die “geprikkeld”. Dat zou ik ook zijn als alles klip en klaar is en niemand naïef hoeft te doen over hoe de vork in de steel zit. En dan schrijft ze me als klap op de vuurpijl dat ik van mijn zuster moet houden en dat die zo enorm veel van mij houdt! Dat wijst er volgens mij op dat ze haar geweten voelt knagen, nu ze ermee akkoord is gegaan haar dochter te offeren voor haar zoon. “Jij bent het baken van onze hoop”... Ach, lieve, lieve moeder van me...’

Raskolnikov kookte inmiddels van woede; als hij Loezjin was tegengekomen had hij hem vermoord. Door zijn hoofd joeg een wervelstorm van gedachten.

‘Je moet iemand die je niet kent voorzichtig, stapje voor stapje benaderen, daar heeft ze gelijk in, helemaal. Maar meneer Loezjin is een open boek: hij is degelijk en heeft vast wel een goed hart! Vast wel! Hij betaalt het vervoer van de bagage en zelfs van de dekenkist, geen klein bier, toch? Dat bewijst hoe goed van hart hij is! Maar zijn bruid, zijn eigenste bruid en haar moeder kunnen wel een keuterboertje charteren om ze voor een reis van negentig werst op een kar te laden waar ze op een bastmat mogen zitten. Net zoals ikzelf gekomen ben, wat dondert het? Een werst of duizend derde klas reizen “zonder een centje pijn”. Heel verstandig, want als je voor een dubbeltje bent geboren moet je geen kwartje willen wezen. Maar, meneer Loezjin, het gaat toch om uw bruid, of niet? Weet u soms niet dat uw toekomstige schoonmoeder een voorschot op haar pensioen moet nemen, een lening moet afsluiten om de reis te betalen? Zeker, zeker, u hebt een handeltje gesloten dat beide partijen ten goede komt, een onderneming die berust op wederzijds voordeel, dus de kosten worden eerlijk gedeeld, fifty-fifty. Brood en zout gemeenschappelijk maar de tabak elk voor zich, zegt het spreekwoord. En, laten we wel wezen, een degelijk man mag de boel best een klein beetje belazeren, en het vervoer van hun spulletjes kost nou eenmaal minder dan hun treinkaartjes, het is misschien wel gratis en voor nop. Ach, moeder, Doenja, zijn jullie blind of wíllen jullie niks zien? En maar tevreden zijn, dik tevreden, ja hoor! En dan te bedenken dat dit pas de bloemetjes zijn en dat het fruit nog moet komen! Want het gaat er niet om dat hij een vrek is, een schooier, het gaat om de stijl. Die zet de toon voor wat we van dat huwelijk kunnen verwachten. Het hele optreden van meneer Loezjin is een teken aan de wand...

...En moeder, gaat die het er eens flink van nemen zodra ze in Petersburg is? Met drie hele roebeltjes of zelfs met maar twee “biljetjes”, zoals die ouwe heks dat noemt...18 Waarvan moet ze in godsnaam leven hier? Op wonderbaarlijke wijze heeft ze een donkerbruin vermoeden dat ze niet bij Doenja kan wonen wanneer die eenmaal getrouwd is, zelfs niet tijdelijk. De lieve bruidegom heeft waarschijnlijk iets in die richting gezegd, “uit onnadenkendheid”, en moeder doet nu uit alle macht of haar neus bloedt, “ik zal zijn aanbod afslaan”, ja hoor. Wat wil ze nou? Aan welke strohalm houdt ze zich vast? De honderdtwintig roebel van haar pensioen, na aftrek van de lening die Vachroesjin zo gul is haar te verstrekken? Om dan van de winter weer omslagdoeken te breien en manchetjes te borduren en haar ogen te verpesten? Want dat levert per jaar nog eens twintig roebel op, toevallig weet ik dat. En zij weet dat ook, dus heeft ze ondanks alles haar hoop gevestigd op, jawel, het “altruïsme” van de heer Loezjin: hij zal het uit zichzelf aanbieden, ja hoor, hij zal haar erom smeken! Loezjin als weldoener! Altijd hetzelfde liedje met nobele zielen à la Schiller, tegen heug en meug tuigen ze iemand op met pauwenveren en hopen er het beste van terwijl ze het slechtste dienen te verwachten. Ze hebben wel degelijk een voorgevoel dat er een andere kant aan de medaille zit, maar ze weigeren elke gedachte daaraan toe te laten. Alleen de mogelijkheid dat het verkeerd kan uitpakken doet ze al pijn. Ze wapperen met beide handen om de waarheid op afstand te houden, net zo lang tot de bejubelde ze met de neus in de stront duwt. Zou de heer Loezjin al een lintje voor het een of ander hebben gekregen? Ik durf te wedden dat hij de Anna-orde in zijn knoopsgat draagt wanneer hij gaat dineren bij een bevriende aannemer of zakenman. Op zijn bruiloft speldt hij die vast en zeker ook op. Maar wat kan hij me ook schelen, laat hem naar de hel lopen...!

