Frank Bokern

Hoeden en petten en dameskorsetten

Opkomst en ondergang van een middenstandsfamilie

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 FRANK BOKERN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 9222 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Proloog

Het Westfalen van 1870 is te klein voor ze. Dus willen mannen als Anton Dreesmann, Johann Peek, Heinrich Cloppenburg en Anton Kreijmborg naar Nederland om hier de straten te plaveien met hun manufacturenzaken. Net als hun grote voorbeelden Anton Sinkel en Clemens en August Brenninkmeijer, ook afkomstig uit de streek en erg succesvol met de Winkel van Sinkel en C&A Brenninkmeijer. Mijn voorvaderen Bernard en Heinrich Bokern komen eveneens uit een van die kleine boerendorpjes tussen Oldenburg en Osnabrück, ontdek ik tot mijn verrassing. Ook zij zijn naar Nederland getrokken om rijk te worden met de handel in hoeden en petten en dameskorsetten.

Het is een geschiedenis die niemand in mijn familie kent. Nooit heeft iemand de moeite genomen om foto’s of andere tastbare herinneringen uit die tijd te bewaren of de verhalen vast te leggen. Als ik in de archieven duik, kom ik er bovendien achter dat de paar details die wel worden verteld al na een oppervlakkig nalopen van de feiten beginnen te kieren en te kraken. Landadel zouden we zijn – het tegendeel blijkt het geval. De twee pioniers die naar Nederland zijn gekomen zouden slachtoffer zijn van het rigide erfrecht van de streek – het blijkt onzin. Mijn overgrootvader zou in Luik zijn begonnen in de manufacturen – het is niet waar. Of anders in Leiden, samen met zijn broer, met wie hij vervolgens ruzie kreeg. En nee, ook daar klopt niets van.

Mijn overgrootvader is in Haarlem begonnen, ontdek ik al snel. Later heeft hij zich inderdaad in Leiden gevestigd, maar hij heeft dan ook filialen in Haarlem, en later in Delft, Dordrecht en Rotterdam. Heinrich Bokern was dus geen mislukkeling, zoals sommige familieleden nog steeds vertellen, maar had een bloeiende keten van manufacturenzaken. En van de twaalf kinderen van de volgende generatie was nu juist mijn grootvader uitverkoren om dit winkelimperium in wording over te nemen. Het geld had bij ons tegen de plinten moeten klotsen: ik had samen met mijn broers, mijn zus en misschien nog wat neven en nichten aan het hoofd kunnen staan van een succesvolle keten van kledingzaken of warenhuizen. Het heeft niet zo mogen zijn.

De geschiedenis van Heinrich Bokern is het verhaal van een kleine middenstander met grote dromen. Een verhaal dat bovendien speelt in een tijd dat zulke dromen vaak werkelijkheid werden. Petit histoire, het is waar, maar het is allesbehalve een klein verhaal. Met hun jeugdige bravoure hebben deze Westfaalse immigranten het Nederlandse winkellandschap compleet op zijn kop gezet. En dan hebben ze tussen neus en lippen door ook nog eens aan de wieg gestaan van enkele belangrijke economische en sociaal-culturele veranderingen. Dat is nog eens een manier om je plek in de wereld te markeren. Ik ben verbaasd, verbluft en trots tegelijk.

Als mijn grootvader uiteindelijk ook middenstander besluit te worden, is de manufacturenhandel al in handen van de grote ketens. Hij kiest voor de branche die dan de voorbode is van de nieuwe tijd: de drogisterij. Maar het blijkt de verkeerde handel, op de verkeerde plaats, in de verkeerde tijd. De crisis van de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog vermorzelen zijn droom. Tergend traag gaan winkel en winkelier ten onder. Het is dit langslepende drama dat de reden moet zijn voor het hardnekkig zwijgen van de Bokerns. Jammer, want daarmee heeft de familie een wervelend verhaal weggestopt: een verhaal dat fascineert en dat zelfs mij als nuchtere nazaat tot tranen toe heeft weten te roeren.

==

1
Alles troosteloos en stil

Op 6 juni 1919 wordt Heinrich Bokern genaturaliseerd. De stamvader van de Nederlandse Bokerns is dan 72 jaar, woont al 43 jaar in Nederland, is getrouwd met een Valkenburgse, heeft hier twaalf kinderen grootgebracht, maar zijn paspoort is altijd Duits gebleven. Opeens moet het anders. Het zullen de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog zijn geweest die hem hebben doen besluiten dat hij geen Duitser meer wil zijn. Het is nogal een breuk met het verleden, want de familie Bokern was altijd stevig genesteld in het Duitse Westfalen. Het is niet moeilijk zoeken: ze komen uit een buurtschap dat de familienaam draagt, een kleine woongemeenschap in de buurt van Lohne, tussen Oldenburg en Osnabrück: een gehucht waar niet alleen de wortels liggen van de Bokerns, maar waar ook Clemens Pagenstert is opgegroeid. Deze in 1860 geboren boerenzoon schopte het tot hoogleraar en schreef tal van boeken over de historie van de streek en over de families die hier de geschiedenis hebben vormgegeven. Dankzij zijn werk weten we dat Kersting Bokern hier in 1498 Bauernhof Bokern heeft gesticht.

Alles heet hier Bokern. Wie de buurtschappen Bokern-Ost of Bokern-West wil bezoeken moet de Bokerner Dam en de Bokerner Strasse volgen, verderop slingert een beek die de familienaam draagt, en het perceel waar het ooit is begonnen is moeiteloos te vinden op de kaart, want dat heet de Bokerner Mark. De boerderij bestaat nog steeds, de Bauernhof Bokern is enorm. ‘En vroeger was het pand nog veel groter,’ vertelt de man die is komen aanrijden als ik een foto sta te maken. Hij blijkt de huidige eigenaar. Ik meen al meteen wat familietrekken in hem te zien, maar het duurt nog even voordat hij vertelt dat hij inderdaad een Bokern is: Franz-Josef Bokern-Kersting. De boerderij is dus nog altijd in de familie. En de naam Kersting, de voornaam van onze stamvader, is toegevoegd aan de familienaam. Chic, zo’n dubbele achternaam. De boerderij die er nu staat is in 1817 gebouwd door zijn over-over-overgrootvader. Dat is ook mijn over-over-overgrootvader, knobbelen we al pratend uit. We stammen af van verschillende kinderen van deze Bokern, maar vanaf deze voorvader gaan we allebei via dezelfde lijn terug naar Kersting Bokern, de man die dit hoogveengebied in 1498 wel een geschikte plek vond om te wonen.

