Patrick Dassen

De onttovering van de wereld

Max Weber en het probleem
van de moderniteit in Duitsland,
1890–1920

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1999 PATRICK DASSEN, DRIEHUIS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9230 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1999

##

“[...] was Gegenstand der Untersuchung wird, und wie weit diese Untersuchung sich in die Unendlichkeit der Kausalzusammenhänge erstreckt, das bestimmen die den Forscher und seine Zeit beherrschenden Wertideen”.

==

Max Weber, Wissenschaftlehre, p. 184 (1904)

Voorwoord

Dit boek gaat over de socioloog Max Weber. Les één van de sociologie is dat de mens geen geïsoleerd wezen is, maar door en door afhankelijk is van andere mensen. Zeker bij het schrijven van deze studie heb ik dat aan den lijve ervaren. De afgelopen jaren heb ik bij de totstandkoming van dit boek – de vrijwel ongewijzigde handelseditie van het proefschrift dat ik in april 1999 aan de Universiteit van Amsterdam heb verdedigd – grote steun ondervonden van vele personen en instellingen. In de eerste plaats gaat mijn dank uit naar mijn beide promotoren. Prof. dr. M.C. Brands heeft mij steeds de ruimte gegeven om mijn eigen koers te volgen, maar was tegelijkertijd een uiterst kritisch lezer met wie ik vele boeiende discussies heb gevoerd. Het meest heb ik nog zijn grote betrokkenheid gewaardeerd, die er wel de verklaring voor zal zijn dat het nooit langer dan twee dagen duurde voor hij mijn hoofdstukken had gelezen en dat hij mij tot op de laatste dag bleef bestoken met literatuur die ik “absoluut moest lezen”. Prof. dr. Arnold Labrie wil ik graag bedanken voor het vertrouwen dat hij altijd in dit project heeft gehad, maar vooral voor het feit dat hij mij in een cruciale fase heeft aangespoord een aantal wezenlijke veranderingen door te voeren. Zonder die aanzetten zou dit boek er zeker heel anders hebben uitgezien.

Verder gaat mijn dank uit naar de medewerkers van de ‘Arbeitsstelle der Max Weber-Gesamtausgabe’ in München, die mij tijdens mijn verblijf in Duitsland alle mogelijke medewerking hebben verleend bij dit onderzoek, en naar mevr. J. de Weger en mevr. J. Kalff, die mij in hun fraaie geschiedenisbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam altijd zeer behulpzaam zijn geweest. Mijn werkgever, het Duitsland Instituut bij de Universiteit van Amsterdam, ben ik zeer erkentelijk voor de vrijheid die het mij heeft gegeven om in tijden dat het iets rustiger was aan deze studie te kunnen werken.

Vele andere personen hebben mij geholpen door de gesprekken die ik met hen heb gevoerd of door het commentaar dat zij hebben gegeven op eerdere versies van dit boek. In dat verband wil ik met name noemen Wolfgang Mommsen, Gangolf Hübinger, Rita Aldenhoff, Lawrence Scaff, Thomas Nipperdey, Peter Gay, Norbert Elias, Peter Burger, Ton Nijhuis, Frits Boterman, Johan Goudsblom, Ruurd Bakker, Job Creyghton, Ronald Havenaar, Arthur Mitzman en Herman Beliën. Wouter van Oorschot wil ik bedanken voor het grote enthousiasme dat hij voor dit boek aan de dag heeft gelegd en voor zijn vastbeslotenheid het uit te geven. Heel in het bijzonder wil ik Joes Segal bedanken, die zoveel verschillende versies van deze studie heeft gelezen en de gave bezit om het leveren van sympathiek commentaar te paren aan het vellen van een genadeloos kritisch oordeel. Om weer geheel andere redenen wil ik Willem Melching, Mika Vogel, Marianne Steyer, Jaap Blansjaar (van uitgeverij Van Oorschot) en mijn ouders bedanken. Mijn grootste dank gaat uit naar Anne Marie Reuzenaar, zij weet als geen ander waarom. Aan haar en aan onze pasgeboren dochter Eva draag ik dit boek op.

==

Inleiding:
vraagstelling, methode en opbouw van de studie

Aan het begin van zijn monumentale roman Der Zauberberg (1924) voert Thomas Mann de hoofdpersoon van zijn boek, de 23-jarige Hans Castorp, ten tonele. Hij beschrijft enkele karaktertrekken van zijn held, maar maakt meteen duidelijk dat het hem niet alleen gaat om deze ene persoon, maar ook om de lotgevallen van zijn tijd, de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog: “Een mens leeft niet alleen zijn persoonlijk leven als individu, maar ook, bewust of onbewust, dat van zijn tijdperk of tijdgenoten [...]”.1

Precies dit laatste is het uitgangspunt van deze studie. De hoofdpersoon van dit onderzoek, Max Weber (1864–1920), zal worden bezien tegen de achtergrond van de tijd waarin hij leefde. Webers leven viel vrijwel samen met de geschiedenis van het Tweede Duitse Keizerrijk, dat in januari 1871 was gesticht en in november 1918, met het uitroepen van de republiek, ten onder ging. In Webers werk zijn de sporen terug te vinden van enkele cruciale ontwikkelingen van het Keizerrijk. Dit geldt vooral voor de grote politieke spanningen en voor het moderniseringsproces dat zich in dit tijdvak in volle sterkte voltrok.

In dit onderzoek wordt de aandacht gericht op dit moderniseringsproces. Het Keizerrijk maakte een stormachtige ontwikkeling door op vrijwel alle terreinen: de economie, techniek, sociale en politieke verhoudingen, wetenschap, religie en kunst. Het is deze revolutionaire overgang in een tijdsbestek van nog geen zestig jaar van een in vele opzichten nog pre-moderne, traditionele maatschappij naar een moderne, gebureaucratiseerde en geïndustrialiseerde samenleving, waar het grootste gedeelte van Webers werk om draait.

Op het moderniseringsproces werd in Duitsland verschillend gereageerd. Enerzijds werden de nieuwe ontwikkelingen verwelkomd, omdat ze een verbetering betekenden van de materiële welvaart en de levensomstandigheden. Anderzijds was er, vooral na 1890, ook veel onvrede over de moderne samenleving. Met name een groot deel van de academisch opgeleide burgerij in Duitsland, het Bildungsbürgertum, verzette zich hevig tegen de nieuwe ontwikkelingen. Hun cultuurkritiek richtte zich onder meer tegen het materialisme van de technisch-industriële wereld, de ontwikkeling van een ongeremd kapitalisme, de eenzijdig-rationele wetenschap en de vervlakking van de cultuur. Het complex van de – als zodanig ervaren – problemen waarmee het ontstaan van de moderne samenleving in Duitsland gepaard ging, is in de ondertitel van deze studie het ‘probleem van de moderniteit’ genoemd.

==

Ook in het werk van Max Weber spelen de problemen die voortkwamen uit het ontstaan van de moderne samenleving een grote rol. In deze studie is de centrale vraag wat Webers kerngedachten waren over dit ‘probleem van de moderniteit’, en vooral: hoe zijn analyse van dat probleem begrepen kan worden vanuit zijn eigen tijd en cultuur. In Webers diagnose van de moderniteit staan twee problemen centraal. In de eerste plaats het vraagstuk van waarden en zingeving in een onttoverde wereld. Door het intellectualiserings- en secularisatieproces had het christendom in de 19de eeuw zijn publieke monopoliepositie van zingeving verloren. Het coherente christelijke wereldbeeld werd verdrongen door concurrerende duidingen van de werkelijkheid, waardoor er geen sprake meer was van één vertrouwd overkoepelend waardensysteem, maar van een veelheid van met elkaar botsende waarden zonder hiërarchie. Doordat de religie wegviel als bron van vanzelfsprekende, algemeen gedeelde waarden en normen moest het moderne individu in een steeds complexer wordende samenleving in toenemende mate zelf de zin van zijn bestaan zoeken. In de tweede plaats was Weber bang dat de vrijheid van het individu bedreigd werd doordat de bureaucratie en het moderne kapitalisme een eigen dynamiek hadden gekregen waarop het menselijk handelen geen greep meer had. Deze twee problemen vormen de kern van dit boek (resp. hst. IV en V).2

De specifieke invalshoek van deze studie is dat deze problemen belicht zullen worden vanuit Webers eigen tijd, waarbij zoveel mogelijk gebruik is gemaakt van primaire bronnen en van het vele nieuwe materiaal dat in de loop van de afgelopen jaren in de Max Weber Gesamtausgabe is gepubliceerd – inclusief talloze nog onbekende brieven.3 Over Weber is bijzonder veel geschreven en ook over zijn tijd, maar veel minder over het verband daartussen. Vaak werd en wordt zijn werk als op zichzelf staand en als ‘uniek’ bestudeerd en beschreven.4

Met deze studie heb ik een boek over een historische Weber willen schrijven, dat wil zeggen over iemand van vlees en bloed, die een bepaalde familieachtergrond had, relaties onderhield met tijdgenoten die veelvuldig bij hem over de vloer kwamen en met wie hij een uitgebreide correspondentie onderhield, vele reizen maakte (onder andere naar de Verenigde Staten), geconfronteerd werd met een snel veranderende maatschappelijke en culturele omgeving, zich nauw betrokken voelde bij de politieke ontwikkelingen van Duitsland en in een bepaalde Duitse geestelijke traditie thuishoorde. Op deze manier wordt Webers vaak abstracte werk in verband gebracht met de concrete historische werkelijkheid die er de voedingsbodem voor vormde.

==

De gangbare term die voor het soort geschiedschrijving gebruikt wordt waarbij ideeën gerelateerd worden aan de politieke, sociale en culturele context waarbinnen ze zijn ontstaan, is – enigszins misleidend – ‘sociale ideeëngeschiedenis’. In zekere zin is dit soort geschiedschrijving een reactie op de meer traditionele ideeëngeschiedenis, waarbij ideeën ‘slechts’ vanuit andere ideeën begrepen en verklaard worden en men zich doorgaans weinig rekenschap geeft van de concrete historische context waarbinnen zij tot ontwikkeling zijn gekomen. De onderhavige studie is vooral een vorm van sociale ideeëngeschiedenis, maar sluit de ideeënhistorische context zeker niet uit, omdat in Webers geschriften het werk van voorgangers en tijdgenoten uiteraard ook een rol heeft gespeeld.5 De tijdgenoten van Weber die hier het meest aan het woord zullen komen zijn: Georg Simmel, Werner Sombart, Robert Michels, Friedrich Nietzsche, Thomas Mann, Alfred Weber, Ernst Troeltsch, Otto Hintze en Stefan George (en zijn kring).

Met de benadering van ideeën vanuit de historische context wordt in dit onderzoek het misschien wel meest elementaire inzicht van de sociologie toegepast, namelijk de opvatting dat mensen geen autonome wezens zijn, maar in hun denken en handelen in belangrijke mate bepaald worden door het in wisselwerking leven met andere mensen, en niet los gezien kunnen worden van hun – historisch gegroeide – maatschappelijk-culturele context. Sociologen als Georg Simmel en Norbert Elias werden niet moe dit basale gegeven van het menselijk (samen)leven te benadrukken.6 Handelingen en ideeën ontstaan nu eenmaal niet in een historisch vacuüm, maar binnen, en vaak als antwoord op, een concrete maatschappelijke context.

Natuurlijk zijn er vele verschillende factoren geweest die van invloed waren op Weber en zijn ideeën, variërend van zijn ouders, vriendenkring en de boeken die hij las, tot het geestelijk-culturele klimaat van de steden waar hij gewoond heeft, de politieke en wetenschappelijke ontwikkelingen van Duitsland in de 19de eeuw, tot en met de morele erfenis van Luther of Kant.7 Uiteraard hangt de keuze van de context sterk af van het onderwerp dat aan de orde is. Wanneer bijvoorbeeld in hoofdstuk V het probleem van de individuele vrijheid behandeld wordt, kan dit in verband worden gebracht met onder meer de hoge graad van bureaucratisering in het 19de-eeuwse Duitsland, maar ook, op een ander niveau, met het belang van de Bildungs-traditie in dat land. De keuzes van het aantal contexten zijn in principe oneindig: deze kunnen bijvoorbeeld een biografische, religieuze of ideeënhistorische invalshoek hebben. Zoals Weber zelf in zijn methodologische studies al aangaf: het is de onderzoeker die de relatie tussen bepaalde verschijnselen begrijpelijk (en controleerbaar) moet maken.8 Het gevaar hiervan is natuurlijk dat er – logisch bezien – een zekere willekeur schuilt in de keuzes die gemaakt worden. Ik kan wat dat betreft alleen maar hopen dat de verschillende contexten die in deze studie gekozen zijn, het complexe en moeilijk leesbare werk van Weber begrijpelijker en toegankelijker maken. Natuurlijk betekenen die keuzes geenszins dat daarmee andere contexten worden uitgesloten. – Uitdrukkelijk zij hier vermeld dat het in deze studie niet gaat om het aantonen van een dwingend causaal verband, waarbij de invloed van anderen op het ontstaan van Webers werk precies in kaart wordt gebracht.9 Het gaat er hier meer om, aan te tonen wat de verwantschap is met het werk van anderen en tegen welke achtergrond van bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen en intellectuele debatten Webers werk gelezen moet worden. Om één voorbeeld te geven: een belangrijk deel van Webers werk bevat een analyse van de bureaucratie. Het is niet de bedoeling om te onderzoeken door wie Weber in zijn analyses van dit verschijnsel is beïnvloed. Ook al vertoont zijn werk in dit opzicht grote overeenkomsten met dat van zijn tijdgenoot en vriend Robert Michels, het zou te ver voeren om precies te onderzoeken in welke mate Weber door Michels in dit opzicht is beïnvloed. Waar het in dit concrete geval dan om gaat, is aan te geven hoe het bureaucratie-debat in de tijd vóór de Eerste Wereldoorlog gevoerd werd, door welke maatschappelijke en politieke ontwikkelingen dat debat gestuurd werd en wat de opvallende en interessante parallellen (en verschillen) tussen Weber en Michels in dit opzicht waren.

Een consequentie van de gevolgde methode waarbij de Duitse geschiedenis en cultuur en het werk van Webers tijdgenoten in het onderzoek worden betrokken, is dat men beter in staat is om Webers positie in het Keizerrijk te bepalen. Pas wanneer zijn werk is vergeleken met dat van zijn tijdgenoten, met wie hij per slot van rekening gemeenschappelijke ervaringen deelde, krijgt Weber scherpere contouren en kan men een antwoord geven op de vraag in hoeverre zijn werk overeenkomsten vertoonde met dat van zijn tijdgenoten en in hoeverre hij wellicht ‘uniek’ was voor zijn tijd.

==

De opbouw van dit boek is systematisch en niet chronologisch. Zoals gezegd wordt de kern gevormd door de hoofdstukken IV en V, waarin het waarden- en zingevingsprobleem respectievelijk het probleem van de individuele vrijheid worden behandeld. Omdat het gaat om de relatie tussen deze problemen en de context van Webers eigen leven, tijd en cultuur, gaan er aan deze hoofdstukken drie ‘voorbereidende’ hoofdstukken vooraf waarin deze aspecten aan bod komen. Deze hoofdstukken zijn tevens bedoeld om geïnteresseerden een vrij algemene inleiding tot Webers leven, tijd en werk te bieden.

In hoofdstuk I staat Webers leven centraal, waarbij speciale aandacht zal worden besteed aan zijn complexe persoonlijkheid, zijn zenuwziekte en aan de sociale, politieke en intellectuele netwerken waarvan hij deel uitmaakte. Met name het inspirerende culturele klimaat van Heidelberg speelt daarbij een rol.

In hoofdstuk II wordt de achtergrond geschetst waartegen het centrale thema van dit boek pas begrepen kan worden. Eerst komt aan de hand van een zo concreet mogelijke beschrijving van het moderniseringsproces in Duitsland de brede maatschappelijk-culturele context van Webers leven aan de orde. Vervolgens wordt aandacht besteed aan de reacties op dit moderniseringsproces van het Duitse Bildungsbürgertum, de sociale groep waartoe Weber behoorde. Daarmee wordt in grote lijnen het ‘probleem van de moderniteit’ in Duitsland tussen 1890 en 1920 geschetst. Webers eigen analyse van dit probleem valt pas binnen dit algemene kader te begrijpen.

De centrale vraagstelling van Webers werk komt in hoofdstuk III aan de orde. Het centrale thema van deze studie, het ‘probleem van de moderniteit’, is weliswaar van groot belang voor Webers werk, maar is zeker niet het thema waaraan hij, kwantitatief gezien, de meeste aandacht heeft besteed of dat hij ergens expliciet heeft gethematiseerd. Het grootste deel van zijn studies was gewijd aan een ‘objectieve’ analyse van het specifieke karakter van de modern-westerse samenleving en cultuur: haar economie, recht, wetenschap, enz., en verder aan de verklaring van deze voor de wereld zo belangrijke en “unieke” historische ontwikkeling. Aan deze analyse in Webers werk is in de secundaire literatuur uitvoerig aandacht besteed, en ook in deze studie wordt er dus – ter wille van de coherentie – een apart hoofdstuk aan gewijd.

Waar het in dit onderzoek echter primair om gaat, is een beter zicht te krijgen op Webers subjectieve waarden en actuele vraagstellingen van waaruit hij zijn werk, dat in hoofdstuk III is beschreven, heeft verricht, – en vervolgens om die vraagstellingen te begrijpen vanuit zijn eigen tijd. Webers onderzoek naar de unieke aard en de wortels van de modern-westerse cultuur in vergelijking met andere culturen uit de wereldgeschiedenis, kwam voort uit zijn eigen preoccupaties en waarden, die weer niet los gezien kunnen worden van zijn tijd. Op deze manier wordt het motto van deze studie, dat ontleend is aan het werk van Weber zelf, op zijn eigen werk toegepast: wat waren de “waarde-ideeën die de onderzoeker [Weber] en zijn tijd beheersten?”10

Webers eerste preoccupatie komt in hoofdstuk IV aan de orde: het probleem van waarden en zingeving in een onttoverde wereld. Dit vraagstuk van het “polytheïsme” zal niet alleen op een vrij abstract niveau in verband worden gebracht met religieuze, wetenschappelijke en filosofische ontwikkelingen, maar ook met de politieke en sociale verdeeldheid van het Tweede Keizerrijk en met de Eerste Wereldoorlog, die verwelkomd werd als een bevrijding van een diep gevoelde waarden- en zingevingscrisis.

In hoofdstuk V staat Webers tweede preoccupatie centraal: het probleem van de individuele vrijheid. Dit thema, dat niet los gezien kan worden van Webers ‘tragische’ geschiedopvatting, wordt in relatie gebracht met onder meer de onstuitbare opmars van de Duitse bureaucratie die een liberalisering van de politiek tegenhield en het ontstaan van een ‘onderdanentype’ in de hand werkte, met het ‘georganiseerde’ kapitalisme, met de Bildungs-traditie in Duitsland en met het werk van enkele tijdgenoten, zoals Robert Michels, Werner Sombart en Georg Simmel.

In het laatste hoofdstuk komt een thema aan de orde dat aansluit bij het in hoofdstuk IV en V beschreven zin- en vrijheidsprobleem: als Weber al geloofde in een ‘oplossing’ van deze vraagstukken, dan werd deze geboden door grote charismatische persoonlijkheden, die door hun bovennatuurlijke gaven weer “Zauber” en nieuwe impulsen in de verstarde wilhelminische samenleving zouden kunnen brengen en tegenwicht zouden kunnen bieden aan het rationaliserings- en bureaucratiseringsproces.