...Oké, moeder, mijn lieve moeder, God zij met haar, ze is nu eenmaal niet anders. Maar Doenja? Doenja, lieve, lieve Doenja, ik ken je toch? Je was bijna twintig toen ik je voor het laatst zag, en ik had toen al een heel duidelijk beeld van hoe je bent. Moeder schrijft dat je “heel wat kan hebben”. Dat wist ik allang, mevrouwtje. Ik wist het tweeënhalf jaar geleden al en sindsdien heb ik erover nagedacht, tweeënhalf jaar lang, precies over dat “Doenja kan heel wat hebben”. Als ze de heer Svidrigailov kan hebben, met alle gevolgen van dien, dan is ze inderdaad niet voor een kleintje vervaard. Nu heeft ze bedacht, samen met moeder, dat ze zich ook wel staande kan houden tegenover de heer Loezjin, met zijn theorie over de voordelen van een vrouw die door haar man voor de bedelstaf is behoed en wordt overladen met zijn weldaden. Hij deinst er niet voor terug dat standpunt meteen maar, als hij haar nog nauwelijks kent, voor het voetlicht te brengen. Goed, laten we aannemen dat hij dat er “uit onnadenkendheid” uitflapte, hoewel het toch een degelijke man is, een man van de realiteit, en het dus heel goed kan zijn dat hij er heel goed over had nagedacht en gelijk de piketpaaltjes wou slaan. Maar Doenja, Doenja is toch niet gek? Ze moet die kerel toch doorzien, en ze moet toch met die kerel door het leven als ze met hem trouwt? Ze zal haar ziel nooit verkopen, al moet ze op water en brood leven, haar zedelijke vrijheid zal ze nooit verpatsen voor wat comfort, nog niet voor heel Sleeswijk-Holstein,19 laat staan voor ene meneer Loezjin. Kennelijk is ze niet meer de Doenja die ik kende... Ach wat, het kan gewoon niet, ze ís niet veranderd, uitgesloten! De Svidrigailovs van deze wereld zijn een ellende, en het is ellendig je hele leven voor tweehonderd roebel per jaar als gouvernante in de provincie te moeten slijten, maar ik weet zeker dat mijn zuster eerder als slavin op een plantage of bij een Baltische mof gaat werken dan dat ze haar innerlijke zuiverheid bezoedelt door een levenslange verbintenis aan te gaan met een kerel die geen respect voor haar heeft en bij wie ze niks heeft te zoeken, enkel en alleen voor haar persoonlijk comfort. Al was de heer Loezjin zijn gewicht in puur goud waard, al bezat hij een diamant die net zo groot was als hijzelf, dan nog zou ze niet zijn wettige bijslaap worden! Waarom is ze dat dan tóch van plan? Waar zit hem dat in? Hoe valt zoiets te rijmen? Heel simpel: voor persoonlijk gewin en voor haar eigen gerief verkoopt ze haar geweten niet, al kost het haar haar leven, maar voor een ander doet ze dat wel. Ze verkoopt zichzelf voor iemand die ze liefheeft en verafgoodt. Zo liggen de zaken: ze verkoopt zichzelf voor haar broer en voor haar moeder. Daar heeft ze alles veil voor! In dat geval moeten we onze zedelijke principes maar opzijzetten, denkt ze, ik doe mijn vrijheid weg, mijn gemoedsrust, zelfs mijn geweten, ik breng alles naar de vlooienmarkt. Dan is het met me gedaan, voorgoed, maar in elk geval zijn zij, mijn geliefden, dan gelukkig. Wacht maar, we verzinnen onze eigen morele wetten, we gaan eerst bij de jezuïeten in de leer en vinden mettertijd heus wel onze innerlijke rust, door onszelf ervan te overtuigen dat het zo kan en moet, dat het echt noodzakelijk is voor het goede doel. Dat is onze insteek, en daarmee is alles zo klaar als een klontje. En het mag duidelijk zijn dat niemand anders dan Rodion Raskolnikov onze held is en op de eerste plaats komt. We gaan gewoon zijn geluk organiseren, we zorgen dat-ie de universiteit kan afmaken, dat hij vennoot kan worden op een advocatenkantoor, we gaan erop toezien dat zijn lot gewaarborgd is. Wie weet wordt hij een rijk en alom geacht burger en eindigt hij nog eens als een gevierd man! En moeder, wat vindt zij ervan? Tja, het gaat om haar lieve Rodion, Rodion het licht van haar ogen, haar eersteling! Voor zo’n eersteling moet je zelfs je dochter kunnen opofferen, al is ze nog zo’n prachtmeid...!