==

==

Staldeur Bauernhof Bokern met inscriptie: ‘Frank Joseph Bokern und Cathrina Gedruth Uhringe, anno 1817 den 21ten Julius, Meister Hinrich Riemann.’

==

De tijd heeft hier eeuwenlang stilgestaan. Zoals op zo veel plekken in de wereld ontstond hier pas in het begin van de negentiende eeuw enige beweging. Dat wil niet zeggen dat er nooit iets gebeurde, integendeel. Het is ongelooflijk wat Pagenstert allemaal heeft weten op te duikelen over de families die hier zijn geworteld. Ik ben vooral benieuwd wat mijn overgrootvader ertoe heeft gedreven om te vertrekken, maar ik zou veel verder kunnen teruggaan in de tijd. De hoogleraar heeft, bijvoorbeeld, tot in detail vastgelegd welke stormen de familie Bokern in de Dertigjarige Oorlog, die hier stevig heeft huisgehouden, heeft moeten doorstaan. Pagenstert en andere geschiedschrijvers hebben precies gereconstrueerd hoe het schooltje dat Bauer Bokern vanaf midden zeventiende eeuw moest financieren, was toegerust (slecht) en presteerde (opvallend goed). Er is zelfs tot op de cent nauwkeurig achterhaald wat de Bokerns elk jaar moesten afdragen aan de hoge heren in de bestuurscentra Lohne, Vechta, Steinfeld, Oldenburg en Münster. Want de grote boeren in deze streek waren hofhörig an die Landeswirtschaft. Horigen dus, en dat is tot halverwege de negentiende eeuw zo gebleven. Dat simpele zinnetje schiet meteen een van de grote verhalen in mijn familie aan flarden. De talloze leden van de familie Bokern hebben nooit veel verteld over onze herkomst en ons verleden, maar wisten altijd wel met trots te melden dat we van oorsprong landadel waren.

Mijn verre neef Franz-Josef laat een bulderende lach klinken als hij het hoort. De vakwerkboerderijen in de streek mogen dan imponerend zijn in hun omvang, legt hij me uit, ze vertellen bepaald niet het echte verhaal. ‘De grond rond het buurtschap was erg nat, er wilde niet veel groeien.’ Dat is terug te vinden in de boeken. Het was één grote droefenis in de streek. De veengrond werd tot in de twintigste eeuw vruchtbaar gemaakt door de toplaag droog te malen en vervolgens in brand te steken. De bijtende rookwolken van deze Westfaalse Moorbrennen reikten elk voorjaar tot aan Londen, Lyon, Wenen en Krakau. Volgens de reisschrijver Johann Gottfried Hoche behoorde Westfalen in 1800 tot de slechtste streken in heel Duitsland: ‘Hoe arm, hoe onregelmatig leven de mensen hier. Alles is troosteloos en stil.’ In 1803 trok Arthur Schopenhauer door het gebied. De filosoof, toch al niet de vrolijkste wijsgeer ooit, werd ronduit depressief van wat hij zag: ‘De eindeloze zwarte heide bevindt zich in dezelfde toestand als in de tijd van de chaos. Het eten is een opgave, de dorpen zijn smerig, overal lopen bedelaars. We zijn blij dat we deze woeste en onbewoonde omgeving weer kunnen verlaten.’ Ludwig Kohli publiceerde in 1824 een heus handboek over de streek. Hij schreef over de mentaliteit van de Westfalers: ‘De lokale bewoner is weinig ondernemend, doet zwoegend zijn werk, is zwaar van lijf en, zoals men zegt, ook van geest.’

Veel meer mensen willen weg uit deze ‘woeste en onbewoonde omgeving’, vooral jonge ambitieuze mannen die de dupe zijn van het rigide erfrecht in de streek. Om versplintering van de vaak schamele bezittingen te voorkomen was bepaald dat de oudste zoon de boerderij, het pachtrecht op de grond en alle toebehoren erfde. De andere kinderen van de vaak kroostrijke gezinnen hadden het nakijken en moesten hun kostje bij elkaar scharrelen als dagloner in het boerenbedrijf of in het veen. Zo ontstond er een bonte verzameling van mensen altijd op zoek naar een klus: dagloners of Heuerleute, zoals ze in de streek werden genoemd, aangevuld met bedelaars, zigeuners, scharrelaars en scharensliepen. In Cloppenburg werd bijvoorbeeld in de late achttiende eeuw bericht over rondtrekkende bendes van, het is te mooi verwoord om te vertalen, herrenlose Knechte und verlassene Dirnen. Deze Heuerleute en Habenichtsen trokken in hordes naar Nederland: aan het begin van het seizoen staken in een paar dagen tijd wel 25.000 mannen de Ems en de Vechte over richting de grens. Ze gingen veelal in de noordelijke provincies aan de slag als boerenknecht of turfsteker. Het is nog steeds een begrip in Westfalen: dit waren de zogeheten Hollandgänger. Veel van deze Hollandgänger zijn later manufacturenhandelaar geworden. Want wat wel wilde groeien op de arme grond rond Lohne, was vlas. Boerengezinnen zaten de hele winter achter het weefgetouw om dat vlas tot linnen te weven. Nederlandse huisvrouwen waren zeer te spreken over de hoge kwaliteit van deze stof, en zo ontstond er een levendige handel in linnen. De ambulante verkoop van de eerste jaren werd al snel markthandel, eenvoudige opslagplaatsen groeiden uit tot magazijnen of winkels, en naast stoffen gingen de Hollandgänger manufacturen en accessoires verkopen. Zo’n nering kon bijzonder succesvol zijn, bewezen de pioniers Lampe, Voss, Sinkel en later de Brenninkmeijers. Allemaal mannen die uit dezelfde streek kwamen, en opgroeiden op net zo’n vakwerkboerderij als mijn voorouders.