In de slotbeschouwing wordt de balans opgemaakt. De kernvraag zal hier luiden: als Weber in relatie wordt gebracht met zijn tijd en cultuur, wat is er dan nog ‘eigen’ aan Weber zelf? Deze vraag kan pas beantwoord worden als Weber wordt vergeleken met het Duitse Bildungsbürgertum in het algemeen en met een aantal tijdgenoten en vrienden in het bijzonder. Daarbij zal de rode draad worden opgepakt die door dit hele onderzoek loopt: terwijl Weber een nuchtere analyse gaf van de onttovering van de modern-westerse wereld, deden de meeste van zijn tijdgenoten verwoede pogingen om die wereld opnieuw te ‘betoveren’, in welke vorm ook. In deze studie zal blijken dat er een nauwe samenhang bestaat tussen de onttovering van de wereld en deze utopische verleiding.

==

I
Webers leven
en geestelijke omgeving,
1864–1920

Inleiding

Na Webers dood schreef Ernst Troeltsch, een goede bekende van Weber, in de Frankfurter Zeitung van 20 juni 1920: “Sein Leben war wie das seines Volkes eine Tragödie [...]”.1 De man die de ‘onttovering van de wereld’ – het verdwijnen van demonen en magie uit het westerse wereldbeeld – nuchter analyseerde, werd zelf vanaf 1897, toen de eerste tekenen van een ernstige zenuwcrisis zichtbaar werden, tot aan zijn dood in 1920 hevig gekweld door “Dämonen”, “Pflagegeister”, “Satanas” en een “Schicksalsgott”, zoals hij het zelf noemde.2 Het ideaal van Weber: een van innerlijke en uiterlijke dwang ‘vrij’ en autonoom individu, heeft hijzelf in zijn eigen leven bij lange na niet kunnen verwezenlijken. Ook moest Weber, die zich zo nauw verbonden voelde met Duitsland, machteloos toezien hoe in dit land een politiek gevoerd werd waar hij het doorgaans volstrekt mee oneens was en die zou leiden tot de catastrofale nederlaag van 1918.

In dit hoofdstuk over Webers leven zal veel aandacht worden besteed aan het geestelijk klimaat waarin zijn leven zich heeft afgespeeld. Duidelijk zal worden met welke zeer uiteenlopende politieke, geestelijke en culturele stromingen Weber tijdens zijn leven werd geconfronteerd, bijvoorbeeld in zijn woonplaats Heidelberg of in het naoorlogse revolutionaire München. Tegen deze historische achtergrond kan zijn positie in het Keizerrijk scherper omlijnd worden en krijgt men tevens meer zicht op het abstracte thema van de ‘onttovering’ van de wereld: in zijn eigen omgeving zag Weber vele personen zoeken naar een nieuwe betekenis van de in hun ogen vergaand onttoverde, mechanische en verdeelde wereld. Ook Weber zelf heeft zich met name tijdens en na zijn geestelijke crisis diepgaand met zingevingsvragen beziggehouden.

Verhoudingsgewijs wordt aan de tijd vóór 1897 veel aandacht besteed, omdat tijdens dit – betrekkelijk onbekende – gedeelte van Webers leven zijn persoonlijkheid gevormd werd. In de laatste paragraaf wordt Webers persoonlijkheid beschreven, waarbij ook zijn ziekte aan de orde zal komen en de vraag in hoeverre men kan spreken van een breuk in zijn leven en werk.

De belangrijkste bron voor de beschrijving van Webers leven is nog steeds de oorspronkelijk in 1926 verschenen biografie van zijn vrouw, Marianne Webers Max Weber. Ein Lebensbild.3 Dit werk is voor Webers biografie onmisbaar, maar is tegelijkertijd tamelijk eenzijdig vanwege Marianne Webers vrijwel grenzeloze en kritiekloze bewondering voor haar echtgenoot. Daarnaast speelt haar eigen ‘feministische’ perspectief vaak een grote rol, waardoor bijvoorbeeld de beschrijving van Webers ouders wel erg zwart-wit uitvalt.4 Daarom wordt hier vooral gebruik gemaakt van de feitelijke gegevens en brieven uit haar biografie. In het algemeen zullen in dit hoofdstuk Webers – doorgaans onbekende – brieven een belangrijke rol spelen.5

==

1. Voorouders en ouders

Max Weber werd geboren op 21 april 1864 in Erfurt (Thüringen). Het ouderlijk en voorouderlijk huis zijn voor zijn leven van groot belang geweest: de eerste dertig jaren van zijn leven woonde hij, met uitzondering van drie jaar, in het ouderlijk huis en speelde zijn leven zich voornamelijk af binnen de beperkte kring van gezin en familie – dit in grote tegenstelling tot de tijd na 1893, toen hij trouwde met Marianne Schnitger, al snel hoogleraar werd en zijn vrienden- en kennissenkring zich aanzienlijk zou uitbreiden.

Weber kwam uit een welgesteld gezin, waarvan de waarden gekarakteriseerd kunnen worden als burgerlijk, liberaal en christelijk-sociaal. Zijn jonge jaren hadden een verloop zoals in vele burgerlijke gezinnen in Duitsland in die tijd gebruikelijk was: hij bezocht een humanistisch gymnasium, werd thuis sterk gestimuleerd in het lezen, er was veel aandacht voor Bildung en godsdienst en hij werd opgevoed met ‘liberale’ ideeën. Daarom noemde Weber zichzelf later, ondanks de bijtende kritiek die hij in zijn leven op de burgerij zou uitoefenen, verschillende malen toch een ‘burger’ – variërend van “Wir Bourgeois” tot een “klassenbewußter Bourgeois” of “ein ziemlich reiner Bourgeois”.6 Het is zinvol om voor Webers ‘burgerlijke’ familieachtergrond een onderscheid te maken tussen het Bildungs- en Besitzbürgertum.7 De familieachtergrond van Webers moeder kan het meest geassocieerd worden met het Bildungsbürgertum en die van zijn vader met het Besitzbürgertum.

Webers moeder, Helene Fallenstein (1844–1919), nam, zoals in burgerlijke gezinnen gebruikelijk was, het grootste deel van de opvoeding van de kinderen voor haar rekening. Weber heeft in een aantal brieven laten weten dat zij voor zijn ontwikkeling van groot belang is geweest.8 Wanneer men het leven overziet van deze vrouw, die van hugenootse afkomst was, vallen vooral haar grote religiositeit en sociale betrokkenheid op. Marianne Weber noemde haar zelfs “een heilige”.9 Helene Fallenstein moet een krachtige, zichzelf opofferende vrouw zijn geweest, die aan zichzelf én aan haar kinderen bijzonder hoge eisen stelde. Max Weber was hier in zijn jonge jaren, anders dan zijn broer Alfred, niet ongevoelig voor.10 Behalve voor haar eigen gezin heeft Helene Fallenstein zich altijd zeer ingezet voor de armen, vooral nadat ze in 1897 weduwe was geworden. In Berlijn kookte ze voor proletarische kraamvrouwen en behoorde ze tot de stichters van het Charlottenburger jeugdhuis en van de gezinsverzorgingsvereniging. Vanaf 1904 was zij, als eerste vrouw in Pruisen, werkzaam in het armenbestuur.11 Haar christelijk-sociale instelling verbond haar sterk met de latere vriend van Weber, de predikant Friedrich Naumann, die zij financieel ondersteunde. Maar ondanks haar niet aflatende inzet voor de behoeftigen in haar omgeving heeft zij steeds het gevoel gehad dat zij tekort schoot ten opzichte van haar eigen zeer hoge ethische eisen.12

Haar vader, de regeringsambtenaar Friedrich Georg Fallenstein (1790–1853), liet in 1847 in Heidelberg, aan de rivier de Neckar, een mooi huis bouwen, waarin Webers moeder haar jeugd zou doorbrengen en waarin vanaf 1910 Weber zelf zou wonen. Na de dood van zijn eerste vrouw in 1831 trouwde Georg Fallenstein in 1835 met Emilie Souchay (1805–1881). Uit dit huwelijk zou Helene voortkomen. Emilie Souchay, Webers grootmoeder dus, was de dochter van een vermogend zakenman in Frankfurt, die na zijn dood twee miljoen gulden zou nalaten.13 Zij was een diep religieuze vrouw, die uit een hugenootse familie stamde: Souchay de la Duboissière, die naar Duitsland was gevlucht.

Voor de levensloop van Webers moeders was van groot belang dat zij op zestienjarige leeftijd in het ouderlijk huis aangerand werd door de historicus Gervinus, die sinds de dood van Helene’s vader in 1853 een steeds grotere invloed op de kinderen had gekregen.14 Deze ervaring betekende voor haar een levenslange afkeer van lichamelijkheid. Na dit voorval reisde Helene naar Berlijn, naar haar geliefde en zeven jaar oudere zus Ida, die getrouwd was met de historicus Hermann Baumgarten. Hier leerde ze haar toekomstige echtgenoot, Max Weber senior, kennen. Drie jaar later, in 1863, zou ze op negentienjarige leeftijd met hem in het huwelijk treden.

==

Max Weber senior (1836–1897) was afkomstig uit Bielefeld (ten zuidoosten van Hannover). De familie Weber behoorde reeds verscheidene generaties tot de koopmans-aristocratie. De voorouders waren vanwege hun evangelisch geloof uit Salzburg verdreven en waren in Duitsland in de linnenhandel werkzaam. Ook in dit voorouderlijk huis – nu van vaders zijde – was er sprake van een religieuze gezindheid. Voor Max Weber junior zou zijn grootvader later model staan voor de ‘vroegkapitalistische’ ondernemer: het geld dat verdiend werd met de handel in – het nog huisindustrieel geproduceerde – linnen was noch een doel op zichzelf noch een teken van uitverkiezing, maar stond overwegend in dienst van een leefwijze die paste bij de stand.15 Een zoon van Webers grootvader, Carl David Weber (1824–1907) – een broer dus van Webers vader, en tevens grootvader van Webers toekomstige vrouw, Marianne – nam later het bedrijf over en maakte er, nu in Oerlinghausen, een modern bedrijf van. Deze oom van Weber zou later, in diens beroemde studie Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, als voorbeeld dienen voor het modern-kapitalistische ondernemerschap.16

Toen de 24-jarige jurist Max Weber senior Helene Fallenstein in 1860 leerde kennen, was hij werkzaam bij het Berlijns stadsbestuur en redigeerde hij het liberaal-conservatieve Preußische Wochenblatt. Na een aantal jaren in Erfurt bij het stadsbestuur gewerkt te hebben, keerde hij in 1869 met zijn gezin terug naar Berlijn om er te werken als gemeenteraadslid. Hier begon hij tevens een parlementaire loopbaan als afgevaardigde van de Nationaal-Liberale Partij in het Pruisische Huis van Afgevaardigden (1868–1897) en in de Duitse Rijksdag (1872–1884). Binnen deze partij stond hij eerder aan de linkerzijde.17 Als organisator van het partijbedrijf lukte het hem een invloedrijke positie te veroveren. Weber senior was een aanhanger van de leider van de nationaal-liberalen in de Rijksdag, Rudolf von Bennigsen, en stemde in grote lijnen met Bismarcks politiek in, ondanks enige kritiek op diens “vernietiging van alle zelfstandige krachten”.18 Net als veel andere liberale politici had hij na de breuk van Bismarck met de Nationaal-Liberale Partij (1878/79) geen hoop meer op een verdere liberalisering van de grondwet – en legde zich daar bij neer.

De nationaalliberale overtuigingen van Webers vader hebben bij de jonge Weber, evenals bij zijn broer Alfred, duidelijk hun sporen nagelaten.19 Weber raakte van jongsaf aan vertrouwd met politieke discussies die in het ouderlijk huis gevoerd werden tussen vooraanstaande politieke gasten, waaronder de leiders van de Nationaal-Liberale Partij, Rudolf von Bennigsen, Johannes von Miquel, Friedrich Kapp en Heinrich Rickert senior.20 Ook kreeg Webers vader veelvuldig bezoek van prominente wetenschappers, zoals de filosoof Wilhelm Dilthey en de historici Heinrich von Sybel, Heinrich von Treitschke en Theodor Mommsen. Dit doet vermoeden dat hij niet het intellectuele lichtgewicht of de “gemakzuchtige bourgeois” is geweest waarvoor hij in de secundaire literatuur, in navolging van Marianne Webers biografie, nogal eens is gehouden.21 Meer in het algemeen kan men stellen dat in de secundaire literatuur over Webers leven steeds opnieuw de kant van de moeder – de tak ‘Fallenstein’ in Heidelberg – te veel aandacht heeft gekregen en dat de kant van de vader, het Besitzbürgertum, onderbelicht is gebleven.22 Natuurlijk was het religieuze, ‘innerlijke’ en op Bildung gerichte persoonlijkheidsideaal van de familie Fallenstein van belang, maar het ondernemerschap van de familie van vaders kant, in Oerlinghausen, mag zeker niet verwaarloosd worden. Weber heeft altijd een grote bewondering gehad voor deze kant van zijn familie, die hij graag bezocht.23 Weber senior was dan wel geen ondernemer, zoals zijn eigen vader en broer, maar was wel net als zij door zijn hoedanigheid als politicus op de praktische, zakelijke wereld gericht – een kant die in zijn oudste zoon sterk vertegenwoordigd was.

==

2. Kindertijd en jeugd, 1864–1882

Max Weber junior was de oudste van in totaal acht kinderen: vier meisjes en vier jongens. Hij zou zich later herinneren dat hij zich reeds vroeg ‘stamhouder’ voelde en diep doordrongen was van het voorrecht de eerstgeborene te zijn, hetgeen zich uitte in een sterk verantwoordelijkheidsgevoel ten opzichte van zijn jongere broers en zusters.24 Van de vier meisjes zou er slechts één een lang leven beschoren zijn. Het zusje Anna, dat twee jaar na Weber werd geboren, stierf reeds na drie maanden. Het tweede zusje en vijfde kind, Helene, geboren in 1872, werd niet ouder dan vier jaar. Webers lievelings- en jongste zus, Lili, geboren in 1880, pleegde in 1920, vlak voor Webers eigen dood, zelfmoord.25 Zijn laatste zus tenslotte, Klara (1875–1953), trouwde met de arts Ernst Mommsen, zoon van de beroemde oud-historicus Theodor Mommsen.

Van Webers drie broers is Alfred Weber (1868–1958), de latere cultuursocioloog, ongetwijfeld de bekendste. Alfred Weber was vanaf 1904 hoogleraar Nationalökonomie in Praag en vanaf 1908 in Heidelberg. Ook Webers broer Karl (1870–1915) zou in 1907 hoogleraar worden, namelijk in de architectuur aan de Technische Hochschule in Danzig. Hij sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog bij Brest-Litowsk. Webers jongste broer Arthur (1877–1952) was officier in het Duitse leger. Met zijn twee jongste broers had Weber aanzienlijk minder contact dan met Alfred.

Weber had als kind een zwakke gezondheid. Twee jaar na zijn geboorte kreeg hij een hersenvliesontsteking, die hem in levensgevaar bracht en allerlei angsten in zijn jonge jaren tot gevolg had. Webers moeder heeft hem toen vele jaren achtereen met veel geduld en toewijding verzorgd.26 Toen Weber in 1914 aan zijn moeder een brief schreef ter gelegenheid van haar zeventigste verjaardag, herinnerde hij haar aan deze tijd, “wo ich immer den Stich der Madonna Sistina [...] für Dich ansah und in charakteristischer Unbescheidenheit, mich als das Jesuskind auf Deinen Armen und die anderen Geschwister als die Engel”.27 Twee jaar later nog klaagde (de 48-jarige) Alfred Weber erover dat zijn broer Max zo’n speciale plaats in het leven van zijn moeder innam. In een brief aan Else Jaffé van 29 mei 1916 schreef hij: “Aber weißt Du – ungerecht können Mütter sein – sie, meine Mutter, sieht thatsächlich nur Max”.28 Toch zou Webers relatie met zijn moeder pas hecht worden toen hij vanaf 1886, na zijn studietijd, weer thuis kwam wonen. In de jaren van zijn kindertijd en jeugd onttrok hij zich, tot groot verdriet van zijn moeder, zoveel mogelijk aan haar invloed.29

Weber bezocht van 1870 tot 1872 een privé-school, daarna het Königliche Kaiserin Augusta-Gymnasium in Charlottenburg, een fraaie buitenwijk van Berlijn waar het gezin Weber sinds 1872 woonde. Weber doorliep de schooltijd zonder problemen – in tegenstelling tot zijn broer Alfred30 –, maar noemde zichzelf “sündenfaul”. Zijn houding tegenover de leraren was, in de woorden van Marianne Weber, “respectloos”.31 Tijdens zijn schooltijd las Weber, buiten de verplichte literatuur om, zeer veel, vooral historische en filosofische werken. Toen hij twaalf jaar oud was, vroeg hij in een brief aan zijn oma (Fallenstein) of het misschien een goed idee was om zijn neefje als geschenk een paar zelf gemaakte stambomen van bijvoorbeeld de Merovingen of Hohenzollern aan te bieden. Twee jaar later schreef hij in een brief aan zijn grootmoeder dat hij met grote ijver bezig was met het maken van een historische kaart van Duitsland in het jaar 1360.32 Het lezen werd van huis uit sterk gestimuleerd. Tijdens het kerstfeest van 1878, toen Weber veertien jaar oud was, kreeg hij de volgende cadeaus: het werk van Shakespeare, drie delen van Curtius’ Geschichte der Griechen, een boek over Cicero und seine Freunde en een kunsthistorisch boek; vanuit Bielefeld ontving hij nog twee romans van Walter Scott.33 Verder las Weber op jeugdige leeftijd onder anderen Spinoza, Schopenhauer, Kant, Machiavelli, Goethe en vooral veel Griekse en Latijnse klassieken: Homerus, Herodotus, Vergilius, Livius, Cicero en Sallustius.34 Uit de schriftelijke discussies die de veertienjarige Weber met zijn acht jaar oudere neef Fritz Baumgarten over deze schrijvers voerde, spreekt een vroegrijp en zeer zelfstandig intellectueel oordeel.35 De wijze waarop Weber bijvoorbeeld Cicero afwees, wijst al vooruit naar zijn toekomstige kritische oordelen: “Ich habe bisher fast in jedem Buche über Cicero, das ich gelesen habe, ihn gelobt gefunden. Aber ich weiss wirklich nicht worauf sich dieses Lob gründet [...]. Kurz und gut, ich finde seine erste katilinarische Rede höchst schwach und zwecklos und überhaupt seine Politik schwankend, in bezug auf ihre Ziele. Ihn selbst ohne gehörige Tatkraft und Energie, ohne Geschicklichkeit und ohne das Vermögen, den richtigen Moment abzuwarten”.36

Het aanvankelijk goede huwelijk tussen Webers ouders kreeg vooral in 1876 een zware klap te verduren, toen hun vier jaar oude dochtertje Helene aan difterie overleed en Webers moeder haar verdriet hierover niet met haar echtgenoot kon delen. De grote karakterverschillen tussen beide ouders traden nu duidelijk aan het daglicht. Max Weber senior gaf zich over aan zijn werk, gezelligheid en genoegens, en wilde zo weinig mogelijk belemmerd worden in zijn levensvreugde. Zijn vrouw schreef lang na zijn dood aan haar kinderen over deze ervaring: “Es kamen die Verluste der Kinder, die ich [...] ganz allein durchkämpfen mußte, und mir dabei meinen Gottesglauben erkämpfen und mein Interesse für alle religiöse Entwicklung, das er nicht teilte”.37 Hiermee was een proces van verwijdering tussen beide ouders in gang gezet dat zou duren tot aan de dood van Weber senior in 1897. Weber junior zou zich hiervan pas geleidelijk aan bewust worden. In de vroege jaren van zijn jeugd voelde zijn gesloten natuur zich meer aangetrokken tot de nuchtere en op de wereld ingestelde vader dan tot de sterk ethische en op het innerlijk gerichte moeder.