...O, o, lieve mensen, wat zijn jullie onrechtvaardig! Ik wil jullie wat voorleggen: waarom zouden we zo iemand als Sonja eigenlijk moeten beschermen voor haar vreselijke lot? Sonja, de kleine Sonja Marmeladova, het minderjarige hoertje met de alcoholische vader en de hysterische stiefmoeder, de eeuwige Sonja’s, die er zullen zijn zolang de wereld bestaat. Hebben jullie het offer dat jullie brengen, dat reusachtige offer, wel goed gewogen? Ja? Kunnen jullie het aan? Is het ergens goed voor? Is het verstandig? Besef je wel, Doenja, dat Sonja’s leven op de baan geen haar slechter is dan het jouwe met de heer Loezjin? Van speciale liefde tussen jullie is vooralsnog geen sprake, schrijft moeder. En stel nou eens dat er niet alleen geen liefde, maar ook geen respect aan te pas komt, en je in plaats daarvan alleen maar walging, minachting, smerigheid te wachten staan? Wat dan? Dan moet de “hygiëne in acht worden genomen”, net zo goed als bij Sonja. Of denk je soms van niet? Begrijp je wel wat dat wil zeggen, die hygiëne? Die reinheid? Die van Loezjin ligt echt niet op een hoger niveau dan die van Sonja, eerder omgekeerd, misschien is het met hem nog wel erger gesteld en is hij nog meer met schande beladen dan Sonja, want bij jou, Doenja, gaat het hooguit om wat extra comfort, terwijl het bij haar een zaak van leven of dood is. Hygiëne kost wat, Doenja, je moet ervoor in de buidel tasten... En als je er nou eens niet tegen opgewassen bent en spijt krijgt? Wat een verdriet zal je dat bezorgen, wat een pijn, wat zul je jezelf vervloeken, hoeveel tranen zul je niet storten? En al die ellende zul je verborgen moeten houden voor het oog van de wereld, want je bent geen mevrouw Svidrigailova. Wat denk je dat er dan met moeder gebeurt? Ze maakt zich nu al dodelijk ongerust, dus ze gaat er absoluut aan ten onder als het zich voor haar ogen mocht gaan afspelen... Maar ik ben er ook nog! Wat hebben jullie je over mij eigenlijk in je hoofd gehaald? Ik moet jullie offer niet, hoor je dat, niet dat van jou en niet dat van moeder! Het gaat niet gebeuren, niet zolang ik leef, het gebeurt gewoon niet! Ik weiger!’

Plotsklaps kwam hij bij zinnen en bleef staan.

‘Gaat het niet gebeuren? Hoe wou je daar dan wel voor zorgen? Het verbieden? Waar haal je het recht vandaan? Wat kan je ze in ruil beloven? Je toekomst, de loopbaan die voor je ligt? Zie eerst maar eens je diploma te halen en ergens een aanstelling te krijgen. Voorlopig heb je niks te bieden, en later is te laat. Er moet nu meteen iets gedaan worden, snap je dat niet? Het enige wat jíj doet is hun geld opmaken, geld dat van een miezerig pensioentje en van de heer Svidrigailov afkomstig is! Hoe ga je ze uit de klauwen van de Svidrigailovs en de Vachroesjins bevrijden, hè, toekomstige miljonair? Je doet of je Zeus bent, die over leven en lot van de mensen beschikt! Misschien ben je over tien jaar zover? Maar als moeder nog tien jaar hoofddoeken moet breien voor de kost is ze blind, en anders wordt ze wel blind van de tranen die ze stort. Of ze gaat letterlijk dood van de honger. En Doenja? Doe toch niet zo stom, je kan zelf toch bedenken hoe het er over tien jaar met haar voor zal staan? Wat denk je dat ze in die tien jaar voor haar kiezen zal krijgen? Begin je het door te krijgen?’

Zo kwelde Raskolnikov zichzelf met zijn cynisme, en het scheelde niet veel of hij genoot er ook nog van. Het waren geen nieuwe vragen die in zijn brein opdoemden, ze achtervolgden hem al sinds een hele tijd, hij werd er ziek van, ze sneden hem door de ziel en maakten hem kapot. De neerslachtigheid waaronder hij op dit moment gebukt ging dateerde van veel eerder en was almaar toegenomen, om uiteindelijk allesoverheersend te worden en zich toe te spitsen op die ene, verschrikkelijke, nietsontziende, krankzinnige vraag die door zijn hoofd en zijn gemoed spookte en niet zou verdwijnen voor hij de oplossing had gevonden. Nu was de brief van zijn moeder gekomen, die als een bom was ingeslagen. Hij kon zichzelf niet langer iets wijsmaken en mocht niet meer bij de pakken neerzitten, niet meer passief lijden door in een kringetje van onoplosbare problemen te blijven ronddraaien. Hij moest optreden, iets doen, en wel onmiddellijk, nu meteen. Er moest een besluit vallen, anders...

...Of volledig afstand doen van alles wat het leven de moeite waard maakt? Zonder morren het lot accepteren zoals het zich aanbiedt, voor eens en voor altijd, alles verstikken wat binnen in je naar zuurstof snakt, jezelf het recht ontzeggen om te handelen, volop te leven, lief te hebben? Het was of hij het uit moest schreeuwen, ten prooi aan razernij. Op dat moment klonk in zijn hoofd de echo van wat Marmeladov een dag eerder had uitgeschreeuwd: Snapt u dat, mijnheer, snapt u wat het wil zeggen als je nergens heen kunt? Voor iedereen moet er ergens op aarde toch een plekje zijn waar hij niet wordt afgewezen?