Heinrich Bokern heeft zich in die traditie gevoegd, zo lijkt het op het eerste oog, maar dat klopt toch niet helemaal: hij was namelijk geen boerenzoon meer. Zijn vader is zijn werkzame leven waarschijnlijk wel begonnen als Heuermann, maar heeft zich weten op te werken tot ondernemer. In Duitsland staat deze voorvader geregistreerd als Wirt, caféhouder of herbergier, in de Nederlandse archieven wordt hij logementhouder genoemd, en in de Belgische bevolkingsadministratie is het nog iets chiquer: daar staat hij te boek als hôtelier. Het dorp kende in die tijd veel keuterboertjes die ook weleens een biertje schonken of een passant aan onderdak hielpen, maar de vader van Heinrich Bokern had een heus etablissement, weet archivaris Karl-Heinz Heseding van het gemeentearchief in Lohne. Hij kent zelfs de roepnaam nog van deze waard: Kessings Bernd, een naam die in verbasterde vorm verwees naar stamvader Kersting. ‘Gaststätte Kessings Bernd. Die kennt jeder hier im Dorf.’ Het café stond ook bekend als Zur Rampe. Hij tovert meteen een foto van de uitspanning tevoorschijn. Het was een indrukwekkend pand, gelegen aan de Keetstrasse 40 in Lohne, aan de uitvalsweg naar het buurtschap Bokern. Volgens Heseding was dit voor boeren in de verre omtrek de plek om hun vee te verkopen, want met de Rampe, een hellingbaan, konden ze het vee eerst op karren en later in treinwagons laden. Het is Kersting Bokern geweest die het café in 1837 heeft gesticht. En hoewel het etablissement niet meer bestaat, kent het hele stadje de uitgaansgelegenheid nog. In alle volgende generaties kreeg de oudste zoon en erfgenaam steevast de naam Bernard of Bernd, dus bleef het café tot de sluiting in 2005 in de volksmond bekend als Kessings Bernd.

Het Industrie Museum Lohne legt in die weken de laatste hand aan een tentoonstelling over de komst van de spoorwegen naar het stadje, en de invloed van die spoorverbinding op de bedrijvigheid in de omgeving. Er is een dikke catalogus in de maak met verhalen over de bedrijven die hier waren gevestigd. Een hoofdstuk gaat over drie horecazaken die rond het spoor zaten. Ook Kessings Bernd wordt daarin uitgebreid beschreven. ‘Die Viehrampe als Lebensnerv der Gaststätte Zur Rampe’ is het stuk getiteld. Het verhaal is niet alleen gebaseerd op archiefstukken, maar ook op een interview met Rosl Meyer, lid van de laatste generatie die is opgegroeid in het café. Rosl is een verre nicht van mij, weet Karl-Heinz Heseding. De tekst in de catalogus begint al meteen goed: ‘Kessings Bernd was een instituut in Lohne.’ En dat was vooral omdat de Gaststätte het kloppend hart was van de veehandel in de streek. Heinrichs vader was kennelijk een echte entrepreneur. De veemarkt vond hier al plaats, hij heeft bedacht dat deze plek daarom een mooie locatie was voor een café. Dat was een goed idee: volgens het artikel was Kessings Bernd destijds een beliebte Lohner Kneipe. Heinrich was dus geen arme boerenzoon meer, maar nakomeling van een succesvol ondernemer. Het roept opnieuw de vraag op waarom hij is vertrokken.

Rosl Meyer, een vlotte vijfenzestigjarige vrouw, staat me enthousiast te woord en vertelt honderduit over haar jeugd in het café. Tot 1954 was het pand nog in originele staat, ze heeft het nog net meegemaakt. ‘Sommige muren waren van leem. Het was er altijd koud en vochtig.’ De gelagkamer was hooguit 7 bij 8 meter, kan ik uittellen aan de hand van de plattegrond die ze heeft meegebracht. De keuken, pal achter de bar, bediende gezin en café. De wc zat in een gebouwtje in de tuin en was alleen bereikbaar via de keuken en de bijkeuken. Ook de gasten moesten op deze wc hun behoefte doen, zij banjerden dus de hele tijd door deze leefruimtes. In de beginjaren van de televisie liepen de vaste klanten zelfs zonder blikken of blozen door naar de woonkamer om voetballen te kijken. Rosl Meyer: ‘Privacy hadden we niet, in het geheel niet.’ Achter het café zaten drie kleine kamertjes. Dat moeten de kamertjes zijn die in de beginjaren werden verhuurd aan passanten, een verhuur waarmee Kessings Bernd niet alleen meer een cafébaas was, maar een logementhouder of zelfs een heuse hotelier.

==

==

Kneipe Kessings Bernd in Lohne, jaren vijftig.

==

Rosl Meyer weet niet waarom Heinrich Bokern is ausgewandert. Haar broer Dieter gaat een dag later langs bij een bijna honderdjarige vriend van de familie, in de hoop dat hij nog verhalen kent uit de overlevering, maar ook dat levert niks op. Samen met mijn nieuwe neef en nicht en met de hulp van de gemeentearchivaris weten we wel de stamboom uit die tijd compleet te maken. Volgens Pagenstert had het gezin van Kessings Bernd maar twee kinderen, maar de hoogleraar was kennelijk niet onfeilbaar: het blijken er vier te zijn geweest. De oudste zoon, Clemens, komt in geen van de boeken voor. Een vreemde omissie, want hij is de erfgenaam, de andere kinderen hadden het nakijken. Het is een belangrijke ontdekking, want dat moet de reden zijn geweest waarom Heinrich op zoek is gegaan naar een andere toekomst. Hij had overigens een goed argument om die toekomst in het buitenland te zoeken. Rond 1870 begon Otto von Bismarck de Kulturkampf tegen de katholieken, hij vreesde dat ze de pas gewonnen eenheid van Duitsland zouden ondermijnen. Het mondde uit in een ware staatsterreur. De kanselier voerde bovendien een dienstplicht in van maar liefst drie jaar. Katholieken was dat een gruwel, want ze moesten dienen onder protestantse officieren. Nog erger: in 1870 lokte Bismarck een oorlog uit met Frankrijk, een strijd waarbij zo’n 100.000 Duitse militairen het leven lieten. Het is bekend dat onder meer Anton Dreesmann, Johann Peek, Heinrich Cloppenburg en Anton Kreijmborg vanwege deze legerdienst al op jonge leeftijd naar Nederland zijn geëmigreerd. Het zou ook voor Heinrich de doorslaggevende reden kunnen zijn geweest om, net als dorpsgenoot Anton Kreijmborg, zijn heil te zoeken in het westen.