==

3. Studie en militaire dienst, de familie Baumgarten: 1882–1886

In het voorjaar van 1882 deed Weber eindexamen aan het gymnasium in Charlottenburg-Berlijn. Het volgen van een universitaire studie na de middelbare schooltijd was vanzelfsprekend. Weber zou in vier steden studeren: Heidelberg, Straatsburg, Berlijn en Göttingen. Net als zijn vader koos hij de rechtenstudie als hoofdvak. Daarnaast bezocht hij echter ook, vooral in het begin van zijn studie, vele colleges in de geschiedenis, economie en filosofie. In Heidelberg volgde Weber zijn rechtencolleges bij vooral Bekker. Zijn colleges filosofie kreeg hij van Fischer, Nationalökonomie van Knies en geschiedenis van Erdmannsdörffer.38 Over de bekende filosoof Kuno Fischer oordeelde de achttienjarige student op een manier die ook voor de latere Weber karakteristiek zou zijn: zijn colleges vond hij te “uiterlijk”, te veel uit op effectbejag, “humbug”.39 Karl Knies, over wiens werk Weber later een polemisch artikel zou schrijven, vond hij eerst langdradig, maar na een jaar, na een zelfstudie van Adam Smith en anderen, was zijn oordeel over hem in positieve zin veranderd.40 Weber nam als student niet alleen de voor zijn colleges verplichte literatuur door, maar verslond door zelfstudie “ungeheure Büchermassen”.41 Tijdens zijn eerste semester in Heidelberg las hij veel boeken samen met zijn neef Otto Baumgarten (1858–1934), die in Heidelberg aan het laatste jaar van zijn theologiestudie bezig was. Via deze zes jaar oudere neef kwam Weber in aanraking met veel theologische literatuur. Samen lazen zij onder andere Reden über die Religion van F. Schleiermacher, Paulinismus van O. Pfleiderer en Der alte und der neue Glaube van D.F. Strauß.42 Verder bestudeerden zij van de filosoof R.H. Lotze Mikrokosmos, dat hevig werd bekritiseerd vanwege “die Unwissenschaftlichkeit, törichte Poetisiererei und öde Gemütsphilosophisterei”. Van de op het neokantianisme vooruitlopende F.A. Lange lazen ze diens beroemde Geschichte des Materialismus (1866), dat aanzienlijk gunstiger werd beoordeeld.43 Weber stortte zich in Heidelberg ook op het studentenleven. Hij werd lid van de Alemannen, het corps waar ook zijn vader lid van was geweest. Hij duelleerde iedere ochtend, nam deel aan de vele bijeenkomsten en dronk grote hoeveelheden alcohol. Zijn lichaam nam in deze tijd enorm in omvang toe.

Na drie semesters in Heidelberg te hebben gestudeerd, vervulde Weber vanaf de herfst van 1883 gedurende een jaar zijn militaire dienstplicht in Straatsburg. Zijn studie kwam gedurende dit jaar vrijwel geheel stil te liggen, met uitzondering van de colleges die hij volgde bij Bremer, Sohm en vooral zijn oom Hermann Baumgarten, hoogleraar geschiedenis aan de universiteit van Straatsburg en historicus van de Reformatie en Contrareformatie.44 Het grootste probleem van de diensttijd was de geestelijke verveling en stompzinnigheid. Hoewel Weber af en toe conflicten had met zijn superieuren, gold hij als een goede soldaat. Na zijn diensttijd, die werd afgesloten met een examen waarvoor hij summa cum laude slaagde, werd hij bevorderd tot onderofficier.

==

De familie Baumgarten

Kenmerkend voor de burgerij in de 19de eeuw was dat niet alleen het ‘kerngezin’ een grote rol speelde, maar ook de ‘familie’ in de ruime zin van het woord. De band met neven en nichten, ooms en tantes en grootouders was vaak bijzonder sterk. Dit kwam tot uiting in bijvoorbeeld lange, persoonlijke brieven of vakanties die samen werden doorgebracht. Voor Max Weber was het, naast de familie Benecke45, vooral de familie Baumgarten in Straatsburg die voor zijn ontwikkeling van belang is geweest. Via deze familie kreeg hij een scherper oog voor de situatie en de verhoudingen in het ouderlijk huis. Vanaf 1882 kwam Weber vaak en bijzonder graag bij de familie Baumgarten over de vloer.46

Weber had vooral contact met zijn één jaar jongere nicht Emmy, op wie hij een tijdlang verliefd is geweest, en met zijn reeds eerder genoemde neef en predikant Otto Baumgarten, die later hoogleraar praktische theologie zou worden. Weber las en hoorde veelvuldig diens preken, die hij “origineel en fijnzinig”, maar ook “speculatief” noemde.47 Later zou Otto Baumgarten voor Weber nog een rol gaan spelen vanwege diens religieus gemotiveerde engagement met de Sozialpolitik.48 Webers belangstelling voor het Evangelisch-Soziale Kongress werd in eerste instantie gewekt door deze neef.

De moeder van Otto, Ida Baumgarten-Fallenstein (1837–1899), was de oudste zuster van Webers moeder. Deze tante leefde, net als Webers moeder, volgens zeer strenge ethische en religieuze normen, waarbij zelfoverwinning en het brengen van offers aan anderen centraal stonden. Haar anders geaarde echtgenoot, die vooral geïnteresseerd was in wetenschap en politiek, stond hier sceptisch tegenover, maar liet haar, anders dan Webers vader, haar eigen gang gaan. Weber stelde later in een brief na haar dood dat zijn tante voor hem “een tweede moeder” was geweest, die een grote invloed had gehad op de vorming van zijn persoonlijkheid.49 Het was vooral via deze tante dat hij respect en begrip kreeg voor de religieuze gezindheid. Zijn tante leende hem bijvoorbeeld het werk van de Amerikaanse theoloog William Ellery Channing (1780–1842), waarover zij samen discussieerden, en liet door haar zeer sociale en charitatieve levenswijze ook de praktische consequenties zien van het christendom. Via haar kreeg Weber ook meer begrip voor zijn eigen moeder.

Ida Baumgarten was getrouwd met de historicus Hermann Baumgarten (1825–1893), die in 1866 grote bekendheid had verworven met zijn kritiek op het Duitse liberalisme. Baumgarten was van mening dat het Duitse liberalisme moest ophouden een oppositierol te spelen: “Der Liberalismus muß wieder regierungsfähig werden”.50 Toen Weber Baumgarten in 1882 leerde kennen, was hij een tamelijk geïsoleerd geleerde, die zijn veel jongere neef al snel in vertrouwen nam en hem als een gelijkwaardig gesprekspartner beschouwde. Vele malen luchtte de historicus tegenover Weber zijn hart over de ontwikkeling van de Duitse politiek in de jaren tachtig, die hij pessimistisch beoordeelde. Baumgarten was een hartstochtelijke ‘achtenveertiger’ geweest, die, net als Theodor Mommsen maar in tegenstelling tot vele andere liberalen van zijn tijd, na de eenwording van 1871 steeds sceptischer was geworden over de Duitse binnenlands-politieke ontwikkeling. Van de aanvankelijke bewondering voor Bismarck was weinig meer over, vooral diens “caesaristische demagogie” moest het ontgelden. Verder verweet Baumgarten Bismarck dat hij met zijn Kulturkampf en socialistenwetten het radicalisme van de ultramontanen en sociaal-democraten aanwakkerde. De politieke onrijpheid van de Duitse natie en vooral van de jongere generatie werd volgens Baumgarten in de hand gewerkt door de onderwerping aan de politiek van slechts één man, de Duitse rijkskanselier. In hetzelfde verband moet ook Baumgartens polemiek tegen de fel nationalistische historicus Heinrich von Treitschke gezien worden. Zoals bekend verheerlijkte Treitschke in zijn werk en in zijn beroemde Berlijnse colleges de Duitse staat en macht op onverbloemde wijze. Toen in 1882 het tweede deel van zijn Deutsche Geschichte verscheen, schreef Baumgarten een zeer scherpe kritiek op dit werk.51 Baumgarten veroordeelde Treitschke’s Pruisische chauvinisme en verheerlijking van het Duitse rijk waarin de grondwetsidealen prijsgegegeven waren. Ook de overdreven trots en nationale zelfoverschatting die uit Treitschke’s werk spraken, werden door Baumgarten scherp onder vuur genomen. Door dit standpunt verwijderde hij zich van veel van zijn vroegere vrienden.52

Hoewel Weber in deze kwestie de kant van Baumgarten koos, nam hij in het algemeen tegenover Treitschke een ambivalente houding aan. Reeds op vijftienjarige leeftijd had hij in een brief aan zijn neef Fritz Baumgarten geschreven over “Treitschkes vortreffliches Buch über deutsche Geschichte im 19. Jahrhundert”.53 Acht jaar later stuurde hij zijn oom een dichtbundel van Treitschke toe, omdat hierin naar zijn mening de “wirklich ideale Grundzug” van Treitschke te vinden zou zijn. Ook schreef Weber in deze brief over “[...] das große und leidenschaftliche Streben des Mannes nach idealen Grundlagen [...].” Weber gaf toe dat Treitschke weliswaar geen gunstige werking had op zijn toehoorders, maar weet dit op de eerste plaats aan die toehoorders zelf, die te weinig tegenwicht boden – zoals er ook te weinig tegenwicht was tegen Bismarck.54 Verder zijn er natuurlijk duidelijke parallellen in het politieke denken van Treitschke en de latere Weber te vinden, zoals de prioriteit van de nationale machtsstaat en de wens tot het voeren van een Duitse Weltpolitik.55 Maar op de meeste plaatsen waar Weber over Treitschke schreef, overwoog toch de kritiek. Weber was afkerig van Treitschke’s neiging op de katheder wetenschap en politiek te vermengen, waardoor zijn colleges, volgens Webers eigen waarneming in Berlijn in 1884, een “propagandistisch of opruiend” karakter droegen.56 Verder schreef Weber minachtend over Treitschke’s antisemitische uitlatingen, die telkens veel effect sorteerden bij zijn medestudenten, en over het “mystieke nationale fanatisme” dat Treitschke bij bepaalde “idealisten” wist te wekken.57 Treitschke’s colleges hadden volgens Weber op zijn leeftijdgenoten “[...] den entschieden nicht erfreulichen Effekt [...] auf die Bescheidenheit des Urteils, die Urteilsfähigkeit und den Gerechtigkeitssinn [...]”.58

Een soortgelijke ambivalentie als tegenover Treitschke vindt men in Webers houding tegenover Bismarck. Aan de ene kant roemde Weber in zijn jeugdbrieven Bismarcks “grote eigenschappen” en noemde hij hem ook nog in zijn inaugurele rede van 1895 een staatsman van “onvergelijkbare grootte”.59 Aan de andere kant echter bekritiseerde ook Weber, in navolging van zijn oom, Bismarcks caesaristisch gezag, het wegvagen van alle zelfstandige politieke medewerkers en eventuele opvolgers, de kritiekloze overgave van een deel van het Duitse volk aan Bismarck en – wellicht het belangrijkste punt van kritiek – het gebrek aan politieke opvoeding van de Duitse natie, een thema dat ook in het latere werk van Weber veelvuldig aan de orde zou komen.60

De jonge Weber werd wat zijn politieke opvattingen betreft dus sterk beïnvloed door zijn oom Hermann Baumgarten, waardoor hij tevens meer afstand kreeg tot de politieke ideeën van zijn vader.61 Tegelijkertijd echter stond Weber reeds zo sterk op eigen benen, dat hij regelmatig tegenwicht bood aan Baumgartens politieke ideeën en vooral aan diens pessimisme.62 Maar ook tegenover de familie Baumgarten als geheel stond Weber al vroeg dikwijls “in einer bewussten, sehr entschiedenen Opposition”.63 Hij was van mening dat de sterk idealistische ‘geest’ van dit huis, die vooral gedragen werd door Ida en haar zoon Otto, het gevaar van “excentriciteit” in zich droeg.

==

Ondanks deze kritiek ging Weber tijdens zijn studietijd in Heidelberg en tijdens zijn militaire diensttijd in Straatsburg zeer graag en vaak bij de familie Baumgarten op bezoek. Na deze twee en een half jaar echter, in de herfst van 1884, werd hij door zijn ouders teruggehaald naar Berlijn en werd het contact met de familie Baumgarten vooral per brief onderhouden. Een belangrijke reden voor zijn terugkeer naar het ouderlijk huis was dat de kosten van zijn dure manier van leven als student en soldaat voor zijn ouders hoog waren opgelopen.64

Weber zou nu gedurende een jaar weer bij zijn ouders (en broers en zusters) wonen. Zijn sociale leven gedurende deze tijd zou beperkt blijven tot slechts enkele contacten. Omdat zijn studie tijdens zijn militaire diensttijd grotendeels had stilgelegen, had Weber het gevoel weer vrijwel helemaal van voren af aan te moeten beginnen. Vanaf nu zou hij zich, onttrokken aan de verleidingen van onder andere studentenverenigingen, tot aan zijn beginnende crisis in 1897, met enorme zelfdiscipline aan zijn studie en andere werkzaamheden wijden. Hierbij concentreerde hij zich aanvankelijk, tot aan het begin van de jaren negentig, op de rechtswetenschap, daarna zou de Nationalökonomie steeds belangrijker worden. Weber volgde in Berlijn o.a. colleges Duits privaatrecht, volkenrecht, Duits staats- en Pruisisch administratief recht, Duitse rechtsgeschiedenis, bij Mommsen en Treitschke historische colleges; tijdens zijn praktische opleidingstijd (vanaf 1886) volgde Weber colleges bij Dernburg, Goldschmidt, Pernice, Adolph Wagner, Meitzen en Mommsen.65

Na een jaar van studie in Berlijn bracht Weber het wintersemester van 1885/86 door in Göttingen. Hier bereidde hij zich voor op zijn Referendar-examen, wat inhield dat hij na het behalen ervan een opleiding tot hoger ambtenaar zou kunnen volgen. Weber werkte in Göttingen, net als in Berlijn, hard en gedisciplineerd, volgens een strakke dagindeling.66 Een druk sociaal leven zoals hij dat in Heidelberg had gekend, ontbrak hier: “Bekannte habe ich eigentlich keine hier [...]”.67 Ook in Göttingen concentreerde hij zich vrijwel geheel op de rechtenstudie; zijn moeder viel het op dat haar oudste zoon bijna geen oog meer had voor het literaire. Na hard studeren legde Weber zijn juridisch examen met succes af en werd hij op 4 juni 1886 op 22-jarige leeftijd beëdigd als Referendar.

==

4. Wetenschappelijke activiteiten, opleiding tot hoger ambtenaar, bezoek aan sociaal-politieke verenigingen, 1886–1893

Na het verblijf van een half jaar in Göttingen zou Weber gedurende de komende zeven jaren, tot aan zijn huwelijk in 1893, weer in het ouderlijk huis wonen. Deze jaren vormden een zware tijd, waarin hij bijzonder hard werkte – met opvallend weinig plezier – en vooral vervuld was van een groot verlangen om financieel op eigen benen te staan en het ouderlijk huis te verlaten. Weber had weliswaar met vrienden regelmatig discussieavonden bij hem thuis, maar leefde toch in het algemeen vrij geïsoleerd. Aan zijn nicht Emmy Baumgarten, degene aan wie hij in zijn jeugdbrieven het meest openhartig berichtte over zijn persoonlijke leven, schreef hij dat hij sommige maanden niet vaker dan één keer per maand ’s avonds de deur uitging.68

Weber was gedurende deze zeven jaren zeer actief op zowel wetenschappelijk als praktisch terrein. Enerzijds getuigen zijn dissertatie (1889), Habilitationsschrift (1891) en verslagen van zijn onderzoek naar de positie van de landarbeiders ten oosten van de Elbe (1892–1894) van een enorme wetenschappelijke produktiviteit. Anderzijds bewoog Weber zich door zijn werkzaamheden als Referendar, dat wil zeggen als aankomend hoger ambtenaar, en later als advocaat ook op praktisch terrein.

Kennis van deze laatste bezigheden is van belang, omdat vaak over het hoofd wordt gezien dat Weber, die nu eenmaal als groot wetenschapper de geschiedenis is ingegaan, in zijn loopbaan ook jarenlang praktische ervaring heeft opgedaan en geenszins vastbesloten voor de wetenschap heeft gekozen. Integendeel, aanvankelijk leek een praktisch beroep meer voor de hand te liggen dan een wetenschappelijke carrière.69 Tekenend hiervoor is dat Weber in 1890, nog vóór zijn Habilitation, in Bremen – zonder succes – solliciteerde naar de functie van juridisch adviseur bij de Kamer van Koophandel en Industrie, de functie overigens die Werner Sombart twee jaar lang had bekleed.70 Tegenover zijn verontruste oom Hermann Baumgarten motiveerde Weber zijn sollicitatie aldus: “Ich habe eine ganz außerordentliche Sehnsucht nach einer praktischen Tätigkeit, und diese würde hier vielleicht befriedigt und damit erledigt worden sein”.71 Weber was inderdaad in zekere zin een uitermate praktisch ingesteld persoon, voor wie de ‘zuivere’ wetenschap vanwege haar onpraktische karakter een tijdlang weinig bekoring had. Nog in 1892, toen hij zijn dissertatie en Habilitation al achter de rug had, schreef hij, verrassend genoeg, aan zijn nicht Emmy : “Ein eigentlicher Gelehrter [...] bin ich nun einmal nicht”.72 Als hij dan voor de wetenschap zou kiezen, zou hij grote nadruk willen leggen op de praktische kant van dit beroep, namelijk het docentschap: “Mir wäre seinerzeit die pädagogische Seite der Lehrtätigkeit bei weitem die interessantere, und ich habe eigentlich wenig Trieb, gerade jetzt noch erst viele dicke Bücher zu schreiben”.73

In bovenstaande regels is reeds de spanning voelbaar die gedurende Webers gehele leven een rol zou spelen: namelijk die tussen theorie en praktijk, wetenschap en politiek. Weber was een dynamische en vulkanische persoonlijkheid, die niet alleen een groot talent en belangstelling bezat voor de wetenschap, maar ook graag wilde handelen, strijden, leiding geven en zijn persoonlijke en politieke meningen ten beste geven en ten uitvoer brengen. Zijn pleidooi voor waardevrijheid heeft daarom ook een persoonlijke achtergrond, namelijk het gevecht met zichzelf om in zijn wetenschappelijke publicaties de ‘lava’ – zijn gepassioneerde standpunten, zijn drang om praktisch te oordelen en te handelen – in bedwang te houden.