Hij huiverde, omdat er een andere gedachte opdoemde, eentje die gisteren ook door zijn hoofd was gegaan. Toch gold zijn afgrijzen niet het feit op zich, de confrontatie met dat huiveringwekkende denkbeeld. Hij had geweten dat het zich opnieuw zou aandienen, dat het onontkoombaar was: hij had het voorvoeld en erop zitten wachten. Bovendien was het helemaal geen gedachte die pas gisteren bij hem was opgekomen. Het verschil was dat het een maand geleden, en ook gisteren nog, de vorm van een droombeeld had gehad, niet méér, terwijl het nu... terwijl het nu ineens niet langer in de gedaante van een droom ‘opdoemde’ maar een volslagen nieuwe, nauwelijks herkenbare, onheilspellende gestalte had aangenomen. Op slag was hij zich daarvan bewust: het kwam aan alsof hij met zijn hoofd ergens tegen opknalde, en het werd donker voor zijn ogen.

Hij zocht naar een bankje, want hij wou even zitten. Hij keek gejaagd om zich heen: hij bevond zich op de boulevard van de Gardecavalerie. Daar ontdekte hij wat hij zocht, zo’n honderd meter verderop. Hij haastte zich erheen maar onderweg was hij getuige van een voorval dat gedurende een paar minuten beslag legde op zijn aandacht.

Voor hem, op nog geen steenworp afstand, liep een vrouw die hij aanvankelijk helemaal niet had gezien, omdat zijn blik nu eenmaal bij geen enkel object dat hij op zijn weg tegenkwam bleef hangen. Vaak wist hij als hij weer thuis was niet eens waar hij precies had gelopen; hij verbaasde zich daar niet meer over. Maar de vrouw die voor hem liep had iets heel vreemds, dat direct in het oog sprong en waarvoor hij, ondanks zichzelf en eerst nog half-geërgerd, niet onverschillig kon blijven. Hij begon haar nauwlettend gade te slaan. Hij voelde de drang te begrijpen wat er met haar aan de hand was. Het eerste wat opviel was dat ze er nog heel jong uitzag en hoewel het smoorheet was zonder hoofddeksel, parasol en handschoenen over straat ging. Daarbij zwaaide ze heel mal met haar armen. Ze was gekleed in een dun zijden jurkje dat een belachelijke indruk maakte, omdat het op zijn elfendertigst was dichtgeknoopt en aan de achterkant, vlak boven de rok, was gescheurd, zodat er een hele lap stof aan haar taille bungelde. Om haar hals en schouders droeg ze een doekje, dat er al net zo schots en scheef bij hing. Bovendien liep ze nogal wankel, struikelend en af en toe zelfs slingerend. Het was logisch dat Raskolnikov door deze scène werd geïntrigeerd. Precies bij het bankje haalde hij haar in. Daar plofte ze neer, in de hoek. Ze rustte haar hoofd op de rugleuning en sloot haar ogen. Kennelijk was ze uitgeput. Toen Raskolnikov wat beter keek moest hij constateren dat ze dronken was. Het was een raar, onthutsend gezicht; eerst dacht hij dat hij zich vergiste. Ze was blond en piepjong, hooguit zestien, eerder vijftien. Haar knappe gezichtje was rood aangelopen en opgezwollen. Het arme kind was zo te zien helemaal van de wereld. Ze had haar benen onfatsoenlijk ver voor zich uit gestoken, met haar ene voet over de andere. Alles wees erop dat ze amper besefte waar ze was.

In plaats van te gaan zitten of door te lopen deed Raskolnikov geen van beide: hij bleef in verwarring voor het meisje staan. De boulevard van de Gardecavalerie is gewoonlijk uitgestorven, en ook nu was er haast niemand te zien, ook omdat het etenstijd was en bovendien snikheet. Toch was er één persoon blijven staan, op een meter of vijftien bij het meisje vandaan, aan de kant van de weg. Het ging om een man van een jaar of dertig, weldoorvoed, spekkig, louter melk en bloed, met roze lippen en een smal snorretje, fatterig gekleed. Het was duidelijk dat hij niets liever wilde dan naderbij komen – met bepaalde bedoelingen. Blijkbaar had hij het meisje net als Raskolnikov van verre gezien en besloten haar te benaderen, maar nu was er een kaper op de kust. Hij wierp Raskolnikov boze blikken toe, waarbij hij zijn best deed niet te veel in de gaten te lopen. Ongeduldig wachtte hij zijn beurt af, tot die irritante haveloze schooier zich uit de voeten zou maken. Uit zijn gedrag bleek ondubbelzinnig waar hij op uit was. Raskolnikov kreeg een driftbui, hij wilde die opgetutte vetzak op zijn nummer zetten. Daarom liet hij het meisje alleen en liep op de indringer af.

‘Hé, daar hebben we u, Svidrigailov!’ riep hij grijnzend, met gebalde vuisten en met het schuim op zijn lippen.

‘Wat heeft dat te betekenen?’ vroeg de onbekende op barse toon, uit de hoogte, met opgetrokken wenkbrauwen.

‘Weg hier! Dat betekent het!’

‘Hoe durf je, proleet!’

De dikkerd hield zijn rijzweep al in de aanslag, maar Raskolnikov stortte zich met zijn blote vuisten boven op hem, zonder er rekening mee te houden dat zijn tegenstander alleen al met zijn gewicht wel twee van die uitgemergelde types als hij aankon. Op dat moment werd hij krachtdadig bij zijn kraag gegrepen, en opeens stond er een politieagent tussen hen in.