De Heuerleute en Hollandgänger trokken ook naar de grote steden in het buitenland vanwege het vrije, om niet te zeggen bandeloze leven. Ik lees het in een zedenprekerig pamflet uit 1871 over de risico’s waar deze jongens aan werden blootgesteld. Het vermakelijke drukwerkje is van de hand van pater Hubert Meurer. De zieleherder komt met zijn waarschuwing omdat het in zijn ogen gaat om ‘jonge, onervaren mensen in de leeftijd van 15 tot 25 jaar, in de gevaarlijkste periode van het leven, waarin met de toenemende kracht van het lijf de zinnelijke opwinding zich zo machtig ontwikkelt’. Het begint al tijdens de lange treinreis naar het buitenland, weet hij. Want dan doden de mannen de tijd ‘met het drinken van brandewijn, het bezigen van ruwe taal en het zingen van frivole liederen’. Maar hij vreest toch vooral dat jongens van deze leeftijd geen weerstand kunnen bieden aan de ‘sensuele aansporingen van de grote steden’ en ‘het zedenbederf dat zich voordoet in de streken die deze arbeiders bezoeken’. Het geschrift zal de jongeren niet hebben tegengehouden, maar juist hebben gestimuleerd om naar het buitenland te gaan. In de grote steden vinden ze alles waar het ze in stadjes als Lohne aan ontbreekt, horen ze nu van een betrouwbare bron, namelijk van een priester. Menig jongere zou onmiddellijk zijn koffers pakken en richting het beloofde land gaan. Ook vandaag nog.

==

Kessings Bernd heeft zich met zijn beliebte Lohner Kneipe succesvol ontworsteld aan het boerenbestaan. Maar dat betekent nog niet dat er in Lohne genoeg toekomst is voor al zijn kinderen. Het buitenland lonkt: andere Westfalers zijn erg succesvol in Nederland, en die verhalen gaan vast over de toog van de Kneipe waar Heinrich opgroeit. Zijn broer Bernard is de pionier: hij emigreert al in 1862, om in 1870 zijn eigen winkel te beginnen in Haarlem. Heinrich volgt, gaat bij zijn oudere broer in de leer, en legt in 1876 in dezelfde stad de basis voor zijn keten van manufacturenzaken.

==

==

2
Lage prijzen, hoge omzetten

Bernard Bokern is nog maar negentien jaar als hij op 12 augustus 1862 voor het eerst wordt ingeschreven in het vreemdelingenregister in Amsterdam. Er zijn nog geen pasfoto’s, daarom heeft de dienstdoende ambtenaar vlijtig de belangrijkste lichamelijke kenmerken van de vreemdeling op papier vastgelegd: Bernard is 1 meter 67, heeft een hoog voorhoofd, is blond en heeft blauwgrijze ogen. En hij is, ook belangrijk, belijdend katholiek. De Westfaler krijgt keer op keer een nieuwe verblijfsvergunning. Hij verblijft van 1862 tot 1865 in Amsterdam, steeds op hetzelfde adres, en in 1869 wordt hij hier nog een keer ingeschreven. Hij woont op de Nieuwendijk 192, en dat maakt duidelijk dat hij net als zoveel van zijn streekgenoten is geëmigreerd om het vak van manufacturenhandelaar te leren. Want op dit adres zit dan manufacturenzaak A. von der Möhlen. Een naam die in de geschiedenis is verdwenen, maar de broers Anton en Joseph von der Möhlen blijken echte pioniers te zijn geweest. Ook zij zijn afkomstig uit Westfalen. Ze openen al in 1836 hun eerste zaak in Nederland, drie jaar voor Clemens en August Brenninkmeijer zich zouden vestigen in Sneek. De broers Von der Möhlen hebben niet voor niets een zaak aan de Amsterdamse Nieuwendijk: hier heeft Anton Sinkel zijn eerste grote winkel gevestigd en dat werkt als een magneet op de andere Westfaalse winkeliers. Deze manufacturenhandelaren hebben elkaar nooit als concurrent gezien, maar zijn er juist van overtuigd dat ze samen sterker staan. Ze kruipen dan ook steevast bij elkaar. Het zijn allemaal ondernemers die over dezelfde vernieuwingsdrift beschikken als de pionier. Met hun moderne, helverlichte winkels en de nouveautés die ze brengen zijn ze de voorbode van de nieuwe tijd. Het moet een onweerstaanbare aantrekkingskracht hebben uitgeoefend op ambitieuze jongemannen als Bernard en Heinrich Bokern.

Een van de grote troeven van de Westfaalse winkeliers is de introductie van vaste prijzen. Die simpele ingreep is van groot belang geweest voor de ontwikkeling van het grootwinkelbedrijf en de modernisering van de middenstand in Nederland. Het fenomeen wordt meestal toegeschreven aan Anton Dreesmann, maar de Westfaler blijkt het concept te hebben gekopieerd van Anton en Joseph von der Möhlen. Dreesmann wilde het helemaal anders doen dan traditionele winkeliers: hij wilde zijn geld verdienen door veel te verkopen tegen lage prijzen. ‘Mogelijk heeft hij de successen van anderen trachten te analyseren om van daaruit zijn eigen handelsvisie te creëren,’ schrijven de geschiedschrijvers van V&D, Philippe Hondelink en Richard Otto. Eén bedrijf in Amsterdam moet hem zeker zijn opgevallen, en wel dat van A. von der Möhlen. ‘Dit bedrijf paste namelijk al onderdelen van Antons latere handelsvisie met succes toe.’ De broers Von der Möhlen hanteren al sinds de start van hun bedrijf in 1836 vaste, lage prijzen. Dreesmann heeft zijn leertijd gebruikt om dat te kunnen bestuderen. Daarvoor hoefde hij niet ver te lopen: de Westfaler was van 1870 tot 1875 in de leer in een manufacturenzaak op de Nieuwendijk 164, slechts een paar panden verwijderd van de zaak van A. von der Möhlen. Bernard Bokern zat nog dichter bij het vuur: hij liep elke dag mee met deze pionier.