Dat Weber uiteindelijk toch voor de wetenschap heeft gekozen, hangt deels samen met toevallige omstandigheden. Als onbetaald Referendar en promovendus vond hij het buitengewoon vervelend dat hij financieel van zijn ouders afhankelijk was. Hoe groot het belang van onafhankelijkheid voor Weber was, blijkt uit de volgende, sterk persoonlijke uitlating over de wereldgeschiedenis in een brief aan zijn nicht Emmy uit 1887: “[...] eigenes Brot ist für den Mann das Fundament des Glückes, für die große Mehrzahl der Menschen der Inhalt des Strebens das ganze Leben lang und war jahrhunderte lang der Punkt, um den die Weltgeschichte sich gedreht hat”.74

Aangezien het voor Weber dus van het grootste belang was eigen baas te zijn, was dit voor hem ook de leidraad bij de keuze van een beroep. Hij was van mening dat hij via de weg van de wetenschap dit doel waarschijnlijk eerder zou kunnen bereiken dan via een ‘praktisch’ beroep. Toen hij, nadat hij in februari 1892 aan de universiteit van Berlijn al privaatdocent was geworden, in het zomersemester van hetzelfde jaar de zieke professor Goldschmidt (zijn promotor) moest vervangen en hij zich sinds 1890 ook nog eens intensief was gaan bezighouden met de situatie van de Oostelbische landarbeiders en daarmee veel bijval oogstte, begon de wetenschappelijke sneeuwbal te rollen – en zou Weber uiteindelijk reeds in 1894 benoemd worden tot hoogleraar in Freiburg.

==

Zo ver was het echter nog lang niet toen Weber in het voorjaar van 1886 weer in het ouderlijk huis ging wonen. Het grootste gedeelte van zijn tijd werd vanaf dat moment noodgedwongen besteed aan de Referendar-werkzaamheden, die vier jaar in beslag zouden nemen en zouden leiden tot het behalen van het zogenaamde Assessor-examen in 1890. Weber vond deze praktisch-juridische opleiding tot hoger ambtenaar in het algemeen weinig inspirerend.75 Zijn latere, breed uitgewerkte en kritische ideeën over de bureaucratie zijn waarschijnlijk mede gevoed door de weinig gunstige ‘bureau’-ervaringen als Referendar. Meer in het algemeen dacht Weber met afgrijzen terug aan zijn “boekenkamerbestaan” als geheel in het ouderlijk huis, zoals blijkt uit een brief aan zijn nicht Emmy in april 1893: “Ich war [...] in den letzten Jahren, an deren unerfreuliche Öde ich mit Grausen zurückdenke, in eine derart völlige, nicht von einer gewissen Bitterkeit freie, Resignation versunken, daß ich [...] ausschließlich in der [...] automatischen Fortsetzung meiner pflichtmäßigen Berufsarbeit aufging [...]”.76 Behalve met Webers beroepsproblematiek hing deze sombere conclusie ongetwijfeld ook samen met de groeiende spanningen tussen zijn ouders waarvan hij getuige was.77

Naast zijn praktische werkzaamheden als Referendar probeerde Weber nog zoveel mogelijk tijd te besteden aan de wetenschap. En daarmee was haast geboden, omdat hij het gevoel had al veel te veel tijd verloren te hebben en met het nog uitblijven van de promotie vooral zijn vader teleurgesteld had. Ook aan het schrijven van de dissertatie, die in 1889 zou verschijnen, beleefde Weber weinig plezier.78 Webers promotor was de Berlijnse hoogleraar handelsrecht, Levin Goldschmidt (1829–1897). In het najaar van 1887 volgde Weber bij hem een rechtshistorisch Seminar, waarvoor hij vele honderden Italiaanse en Spaanse handelsrechtelijke statutenverzamelingen in de oorspronkelijke taal moest lezen. In feite is Webers dissertatie uit dit college ontstaan.79 De volledige titel van de dissertatie, waarop Weber ‘magna cum laude’ promoveerde, luidde: Entwickelung des Solidarhaftsprinzips und des Sondervermögens der offenen Handelsgesellschaften aus den Haushalts- und Gewerbegemeinschaften in den italienischen Städten. Dit – slechts 58 pagina’s tellende – proefschrift was in feite een hoofdstuk uit het omvangrijker werk Zur Geschichte der Handelsgesellschaften im Mittelalter. Nach südeuropäischen Quellen.80 Uit Webers belangstelling voor het ontstaan van de kapitalistische handelsorganisaties tijdens de late Middeleeuwen schemert reeds een van zijn latere hoofdthema’s door, namelijk de vraag naar de ontstaansvoorwaarden van het ‘moderne’ kapitalisme (zie verder par. III.1).

Na zijn dissertatie gunde Weber zich geen enkele rust en begon hij al direct te werken aan zijn Habilitationsschrift, onder leiding van de door hem zeer gewaardeerde agrarisch-historicus August Meitzen (1822–1910).81 In 1891 werd Webers Habilitationsschrift gepubliceerd onder de titel Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats- und Privatrecht.82 Van belang is dat Weber in dit werk over de verschillende fasen van de Romeinse agrarische ontwikkeling, zoals later ook in Wirtschaft und Gesellschaft, een verband legde tussen de rechtsstructuren en de economische en sociale verhoudingen (zie verder par. III.1). Met zijn Habilitation verkreeg Weber het recht om aan de universiteit Romeins, Duits en handelsrecht te doceren.

==

Tussen Webers drukke wetenschappelijke en praktisch-juridische werkzaamheden door was hij ook nog nauw betrokken bij de dringende sociale, economische en politieke vraagstukken van zijn tijd. Hierbij speelden contacten met generatiegenoten een belangrijke rol. Reeds in mei 1884 was hij er getuige van dat zijn neef Otto Baumgarten “zeer interessante ervaringen” opdeed op het gebied van de kerkelijke en sociale verhoudingen en zich veel bezighield met Sozialpolitik.83 Uit een brief van september 1887 blijkt dat ook Weber zelf af en toe met groot genoegen in een gezelschap van jonge Nationalökonomen kwam, “natürlich meist in erster Linie manchesterfeindlich”.84 Zeven maanden later, in april 1888, schreef hij aan Hermann Baumgarten dat er zich onder zijn generatiegenoten weliswaar vele antisemieten en “mystiek nationale fanatici” bevonden, maar dat er gelukkig ook nog meer heldere en energieke lieden tussen waren, die “für die Zukunft die herrschenden sind [...]. Sie sind meist in erster Linie Nationalökonomen und Sozialpolitiker [...]”.85 Deze zogenaamde ‘kathedersocialisten’ waren, zoals Weber in dezelfde brief al schreef, sterk voorstander van het ingrijpen van de staat in het sociale vraagstuk. In 1888 werd hij lid van de organisatie die deze sociale hervormingspolitiek nastreefde, de in 1872 opgerichte en invloedrijke Verein für Sozialpolitik. Weber zou lid blijven tot 1919.86 Zijn intrede werd gemotiveerd door de opvatting dat in de Verein voor de toekomst van Duitsland belangrijke krachten aanwezig waren en de Verein bovendien een goed kader bood om zinvol sociaal-wetenschappelijk onderzoek te doen. De toenadering van de 24-jarige Weber tot de kathedersocialisten was van grote betekenis, niet alleen omdat hij zich hiermee distantieerde van het traditionele liberalisme, dat vijandig stond tegenover overheidsingrijpen, maar ook omdat hij zich nu, als deel van een ‘jonge generatie’, waartoe onder anderen Werner Sombart en Gerhart von Schulze-Gävernitz behoorden, afzette tegen de ‘oudere generatie’, ook binnen de Verein zelf – en daarmee overigens ook tegen zijn oom Hermann Baumgarten. Met name in de beroemde Freiburger oratie van 1895 zou dit generatieverschil in volle sterkte op de voorgrond treden door Webers oproep aan zijn leeftijdgenoten om de zelfgenoegzaamheid van hun ouders achter zich te laten en het ‘epigonendom’ te overwinnen.87

Een andere organisatie die zich bezighield met het sociale vraagstuk was het Evangelisch-Soziale Kongress (ESK), dat op initiatief van de conservatieve (en antisemitische) hofpredikant Adolf Stöcker tot stand was gekomen en waarvan de eerste bijeenkomst, met 800 deelnemers, in mei 1890 in Berlijn plaatsvond. De algemene achtergrond van de oprichting van het ESK werd gevormd door de opheffing van de socialistenwetten in 1890 en de nieuwe koers van de sociale politiek aan het begin van de jaren ’90. Tijdens de jaarlijks gehouden congressen kwamen uitgebreid sociale, ethische en politieke vraagstukken aan de orde, bijvoorbeeld de relatie van de kerk tot de sociaal-democratie. Max Weber, hiertoe in eerste instantie aangezet door zijn neef Otto Baumgarten en zijn sterk sociaal geëngageerde moeder, heeft vanaf 1890 tot zeker 1897 deze bijeenkomsten bezocht en deelgenomen aan de discussies.88 Een belangrijke algemene bijdrage van Weber aan het ESK, buiten de jaarlijkse congressen om, werd gevormd door de cursussen die hij gaf aan de – in zijn ogen goed bedoelende, maar politiek en economisch naïeve en onwetende – geestelijken van het ESK over onder andere de landbouw, de agrarische politiek en de beurs.89

Ook in het ESK was er sprake van een tegenstelling tussen een jongere, ‘linkse’ generatie, die de nadruk legde op de bestaande sociale onrechtvaardigheid, en een oudere, conservatieve generatie onder leiding van Adolf Stöcker, die de arbeiders vooral wilde disciplineren. Tot de jonge generatie behoorden onder anderen Otto Baumgarten, Paul Göhre, Martin Rade en Friedrich Naumann, allen van oorsprong dominees, die op enthousiaste wijze hun christelijk geloof in de praktijk brachten door het te verbinden met het sociale vraagstuk. Het is opvallend hoezeer Weber zich aangetrokken voelde tot dit soort oprechte gelovigen of, in zijn eigen terminologie, ‘gezindheidsethici’, waarvan na de eeuwwisseling de sociaal-democraat Robert Michels het duidelijkste voorbeeld zou zijn. Van Paul Göhre heeft Ernst Troeltsch, die Weber zeer goed kende, zelfs gezegd dat hij de enige was met wie Weber in zijn leven een sterk gevoelsmatige vriendschap heeft gehad.90 Paul Göhre (1864–1928), de algemeen secretaris van het ESK, is vooral bekend geworden door zijn op eigen ervaringen gebaseerde boek uit 1891, Drei Monate Fabrikarbeiter und Handwerksbursche. Eine praktische Studie. Toen Göhre in 1892 wegens zijn toenadering tot de arbeiders door de orthodoxe kerk aangevallen werd, verdedigde Weber hem in Die christliche Welt.91 Vanaf december 1892 werkten Weber en Göhre samen in het onderzoek naar de situatie van de Oostelbische landarbeiders.92 Martin Rade (1857–1940) was de oprichter en uitgever van Die christliche Welt, een bekend links liberaal-protestants weekblad met de ondertitel: ‘Evangelisch-Lutherisches Gemeindeblatt für Gebildete aller Stände’, waaraan Weber verschillende artikelen heeft bijgedragen. Naast de kennismaking met Göhre, Rade en de liberale theologen Adolf Harnack en Hermann von Soden, was voor Weber toch vooral het contact van belang met Friedrich Naumann (1860–1919), de bevlogen christelijk-sociaal hervormer en “Pastor der armen Leute”, die met zijn religieus en sociaal idealisme op velen een grote aantrekkingskracht uitoefende. Deze van oorsprong evangelische theoloog en predikant probeerde de kloof tussen de kerk en arbeiders te dichten, daarbij hopend op een “christelijk-sociaal” tijdperk, zoals hij het zelf noemde.93 Nadat Weber en Naumann elkaar op het derde ESK hadden ontmoet, ontstond er een bijzonder hechte vriendschap, die tot 1919, Naumanns sterfjaar, zou duren.94 In het algemeen kan men stellen dat Weber op Naumann meer invloed heeft gehad dan andersom.95 Weber, die Naumann als mens bijzonder waardeerde maar hem als politicus vaak stevig onder vuur nam, had vooral invloed op Naumanns overgang na 1895 van een ‘christelijk-sociaal’ naar een ‘nationaal-sociaal’ hervormer. Maar ondanks alle kritiek zou Naumann voor Weber vrijwel altijd de enige Duitse politicus zijn in wie hij vertrouwen stelde, vooral vanwege diens streven naar sociaal-politieke vooruitgang in combinatie met een sterk Duits nationalisme.

==

Het reeds eerder genoemde onderzoek van Weber naar de situatie van de landarbeiders in het Oostelbische Duitsland heeft hij uitgevoerd in opdracht van de twee hierboven genoemde organisaties, de Verein für Sozialpolitik en het Evangelisch-Soziale Kongress. In september 1890 besloot de Verein een onderzoek te laten doen naar de situatie van de landarbeiders in het gehele Duitse rijk. De reden hiervoor was de crisis in de Duitse landbouw sinds het midden van de jaren zeventig als gevolg van onder andere dalende graanprijzen – door de toenemende overzeese concurrentie van bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Argentinië – en een gebrek aan arbeidskrachten. De 26-jarige Weber kreeg in 1890 de opdracht om de gegevens van de – niet door hemzelf opgestelde – “Enquête” van de Verein uit te werken en de resultaten te presenteren van de situatie in het Oostelbische Duitsland. In 1892 diende hij een bijzonder gedetailleerd en lijvig verslag in van maar liefst 891 pagina’s: Die Verhältnisse der Landarbeiter im ostelbischen Deutschland.96 Opmerkelijk in het onderzoek is dat de vragen over de situatie van de landarbeiders niet aan henzelf gesteld zijn, maar aan de werkgevers. Dat was een van de redenen waarom Weber vanaf 1892, nu in samenwerking met Paul Göhre en binnen het kader van het Evangelisch-Soziale Kongress, het onderzoek aanvulde door middel van vragen aan opnieuw niet de landarbeiders zelf, maar aan de “onpartijdige” geestelijken.97 De publicaties die Weber in totaal aan de Duitse landarbeiders heeft gewijd zijn bijzonder talrijk, mede omdat hij vooral zijn politieke conclusies wilde laten doordringen tot een breed publiek.98

De resultaten van Webers onderzoek zijn bekend.99 Hij constateerde dat er grote veranderingen plaatsvonden in de verhouding tussen de landarbeiders en de grootgrondbezitters. In plaats van de traditionele patriarchale verhouding, waarbij er nog sprake was van gemeenschappelijk gedeelde belangen omdat ook voor de landarbeider bijvoorbeeld de grootte van de oogst nog van directe financiële betekenis was, ontstond nu onder invloed van het revolutionaire kapitalisme steeds meer een tegenstelling tussen de belangen van de grootgrondbezitters en de landarbeiders. Deze laatsten, die eerst kleine ondernemers waren, werden nu “proletariërs”. Weber sprak zelfs op marxistische wijze van het bestaan van een klassenstrijd: “Der Klassenkampf ist da und ein integrierender Bestandteil der heutigen Gesellschaftsordnung [...]”.100 Onmarxistisch daarentegen was de grote aandacht die hij schonk aan de psychologische factoren die bij deze verandering een rol speelden, namelijk het verlangen van de landarbeiders naar een zelfstandig bestaan – “der gewaltige und rein psychologische Zauber der ‘Freiheit’ [...]”.101 Het gevolg was dat vele landarbeiders uit het Oosten van Duitsland wegtrokken en er vooral Poolse dagloners voor in de plaats kwamen. Weber keerde zich vastbesloten tegen deze “Polonisierung” van het Oosten van Duitsland, omdat het naar zijn mening in strijd was met het nationale belang. Tussen 1892 en 1895, de tijd waarin Weber het meest over de landarbeiders publiceerde, trok hij steeds vaker politieke conclusies uit zijn aanvankelijk zo analytische onderzoek.102 Het ‘hoogtepunt’ hiervan vormde zijn fel nationalistische Freiburger oratie in 1895.

Zo had Weber zijn onderzoek naar de Oostelbische landarbeiders op een voor hem karakteristieke wijze verbreed tot twee thema’s die hem na aan het hart lagen en zijn hele verdere leven een rol zouden blijven spelen. Ten eerste werd het ‘sociale’ probleem van de landarbeiders verbreed tot een ‘nationaal’ probleem: Duitsland moest zijn conclusies trekken uit de verschuivingen in de machtsverhoudingen. De Junkers vormden een stand die ten dode opgeschreven was en daarom niet kunstmatig in stand gehouden moest worden. Naar Webers stellige overtuiging moest de oostgrens van Duitsland gesloten worden. Dat hij in 1893 toetrad tot het Alldeutscher Verband (ADV) hangt dan ook sterk samen met het ‘Polen-vraagstuk’. Weber zou van 1893 tot april 1899 lid blijven van deze radicaal-nationalistische, antisemitische en imperialistische vereniging. De motivatie voor zijn uittreden is kenmerkend voor zijn nationalisme: het ADV had nooit duidelijk de mening verkondigd dat de grens voor de Poolse landarbeiders gesloten moest worden en hield juist te weinig rekening met het “Deutschtum” en te veel met de geldbelangen van het agrarisch kapitalisme. Weber schreef in 1899 nog steeds “lebhafte Sympathien auch für die Bestrebungen des Verbandes zu haben”. Later echter, vooral tijdens de Eerste Wereldoorlog, zou hij veel kritiek op de Alldeutschen uitoefenen, vooral vanwege hun onverantwoordelijke chauvinistische gedrag.103 Ten tweede verbreedde Weber het onderzoek naar de relatie tussen de landarbeiders en de grootgrondbezitters tot een onderzoek naar de overgang van een traditioneel-patriarchaal naar een modern-kapitalistisch systeem. Het ging Weber om de algehele richting van het historisch proces en om de invloed die het kapitalisme daarbij uitoefende op onder andere sociaal, religieus en ethisch terrein.

==

Uit Webers gehele inzet en werkwijze tijdens het onderzoek naar de Oostelbische landarbeiders blijkt een grote betrokkenheid. Ongetwijfeld heeft hij aan dit onderzoek dan ook veel meer genoegen beleefd dan aan zijn dissertatie, Habilitationsschrift en Referendar-werkzaamheden. Het is niet onwaarschijnlijk dat de studie naar de landarbeiders voor Weber de keuze voor de wetenschap heeft gestimuleerd. Een belangrijke rol daarbij speelde ook het feit dat tijdens dit onderzoek voor hem de overgang plaatsvond van de rechtswetenschap naar de Nationalökonomie.104 Weber vond de economische wetenschap duidelijk aantrekkelijker dan de rechtswetenschap. Tekenend daarvoor is een brief aan zijn moeder in juli 1893, toen zijn benoeming tot hoogleraar Nationalökonomie in Freiburg onzeker was geworden: “Leid täte es mir, wenn ich an die doch relativ öde Juristerei geschmiedet bliebe”.105 De grote voordelen van de economische wetenschap waren dat dit nog een ‘jonge’ en daardoor plooibare wetenschap was, en dat er vele lijnen liepen naar andere disciplines, zoals de cultuur- en ideeëngeschiedenis en de filosofie. Bovendien was, zeker in vergelijking met de toch vooral formele rechtswetenschap, de relatie tussen de Nationalökonomie en de sociaal-politieke vraagstukken natuurlijk zeer nauw, zoals onder andere het landarbeider-onderzoek Weber had geleerd. Als net benoemd hoogleraar Nationalökonomie gaf hij zelf al aan dat de economische beschouwingswijze in zijn tijd snel aan terrein won.106

Voordat Weber echter uiteindelijk in 1894 benoemd werd tot hoogleraar Nationalökonomie, was hij, op grond van zijn Habilitation, vanaf 1892 eerst nog werkzaam als privaatdocent op het gebied van de rechtswetenschap. Gedurende deze jaren werkte hij werkelijk als een bezetene: naast het werk voor deze colleges en zijn landarbeidersonderzoek (van bijna 900 pagina’s) verving hij ook nog eens een advocaat bij het Berlijns gerechtshof.107 Bovendien gaf Weber vanaf het zomersemester 1892, toen hij de zieke Goldschmidt verving, colleges handelsrecht en Romeinse rechtsgeschiedenis. Het jaar daarna werd hem een bijzonder hoogleraarschap aan de universiteit van Berlijn aangeboden voor handels- en Duits recht; in juli van datzelfde jaar werd hij in Freiburg echter ook voorgedragen als hoogleraar Nationalökonomie. Terwijl Friedrich Althoff, de invloedrijke hoge ambtenaar op het gebied van het hoger onderwijs binnen het Pruisisch Ministerie van Cultuur, Weber aan Berlijn wilde binden108, koos Weber uiteindelijk voor het nieuwe vak én voor het meer liberale Zuiden van Duitsland, Baden.