‘Ho even, heren, niet vechten op de openbare weg. Wat is er van uw dienst? Wie mag u wel zijn?’ richtte hij zich tot Raskolnikov, streng en met een veelbetekenende blik op diens vodden.

Raskolnikov nam hem peilend op: de agent had de kloeke kop van een soldaat, gesierd met een grijze snor en bakkebaarden, en hij keek pienter uit zijn ogen.

‘U heb ik net nodig!’ Hij greep de agent bij zijn arm. ‘Ik ben student, voormalig student, Raskolnikov. Ja, dat mag u ook best weten,’ zei hij tegen de fat tegenover hem. ‘Maar u,’ ging hij verder tegen de wetsdienaar, ‘komt u alstublieft even mee, ik wil u wat laten zien...’ Hij trok de man mee naar het bankje waar het meisje zat. ‘Ziet u? Ze is hartstikke dronken, ze liep hier over straat. God mag weten wie ze is, waar haar familie zit. Het lijkt erop dat ze niet professioneel is, ik denk dat ze is bedrogen en dronken is gevoerd... Volslagen naïef, misbruikt, weet u wel. Ze hebben haar gewoon op straat gegooid, kijk maar hoe idioot haar jurk zit. Hij is trouwens ook gescheurd, van achteren. Dat heeft ze echt niet zelf gedaan, ze hebben haar erin gehesen, onhandige mannenhanden, dat zie je zo. En dan moet u daar eens kijken, naar die fat. Ik stond op het punt met hem op de vuist te gaan, ik heb hem weleens gezien, vroeger, maar ken hem niet persoonlijk. Hij had haar ook gespot, hier op straat, zonet, dronken als ze is, helemaal van de wereld. Hij wou maar één ding: haar meetronen. Omdat ze niet toerekeningsvatbaar is had hij gehoopt haar... u weet wel. Dat kan niet anders, u mag van mij aannemen dat ik het goed heb geraden. Ik heb met eigen ogen gezien dat hij op haar liep te loeren. Maar ik liep in de weg en hij wachtte tot ik zou verdwijnen. Kijk, hij is iets verderop gaan staan, hij doet alsof hij een sigaret draait. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat hij haar niet te pakken krijgt? Ze moet naar huis, maar hoe? Kunt u niet iets verzinnen?’

De agent zag met één oogopslag wat voor vlees hij met die dikkerd in de kuip had. Bleef over het meisje. Hij boog zich over haar heen, en zijn gezicht kreeg een uitdrukking van oprecht medelijden.

‘Triest, hoor!’ zei hij hoofdschuddend. ‘Het is nog maar een kind. Ja, iemand heeft misbruik van haar gemaakt, dat is een ding dat zeker is. Juffrouw, luister eens...’ Hij probeerde haar uit haar versuffing te wekken. ‘Waar woont u?’

Het meisje sloeg haar doodvermoeide ogen op, keek de twee mannen dof aan en maakte een afwerend gebaar alsof ze wilde zeggen: weg jullie!

‘Kijk, hier,’ zei Raskolnikov. Hij groef in zijn zakken en diepte een twintig-kopekestuk op. ‘Hier hebt u geld voor vervoer, zeg tegen de koetsier dat hij haar thuis moet afleveren. Maar hoe komen we haar adres te weten?’

‘Juffrouw, hé, juffrouw!’ begon de diender weer, nadat hij het geldstuk had aangenomen. Wat is uw verblijfplaats?’

‘Ga weg...! U s-stoort me!’ brabbelde het meisje en gebaarde nogmaals dat ze haar met rust moesten laten.

‘Ach, ach, wat een ellende, het is toch geen manier? Schaamt u zich niet, juffrouw?’ Hij schudde opnieuw zijn hoofd, terwijl hij haar terechtwees en beklaagde en ondertussen steeds humeuriger werd. ‘Daar zitten we mooi mee!’ richtte hij zich tot Raskolnikov en nam hem nogmaals van hoofd tot voeten op. Waarschijnlijk stelde zo’n gulle armoedzaaier hem voor net zo’n groot raadsel als dat arme kind. ‘Waar hebt u haar eigenlijk aangetroffen?’

‘Dat zeg ik toch: ze liep voor me, hier op deze straat, ze zwabberde met haar benen. Ze liet zich hier op deze bank vallen.’

‘Ach, dat zedenverval van tegenwoordig ook! Zo’n onnozel kind, en dan al ladderzat! Ze hebben haar misbruikt, dat kan niet anders. Haar jurk is kapot... Dat heb je tegenwoordig, een en al zedenverval! Ze kan best van goede komaf zijn, verarmde adel of zo. Daar lopen er langzamerhand heel wat van rond. Ze is zo fijntjes, het is vast een freuletje.’ Hij boog zich opnieuw over haar heen. ‘Ja, iemand heeft misbruik van haar gemaakt, dat is een ding dat zeker is.’

Misschien had hij zelf ook wel van zulke dochters, tedere dametjes met de aangeleerde modieuze maniertjes van welopgevoede jongedames...