Bij zijn inschrijving in het vreemdelingenregister als handelsbediende heeft Bernard een reden van verblijf moeten opgeven. Daar heeft hij niet veel tijd aan verspild: in de drie vreemdelingenregisters waar hij in voorkomt is de reden steeds dezelfde: ‘om in genoemde betrekking werkzaam te zijn’. Hij woont boven de winkel. Dat kan ook makkelijk, want in het pand zat eerder het fameuze logement De Zon. Dit filiaal van A. von der Möhlen is ernaar vernoemd, en ook die naam heeft Anton Dreesmann later schaamteloos overgenomen. Het moet een knusse bedoening zijn geweest in het vroegere logement. Behalve Joseph von der Möhlen, zijn vrouw en hun zeven kinderen hebben er tussen 1864 en 1869, de jaren waarvan de aktes zijn bewaard, 25 personeelsleden boven de winkel gewoond. In de memoires van de oude Anton Dreesmann is te lezen hoe dat inwonen is geweest: ‘De verhouding tussen patroons en personeel mocht met recht patriarchaal worden genoemd. Al het personeel was intern, en at met den patroon en zijn vrouw aan tafel, gerangschikt volgens rang en anciënniteit.’ Rijk zijn de jongens in deze leerjaren niet geworden. Dreesmann: ‘Veel geld heb ik er niet verdiend: het eerste jaar nihil, het tweede jaar vijftig gulden, en het derde jaar vijf en zeventig gulden.’ En dan maken ze ook nog eens lange dagen. Winkels zijn open van acht uur ’s ochtends tot tien uur ’s avonds, en zaterdags vaak nog langer. Ook op zondag moet gewoon worden gewerkt, al is dat meestal maar een halve dag. Dreesmann schrijft met het nodige understatement dat ‘vrije tijd niet al te ruim werd toegemeten’.

De Westfaalse jongens verdienen misschien niet veel maar ze houden wel veel over aan hun leertijd, stelt hoogleraar en migratiedeskundige Marlou Schrover in Een kolonie van Duitsers, een boek dat onder meer de opkomst van de Westfaalse manufacturenhandelaren in Utrecht beschrijft. ‘Hun beloning bestond uit de mogelijkheid die ze kregen om te leren hoe ze in de toekomst een eigen bedrijf moesten leiden, en uit financiële steun bij de start van zo’n onderneming. De winst voor de werkgever was, dat hij een loyale en goedkope arbeidskracht had en, na de start van het nieuwe bedrijf, een afzetpunt voor de productie van de eigen ateliers.’ Deze mogelijkheid werd alleen geboden ‘aan getalenteerde mannen die een (familie)band met de bedrijfseigenaar hadden’. Zo’n onderlinge band is er waarschijnlijk ook in deze geschiedenis: Bernard is natuurlijk niet op de bonnefooi naar een grote stad in een vreemd land getrokken. De families hebben elkaar vast gekend in Westfalen: de vader van Anton en Joseph von der Möhlen en de vader van Bernard en Heinrich Bokern hadden ongeveer dezelfde leeftijd, waren allebei succesvolle ondernemers en woonden maar tien kilometer bij elkaar vandaan.

==

==

Schets van de entree van manufacturenbazar De Zon door Abraham Salm, 1892.
(Beeld afkomstig van Stadsarchief Amsterdam)

==

Dankzij de opleiding raken deze Westfaalse leerlingen ervaren in inkopen, verkopen, voorraadbeheer en boekhouding. Ze maken kennis met grossiers, leveranciers en fabrikanten. Ze zien hoe ze kunnen inspelen op de laatste modes, worden gekneed in het inrichten van winkels en etalages en leren de geheimen van adverteren. Ze raken vertrouwd met personeelswerving, leren om te gaan met grote groepen medewerkers en hoe ze een eigen atelier moeten opzetten. Verder doen ze kennis op van het maken en vermaken van kleding en accessoires, in die tijd heel belangrijk. En ze leren natuurlijk goede kwaliteit materialen, stoffen en kleding herkennen. Het is een heel andere leerschool dan ze zouden hebben gekregen bij een Nederlandse zaak. Traditionele Nederlandse winkels zijn in die tijd gesloten bolwerken. Ze adverteren niet en hebben geen etalages. Artikelen zitten opgeborgen in kasten en lades, en het is de verkoper die bepaalt wat de klant te zien krijgt. Vervolgens komen verkoper en klant door middel van loven en bieden tot een prijs. De Westfaalse winkeliers opereren heel anders. Ze doen niet aan onderhandelen, maar bieden tegen een vaste prijs gestandaardiseerde producten aan met een gegarandeerde kwaliteit. Het verleiden vindt niet pas plaats tijdens het verkooppraatje, maar al veel eerder: in advertenties, door het etaleren van hun artikelen in helverlichte etalages en toonkasten, en door de consument hebberig te maken met telkens weer de laatste nouveautés. Bij deze winkeliers ligt de focus niet op de verkoop, maar juist op de inkoop: het is van groot belang om gewilde producten in te slaan tegen een gunstige prijs. Anton Dreesmann heeft deze filosofie in zijn memoires eenvoudig samengevat: ‘Lage prijzen, hoge omzetten.’ Nederlandse winkeliers begrijpen pas hoe succesvol die aanpak is als de winkelstraten in het hele land al zijn geplaveid met Westfaalse manufacturenzaken en warenhuizen.