==

5. Huwelijk en professoraat in Freiburg en Heidelberg, 1893–1897

Ondertussen was Weber in de herfst van 1893 getrouwd met Marianne Schnitger (1870–1954), een kleindochter van Carl-David Weber, de ondernemende broer van Webers vader (zie par. 1). Marianne Weber bracht haar weinig gelukkige jeugd door in Oerlinghausen en Lemgo.109 Haar moeder stierf bij haar geboorte en haar vader, die arts van beroep was, leed aan vervolgingswaanzin. Daarom werd zij al snel overgebracht naar het huis van haar grootmoeder en tantes (van vaders kant). In 1891 ging zij naar Berlijn om een beroepsopleiding te voltooien en was zij te gast in huize Weber. Na een ingewikkelde tijd van aftasten en verwarring – met name veroorzaakt door de meer dan grote belangstelling van een vriend van Weber voor Marianne en door Webers complexe verhouding tot zijn nicht Emmy Baumgarten110 – verloofden Weber en Marianne zich in maart 1893. In de herfst van dat jaar werd hun huwelijk ingezegend door Otto Baumgarten. De verhouding tussen Weber en zijn toekomstige vrouw zou meer van kameraadschappelijke en intellectuele dan van erotische aard zijn.111 Weber heeft zijn vrouw gesteund in haar bijdrage aan de Duitse burgerlijke vrouwenbeweging, terwijl Marianne, zelf een produktief auteur, vooral na Webers dood veel gedaan heeft om bekendheid te geven aan zijn werk.112 Hun huwelijk zou kinderloos blijven.

Weber en zijn vrouw woonden eerst nog een jaar in Berlijn, in de herfst van 1894 verhuisden ze naar Freiburg. Hier zou Weber gedurende twee jaar een voorspoedig leven leiden en belangrijke vriendschappen aanknopen met onder anderen de bekende filosoof en neokantiaan Heinrich Rickert (1863–1936), die Weber overigens al sinds zijn gymnasium-tijd kende113, verder met de filosoof Alois Riehl (1844–1924), wiens boek over Nietzsche in 1897 verscheen114, de Nationalökonom Gerhart von Schulze-Gävernitz (1864–1943), die in de Verein für Sozialpolitik en het Evangelisch-Soziale Kongress net als Weber aan de ‘linker’ kant stond, en de psycholoog en filosoof Hugo Münsterberg (1836–1916), op wiens uitnodiging Weber in 1904 naar de Verenigde Staten zou gaan.

Ook in Freiburg zou Weber weer bijzonder hard werken: hij gaf in het voor hem betrekkelijk nieuwe vak, Nationalökonomie, twaalf uur college en twee Seminars, verder was het landarbeidersonderzoek nog steeds niet afgesloten en begon hij zich intensief bezig te houden met de beurs, waarover hij veel gepubliceerd heeft. In deze informatieve – en voor zijn doen bijzonder heldere – artikelen probeerde Weber aan te tonen dat de beurs een onmisbaar instituut was en geen “samenzweerdersclub” ten koste van het werkende deel van de bevolking. Maar Weber wilde ook aantonen dat de beurs zich bevond op het terrein van de harde economische strijd en daarom geen “Klub für ‘ethische Kultur’” kon zijn.115 Met dit laatste ging hij in tegen de moralistische houding die sommigen ten aanzien van de beurs innamen.

Ook in zijn bekende inaugurele rede van 1895 in Freiburg, ‘Der Nationalstaat und die Volkswirtschaftspolitik’, viel Weber de Junkers aan. Hij stelde hier dat het voor Duitsland gevaarlijk was dat een klasse die haar “economische doodsstrijd” voerde nog de politieke macht in handen had. Maar ook betreurde hij het dat de ‘stijgende’ klassen, de burgerij en de arbeiders, nog niet rijp waren om de macht over te nemen. Webers oratie kan beschouwd worden als een tekst die een sleutel biedt tot een aantal kernelementen van zijn denken. Behalve de genoemde aanval op de Junkers en de constatering van het gebrek aan leiderschap in Duitsland na het wegvallen van Bismarck, treden in deze rede ook duidelijk zijn fervente nationalisme naar voren, zijn eis tot politieke opvoeding van Duitsland, het belang van het concept ‘strijd’, de bezinning omtrent de gevolgen van de overgang van een agrarische naar een industriële samenleving, de kritiek op het eudemonisme, het streven naar “menselijke grootte en de adel van onze natuur”116, het door Webers generatie sterk ervaren ‘epigonendom’, de verantwoordelijkheid van de mens voor het verloop van de geschiedenis en tenslotte het idee dat de wetenschap uit zichzelf geen waarden kan funderen.

Weber heeft met deze oratie grote invloed uitgeoefend; met name het nationalistische pathos liet bij Friedrich Naumann blijvend zijn sporen na. Sindsdien zouden, zoals eerder gesteld, Naumanns christelijk-sociale idealen vervangen worden door nationaal-sociale idealen. Maar natuurlijk bleven er tussen Weber en Naumann grote verschillen bestaan. Van belang is vooral dat beiden andere prioriteiten hadden: voor Naumann was de nationale machtsstaat een middel voor sociale hervorming, terwijl dit voor Weber net omgekeerd lag: voor hem was een sterke nationale staat het doel en fungeerde sociale en politieke rechtvaardigheid als een middel daartoe.117

In 1896 maakte Naumann plannen voor de oprichting van een nationaal-sociale partij en voor een nieuw dagblad dat de ideeën van deze beweging zou moeten verwoorden. De krant kreeg de titel: Die Zeit – Organ für nationalen Sozialismus auf christlicher Grundlage. In november 1896 stichtte Naumann met het hem eigen enthousiasme en optimisme de Nationalsozialer Verein (NSV) – in feite, als gevolg van de ruzie met de conservatieve Stöcker, de ‘linkse’ afsplitsing van het Evangelisch-soziale Kongress. Weber had Naumanns plan vanaf het begin sterk afgeraden. In harde bewoordingen gaf hij te kennen dat de partij van Naumann een onpolitiek ‘miserabiliteits’-standpunt innam en louter een partij van zwakken was: “Es ist die Partei der Mühseligen und Beladenen, derjenigen, die irgendwo der Schuh drückt, aller derer, die keinen Besitz haben und welchen haben möchten”.118 De deelnemers aan het oprichtingscongres van de partij, die veelal uit kerkelijke hoek kwamen, betitelde Weber in een brief aan zijn vrouw als “politieke kinderen”.119 Zij beseften naar zijn mening veel te weinig dat de politiek een hard en zakelijk bedrijf was en eeuwige onderlinge strijd betekende. Bovendien vond Weber dat de onontkoombare keuze tussen de burgerlijke of de agrarisch-feodale klasse door de NSV werd ontweken. Voor hemzelf was die keuze duidelijk: “Die neue Partei muß sein eine nationale Partei der bürgerlichen Freiheit; denn nur eine solche fehlt uns: es fehlt eine nationale Demokratie”.120 De NSV zou inderdaad, zoals Weber voorspelde, een weinig succesvol bestaan leiden. Werd Die Zeit reeds in 1897 wegens financiële problemen opgeheven, in 1903 moest ook de NSV wegens het gebrek aan succes tijdens verkiezingen door de knieën en aansluiting zoeken bij de linksliberale Freisinnige Vereinigung.

Toch was Weber, ondanks zijn bezwaren, in 1896 toegetreden tot de NSV. Daarbij zal zeker een rol hebben gespeeld dat niet alleen Naumann aan deze nieuwe partij was verbonden, maar ook Paul Göhre, Gerhart von Schulze-Gävernitz en verder vier belangrijke familieleden: zijn moeder, zijn broer Alfred, zijn neef Otto en zijn tante Ida Baumgarten.121 Kenmerkend voor Webers altijd zo consequente houding was dat hij, eenmaal lid geworden van de NSV, Naumann steunde waar hij maar kon. Zijn wil tot politiek handelen was in deze jaren in Freiburg zeer groot – en viel hier ook te combineren met zijn wetenschappelijke activiteiten. Natuurlijk moet het voor een zo politiek ingesteld iemand als Weber een kwelling zijn geweest dat er in Duitsland voor hem geen enkele politieke partij was die ook maar in de buurt kwam van zijn eigen politieke denkbeelden. Wat dat betreft lijkt de keuze voor Naumann in zekere zin een negatieve keuze geweest te zijn, namelijk voor de minst slechte politieke partij.122 Het is niet onwaarschijnlijk dat als zich in deze jaren een naar Webers inzicht werkelijk zinvolle politieke taak aangediend zou hebben, hij daarvoor gekozen zou hebben. Want zijn keuze voor de wetenschap was ook nu nog altijd niet definitief.123 Dat Weber in zijn leven nooit meer volledig praktisch-politiek actief zou zijn, vindt zijn oorzaak daarin dat hij eind 1896 toch koos voor een leerstoel in Heidelberg – omdat de politiek op dat moment voor hem “gar kein Thätigkeitsfeld” bood124 – en hij na zijn langdurige zenuwinzinking (ca. 1897–1902) vond dat hij het “absoluut koele bloed” dat voor de politiek nodig was nu eenvoudigweg miste. Veelzeggend is in dit verband zijn reactie op de nederlaag van Naumanns nationaal-sociale partij in 1903:

==

Diese politischen Dinge, die mich im Innersten erregen, jetzt konstant zu behandeln, dem ist mein Körper höchstens für einige Monate gewachsen, und was schwerer wiegt: will man eine politische Sache nicht verpfuschen, so gehört dazu absolut kühles Blut, und dafür kann ich schlechterdings nicht garantieren. Ich habe mich deshalb entschlossen, in die Redaktion des Braunschen Archiv [...] einzutreten.125

==

Het lijkt niet overdreven om Webers keuze voor de wetenschap na 1902 – evenals zijn felle pleidooi voor waardevrijheid – ook uit te leggen als een noodzakelijke vorm van zelfbescherming.

Zoals gezegd werd Weber in Heidelberg benoemd tot hoogleraar Nationalökonomie, als opvolger van zijn vroegere leermeester Karl Knies. Met Heidelberg had Weber een persoonlijke band. Als kind was hij hier in het fraaie huis van zijn grootvader meerdere malen op bezoek geweest, en ook had hij hier de eerste tijd van zijn studentenjaren doorgebracht. Zo werd de 32-jarige Weber nu de collega van een aantal van zijn vroegere docenten, onder wie Kuno Fischer, Immanuel Bekker en Otto Heinrich Erdmannsdörffer. Heidelberg was een belangrijk brandpunt van het Duitse liberalisme en had de reputatie een geestelijk bijzonder levendige stad te zijn. Weber voelde zich hier dan ook zeer thuis en zou, op enkele lange onderbrekingen na, in Heidelberg blijven wonen tot aan juni 1919, toen hij naar München verhuisde. In Heidelberg knoopte hij vele nieuwe contacten aan, onder anderen met de staatsrechtgeleerde Georg Jellinek (1851–1911), de filosoof Paul Hensel (1860–1930), de kunsthistoricus Carl Neumann (1860–1934) en vooral de theoloog Ernst Troeltsch (1865–1923).126 Voor Weber zag de toekomst er veelbelovend uit.

==

6. Geestelijke crisis, 1897–1902

Webers leven zou echter vanaf 1897 geheel onverwacht een andere wending nemen, toen de eerste tekenen zichtbaar werden van een geestelijke crisis, die in zijn verdere leven haar sporen zou nalaten. Aan deze crisis zijn de volgende gebeurtenissen van de zomer van 1897 verbonden. Toen Webers vader zijn vrouw vergezelde op een reis naar Heidelberg tegen de zin van zijn vrouw en zoon, brak er een hevige ruzie uit tussen Weber en zijn vader. Weber kwam op voor de vrijheid van zijn moeder en hield de jarenlang opgekropte woede niet meer voor zich en rekende af met zijn vader. Onverzoend gingen beiden uit elkaar en ook de slechte relatie tussen Webers ouders kwam nu in alle helderheid aan het licht.127 Dramatisch was dat Webers vader kort na deze ruzie, op 10 augustus 1897, in Riga aan een maagbloeding overleed, zonder dat Weber hem nog een keer had gezien. Weber maakte zichzelf volgens zijn vrouw weliswaar geen verwijten, maar feit is dat hij al spoedig na de begrafenis – tijdens een reis naar Spanje aan het einde van de zomer – tekenen begon te vertonen van psychische en fysieke uitputting. Deze signalen bleken de voorboden te zijn van een zeker vijf jaar durende zware crisis, die in 1900 een dieptepunt bereikte. De symptomen van Webers ziekte waren: rusteloosheid, angsten, uitputting, overmatige geprikkeldheid, slapeloosheid, depressies, onvermogen tot spreken, hoofdpijn, migraine en rugklachten.128 Zoals eerder gezegd, sprak Weber zelf meestal over zijn ‘demonen’ of ‘plaaggeesten’. Dagen waarop voorzichtig hoop op herstel werd geuit, werden afgewisseld door dagen waarop hij alleen nog maar urenlang kon zitten zonder te kunnen – of durven – spreken, lezen, schrijven of wandelen.129 Gedurende deze jaren bezocht Weber enkele sanatoria (Konstanz, Urach) en reisde hij ook veel, bij voorkeur naar Italië. Daarbij was hij vaak zeer lang van huis; van november 1900 tot april 1902 bijvoorbeeld was hij achtereenvolgens in Ajaccio (Corsica), Rome, Zuid-Italië (Napels en omgeving), Rome, Grindelwald, Zermatt, Rome en Florence. Meestal werd hij daarbij vergezeld door zijn vrouw, die met al haar zorgen en begrip gedurende deze jaren voor Weber een onmisbare steun is geweest, hetgeen hun verhouding ten goede is gekomen.130

Webers ziekte was zó ernstig, dat hij waarschijnlijk zelfs heeft overwogen zelfmoord te plegen. Ook Marianne Weber suggereert dit.131 Toen enkele jaren later, in 1910, de vader van zijn vriend Friedrich Gundolf een einde aan zijn leven maakte, schreef Weber aan Gundolf een brief, waarin hij het recht op zelfmoord bepleitte en daarbij ongetwijfeld naar zijn eigen crisis verwees:

==

Man muß, glaube ich, selbst in der Lage gewesen sein, ernstlich, in schwerer und – im Prinzip – hoffnungsloser Krankheit sich eine solche Frage [zelfmoord – P.D.] für sich selbst einmal vorgelegt zu haben, um ganz zu fühlen, daß diese so unendlich begreiflichen und so menschlichen Empfindungen doch dem Scheidenden nicht ganz sein Recht geben würden, auch dann nicht, wenn er im Augenblick des Entschlusses völlig Herr seiner Überlegungen gewesen ist. Es giebt Nervenzustände, welche dem Kranken die eigne Existenz so vollkommen sinnlos erscheinen lassen, daß er die berechtigte Meinung haben kann, seinen Angehörigen den aus eignem Entschluß erfolgenden Abschied zumuthen zu dürfen [...].132

==

Tijdens deze jaren van crisis moest Weber steeds opnieuw zijn universitaire onderwijsactiviteiten, die hij zo serieus nam, voortijdig beëindigen. Even vaak echter probeerde hij na een lichte verbetering van zijn gezondheid deze taken weer op te nemen. Uiteindelijk, na vele mislukte pogingen om weer colleges te geven, werd hij op eigen verzoek in oktober 1903 ontheven van zijn universitaire onderwijstaak.133 De erfenis van 350.000 DM die Marianne Weber in 1907 ontving, was daarom bijzonder welkom.134 Weber werd nu Honorarprofessor zonder promotierecht en zonder recht van inspraak in de faculteit.

Intussen hadden natuurlijk ook Webers publicistische activiteiten te lijden onder zijn crisis. Zijn enorme productie tot en met 1896 nam tijdens deze jaren sterk af, maar toch is het opvallend dat er eigenlijk alleen in 1901 geen publicaties van zijn hand verschenen.135 Tijdens Pasen van het jaar 1902 keerden Weber en zijn vrouw na lange afwezigheid terug naar Heidelberg, waar Weber weer voorzichtig begon te werken. Hij was weliswaar niet genezen, maar voelde dat zijn gezondheid toch aan de beterende hand was. In feite zou zijn ziekte echter nooit meer geheel verdwijnen en zou hij tot aan zijn dood in 1920 steeds opnieuw geconfronteerd worden met grote terugslagen en met zijn zogenaamde “schwarze Tage”.136 Ook Weber zelf zag een grote mate van continuïteit in zijn ziekte, zoals duidelijk blijkt uit een opvallend venijnige brief aan Georg Jellinek van 8 januari 1908:

==

Würden Sie die entfernteste Vorstellung von dem Ablauf meines Daseins, wie er in bleierner Einheit seit nun 9 Jahren sich vollzieht und – günstigenfalls! – dauernd weiter vollziehen wird, haben, so würden Sie selbst im Scherz nicht die Anspielung machen, es gehe mir eigentlich nicht anders als Andern auch.137

==

Rond 1914 leek Webers toestand weliswaar aanzienlijk verbeterd138, maar toen hij in de zomer van 1918 in Wenen na zeer lange tijd weer college gaf, schreef hij vertwijfeld aan zijn vrouw: “[...] das Opfer an aller und jeder Lebensfreude ist zu furchtbar. Denn es hat sich nichts, rein gar nichts gegen die Zeit vor 20 Jahren geändert”.139 Om zijn ‘demonen’ enigszins in bedwang te houden, gebruikte Weber, meer dan men uit de biografie van zijn vrouw kan opmaken, vaak grote hoeveelheden slaapmiddelen: broom, opiumzalf, trional en heroïne: “Mit tüchtig Brom u. Heroin schlief ich dann doch erträglich gut”, schreef hij bijvoorbeeld in 1909 aan zijn vrouw vanuit Seebach.140 Tijdens lange reizen probeerde Weber dan weer van de gewenning aan slaapmiddelen af te komen.

==

7. Herstel. Webers reizen, contacten en wetenschappelijke activiteiten, 1902–1914

Het is opmerkelijk dat Webers bekendste werken geschreven zijn na zijn crisis, in de periode dus dat hij nog de nasleep ondervond van zijn ziekte. Weber is vooral bekend geworden door Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, enkele wetenschapstheoretische opstellen, zijn pleidooi voor waardevrijheid, zijn godsdienstsociologie, de opstellen Wissenschaft als Beruf en Politik als Beruf, het ontwerp van een ‘verstehende Soziologie’ en het postuum gepubliceerde Wirtschaft und Gesellschaft – allemaal werken van na 1903. In dit biografisch hoofdstuk zal aan deze werken slechts weinig aandacht worden besteed, omdat ze in andere hoofdstukken uitvoerig aan bod zullen komen.