‘Hoofdzaak is dat ze die schoft niet in handen valt,’ zei Raskolnikov. Hij wond zich op. ‘Wat staat-ie daar nog te spioneren! Alsof we niet weten wat-ie van plan is! Wat een schoft, hij blijft gewoon staan!’

Raskolnikov deed geen moeite zijn stem te dempen, en hij keek en wees openlijk naar de belager. Die hoorde wat hij zei en wou zich al boos maken, maar bedacht zich en beperkte zich tot een minachtende blik, waarna hij een meter of tien verderop ging staan.

‘Dat we haar niet overlaten aan die meneer, daar kunnen we wel voor zorgen,’ peinsde de onderofficier hardop. ‘Als we maar wisten waar ze woont... Jongedame, hé, jongedame!’ En weer boog hij zich over het meisje heen.

Zij sperde opeens haar ogen open, concentreerde zich, alsof ze plotseling iets begon te begrijpen, stond op van het bankje en begon te lopen in de richting vanwaar ze was gekomen.

‘Bah, schaamteloos zijn ze, ze blijven je lastigvallen!’ zei ze en gebaarde voor de derde keer dat iedereen weg moest wezen. Ze zette er flink de pas in, maar liep nog net zo te zwabberen. De fat ging haar achterna, langs de overkant van de weg, zonder haar een tel uit het oog te verliezen.

‘Maak u maar geen zorgen, ik zorg wel dat hij haar niet lastigvalt,’ zei de agent vastberaden en ging ook achter haar aan, zuchtend en hardop morrend over het zedenverval.

In enen, alsof hij ergens door werd gestoken, werd Raskolnikov een ander mens.

‘Hé, luister eens!’ riep hij de agent achterna. Die draaide zich om. ‘Laat toch zitten! Wat zouden we ons ermee bemoeien? Het zijn haar eigen zaken, laat ze hem zijn pleziertje maar gunnen.’ Hij wees naar de dikzak. ‘Wat kan ons het schelen?’

De agent snapte er nu niets meer van, zijn ogen vielen bijna uit hun kassen. Het maakte Raskolnikov aan het lachen. De gezagsdrager maakte een moedeloos gebaar en vervolgde stoom afblazend en mopperend zijn weg, in het kielzog van het meisje. Waarschijnlijk zag hij Raskolnikov aan voor een geestelijk gestoorde, zo niet erger.

Deze realiseerde zich, nu hij weer alleen was, dat zijn twintig kopeke waren ingepikt. Hij vond het een rotstreek, want wie weet zou de agent het meisje aan die hoerenloper laten en ter compensatie nog eens hetzelfde bedrag van die schoft verlangen. Daarmee was dan de kous af... Waarom had hij zich ook zo nodig als reddende engel moeten opwerpen? Het stond hem goed! Hij had het recht helemaal niet! Wat kon het schelen als ze mekaar levend opvraten, wat had hij ermee te maken? Hoe had hij die twintig kopeke kunnen weggeven? Ze waren niet eens van hem...

Het waren vreemde woorden, die hier door zijn hoofd maalden. Opeens kon hij niet meer. Hij ging op het bankje zitten, dat nu leeg was. Zijn gedachten waren verward, hij had het liefst helemaal niets meer gedacht. Hij verlangde naar vergetelheid, niets meer weten, nergens aan denken, en dan wakker worden en helemaal overnieuw beginnen...

‘Arm kind,’ mompelde hij met een blik op de plek waar het meisje had gezeten. ‘Straks komt ze bij zinnen en krijgt ze alle tijd om te huilen. Daarna komt haar moeder alles te weten, en die zal haar slaan, eerst met haar blote handen en dan met een riem. Het zal pijn doen en een schandaal veroorzaken. Misschien wordt ze het huis wel uit gejaagd, en anders komt er een hoerenmadam à la Darja Franzevna snuffelen en moet dat arme meisje van me de baan op. De volgende fase is het hospitaal... Juist met meisjes met hele eerbare moeders gaat het zo, ze gaan stiekem, achter de rug van moe om, op zoek naar een pretje. Ze krijgt een leven waarin ze tussen het ziekenhuis en de kroeg heen en weer wordt gedreven, een jaar of twee, drie, om als wrak te eindigen, achttien of negentien jaar oud. Hoeveel heb ik er niet gezien net als zij? Hoe kwamen ze zo? Gewoon, allemaal op dezelfde manier. Getver! Maar wat kan het schelen? Zo is het leven, zegt men dan. Een bepaald percentage op jaarbasis hoort eraan te gaan. Dat zegt men. Zo gaat het nou eenmaal, en dan kunnen degenen die overblijven fris en vrolijk verder. Een percentage! Geniale woordjes gebruiken ze, zo rustgevend en wetenschappelijk. Het woord “percentage” valt en niemand hoeft zich meer zorgen te maken. Zodra er een ander woord zou worden gebruikt, tja, dan... Dan veroorzaakt dat misschien onrust... Zou Doenja ook niet onder zo’n percentage vallen, op den duur? Misschien niet precies hetzelfde percentage, maar een dat erop lijkt...?