==

Tussen 1865 en 1869 heeft Bernard Bokern geen inschrijving meer nodig in het vreemdelingenregister van Amsterdam. Na drie jaar als handelsbediende kan hij aan de slag als handelsreiziger en gaat hij heel West-Europa door. De manufacturenzaken zijn in die tijd voortdurend op zoek naar de nieuwste modes, en die komen in het ingeslapen Nederland van toen bijna per definitie uit het buitenland. De textielindustrie in Twente, Tilburg, Haarlem en Leiden produceert vooral garens en stoffen, of degelijk Hollands spul zoals borstrokken, lange onderbroeken en wollen dekens. Duitsland, Frankrijk, België en Engeland kennen tal van fabriekjes die vooroplopen in de nieuwste modetrends en een hoge kwaliteit leveren. Het is aan de handelsreiziger van een winkelketen om contact te onderhouden met deze fabriekjes, en afspraken te maken over modellen, dessins, aantallen, levertijd, verscheping en prijzen. Met drie eigen zaken en een aantal wederverkopers heeft de firma A. von der Möhlen genoeg volume om zelf zijn spullen in te kopen. Een door de wol geverfde handelsreiziger is dan onmisbaar.

Bernard moet een enorme kennis van zaken hebben opgebouwd, want het assortiment van A. von der Möhlen was bijzonder breed, zoals is op te maken uit de advertenties. De winkels verkopen jassen, mantels, capes, bont, blouses, rokken, allerlei soorten hoeden en mutsen, sjaals, stropdassen, lingerie en wollen goederen, bloemen, linten en veren, paraplu’s en parasols, en luxe stoffen. Ze voeren bovendien tal van kledingstukken en accessoires die we nu niet meer kennen, of in ieder geval niet onder deze benamingen. Frans is de taal van de mode en de Westfalers nemen die taal moeiteloos over: de Frans-Duitse vete heeft in de wereld van de manufacturen nooit bestaan. Jassen worden mantilles, mantelets of sorties-de-bal genoemd, een cape heet steevast een paletot. Ze verkopen geen sjaals maar châles of châles-longs. Haarstukjes, riemen en kettingen dragen prachtige namen als chignons en chatelaines. De Westfalers meten een man geen kostuum aan maar een costume, en de stropdas die daarbij hoort heet een cravate. De bijbehorende sjaal, zo eentje als Aristide Bruant draagt op het beroemde affiche van Toulouse-Lautrec, is natuurlijk niet zomaar een sjaal maar een foulard. De namen van accessoires als parapluies en parasols zijn inmiddels ingeburgerd. Dat is anders met de entoutcas: een parasolletje dat bescherming biedt tegen zowel zon als een licht regenbuitje. Het was in die tijd een gewild accessoire voor beter gesitueerde vrouwen.

Het is ongetwijfeld te danken aan zijn functie als handelsreiziger dat Bernard Bokern in Haarlem terecht is gekomen. De zaak van A. von der Möhlen aan de Grote Markt in Haarlem is de hoofdvestiging van de kleine keten. De ingekochte stoffen, kleding en accessoires worden opgeslagen in het pakhuis dat de Von der Möhlens in 1836 meteen bij de aankoop van hun eerste pand aan de Grote Markt erbij hebben genomen. Bernard moet hier vaak zijn geweest. Tijdens die bezoeken aan Haarlem zal hij Dorothea van der Molen hebben leren kennen, een echt Hollands meisje dat al hard op weg is de droom te verwezenlijken die ze deelt met Bernard: een succesvolle winkel exploiteren. Dorothea is al ondernemer: ze heeft een winkel in ‘garen, band en modes’ volgens het adresboek van Haarlem van 1869. Samen vormen ze een gouden koppel. Bernard is opgeleid bij een grote manufacturenzaak en heeft tal van contacten opgedaan, ook bij leveranciers in het buitenland, Dorothea heeft al een winkel en daarmee naamsbekendheid. Het is misschien een enigszins pragmatische liefde, maar het is wel een verbintenis die het mogelijk maakt om samen een manufacturenzaak te beginnen aan de Anegang, een van de populairste winkelstraten in de stad.

==

==

Hoek van de Anegang en Grote Houtstraat te Haarlem in 1870.
(Beeld afkomstig van Noord-Hollands Archief/Kennemerland)

==

Haarlem is in die tijd weer opgekrabbeld na een lange periode van verval. Vooral de komst van het spoor in 1839 heeft voor een kentering gezorgd. De stad wordt een magneet voor nieuwe industrie dankzij de goede verbindingen: er komen machinefabrieken, scheepswerven, rubberfabrieken, glasbewerkers, producenten van zeep, eau-de-cologne en parfum, en later ook margarinefabrieken en cacaoverwerkers zoals Droste. De aantrekkende economie zorgt ervoor dat de bevolking na tijden van krimp weer begint te groeien: in 1800 telt de stad 20.000 inwoners, in 1880 is dat aantal bijna verdubbeld tot zo’n 38.000. De middenstand profiteert van de bevolkingsgroei en de opbloeiende economie. Katholieke ondernemers hebben het tij mee. In 1853 wordt in Nederland de bisschoppelijke hiërarchie hersteld en dat geeft de bevolkingsgroep weer een eigen, gerespecteerde plek in de samenleving. De Haarlemse katholieke gemeenschap bloeit helemaal op, want de stad krijgt een bisschopszetel. Zeventien jaar later is het klimaat voor deze ondernemers helemaal gunstig. De katholieken hebben hun emancipatie namelijk bijzonder serieus genomen: het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie markeert het begin van het Rijke Roomse Leven. Ook in Haarlem. Het is een prettig contrast met Duitsland, waar de katholieken het juist bijzonder moeilijk hebben.

Bernard kan zijn Dorothea paaien met het geld waarover hij plotseling komt te beschikken. In het najaar van 1868 overlijdt namelijk zijn oudste broer Clemens, hij was nog maar 26. In de archieven is zelfs te vinden waaraan de enig erfgenaam is overleden: Schwindsucht, een volkse benaming voor tbc. Na zijn overlijden is Bernard opeens degene die recht heeft op de Kneipe en alles wat daarbij hoort. Het moet tot spoedberaad hebben geleid in de familie, misschien wel meteen na de begrafenis, als alle betrokkenen toch bijeen zijn. Bernard hapt echter niet toe. Hij woont dan al zes jaar in Nederland en heeft het naar zijn zin in zijn nieuwe stiel en zijn nieuwe land. Heinrich, de volgende in lijn, laat zijn rechten evenmin gelden: hij wil net als Bernard een bestaan opbouwen in Nederland. Het café vervalt uiteindelijk aan de laatst overgeblevene, hun zus Maria, zij wordt Erbe der Wirtschaft. Volgens een emigratiedeskundige uit Lohne kwam die situatie vaker voor en werden de Hollandgänger dan voor een mooi bedrag uitgekocht. Zo krijgen Bernard en Heinrich het geld om een eigen bedrijf te beginnen.