Tijdens zijn verblijf in Rome in 1901/2 was Weber zich weer geleidelijk gaan verdiepen in wetenschappelijke literatuur, vooral in de geschiedenis en economie van de middeleeuwse kloosters en orden, waarbij hij voor de eerste keer op het thema van de ‘rationaliteit’ stootte.141 Daarnaast las hij ook kunsthistorische boeken, J. Conrads (economische) Jahrbücher, G. Simmels Philosophie des Geldes (1900), Aristophanes, Rousseau’s Emil, Voltaire, Montesquieu, Taine en Engelse schrijvers.142 Terug in Heidelberg begon hij in het voorjaar van 1902 te werken aan zijn eerste grote artikel dat na zijn crisis – uiterst moeizaam – tot stand kwam, ‘Roscher und Knies und die logischen Probleme der historischen Nationalökonomie’, dat uiteindelijk tussen 1903 en 1906 in drie delen gepubliceerd zou worden.143

Vanaf 1904 vormde Weber samen met Werner Sombart en Edgar Jaffé de redactie van het tijdschrift Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik, dat de voortzetting vormde van Heinrich Brauns in 1888 opgerichte Archiv für soziale Gesetzgebung und Statistik. Omdat Weber sinds 1903 ontheven was van zijn universitaire onderwijstaken vormden de redactiewerkzaamheden voor het Archiv voor hem een belangrijke schakel met de universitaire en wetenschappelijke wereld. Tot 1920 zou dit tijdschrift het toonaangevende publicatie-orgaan van de Duitse sociale wetenschappen zijn.144 Weber schreef voor het Archiv in totaal 28 bijdragen, waaronder een aantal belangrijke wetenschapstheoretische opstellen. Het eerste artikel in die reeks was het beroemde en voor een goed begrip van zijn werk fundamentele opstel ‘Die “Objektivität” sozialwissenschaftlicher und sozialpolitischer Erkenntnis’ (1904), waarin hij zijn (neokantiaanse) kentheorie ontvouwde. Verderop in deze studie wordt daarop uitgebreid ingegaan (m.n. par. III.1 en IV.2). Weber gaf in dit opstel in feite al een methodische rechtvaardiging van zijn nog te verschijnen studie Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus (1904/05).

==

Intussen maakte Weber tussen alle wetenschappelijke activiteiten door, vooral in de periode tussen 1900 en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, zeer veel reizen, alleen al in het jaar 1903 bijvoorbeeld zes maal. Deze reizen voerden hem naar onder andere Italië, Frankrijk, Engeland, Nederland en de Verenigde Staten. Verschillende plannen voor reizen naar Rusland vonden uiteindelijk geen doorgang.145 Enkele grote steden die Weber bezocht waren onder andere Londen, Parijs, Rome, Turijn, Wenen, Boedapest, Brussel, München en Amsterdam. De meeste reizen na 1900 waren voor Weber vooral ‘Erholungsreise’, waardoor hij – vaak na hard werken – weer “menschlich” hoopte te worden en nieuwe krachten probeerde te verzamelen.146

Voor de reis naar de Verenigde Staten in 1904 gold dit in mindere mate, omdat Weber door ‘de nieuwe wereld’ bijzonder gefascineerd was en het hem hier dus zeker niet alleen ging om het opdoen van nieuwe energie. Omdat zijn verblijf in Amerika hem een blik gunde in de ‘moderniteit’ en dynamiek van een zich zeer snel ontwikkelend land, wordt daaraan hier, in een studie die primair gericht is op Weber en de ‘moderne wereld’, extra aandacht besteed.147

Weber had reeds vroeg belangstelling voor Amerika. Al op vijftienjarige leeftijd schreef hij aan Fritz Baumgarten dat hij zich bezighield met de geschiedenis van de Verenigde Staten148, en in 1892 plande hij samen met Paul Göhre voor het volgende jaar een reis naar de wereldtentoonstelling van Chicago, die uiteindelijk geen doorgang vond.149 Maar toen in 1904 Webers vroegere collega in Freiburg, de op aanbeveling van William James naar Harvard geroepen psycholoog en filosoof Hugo Münsterberg, hem uitnodigde om naar Amerika te komen voor een wetenschappelijk congres ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling in St. Louis, sloeg Weber zijn aanbod niet af. Ook andere Duitse geleerden waren door Münsterberg voor deze gelegenheid naar Amerika gehaald, onder anderen Ernst Troeltsch, Werner Sombart, Ferdinand Tönnies, Adolf Harnack, Wilhelm Ostwald en Karl Lamprecht.150 In augustus 1904 vertrok Weber met onder anderen zijn vrouw en Ernst Troeltsch naar New York en keerde pas in december weer terug – redelijk gezond overigens. In St. Louis hield hij een rede over ‘Kapitalismus und Agrarverfassung’ en betoonde zich verder zeer reislustig. Hij bezocht onder andere New York, Chicago, een aantal zuidelijke staten, New Orleans, Philadelphia, Washington, Baltimore en Boston. Opvallend is hoe enthousiast en open Weber op het nieuwe land reageerde, in tegenstelling tot vrijwel alle andere reisgenoten, die zich al snel onbehaaglijk en verloren voelden in – met Marianne Webers woorden: – “diese lieblose Kaserne für reisende Kaufleute, in der jeder nur eine Nummer ist”.151 Kenmerkend is bijvoorbeeld wat Werner Sombart op een postkaart schreef waarop Wall Street was afgebeeld: “Götterdämmerung der Kultur”.152 Bij Weber treft men van dit soort klachten geen spoor aan, hooguit “über die deutschen Mitreisenden, die nach 1 1/2 Tagen New York über Amerika stöhnen”.153

Tijdens zijn bezoek zag hij met eigen ogen hoe dynamisch en ‘modern’ dit land was. Kenmerkend voor ‘de nieuwe wereld’ zoals Weber die aantrof, waren de wolkenkrabbers, het drukke verkeer, de luchtvervuiling en het hoge inwonertal van de grote steden (in de tijd dat Weber New York bezocht, had deze stad al vijf miljoen inwoners). Verder vielen de uitgestrektheid van het land en de grote mobiliteit op, het naast elkaar bestaan van vele nationaliteiten, het hoge criminaliteitsgehalte, de grote tegenstelling tussen arm en rijk en de grote aandacht voor sport.154 Tegelijkertijd was Amerika een land waar nog grote delen van de natuur door de mens veroverd moesten worden, vaak ten koste van de indianenbevolking.155 In korte tijd werden geheel nieuwe steden uit de grond gestampt, die sterk op elkaar leken, hetgeen Weber betreurde: “Schade: in Jahresfrist sieht es hier aus wie in Oklahoma, d.h. wie in jeder andern Stadt Amerikas”.156 Net als in Duitsland in de jaren negentig zag Weber ook in de Verenigde Staten het kapitalisme, “de meest noodlottige macht van ons moderne leven”, zijn revolutionaire werk doen: “Mit geradezu rasender Hast wird alles, was der kapitalistischen Kultur im Wege steht, zermalmt. [...] wenn ich das nächstemal hinkomme, wird der letzte Rest ‘Romantik’ dahin gegangen sein”.157 Maar ondanks deze – sporadische – kritische geluiden overwoog toch Webers enthousiasme over het “jeugdige” land. Als de enige schaduwzijden zag hij het vraagstuk van de zwarte bevolking en “die entsetzliche Einwanderung”.158

Webers grootste belangstelling ging evenwel uit naar de rol van de religieuze gemeenschappen binnen de Amerikaanse samenleving. Dit hangt samen met het feit dat het tweede deel van Die protestantische Ethik toen nog geschreven moest worden.159 In Amerika zag Weber hoe de religieuze geest van de puriteinse sekten zijn sporen had nagelaten binnen de moderne kapitalistische samenleving. Weliswaar was onder invloed van het secularisatieproces ook in het moderne Amerika de kerkelijkheid minder geworden en de ‘geest’ van de puriteinse religie grotendeels geweken, maar de producten van die ‘geest’, zoals rijkdom en het strenge arbeidsethos, zeker niet.160 Typerend voor het secularisatieproces was bijvoorbeeld dat de maatschappelijke functies van de religieuze sekten nu overgenomen werden door ‘clubs’ en ‘orden’. Het mechanisme bleef echter hetzelfde: ook het lid van een club, dat door een ballotagecommissie toegelaten moest worden, werd als gentleman erkend. Dit verhoogde zijn “kredietwaardigheid”.161 Zo kreeg Weber in Amerika allerlei stof aangereikt waar hij later in zijn werk voortdurend op terug zou komen, ook op aspecten van de politieke cultuur.162 Door Webers kennismaking met Amerika, dat in zijn ogen zeer dynamisch was en een enorm potentieel voor de toekomst bezat, kreeg hij ook een scherpere blik op Europa, dat naar zijn mening steeds meer stagneerde. Dit gold met name voor Duitsland met zijn conservatieve politieke structuur en zijn georganiseerd en verstard kapitalisme.

==

Een ander land dat rond deze tijd, deels om soortgelijke redenen, Webers aandacht trok, was Rusland.163 Was de interesse voor Rusland in de jaren tachtig en negentig bij Weber nog nauwelijks aanwezig, toen hier in 1905/06 revolutionaire gebeurtenissen plaatsvonden die van het tsaristische Rusland een meer liberale maatschappij leken te maken, was Webers belangstelling volledig gewekt. Daarbij heeft zeker een rol gespeeld dat hij in Heidelberg nauwe contacten onderhield met de daar rijkelijk vertegenwoordigde Russische intelligentsia, vooral met Bogdan Kistjakovski, een van de leiders van de ‘kadetten’, maar ook met studenten als Fedor Stepun en Sergej I. Zivago.164 In de Russische leeszalen en clubs in Heidelberg, die al sinds de jaren zestig van de 19de eeuw bestonden, waren duidelijke sympathieën aanwezig voor de Russische revolutionaire partijen, vooral voor de constitutionele democraten, maar ook voor de sociaal-democraten en sociaal-revolutionairen. Het was Kistjakovski die Weber in 1905 attent maakte op een door de Russische ‘Bevrijdingsbond’ ontworpen constitutionele grondwet, waarvan Weber onmiddellijk het grote belang erkende. Met de hem kenmerkende energie en overgave stortte hij zich nu op de actuele Russische ontwikkelingen. Binnen korte tijd leerde hij de Russische taal en publiceerde, voor driekwart op eigen rekening (2000 DM)165, twee lange artikelen in het Archiv, omdat hij buitengewoon ontevreden was over de berichtgeving in de Duitse pers, niet alleen omdat deze naar zijn mening ontoereikend was, maar ook omdat deze de Russische “vrijheidsstrijd” te weinig positief beoordeelde.166 Overigens vonden deze Rusland-opstellen, waarin Weber zoveel investeerde en waarmee hij hoopte in Duitsland bekendheid te geven aan de Russische liberale beweging, volgens eigen zeggen (in 1907) “keinerlei Beachtung”.167

In het eerste artikel, ‘Zur Lage der bürgerlichen Demokratie in Rußland’ (1906), was Weber, ondanks de belemmeringen die hij zag, nog tamelijk optimistisch over de mogelijkheid dat Rusland zich ontwikkelde in de richting van een liberaal-democratische staat. In het tweede artikel echter, ‘Rußlands Übergang zum Scheinkonstitutionalismus’, geschreven in het voorjaar van 1906, toen het hoogtepunt van de revolutie al voorbij was, ontmaskerde Weber de zogenaamde ‘nieuwe’ wetgeving van de Russische regering als ‘schijnconstitutionalisme’: er was geen einde gekomen aan de censuur, van godsdienst- en academische vrijheid was geen sprake, noch van vrijheid van verenigingen, vakbonden en politieke partijen.

Webers grote betrokkenheid bij de Russische revolutie van 1905/06 roept de vraag op welke betekenis hij aan deze ontwikkelingen toekende. In grote lijnen kan men daarbij drie verschillende perspectieven onderscheiden: een Russisch, Duits en wereldhistorisch perspectief. In de eerste plaats vond Weber het voor de Russische samenleving zelf van belang dat deze werd bevrijd van het tsaristisch-autocratische juk en zo aansluiting zou vinden bij de Westeuropese democratische en op individuele vrijheid gebaseerde ontwikkeling. Weber had een buitengewoon grote sympathie voor de Russische liberale beweging. Daarmee was tegelijk het Duitse perspectief gegeven: Weber hoopte namelijk dat de ontwikkelingen in Rusland ook hun uitwerking zouden hebben op Duitsland, waar de conservatieve krachten altijd hadden kunnen steunen op het tsarenbewind. Het is geen toeval dat in Webers – niet als ‘wetenschap’, maar als ‘kronieken’ gepresenteerde – Rusland-opstellen vele parallellen getrokken werden tussen het tsaren- en het Duitse rijk.168 Daarom oefende Weber met zijn analyses van het Russische politieke systeem direct en indirect kritiek uit op het ook in Duitsland nog zwak ontwikkelde parlementaire systeem en op het persönliche Regiment van Wilhelm II (die uiteraard vergeleken werd met Nicolaas II). Ook bekritiseerde hij op deze wijze het gebrek aan ruimte voor grote staatslieden en de manier waarop in Duitsland met het nationaliteiten-probleem werd omgegaan.169

Voor de vraagstelling van deze studie zijn evenwel Webers wereldhistorische perspectieven in deze Rusland-opstellen nog het meest interessant. Binnen dit brede perspectief, dat vooral aan het einde van het eerste opstel naar voren werd gebracht, stond namelijk de vraag centraal naar de toekomst van de liberale democratie, en daarmee naar de kansen van de “moderne vrijheid” en rechten van het individu. Weber was daarover uiterst pessimistisch. Naar zijn oordeel dreigde overal het gevaar van “nieuwe horigheid”.170 Het moderne kapitalisme, zoals dat in Amerika bestond en naar Rusland was geïmporteerd, vertoonde volgens Weber geen enkele verwantschap met democratie of vrijheid. Hij noemde juist deze landen, omdat hier vrijheid en liberalisme misschien nog een kans hadden.

Zo werden in Webers Rusland-opstellen uiterst gedetailleerde politieke analyses wederom uiteindelijk verbreed tot het thema dat als een rode draad door zijn werk loopt, namelijk de “cultuurbetekenis” van het kapitalisme en het lot van de mens in de modern-kapitalistische samenleving. Ook na de revolutie van 1905/06 zou Weber grote belangstelling tonen voor Rusland. Als geen ander spande hij zich in om de Duitse en Russische cultuur met elkaar in contact te brengen.171 Overigens schatte hij de Russische oktober-revolutie van 1917 verkeerd in. Naar zijn mening zou de bolsjevistische heerschappij slechts van korte duur zijn, hooguit drie maanden.172

==

Intussen had Weber sinds zijn terugkomst in Heidelberg in 1902 weer een druk sociaal leven gekregen. Marianne Weber maakt in de biografie over haar echtgenoot melding van de vele personen die bij hen over de vloer kwamen. In dit gemêleerde gezelschap bevonden zich wetenschappers, politici, kunstenaars, feministen, mystici en pacifisten. Ook bestonden er in Heidelberg vele discussiekringen waarvan Weber soms deel uitmaakte (zie verder par. I.8).

Met het oog op de Duitse universiteitspolitiek van die tijd is Webers vriendschap met Michels en Simmel interessant. De nog jonge, veelbelovende sociale wetenschapper en “knalrode” sociaal-democraat Robert Michels (1876–1936), met wie Weber sinds 1906 een opmerkelijk intensief contact onderhield, kon zich in Duitsland niet habilitieren, omdat hij sociaal-democraat was. Hierdoor moest hij uitwijken naar Italië. Weber noemde dit in een brief aan Michels in 1907 “eine Schmach und Schande für eine Kulturnation”173 en schreef later naar aanleiding van deze kwestie een artikel in de Frankfurter Zeitung met de titel: ‘Die sogenannte “Lehrfreiheit” an den deutschen Universitäten’ (20.9.1908). Ook zette Weber zich in 1907 en 1908 in voor de benoeming tot hoogleraar filosofie in Heidelberg van Georg Simmel (1858–1918). Deze benoeming vond uiteindelijk echter geen doorgang, vooral vanwege het feit dat Simmel joods was.174 Weber maakte zich bijzonder kwaad over deze bevoorrechting van de “dümmste ‘arische’ Impotenz”.175 Ook in andere benoemingskwesties waarin hij om advies werd gevraagd, blijkt dat hij verzocht werd namen te geven van christenen en ariërs, en niet van joden.

Weber zag ook zichzelf, met enige trots, als iemand die niet tot het establishment behoorde. Veelzeggend in dat verband is een passage uit een brief aan (de joodse) Franz Eulenburg, waarin hij schreef:

==

Denken Sie doch nicht, daß Sie der Einzige wären, dessen Name Leute abstößt. Simmel, Tönnies, Sombart, ich, doch noch weit mehr. Alle diese ‘Refusés’ (ich gehöre ja auch dazu, denn daß ich es einmal bis zum Ordinarius gebracht hatte, kann mir doch nicht zeitlebens nachgetragen werden!) vertragen sich ja nicht [...].176

==

Behalve voor de gediscrimineerde sociaal-democraten en joden zette Weber zich ook in voor de verbetering van de positie van de vrouw, bijvoorbeeld van Marie Baum (1874–1964), die als fabrieksinspectrice achtergesteld werd bij haar mannelijke collega’s. In de Frankfurter Zeitung eiste Weber de volledige gelijkstelling van de vrouw.177 Ook in de daarop volgende jaren vocht hij tegen in zijn ogen grove misstanden, onrechtvaardigheden of beledigingen aan eigen of andermans adres. Webers strijd ging zó ver dat er slepende juridische processen werden gevoerd en hij op een gegeven moment zelfs zijn tegenstander uitdaagde voor een sabelduel.178 Weber leverde strijd tegen onder anderen enkele hoogleraren in Freiburg, die naar zijn mening te gemakkelijk kritiek leverden op enige utopische pacifisten in plaats van op Wilhelm II en op de politiek gevaarlijke “Überspannung des Monarchismus”, waar volgens hem het werkelijke gevaar van Duitsland lag.179 Ook keerde hij zich in de pers tegen het “systeem Althoff”, dat inhield dat docenten benoemd konden worden tegen of met voorbijgaan aan de wil van de betreffende faculteiten.180 Weber betoonde zich in deze en andere krantenartikelen, evenals in de processen die gevoerd werden, een buitengewoon eergevoelig en strijdlustig persoon.

==

Naast al deze activiteiten bleef Weber ook op wetenschappelijk terrein zeer actief. Tussen 1907 en de Eerste Wereldoorlog schreef hij o.a. lijvige artikelen over de oudheid (publicatie in 1909) en over industrie-arbeid (1908/09). Het onderzoek naar de industrie-arbeid werd uitgevoerd binnen het kader van de Verein für Sozialpolitik. In zijn methodologische inleiding voor de Verein-onderzoekers had Weber al gepleit voor een zuiver wetenschappelijke benadering, zonder praktisch-politieke doeleinden.181 Tot zijn spijt moest hij echter keer op keer concluderen dat het beginsel van waardevrijheid, vooral de scheiding van wetenschap en politiek, in de Verein niet nageleefd werd.