...Waar ga ik eigenlijk heen?’ vroeg hij zich opeens af. ‘Vreemd. Ik was toch iets van plan? Nadat ik die brief had gekregen. Ik wou naar het Vasili-eiland, naar Razoemichin.20 Ik was naar hem onderweg, ik weet het weer. Maar waarom eigenlijk? Wat wou ik van hem? Waar kwam dat idee vandaan? En waarom nu speciaal? Toch merkwaardig.’

Zijn eigen gedrag verbaasde hem. Toen hij nog colleges volgde had hij nauwelijks vrienden gehad, hij ging alle omgang met medestudenten uit de weg, kwam bij niemand van hen aan huis en kreeg ook niet graag bezoek van een van hen. Van de weeromstuit had iedereen hem de rug toegekeerd, alleen al omdat hij nooit meedeed aan gezamenlijke ondernemingen, zich in discussies afzijdig hield, geen lol met ze maakte, kortom, consequent de boot afhield. Hij had zich fanatiek op zijn studie gegooid, zonder zichzelf te sparen, en daarmee had hij het respect van zijn collega-studenten verdiend, maar dieper ging het niet. Hij was arm en maakte de indruk dat hij zich daarop liet voorstaan, zonder zich ooit bloot te geven, alsof hij iets te verbergen had. Soms dachten de anderen dat hij ze niet serieus nam en ze misschien zelfs infantiel vond, te oordelen naar zijn houding, die behoorlijk hautain overkwam. Hij scheen te denken dat hij hun ver vooruit was, met zijn kennis maar ook met zijn overtuigingen, en dat er op dat vlak bij zijn leeftijdgenoten nog heel wat aan schortte.

Razoemichin was de enige studiegenoot met wie hij best goed overweg had gekund, hoewel dat eigenlijk al te veel was gezegd. Maar het viel niet te ontkennen dat hij tegenover Razoemichin meer van zichzelf losliet, minder gesloten was. Dat kon ook nauwelijks anders, want Razoemichin was iemand met een uitgesproken prettig karakter: opgewekt, heel open, en goedig op het naïeve af – maar absoluut niet simpel, want aan diepgang en waardigheid ontbrak het hem geenszins. Zijn echte vrienden hadden daar oog voor, en iedereen hield van hem. Hij was trouwens niet alleen niet simpel, maar zelfs bovengemiddeld intelligent. En hij zag er bepaald indrukwekkend uit, met zijn lange, magere lijf en zijn slordig geschoren kaken en zwarte haar. Hij kon slempen als een beest en ging door voor een krachtpatser. Op een nacht had hij tijdens een feestje een ordebewaker, een beer van een vent, met één klap tegen de grond geslagen. De ene keer dronk hij iedereen onder de tafel, dan weer dronk hij geen druppel. Soms haalde hij streken uit die echt te ver gingen, soms ook was hij de wellevendheid zelve. Bijzonder aan hem was verder, dat het hem niks leek te doen wanneer het hem tegenzat en dat hij ook onder de grimmigste omstandigheden niet de moed verloor. Als het aan hem lag sliep hij boven op het dak, en hij kon honger en kou lijden in een mate die voor ieder ander ondraaglijk zou zijn. Hij was arm als een kerkrat, maar voorzag volledig in zijn eigen onderhoud. Hij zocht en vond altijd weer een gelegenheid om – op een eerlijke manier – aan geld te komen. Toen hij een paar jaar geleden de hele winter lang zijn kachel niet kon stoken beweerde hij bij hoog en bij laag dat hij dat prettig vond, omdat een mens beter sliep in de kou. Sinds enige tijd kon hij, net als Raskolnikov, zijn collegegeld niet meer ophoesten, maar hij ging ervan uit dat het maar tijdelijk zou zijn en deed er alles aan om weer aan de slag te kunnen met zijn studie.

Raskolnikov was al zeker vier maanden niet bij Razoemichin langs geweest, en van zijn kant wist Razoemichin niet eens waar Raskolnikov op het moment woonde. Ze waren elkaar één keer, alweer een maand of twee geleden, op straat tegengekomen, maar Raskolnikov had gauw een andere kant uit gekeken en was zelfs aan de overzijde van de straat gaan lopen, om niet te worden gezien. Razoemichin had het wel degelijk gemerkt maar was doorgelopen, om zijn vriend – want dat was het, in zijn ogen – niet in verlegenheid te brengen.

V

Intussen vroeg Raskolnikov zich af waarom hij had besloten Razoemichin op te zoeken. Om te kijken of die hem niet aan werk kon helpen, bijvoorbeeld bijles geven. Ja, dat plan had hij pasgeleden inderdaad opgevat, maar nu besefte hij ineens dat Razoemichin helemaal niet kón helpen. Stel dat hij leerlingen voor bijles wist, of dat hij zijn laatste kopeke – als hij die al had – met hem zou delen, of dat hij hem geld kon lenen voor nieuwe laarzen en voor de kleermaker zodat hij zelf achter leerlingen aan kon gaan, wat dan nog? Wat hoopte hij ermee te bereiken? Dat hij weer rond moest zien te komen van een paar stuivers? Was dat wat hij nodig had?