==

In 1870 begint Bernard Bokern zijn eigen manufacturenwinkel in Haarlem. De zaak krijgt de naam Bokern-van der Molen, want zijn vrouw Dorothea heeft een belangrijk aandeel in de onderneming. Zes jaar later begint Heinrich drie straten verder net zo’n zaak onder de naam H. Bokern. Hij is dan nog vrijgezel, maar dat zal niet lang meer duren. Ook hij vindt een Nederlands meisje, al moet hij er helemaal voor naar Luik.

==

3
Een vrouw met een verhaal

Wallonië is in die jaren het kloppend hart van het West-Europese vasteland. De regio heeft de industrialisatie omarmd en maakt een ongekende bloei door. Vlamingen die werk zoeken, moeten met de pet in de hand de taalgrens oversteken. En dat doen ze en masse: het zijn de gastarbeiders van die tijd. Luik floreert door de kolenmijnen rond de stad en de hoogovens, die soms midden in woonwijken op intimiderende wijze hun vuur staan te spuwen. De stad wordt bovendien omgeven door twee streken die in de negentiende eeuw een belangrijk positie hebben verworven in de mode-industrie. Het nabijgelegen Verviers was in die tijd een belangrijk centrum van de textielindustrie voor de zuidelijke Nederlanden. De omgeving van Luik stond bekend om de productie van chapeaux de pailles, oftewel strohoeden. Manufacturenhandelaren, inkopers en handelsreizigers als Bernard en Heinrich Bokern, die op zoek zijn naar stoffen van een uitzonderlijk hoge kwaliteit of jagen op de nieuwste modellen hoeden, komen als vliegen op deze stroop af. De bedrijvigheid trekt ook werkkrachten van elders aan, zoals meisjes uit Valkenburg die in de mode willen.

==

==

Heinrich Bokern op latere leeftijd.

==

Wollaken is een sterke en duurzame stof die bovendien goed warm houdt. Manufacturenhandelaren verkopen het aan de meter en gebruiken het als basismateriaal voor ‘gemaakte kleding’. De wollakenindustrie in Wallonië is geconcentreerd in plaatsjes langs de Vesdre, een riviertje ten oosten van Luik. Het zachte water afkomstig uit de Eifel en de Hautes Fagnes of de Hoge Venen is namelijk zeer geschikt om wol mee te ontvetten. Een belangrijk nevenproduct van deze industrie vormen de vilten hoedjes, in die tijd zeer gewilde hoofddeksels. In en rond Eupen, even stroomopwaarts van Verviers, ontwikkelen de bewoners een specialisme in het verwerken van vlas tot fijn linnen. Het weven van wollaken en vlas is lange tijd een uiterst ambachtelijk werk, maar het is in dit gebied, zo meldt het streekmuseum met veel trots, dat de Brit William Cockerill in 1797 de eerste mechanische weefmachines op het Europese vasteland installeert. In 1816 komen de stoommachines, en ook daarmee loopt de regio voorop. De fabrieken zijn door de mechanisatie in staat grote hoeveelheden wollaken en linnen te leveren van constante kwaliteit. Het gebied is daarmee interessant voor manufacturenzaken, zelfs voor ketens.

Ook grote Nederlandse zaken drijven in die tijd graag handel met fabrieken langs de Vesdre. De grootboeken van Peek & Cloppenburg tonen het aan: tussen 1881 en 1886, de jaren waarvan de boeken bewaard zijn gebleven, doen deze succesvolle Westfaalse winkeliers zaken met maar liefst zeven leveranciers langs dit verder vrij onbeduidende riviertje. De bedrijven waar ze bij inkopen zijn gevestigd in Verviers en Eupen, maar ook in dorpen en gehuchten als Thimister, Dison, Vijssen en Francomont-Ensival. Hoewel de tijden van bloei allang tot het verleden behoren, is de grandeur van toen er nog steeds te bespeuren. Verviers en Eupen zijn plaatsen die toch net wat meer allure hebben dan doorsnee provinciestadjes, en zelfs in het gehucht Pepinster is die rijke historie nog niet helemaal verdwenen. In dit dorpje staat de imposante ruïne van de textielfabriek La Textile Pepinster. Alleen de naar schatting 200 meter lange gevel, die lichtjes meebuigt met de oever van de Vesdre, staat nog overeind. Het is een schitterende art-decogevel: het bewijs dat hier zelfs in de eerste decennia van de twintigste eeuw nog fors geld werd verdiend in de textiel, en bovendien een aanwijzing dat de fabrikanten toen nog steeds de vinger aan de pols van de tijd hadden. Dat waren overigens Nederlandse fabrikanten: La Textile Pepinster is lange tijd geleid door nazaten van de Maastrichtse aardewerkfabrikant Petrus Regout.

Van de strohoedenindustrie langs de Geer is weinig meer terug te vinden, maar dit was dan ook een huisindustrie. Het gebied ligt noordwestelijk van Luik en schurkt tegen de Nederlandse grens aan. De Geer is bij ons bekend als de Jeker, het riviertje dat Maastricht zijn Jekerdal heeft geschonken. In België vormt de Jeker de taalgrens, vandaar dat de Vlaamse en de Waalse naam door elkaar worden gebruikt. Aan dit riviertje worden in die tijd de strohoeden gemaakt die in de negentiende eeuw zo populair zijn bij mannen, vrouwen en kinderen. In dorpjes als Glons, Bassenge, Wonck en Roclenge sur Geer verdienen in de eerste decennia van de negentiende eeuw tussen de 18.000 en 20.000 mensen hun geld in de strohoedenindustrie. De streekbewoners beperken zich namelijk niet tot de productie van deze hoeden, ze nemen ook de verkoop ter hand. Bewoners trekken Europa in om in grote en kleine steden in ateliers hoeden op te maken, of eigen winkels te beginnen. Ook in Amsterdam zijn ze actief. Niet alleen met ambulante verkoop, ze hebben vaak hun eigen winkels. Zo zit op de Amsterdamse Nieuwendijk de winkel van Joseph Frenaij, de familie stamt uit Roclenge-sur-Geer, aan de Vlaamse kant van het riviertje Rukkelingen-aan-de-Jeker genaamd. Joseph Frenaij heeft tientallen jaren strohoeden verkocht op de Nieuwendijk. Hij zat er ook in de tijd dat Bernard Bokern in Amsterdam het vak van manufacturenhandelaar leerde. De twee moeten elkaar hebben gekend. De winkel van Frenaij zat op de Nieuwendijk 194 en de man woonde boven de zaak. Bernard werkte en woonde op nummer 192. De firma A. von der Möhlen en hun handelsreiziger Bernard Bokern wisten dus precies waar ze moesten zijn in en rond Luik als ze strohoeden wilden inslaan. Die adresjes heeft Bernard later doorgespeeld aan zijn broer Heinrich.