Waarschijnlijk is dit voor Weber de voornaamste reden geweest om zich in te zetten voor de Deutsche Gesellschaft für Soziologie (DGS).182 Hierbij was voor hem het streven naar een onafhankelijke, ‘waardevrije’, streng empirisch-wetenschappelijke onderzoeksorganisatie naar alle waarschijnlijkheid dus nog belangrijker dan het stimuleren van de sociologie zelf, hoe slecht deze wetenschap aan de Duitse universiteiten ook vertegenwoordigd was.183

De DGS werd opgericht op 3 januari 1909 in Berlijn, overigens niet op initiatief van Weber. Enige tijd later werd hij gekozen tot voorzitter van de commissie die het bestuur moest controleren. Het bestuur bestond vanaf oktober 1909 uit Ferdinand Tönnies, Georg Simmel en Werner Sombart. Weber, die in geen geval de leiding van de DGS op zich wilde nemen, regelde vooral de financiën en het meer organisatorische werk. Marianne Weber vermeldt dat de eerste zitting van de DGS in 1910 behalve door de zojuist genoemde personen bezocht werd door onder anderen de econoom en cultuurhistoricus Eberhard Gothein, de theoloog Ernst Troeltsch, de econoom Gerhart von Schulze-Gävernitz, de jurist Hermann Kantorowicz en de sociale wetenschapper Robert Michels.184 Deze opsomming geeft een goede indruk van het grote aantal wetenschappen dat in de DGS samenkwam. Van een ‘sociologie’ als afzonderlijke wetenschap was op dat moment in Duitsland nog geen sprake. In feite waren Weber en Simmel de enigen die de sociologie als een zelfstandige discipline beschouwden, de anderen zagen het vooral als een speciale methode en perspectief voor hun eigen vak.185 Gemeenschappelijk in de DGS was het plan dat het moderne maatschappelijk leven interdisciplinair werd bestudeerd, vanuit disciplines als de economie, geschiedenis, rechtswetenschap, filosofie, theologie, psychologie, antropologie, etnologie, biologie en de natuurwetenschappen.186

Weber was aanvankelijk op organisatorisch gebied bijzonder actief en invloedrijk in de DGS. Hij streefde twee hoofddoelen na: het verrichten van collectief empirisch sociaal-wetenschappelijk onderzoek en het doen van dit onderzoek op zuiver wetenschappelijke, waardevrije basis. Dit laatste punt maakte Weber duidelijk in zijn rede op de eerste Duitse sociologendag in oktober 1910 in Frankfurt. De DGS wees iedere propaganda van “praktische ideeën” af.187 Verder deed Weber enkele voorstellen voor grote, jarenlang durende onderzoeksprojecten: 1. een sociologie van het krantenwezen; 2. een sociologie van het verenigingswezen (breed opgevat: van kegelclub tot politieke partij en religieuze of literaire sekte); 3. de vraag van de selectie van de leidende beroepen binnen de moderne samenleving.188

Al spoedig zou Weber echter teleurgesteld worden. Niet alleen werden zijn genoemde drie onderzoeksvoorstellen nooit uitgevoerd, ook andere grote collectieve onderzoeken kwamen niet van de grond. Bij de Duitse sociologendagen was er van enige samenhang, gemeenschappelijke uitgangspunten, concrete onderzoeksresultaten en bereidheid tot samenwerking en het brengen van offers geen sprake.189 Dit leidde er toe dat Weber op 1 januari 1911 het bestuur van de DGS weer verliet: “Ich bin die Gesellschaft für Soziologie, weiß Gott, mehr wie satt [...]”.190 Maar de grootste teleurstelling was natuurlijk dat Weber, zoals bekend, in de DGS het beginsel van waardevrijheid niet heeft kunnen doorvoeren. Weber had in deze kwestie vooral veel tegenstand ondervonden van Rudolf Goldscheid, volgens Paul Honigsheim een “evolutionistischer Progressist” en “wereldverbeteraar”, die van mening was dat het vooruitgangsgeloof wetenschappelijk onderbouwd kon worden en dat de menselijke rede uitspraken kon doen over het “Sein-Sollende” van de werkelijkheid.191 Goldscheid had in zijn afwijzing van waardevrijheid in de DGS vele aanhangers, meer dan zijn tegenstander Weber. Toen Goldscheid in 1913 ook nog eens gekozen werd tot een van de voorzitters, trok Weber zich helemaal uit deze organisatie terug. Zo werd de DGS voor Weber, die opnieuw veel tijd, geld en moeite in dit project had gestopt, een jammerlijke mislukking.

==

Een ander, aanvankelijk ook als samenwerkingsproject bedoeld plan waaraan Weber sinds 1909 z’n medewerking verleende, was het redigeren van een sociaal-economisch handboek, de Grundriß der Sozialökonomik. Dit zou als opvolger moeten dienen van het door Gustav von Schönberg geredigeerde en sinds 1882 gebruikte Handbuch der politischen Ökonomie. De plannen hiervoor, die afkomstig waren van de uitgever Paul Siebeck, dateerden in feite al van 1905, maar echt vaart kreeg het project pas in 1909 toen Weber zich bereid verklaarde een nieuw concept voor het handboek te maken.192 Hieruit resulteerde het plan voor de Grundriß, een verzamelwerk dat uit vele banden zou bestaan en een totaalbeeld van de Nationalökonomie zou moeten bieden. De opzet was om de economie te behandelen in samenhang met de maatschappij, staat, recht, techniek en cultuur (“Sozialökonomik”). Maar wederom verliep het contact met de medewerkers uiterst moeizaam en werd Webers eigen bijdrage steeds groter.193 Voor de IIIe van de IX ‘Abteilungen’ van de Grundriß – Wirtschaft und Gesellschaft – waren twee hoofddelen gepland. Het eerste deel hiervan werd door Weber uitgevoerd en droeg de titel: Die Wirtschaft und die gesellschaftlichen Ordnungen und Mächte.

Wat nu bekend staat als Wirtschaft und Gesellschaft heeft – ook, en vooral, na Webers dood – een buitengewoon gecompliceerde en problematische ontstaans- en publicatiegeschiedenis, waarop hier nu echter niet uitgebreid ingegaan kan worden, maar waaraan in de secundaire literatuur veel aandacht is besteed, ja zelfs een heel boek is gewijd.194 Van belang is dat het huidige tweede deel van WuG, ‘Die Wirtschaft und die gesellschaftlichen Ordnungen und Mächte’ (pp. 181–814) – oorspronkelijk dus de naam voor het gehele werk – nog vóór de Eerste Wereldoorlog geschreven werd. Het huidige eerste deel, de ‘Soziologische Kategorienlehre’ (pp. 1–180), werd het laatst geschreven, namelijk tussen 1918 en 1920.

Van belang is hier dat Weber zich vanaf ongeveer 1909 steeds meer met de sociologie ging bezighouden en dat zijn bijdrage aan de Grundriß primair sociologisch was georiënteerd. Webers belangrijke, in 1913 gepubliceerde opstel ‘Ueber einige Kategorien der verstehenden Soziologie’ diende deels ter methodische fundering van dit werk. In zijn bijdrage aan de Grundriß kwam vrijwel al het – immens omvangrijke – empirisch-historische materiaal samen waarmee hij zich tot dan toe in zijn leven had beziggehouden, maar dan onder een sociologische invalshoek. Van belang daarbij is dat nu ook het concept rationalisering een rol ging spelen (zie verder par. III.1).

==

8. Het vooroorlogse klimaat in Heidelberg, 1897–1914, Ascona, 1913/14

Nadat Weber vanaf 1894 ruim twee jaar in Freiburg had gewoond en daar verschillende nieuwe vriendschappen had gesloten, verhuisde hij in 1897 naar Heidelberg. Vanwege zijn ziekte, die zich in dat jaar openbaarde, verbleef Weber aanvankelijk slechts weinig in deze stad. Na lange reizen keerde hij er in 1902 weer terug, om er – met enkele onderbrekingen – tot 1919 te blijven wonen. Het grote aantal contacten dat hij in Heidelberg onderhield en het intellectuele klimaat van deze stad zijn dermate belangrijk dat er hier een aparte paragraaf aan wordt gewijd. Tegen de achtergrond van de meest uiteenlopende politieke, geestelijke en culturele stromingen waarmee Weber in Heidelberg – en ook in Ascona – werd geconfronteerd, krijgt zijn thema van de ‘onttovering’ van de wereld meer perspectief.

Heidelberg was een kleine stad, in 1885 had het ongeveer 25.000 en in 1910 35.000 inwoners.195 Gelegen in het zuidelijke Baden, dat reeds in de eerste helft van de 19de eeuw voorop had gelopen in het streven naar liberale en democratische hervormingen196, werd deze typische universiteitsstad gekenmerkt door een bijzonder liberale sfeer – in contrast met het autoritaire en bureaucratische Pruisen. Vrijwel iedereen die over Heidelberg rond en na de eeuwwisseling schreef of schrijft, noemt (en roemt) het liberale en open karakter ervan.197 Martin Green vergelijkt Heidelberg zelfs met het klassieke Weimar rond 1800.198 Talloze nationale, politieke of religieuze minderheden en outsiders die elders in Duitsland niet terecht konden, vonden in Heidelberg hun plek. Typerend was dat hier vele buitenlanders – vooral Russen en Polen – woonden, waardoor dit “werelddorp” een sterk internationaal karakter had.199 Zoals eerder uiteengezet (par. I.7) had Weber vooral met de Russische gemeenschap een goed contact. Kenmerkend is bijvoorbeeld dat juist hij door hen in 1912 werd uitgenodigd om een rede te houden ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van de Russische leeszaal in Heidelberg.200

Behalve door zijn politiek-liberale klimaat, viel Heidelberg ook op door zijn vrije intellectuele klimaat. De ‘geest van Heidelberg’ stond voor een bijzonder intensieve en vruchtbare uitwisseling van gedachten tussen de vele intellectuelen die hier woonden: docenten aan de universiteit, politici, kunstenaars, schrijvers en studenten. Het is deze overschrijding van de grenzen van ‘beroepsgroepen’ en daardoor de uitwisseling van verschillende perspectieven, die Heidelberg zo bijzonder maakten. In de vele, elkaar vaak overlappende ‘kringen’ (Kreise) kwamen de meest uiteenlopende mensen bij elkaar over de vloer om met elkaar van gedachten te wisselen of elkaar voor te lezen uit het werk waar men mee bezig was. Heidelbergs sterk intellectuele klimaat heeft ook de oprichting van tijdschriften gestimuleerd: het Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik (1904) is al eerder aan de orde geweest, daarnaast kunnen genoemd worden het door de klassiek filoloog en godsdienstwetenschapper Albrecht Dieterich geredigeerde Archiv für Religionswissenschaft (1904) en Logos. Internationale Zeitschrift für Philosophie der Kultur (1909), dat overigens ook in het Russisch werd uitgegeven.201 Tot de pleegvaders van dit tijdschrift behoorden Rickert, Simmel, Windelband en Weber.

De universiteit van Heidelberg was – overigens niet alleen in Duitsland – beroemd vanwege het aanzienlijk aantal grote geleerden die hier doceerden202, zoals de theoloog Ernst Troeltsch, de filosofen Wilhelm Windelband en Emil Lask, de jurist Georg Jellinek, de historici Hermann Oncken en Erich Marcks, de germanist Friedrich Gundolf, de psychiaters Emil Kraepelin en Karl Jaspers, de bioloog Hans Driesch en de Nationalökonomen Eberhard Gothein, Alfred en Max Weber. Kenmerkend was het buitengewoon sterk interdisciplinaire karakter van het onderzoek dat hier verricht werd en van de colleges die gegeven werden. Vrijwel alle bovengenoemde personen overschreden in ruime mate de grenzen van hun eigen vakgebied. De theoloog Troeltsch bijvoorbeeld was tevens filosoof en godsdienstsocioloog. De jurist Georg Jellinek had, reeds vóór Weber (in 1895), de ‘cultuurbetekenis’ aangetoond van het calvinisme, namelijk voor de ontwikkeling van de mensenrechten.203 Webers broer Alfred, econoom, ontwikkelde zich steeds meer in de richting van de cultuursociologie. Deze voorbeelden kan men naar believen uitbreiden. Van belang is dat dit geestelijk klimaat, waarin men bijzonder goed van elkaars werk op de hoogte was, ook een vruchtbare voedingsbodem vormde voor de ontwikkeling van de sociologie, die, zoals gezegd, aanvankelijk vooral gekenmerkt werd door haar interdisciplinaire karakter.204 Tegen deze achtergrond wordt Webers enorme kennis van zoveel verschillende vakgebieden – recht, economie, godsdienst enzovoort – gerelativeerd. Deze was inderdaad aanwezig, maar Weber was beslist niet de enige. Eén voorbeeld van een andere breed georiënteerde – betrekkelijk onbekende – persoon mag volstaan, namelijk Eberhard Gothein (1853–1923), de opvolger van Weber in Heidelberg, die met zijn vrouw tot Webers intiemere kennissenkring behoorde. Gothein, leerling van Wilhelm Dilthey en Karl Knies en door Burckhardt als zijn opvolger aangeduid, begon zijn loopbaan als hoogleraar economie, maar verbond al snel economie, cultuurgeschiedenis en sociologie met elkaar. Hij schreef werken over onder andere de Italiaanse Renaissance, de Reformatie, de Contrareformatie, de economische geschiedenis van het Zwarte Woud en over Keulen onder Pruisisch gezag (1815–1915). Gothein streefde naar een algemene cultuurgeschiedenis, waarin o.a. literatuur, kunst, theologie, filosofie, geografie en recht geïntegreerd werden.205 Ook had hij al ruim voordat Webers Protestantische Ethik verscheen gewezen op de verwantschap tussen het calvinisme en kapitalisme, wat Weber overigens ook zelf aangaf.206

Een van de kringen waar Weber deel van uitmaakte was de in 1904 opgerichte godsdienstwetenschappelijke ‘Eranos-Kreis’. Deze kring bestond onder anderen uit de reeds genoemde Windelband, Jellinek, Gothein, Marcks, Dieterich en Troeltsch, en verder de theoloog Deißman, de kunsthistoricus Neumann, de oudhistoricus Von Domaszewski, de econoom Rathgen en de archeoloog Von Duhn.207 De reikwijdte van de onderwerpen die in de ‘Eranos’-kring ter discussie stonden, was groot. Marianne Weber vermeldt dat Gothein op een avond sprak over de mogelijkheid van een historische psychologie in aansluiting bij Simmel. “Da hatte Max wieder sehr viel zu sagen [...]”.208 Verder maakte Weber ook deel uit van de door zijn broer Alfred en de botanicus Klebs in 1909 opgerichte natuurwetenschappelijk-filosofische ‘Janus-Kreis’, ondanks het feit dat de natuurwetenschappen waarschijnlijk het enige wetenschapsgebied vormden waaraan Weber, in ieder geval in zijn geschriften, weinig of geen aandacht schonk.209

Zoals gezegd waren er in Heidelberg niet alleen wetenschappelijke, maar ook literair-artistieke kringen, die nog sterker gemêleerd waren dan de zuiver wetenschappelijke kringen. In Heidelberg waren er drie kringen: de Wagner-, de George- en de Weber-Kreis.210 Van de Richard-Wagner-Verein vormde de bekende hoogleraar kunstgeschiedenis Henry Thode het middelpunt; zijn vrouw Daniela was de dochter van Richard Wagner en Cosima von Bülow. In de Thode-salon ontvingen zij vele volgelingen van Wagner, die vaak uit Bayreuth afkomstig waren en deelnamen aan een ‘meestercultus’. Henry Thode zelf richtte zich in openbare lezingen, die een toeristische attractie vormden, tegen het moderne Duitse kunstleven, m.n. het impressionisme.211 Thode’s kring heeft voor Weber waarschijnlijk als een van de voorbeelden gefungeerd van een kitscherige ‘sekten-geest’ en van een fanatiek aanhangerschap van een verafgode leider. Dit laatste trof men ook aan in de George-Kreis. Om de dichter en zich voor profeet uitgevende Stefan George (1868–1933) had zich in Heidelberg een grote schare van bewonderende volgelingen gevormd, die zich beschouwden als een nieuwe elite of geestelijke aristocratie. Weber betoonde weliswaar respect voor George’s kunst, maar verzette zich tegen diens anti-modernisme en vooral diens semi-religieus profetendom.212

Ook Max Weber, die wel de ‘mythe van Heidelberg’ werd genoemd213, had een ‘kring’, maar zonder daarvan het middelpunt te willen zijn. Deze kring (‘Jour’) werd min of meer uit noodzaak geboren: omdat sinds Webers terugkeer in Heidelberg in 1902 er steeds meer gasten over de vloer kwamen, besloten Weber en zijn vrouw om in ieder geval op zondagmiddag vaste bijeenkomsten te houden. Deze middagen hadden een informeel karakter. Er stond geen discussiethema vast en er werden geen speciale voordrachten gehouden; soms werd er behalve gediscussieerd ook muziek gemaakt, theater gespeeld of werden er schilderijen getoond. Onder de gasten bevonden zich zeer uiteenlopende types. Opvallend is dat de jeugd op deze jours goed vertegenwoordigd was en dat er veel ontwikkelde, vaak academisch geschoolde vrouwen kwamen, die ook zelf in de openbaarheid traden of publiceerden: o.a. Webers twee heimelijke geliefden Else Jaffé en de pianiste Mina Tobler, de fabrieksinspectrice Marie Baum en de vrouwen van enkele collega’s: Gertrud Jaspers, Gertrud Simmel, Marie Luise Gothein en Camilla Jellinek.214

Van Webers stadgenoten, ook buiten de ‘Jour’ om, waren voor hem waarschijnlijk de belangrijkste personen: Ernst Troeltsch, met wie hij sinds 1910 de Fallenstein-villa deelde en met wie hij veel gediscussieerd heeft over elkaars werk, met name over godsdienstsociologische thema’s; zijn broer Alfred, met wie hij in de Verein heeft samengewerkt en – belangrijker nog – tal van politieke standpunten deelde215; Georg Lukács, die tussen 1912 en 1918 in Heidelberg verbleef, en voor Weber in die tijd waarschijnlijk de belangrijkste gesprekspartner was op het gebied van esthetische en cultuurkritische vraagstukken. Verder waren voor hem belangrijke gesprekspartners de neokantiaanse filosofen Emil Lask en Wilhelm Windelband – Heidelberg was het centrum van de zogenaamde ‘Zuidwestduitse school’ van het neokantianisme –, voorts de jurist en staatsrechtgeleerde Georg Jellinek, de psycholoog Karl Jaspers en de literatuurhistoricus en ‘Georgianer’ Friedrich Gundolf.