Kortom, het was belachelijk dat hij op weg was gegaan naar Razoemichin.

Het waarom van zijn voornemen hield hem meer bezig dan hij zich bewust was. Hij zocht naar een duistere betekenis van wat in feite zo’n onbenullige actie was, en dat maakte hem zenuwachtig. Het verbaasde hem dat hij in Razoemichin, en in Razoemichin alleen, de oplossing van zijn problemen had kunnen zien, al was het maar gedurende een ogenblik. Hij dacht hierover na met zo’n intensiteit dat hij zich over zijn voorhoofd wreef. Onverhoeds, alsof hij er van buitenaf door werd overrompeld, kwam er een uiterst vreemde gedachte bij hem op.

‘Naar Razoemichin,’ mompelde hij. Bij die woorden viel alle onrust van hem af, want hij wist opeens hoe hij het aan ging pakken. ‘Natuurlijk, ik moet naar Razoemichin, alleen niet nu meteen, maar... maar de dag erna... wanneer het achter de rug is... als alles anders is geworden...’ Hij schrok op uit zijn mijmerij. ‘Als wát achter de rug is? Zal het er dan ooit van komen? Geloof ik het zelf?’ Hij schreeuwde het uit, sprong op van het bankje en ging er in ijltempo vandoor.

Hij wou terug naar huis. Maar bij de gedachte aan zijn zolder werd hij letterlijk onpasselijk. Daar, in die akelige van god verlaten kast, had hij de afgelopen maand zitten broeden op dat onuitspreekbare... Hij haastte zich de andere kant uit, zonder te weten waarheen.

Hij voelde het trillen van zijn zenuwen, dat na een tijdje overging in een soort koortsrillingen: ondanks de hitte had hij het koud. Hardnekkig, maar zonder zich er bewust van te zijn en als gedwongen door een innerlijke noodzaak, probeerde hij zijn volle aandacht te richten op toevallige objecten waarop zijn blik viel, alsof hij tegen beter weten in afleiding zocht. Het lukte niet erg, want hij liet zich telkens meesleuren door zijn gedachten, die verdampten zodra hij weer zag waar hij was; dan huiverde hij. Zonder dat het tot hem doordrong welke kant hij uit liep stak hij het Vasili-eiland over, en ook de brug over de Kleine Neva, vanwaar hij de richting insloeg van de Eilanden.21 Zijn vermoeide ogen, die gewend waren aan stof en kalk en aan de benauwende, monstrueuze steenmassieven van de stad, vonden rust bij het frisse groen dat hem hier omringde. Eindelijk kon hij vrij ademhalen en waren er geen stank en geen dranklokalen meer; maar algauw werd die aangename sfeer tenietgedaan door de ziekelijke, knagende onvrede die binnen in hem was. Af en toe bleef hij staan voor de omheinde tuin van een datsja22 die schuilging in het struweel en waar hij in de verte, op de balkons en terrassen, fraai opgedofte dames ontwaarde. Er speelden kinderen en de borders stonden vol bloemen: daar bleef zijn aandacht het langst hangen. Ook zag hij luxerijtuigen en dames en heren die te paard door de lanen reden en die hij volgde met een nieuwsgierige blik maar vergeten was eer ze uit zijn blikveld verdwenen. Eén keer stond hij stil om zijn geld te tellen: ongeveer dertig kopeke. Als hij er de twintig voor de politieagent en de drie voor de postbode van Nastasja bij optelde betekende dat dat hij de vorige avond iets van zevenenveertig of zelfs vijftig kopeke bij de Marmeladovs had achtergelaten. Waarom hij dat uitrekende had hij niet kunnen zeggen en een tel later was hij vergeten waarom hij überhaupt zijn geld tevoorschijn had gehaald. Hij dacht er pas weer aan toen hij langs een eenvoudige eetgelegenheid kwam en merkte dat hij honger had. Hij ging naar binnen en bestelde een borrel en een gevuld broodje. De laatste hap stak hij in zijn mond toen hij alweer buiten liep. Omdat hij niet aan alcohol gewend was kwam het ene wodkaatje dat hij achterover had geslagen stevig aan. Zijn benen voelden loodzwaar en hij wou nog maar één ding: slapen. Hij ging op weg naar huis, maar al bij de Petersbrug23 kon hij niet meer. Op het gras achter de struiken die in de berm groeiden ging hij liggen en viel vrijwel op hetzelfde moment in slaap.

De dromen van iemand die ziek en overspannen is onderscheiden zich dikwijls door ongemene scherpte en helderheid en door een bedrieglijke gelijkenis met de werkelijkheid. Het droomtoneel kan in zijn geheel ronduit bizar zijn, maar de mise-en-scène en het verloop van de voorstelling zijn volstrekt realistisch en zitten vol onverwachte, subtiele details die naadloos passen in dat geheel, op zo’n kunstige, creatieve wijze dat de dromer ze bij dag niet zou kunnen verzinnen, al was hij Poesjkin of Toergenjev zelf. Dat soort ziekelijke dromen blijven je lang bij en zijn een aanslag op de gesteldheid van iemand wiens zenuwen toch al tot het uiterste zijn beproefd.