Maria Elisabeth Heijnraets woont nog maar kort in Luik als ze Heinrich Bokern leert kennen. De van oorsprong Valkenburgse is de dochter van een timmerman die zich later zal ontwikkelen tot aannemer. Als ze zestien is overlijdt haar moeder. Haar beide broers werken, dus zij zal de huishoudelijke taken op zich hebben genomen. Maar ze wil meer. Op 6 maart 1877 verhuist Maria naar Luik, ze is net eenentwintig. Ze heeft onderdak: ze trekt in bij haar broer Gilles Jacques Hubert Heijnraets en diens vrouw Marie Catharine Camps. Gilles, waarschijnlijk gewoon Giel in het Limburgs, heeft een paar jaar in Kerkrade in de mijnen gewerkt voor hij naar België vertrekt. In Luik woont hij aan de Quai Orban 18. Het is in het zuidoosten van de stad, aan de smalle tak van de Maas. Slechts een paar honderd meter zuidelijker voegt dat zachte water van de Vesdre, dan lichtelijk vervuild met het vet uit schapenvachten, zich samen met de Maas. Gilles woont waarschijnlijk in een arbeiderswoning van de Société métallurgique l’Espérance, het mijnbouw- en staalbedrijf dat in die tijd alle grond langs de Quai Orban in bezit heeft en daar een enorme hoogoven exploiteert. Hier werkt Gilles als tailleur de pierre ofwel steenhouwer, en klopt hij de cokes waar de hoogoven op draait.

Maria is modiste, in het Nederlands een hoedenmaakster, een vak waarmee ze volop werk kan vinden in Luik en omgeving. De strohoeden die ze langs de Geer vlechten en de vilten hoedjes die ze langs de Vesdre uit vervilt wol, karton en stoom vormen, zijn eigenlijk maar halffabricaten. Modistes voorzien ze in ateliers van de linten en andere versieringen die dat seizoen in de mode zijn. Een bedrijf als Peek & Cloppenburg doet dat in eigen ateliers, maar kleinere winkeliers kopen de producten kant-en-klaar. Deze ‘opgemaakte hoeden’ zijn te koop bij groothandels in Luik die er hun eigen atelier op na houden. Wel zo makkelijk voor de inkopers: in dergelijke ateliers kunnen de handelsreizigers een veel groter assortiment hoeden inkopen dan in de fabriekjes en werkplaatsen in de provincie. Bernard leert deze adresjes al kennen in de tijd dat hij handelsreiziger is voor A. von der Möhlen. Als hij samen met Dorothea zijn eigen winkel is begonnen, gaat Heinrich bij deze ateliers langs. Zo heeft hij de liefde gevonden.

==

==

Maria Heijnraets op latere leeftijd.

==

Op 25 september 1877 reist Heinrich Bokern weer af naar het zuiden. Hij is inmiddels dertig jaar en nog steeds vrijgezel, maar die status zal snel veranderen. Hij gaat dit keer niet naar Luik om hoeden in te kopen voor de eigen winkel of de zaak van zijn broer: hij gaat er trouwen. De twee kennen elkaar van eerdere ontmoetingen in Luik, blijkt uit een interview met hun jongste zoon in het Limburgs Dagblad in 1963. Het artikel is geschreven bij de pensionering van deze Herman, dan een notabele in het Limburgse, en in het interview haalt hij herinneringen op aan zijn jeugd. Hij vertelt dat zijn ouders elkaar in Luik hebben leren kennen. Bijzonder, want als Heinrich de trein naar het zuiden neemt om te trouwen, woont Maria nog maar een half jaar in de Belgische industriestad. Het stel laat er dus geen gras over groeien: een paar vluchtige bezoekjes zijn voldoende om te besluiten tot een verbintenis voor het leven. Op 29 september 1877 treden Heinrich Bokern en Maria Heijnraets in het huwelijk. Het is het begin van een keten van gebeurtenissen die door het echtpaar in gang wordt gezet.

Maria is een vrouw met een verhaal, blijkt al snel. Het zou heel goed de haast van de twee geliefden kunnen verklaren. Maria is misschien naar Luik gekomen omdat ze hier veel sneller werk zal vinden als modiste, maar ze is waarschijnlijk toch vooral uit Nederland weggegaan omdat ze zwanger is. Als ze op 6 maart 1877 intrekt aan de Quai Orban kan ze het vast nog aardig verbergen, maar ze is dan al vijf maanden in verwachting. Het is overigens de vraag of ze in blijde verwachting is. Als ze op 20 juli het leven schenkt aan een dochtertje, maakt de bevalling haar tot een ongehuwde moeder: het kind krijgt haar achternaam. Het moet een uitkomst zijn geweest dat haar broer in Luik woont, dichtbij maar toch in een ander land met een andere taal, in een stad waar niemand haar kent. Een stad waar ze zich bovendien kan onderdompelen in een bevolkingsgroep die een gevallen vrouw vermoedelijk niet onmiddellijk verketteren zal, want een ongehuwd moederschap zal in die tijd meer zijn voorgekomen in gezinnen van mijnwerkers en staalarbeiders.

==

==

Eerste advertentie voor Heinrich Bokerns winkel in Leiden, 1877.

==