==

De vrouwen- en ‘erotische’ beweging

Weber leerde de strijd voor de vrijheid en gelijkheid van de vrouw natuurlijk vooral kennen via zijn vrouw Marianne. Reeds vóór hun huwelijk maakte zij Weber duidelijk dat zij zich niet geroepen voelde tot een leven dat zich voornamelijk achter het aanrecht zou afspelen. Weber erkende dit recht: “Wir stehen frei und gleich zu einander”.216 Marianne Weber behoorde tot de eerste generatie vrouwen die aan de universiteit studeerde; sinds 1897 was zij leidster van de door haar opgerichte ‘Verein Frauenbildung-Frauenstudium’ in Heidelberg en tussen 1919 en 1921 had zij de belangrijke functie van voorzitter van de ‘Bund Deutscher Frauenvereine’, de organisatie van de burgerlijke vrouwenbeweging. In 1907 verscheen haar boek Ehefrau und Mutter in der Rechtsentwicklung. Eine Einführung, dat een duidelijke aanval bevatte op het patriarchalisme binnen het huwelijk en waarvan Weber in feite co-auteur was.217

Marianne Weber streed weliswaar voor de gelijke rechten van de vrouw, maar was in het algemeen zeer gematigd, zo niet conservatief in vergelijking met de meer radicale feministen van haar tijd. Grofweg kan men binnen het Duitse feminisme vóór de Eerste Wereldoorlog twee hoofdrichtingen onderscheiden. De eerste groep, die Marianne Weber betitelde als “ethische idealisten” en waartoe zij feitelijk zelf behoorde, streed voor de ethische waarde van het huwelijk zelf, voor kuisheid vóór het huwelijk, gelijkheid van de geslachten, het gemakkelijker maken van de scheiding en bescherming van niet-getrouwde moeders.218 De tweede groep, de “naturalisten”, keerde zich tegen de onderdrukking van de seksualiteit in de jaren vóór het huwelijk en eiste het recht op ‘vrije liefde’. Het huwelijk werd beschouwd als een dwanginrichting ter bescherming van privé-eigendom. Max Weber keerde zich fel tegen deze “neue Ethik”, die georganiseerd was in de Bund für Mutterschutz und Sexualreform.219

Deze laatste groep van feministen vormt een vloeiende overgang naar de ‘erotische beweging’ die Heidelberg omstreeks 1907 in haar greep kreeg. De belangrijkste aanstichter van de algehele onrust was een ex-leerling van Freud, Otto Groß (1877–1919).220 Deze excentrieke, aan cocaïne verslaafde arts was van mening dat monogamie de natuurlijke driften zou verdringen en slecht was voor de psychische gezondheid. Om de mens te bevrijden van al zijn ‘boeien’, bepleitte Groß een vrije seksuele moraal. Zijn ideeën wekten in Heidelberg veel opschudding, vooral in ‘praktisch’ opzicht: goede vrienden en vriendinnen van de beide Webers sloegen aan het experimenteren en gingen buitenechtelijke relaties aan. De belangrijkste bevriende persoon was wel Else Jaffé, die van Otto Groß zwanger was geraakt. Het is ironisch dat Max Weber aanvankelijk Groß’ ideeën sterk afkeurde – vooral vanwege de afbreuk die deze ideeën deden aan de ‘ethiek’ van het menselijk handelen221 –, maar later zelf met Else Jaffé een buitenechtelijke relatie had en zelfs met haar een – geestelijk – co-ouderschap had over het kind dat Groß bij haar had verwekt.222

Weber kende Else Jaffé – von Richthofen van geboorte – al sinds zijn Freiburger jaren (1894–1896). Deze jonge, mooie, zelfbewuste, vrijgevochten en intelligente vrouw (1874–1973) had, als een van de eerste vrouwelijke studenten, bij Weber gestudeerd en was in 1901 ‘summa cum laude’ bij hem gepromoveerd. Gedurende korte tijd was zij, als eerste vrouw in Duitsland, fabrieksinspectrice. Zij onderhield nauwe betrekkingen met Marianne Weber, wier strijd voor de vrouw zij bewonderde en ondersteunde. In 1902 trouwde zij met de rijke econoom Edgar Jaffé, die vanaf 1904 samen met Weber (en Sombart) redacteur was van het Archiv. Na haar verhouding met Otto Groß had zij sinds 1909 een relatie met Webers broer Alfred, die hun hele leven zou standhouden.223 Desondanks hadden Max Weber en Else Jaffé in oktober 1909 in Venetië voor het eerst een intiem contact met elkaar, dat voor Weber, die zich zeer tot haar aangetrokken voelde, van grote waarde was.224 Na een lange periode waarin zij elkaar nauwelijks zagen, werd hun relatie aan het einde van de Eerste Wereldoorlog weer hechter. Dat Weber in 1919 voor München koos als de stad waar hij zou doceren, terwijl hij ook had kunnen kiezen voor aantrekkelijke aanbiedingen uit Berlijn, Bonn of Frankfurt, kan zeker teruggevoerd worden op het feit dat Else Jaffé in München woonachtig was.225 Waarschijnlijk verwees Weber in zijn rede ‘Politik als Beruf’, uitgesproken in München in 1919, naar zijn eigen huwelijkscrisis, toen hij, binnen de context van ethische problemen, het voorbeeld gaf van “ein Mann, dessen Liebe sich von einer Frau ab- und einer anderen zuwendet [...]”.226 Met Else Jaffé had Weber tot aan zijn dood een intensieve relatie, nu ook op seksueel gebied. Overigens had hij al eerder, sinds ongeveer 1911, een buitenechtelijke relatie, namelijk met Mina Tobler (1880–1967).227 Deze pianiste wekte Webers interesse voor de kunst en natuurlijk vooral voor de muziek. Webers ‘muzieksociologie’, die waarschijnlijk rond 1911 geschreven werd, is mede door zijn contacten met Mina Tobler van de grond gekomen.

==

Ascona, 1913/14

De hierboven besproken ideeën van de ‘erotische beweging’ passen binnen een meer algemene trend in het vooroorlogse Duitsland, namelijk die van een ‘neoromantische’ reactie op de burgerlijk-kapitalistische samenleving. Weber zag dit van nabij toen hij in het voorjaar van 1913 en 1914 op de grens van Zwitserland en Italië ‘Monte Verita’ in Ascona bezocht, een dorpje in de Alpen waar onder anderen vegetariërs, nudisten, communisten, pacifisten, volgelingen van Freud en ‘vrijgevochten’ vrouwen een leven wilden leiden dat losstond van de gevestigde burgerlijke normen.228 Ook werd Ascona bezocht door personen die in Duitsland door de justitie vervolgd werden, bijvoorbeeld dienstweigeraars en anarchisten. Tot de bezoekers van Ascona behoorden onder anderen de reeds genoemde Otto Groß, zijn vrouw Frieda, die sinds 1911 in Ascona samenleefde met de schilder en anarchist Ernst Frick, de kleurrijke en tot het middelpunt van de Münchense bohème behorende Franziska Gräfin zu Reventlow, die een affaire had met onder anderen Ludwig Klages – lid van Die Kosmische Runde –, verder de anarchisten Erich Mühsam en Peter Kropotkin, de joodse filosoof Martin Buber, de psycholoog Carl Gustav Jung, de schilder Paul Klee, de Jugendstil-kunstenaar Fidus, de schrijvers Hermann Hesse en Franz Kafka, de antroposoof Rudolf Steiner, Frieda Weekley-von Richthofen, de zuster van Else Jaffé en vanaf 1914 de echtgenote van de beroemde Engelse schrijver D.H. Lawrence – en Max Weber dus. Weber schijnt, ondanks zijn reserves, toch onder de indruk geweest te zijn van het leven in Ascona, hetgeen vóór ca. 1910 nauwelijks denkbaar was.229 Maar tegelijkertijd bleef ook na 1910 Webers houding tegenover dit soort ‘moderne sectariërs’, zoals Marianne Weber ze noemde, sterk ambivalent. Aan de ene kant namelijk bewonderde hij het ‘vuur’ dat in deze alternatieve ideeën en leefwijze was terug te vinden (als het tenminste ‘echt’ vuur was en geen pose). Maar aan de andere kant veroordeelde zijn rationele natuur het ‘onverantwoordelijke’, ‘naïeve’ en ‘wereldontvluchtende’ karakter van deze ideeën, waaraan hij zich persoonlijk nooit heeft kunnen overgeven.230

==

9. De Eerste Wereldoorlog, 1914–1918

Toen in augustus 1914 de oorlog uitbrak, was Webers reactie – zoals zo vaak – ambivalent. Enerzijds zag hij de oorlog als een onontkoombaar gevolg van de grootsprakige en funeste buitenlandse politiek na het aftreden van Bismarck in 1890 en was hij bezorgd over de zeer slechte diplomatieke uitgangspositie van Duitsland. Maar anderzijds deelde ook Weber al snel in het algehele enthousiasme dat in Duitsland was ontstaan na het uitbreken van de oorlog. In een brief van 28 augustus 1914 schreef hij: “Denn einerlei wie der Erfolg ist – dieser Krieg ist groß und wunderbar”.231 Toch zoekt men bij Weber vergeefs naar de pathetische en religieuze toon die de meeste van zijn tijdgenoten aan het begin van de oorlog aansloegen (zoals ‘verlossing van de mensheid’ of het ontstaan van een ‘nieuwe mens’).232

Weber zou tijdens de oorlog in zijn directe omgeving drie dierbare personen verliezen: in 1914 Hermann Schäfer, de echtgenoot van zijn zuster Lili, in 1915 de door hem zeer gewaardeerde joodse filosoof en in Heidelberg woonachtige Emil Lask, en in datzelfde jaar ook zijn broer Karl, hoogleraar architectuur en in de oorlog vrijwillig soldaat. Weber betreurde het dat hijzelf – vijftig jaar oud toen de oorlog uitbrak, maar van zijn broers, volgens eigen zeggen, “der am meisten kriegerisch veranlagte”233 – niet meer in staat was om een directe militaire rol te vervullen. In plaats daarvan was hij als organisator gedurende meer dan een jaar werkzaam bij het opzetten van militaire hospitalen en was hij ook verantwoordelijk voor de handhaving van de discipline onder de gewonde soldaten. Weber maakte lange dagen, voor wetenschappelijk werk was tot aan eind september 1915 geen tijd. Wèl schreef hij nog een voor het begrip van zijn sociologie interessant rapport naar aanleiding van zijn werkzaamheden in de militaire ziekenhuizen. Weber zette in dit bijzonder gedetailleerde verslag uiteen hoe hij voor zijn ogen het proces had zien afspelen van de overgang van een vrij, geïmproviseerd dilettanten-bestuur met vele vrijwilligers naar een geordend bureaucratisch bestuur met ambtenaren.234 Dit verslag is vooral zo interessant omdat men duidelijke verbindingen kan leggen met Webers gezagssociologie in het algemeen en met zijn theorie over de ‘veralledaagsing van het charisma’ in het bijzonder, want ook daar gaat het om de overgang naar een “Dauerbeziehung” en “Alltagsherrschaft”.235

Het werk in de lazaretten was voor Weber echter weinig bevredigend. Zijn inspanningen om zijn kennis en politieke inzicht op andere terreinen vruchtbaar te maken, bleven evenwel zonder resultaat, zoals hij eind 1915 tot zijn spijt moest vaststellen. Daarom keerde hij zich weer naar zijn wetenschappelijke werk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog heeft hij vooral gewerkt aan Die Wirtschaftsethik der Weltreligionen, godsdienstsociologische studies die alle in het Archiv werden gepubliceerd. In 1915 verscheen daar de ‘Einleitung’, verder de studie over het confucianisme en taoïsme, en de ‘Zwischenbetrachtung’. De studie over het hindoeïsme en boeddhisme verscheen in 1916 en 1917, de studie over het antieke jodendom in 1917, 1918 en 1919.236 Ook werkte Weber tijdens de oorlog aan delen van ‘Wirtschaft und Gesellschaft’. Op 7 november 1917 hield hij voor de ‘Freistudentische Bund’ de beroemde en belangrijke rede ‘Wissenschaft als Beruf’, die echter pas in 1919 werd gepubliceerd. In mei en september/oktober 1917 was Weber aanwezig op slot Lauenstein, waar de (neo)romantische uitgever Eugen Diederichs bijeenkomsten had georganiseerd om te discussiëren over de “Sinn und Aufgabe unserer Zeit”.237 Onder de aanwezige personen, ongeveer zeventig in getal, bevonden zich wetenschappers (o.a. Friedrich Meinecke, Werner Sombart en Ferdinand Tönnies), kunstenaars (o.a. de dichter Richard Dehmel), politici (o.a. Max Maurenbrecher en Theodor Heuß) en jonge socialistische en pacifistische studenten (o.a. Ernst Toller en Erich Mühsam). Weber merkte ironisch op dat Diederichs op slot Lauenstein een “Warenhaus für Weltanschauungen” had geschapen.238 In september hield hij, binnen het kader van het thema ‘Het leidersprobleem in staat en cultuur’, een rede over ‘Die Lebensordnungen und die Persönlichkeit’.239

De politieke werkzaamheid van Weber tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef beperkt tot redevoeringen en discussiebijdragen op dit soort bijeenkomsten en tot het schrijven van vele politieke kranteartikelen, memoranda en appèls. Zijn wil tot ‘echte’ politieke arbeid werd keer op keer gefrustreerd door de Duitse autoriteiten. Een duidelijk voorbeeld daarvan is de mislukking van zijn pogingen een rol te spelen in de Duitse Polenpolitiek.240 Midden november 1915 reisde hij naar Berlijn om te zien of hij een rol kon vervullen in dit naar zijn idee belangrijkste probleem van de Duitse buitenlandse politiek van dat moment. Weber beschouwde zichzelf, op grond van zijn vroegere studies over Rusland en de agrarische problemen in het Oosten van Duitsland, als een deskundige op het terrein van Midden- en Oost-Europa en was bereid Pools te leren om te zoeken naar een oplossing van de problemen. Webers houding ten aanzien van de Polen was nu, in vergelijking met de jaren negentig, aanzienlijk veranderd. Nu verwierp hij de – mislukte – nederzettingenpolitiek en verlangde tolerantie van en tegemoetkoming aan de Polen. Hij maakte zich breed voor culturele autonomie, het recht op zelfbestuur en een Poolse nationale vertegenwoordiging. Maar hij vond bij de autoriteiten geen gehoor en kreeg niet de kans zijn ideeën ten uitvoer te brengen.

Omdat Weber, die zich zo sterk verbonden voelde met het lot van Duitsland en bereid was tot de meest vergaande offers daarvoor, geen daadwerkelijke invloed kon uitoefenen op de politiek, bleef voor hem niets anders over dan zijn pen, die door deze mislukkingen natuurlijk nog scherper geslepen was dan anders. Daarbij fungeerde vooral de Frankfurter Zeitung als een forum waar hij zijn ideeën en aanvallen heeft kunnen lanceren. Wat zag Weber als het doel van de oorlog en wat waren de hoofdpunten van zijn kritiek op de Duitse buitenlandse en binnenlandse politiek241? Opmerkelijk is dat Weber, die in het verleden gepleit had voor een Duitse Weltpolitik, de Eerste Wereldoorlog altijd beschouwd heeft als een strijd waarbij voor Duitsland geen successen waren te behalen, vooral vanwege zijn geïsoleerde positie. Weliswaar moest Duitsland er voor waken geen gebieden te verliezen, maar van gebiedsveroveringen diende men af te zien. Tegen de annexatiepolitiek – van België bijvoorbeeld – heeft Weber zich dan ook altijd fel verzet. De oorlog was naar zijn oordeel in de eerste plaats een verdedigingsoorlog – meer dan het handhaven van de ‘status quo’ zat er niet in. In ‘Deutschland unter den europäischen Weltmächten’ (1916) schreef hij: “Um Ehre, nicht um Änderungen der Landkarte und des Wirtschaftsprofits [...] geht der deutsche Krieg”.242 In dit licht moet ook zijn strijd tegen het Alldeutsche Verband en de in 1917 opgerichte, ‘rechtse’ Vaterlandspartei bezien worden, die naar zijn mening veel te extreme oorlogsdoelen nastreefden. Reeds in 1915 had Weber, samen met onder anderen Ernst Troeltsch en Albert Einstein, z’n handtekening gezet onder een petitie die gericht was tegen de beroemde Seeberg-Adresse, een memorandum dat ondertekend was door 1341 professoren, hogere ambtenaren, rechters, leraren en advocaten, waarin buitengewoon ambitieuze gebiedsveroveringen in West- en Oost-Europa werden voorgesteld.243

Webers gematigde opvattingen kwamen geenszins voort uit bepaalde morele overwegingen, maar uit een weloverwogen en nuchtere analyse van de politieke situatie, waarbij steeds opnieuw de machtspositie van Duitsland centraal stond. Net als bijvoorbeeld zijn roep om democratisering of zijn pleidooi voor een integratie van de arbeiders in de samenleving, stonden ook zijn gematigde oorlogsdoelen primair ten dienste van Duitslands machtspositie. Zoals Thomas Mann in zijn Betrachtungen eines Unpolitischen schreef: “Die große Mehrzahl derer, die heute die Politisierung des deutschen Volkes, das heißt: die Demokratisierung des deutschen Staatswesens verlangen, tun dies in der Tat als eifrige Patrioten, ja im Interesse der deutschen Macht [...]”.244 Annexaties zouden Duitsland in Webers visie alleen maar schaden en nog verder isoleren. Waar het op aan kwam was dat Duitsland sterk genoeg uit de oorlog te voorschijn zou komen, om daarna de strijd voor een sterke positie in de wereld voort te kunnen zetten.245 Webers ‘wereldpolitieke’ motivatie om te ageren tegen de annexatie-politiek blijkt duidelijk uit een brief aan Robert Michels van 20 juni 1915, waarin hij schreef: “Gegen die Annektion belgischer Gebietsteile wirke ich seit Kriegsbeginn, in jeder nur erdenkbaren Art, aus weltpolitischen Gründen”.246

Op grond van dezelfde overwegingen heeft Weber zich ook altijd verzet tegen de ‘verscherpte’ en ‘onbeperkte’ duikbotenoorlog. Hij was buiten zichzelf van woede dat door deze “onrealistische” en mateloze politiek van “die verrückten Alldeutschen und Reichs-Marine-Leute” het gevaar bestond dat Amerika zich in de oorlog zou mengen, waardoor de oorlog voor Duitsland ongetwijfeld verloren zou zijn. Samen met de bankier Felix Somary schreef hij in maart 1916 het memorandum ‘Der verschärfte U-Boot-Krieg’, waarin als het ware uitgerekend werd wat de – funeste – gevolgen van zo’n oorlog zouden zijn, vooral op economisch terrein.247 Wederom was het belangrijkste argument om deze oorlog af te wijzen dat Duitsland op deze wijze z’n toekomst op het wereldtoneel zou verspelen. Het memorandum werd verstuurd naar onder anderen de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Von Jagow, en naar de partijleiders; ook Bethmann Hollweg kreeg het memorandum onder ogen. Maar ook zonder Webers invloed was al net iets eerder besloten dat, op dat moment, werd afgezien van een duikbootoorlog. Niettemin gebeurde, zoals bekend, een jaar later precies wat Weber had gevreesd.

Tijdens de oorlog heeft Weber zich echter niet alleen met de buitenlandse, maar in toenemende mate ook met de binnenlandse politiek van Duitsland beziggehouden. Zijn onvrede over de buitenlandse politiek van Duitsland kwam voort uit het ontbreken van een ‘staatsman’, dat wil zeggen een sterke, verantwoordelijk handelende politieke leider, die tegenwicht zou weten te bieden tegen de bureaucratie en de druk van bijvoorbeeld de onverantwoordelijke marine- en legerleiding.248 Weber was ervan overtuigd dat politieke leiders slechts tot ontwikkeling konden komen in het parlement, dat daarom zou moeten fungeren als een soort van ‘Führerauslese’. En aangezien het parlement in Duitsland – reeds tijdens Bismarck – een uiterst zwakke positie had, pleitte Weber tijdens de oorlog eens te meer voor een parlementarisering en democratisering van het Duitse politieke systeem. Van groot belang was daarbij de opname van de partijleiders in de leiding van het rijk. In Webers kritiek moesten naast het persönliche Regiment van Wilhelm II vooral twee groepen het ontgelden. Zijn voorstel tot een hervorming van het Pruisische drie-klassenkiesrecht was vooral gericht tegen de Pruisische conservatieven.249 Met de eis tot parlementarisering van het politieke systeem bekritiseerde Weber vooral de Duitse ambtenarij, die tot zijn grote ergernis de Duitse politiek in hoge mate beheerste. De kritiek op de ambtenarij zette Weber tussen april en juni 1917 uiteen in vijf – zeer invloedrijke – artikelen in de Frankfurter Zeitung, die later gebundeld verschenen zijn onder de titel: ‘Parlament und Regierung im neugeordneten Deutschland. Zur politischen Kritik des Beamtentums und Parteiwesens’. Deze tekst is uiterst belangrijk voor een goed begrip van Webers staats- en partijsociologie, en meer in het bijzonder voor zijn analyse van en kritiek op de bureaucratie. Het is in deze tekst dat Weber schreef over de bureaucratie als “geronnener Geist” en als “Gehäuse” van de “Hörigkeit der Zukunft”.250