Michail Boelgakov

Het leven van de heer Molière

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Vertaald uit het Russisch door Dick Peet,

naar de herziene druk van 1990 bewerkt door Tom Eekman

==

ISBN 978 90 282 9232 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1990

##

Proloog

Ik voer een gesprek met de vroedvrouw

“Wat let mij lachend de waarheid te zeggen?”

Horatius

==

“Molière was een roemrijke schrijver van Franse

komedies onder de regering van Lodewijk XIV.”

Antioch Kantemir

==

Een vroedvrouw die haar kunst aan het verloskundige Godshuis te Parijs onder leiding van de befaamde Louise Bourgeois had geleerd, verloste op 13 januari 1622 de allerliefste mevrouw Poquelin, geboren Cressé, van haar eerste kind, een onvoldragen boreling van het mannelijk geslacht.

Ik weet wel zeker dat als het mij gelukt zou zijn het eerzame bakertje aan het verstand te brengen wie zij daar wel haalde, zij allicht van de opwinding het knaapje – en daarmee tevens heel Frankrijk – schade zou hebben berokkend.

En kijk: daar draag ik al een rok met geweldige zakken, en daar houd ik al in mijn hand niet een stalen pen, maar een ganzeveer. Vóór mij staan waskaarsen te branden en mijn hersens gloeien.

– Vrouwe, zeg ik, keert u het knaapje toch wat voorzichtiger om, u moet niet vergeten dat het te vroeg geboren is. De dood van dat knaapje zou een onmetelijk verlies betekenen voor uw vaderland!

– Grote God! Mevrouw Poquelin baart wel weer een andere!

– Maar mevrouw Poquelin zal nooit meer een knaapje baren als dít, en geen enkele andere vrouw zal in de loop van enige eeuwen een dergelijk knaapje baren.

– U doet mij versteld staan, mijn heer!

– Ik sta zelf niet minder versteld. Beseft u wél dat ik na het verstrijken van drie eeuwen, in een afgelegen land, u slechts weer voor de geest zal halen omdat u de zoon van meneer Poquelin hebt vastgehouden.

– Ik heb wel voornamere knaapjes vastgehouden.

– Wat verstaat u onder het woordje “voornamere”? Dit knaapje zal meer bekendheid genieten dan de thans heersende koning, uw Lodewijk de Dertiende; hij zal beroemder worden dan de volgende koning, en díe koning, vrouwe, zal men de naam geven van Lodewijk de Grote ofte wel de Zonnekoning! Brave mevrouw, er is een ver weg gelegen land – u kent dat niet –, het heet Moscovië, een koud en vreselijk land. Het kent geen beschaving en wordt bevolkt door barbaren die een taal spreken die u vreemd in de oren klinkt. Ook tot dat land zullen weldra de woorden doordringen van degene die u nu op de wereld haalt. Een Pool, de nar van tsaar Peter de Grote, zal ze weliswaar niet uit uw taal, maar uit het Duits naar die barbaarse taal overzetten.

Die nar, bijgenaamd de Koning der Samojeden, zal krassend met zijn pen de krabbelige hanepoten neerzetten: “GORGIBUS. Dit is waerlick wel noodigh dat sulck eene menigte van penningen doorgebracht wiert om de wille van uw voortreffelick aengesichte. Segget my een weynigh dat gy aen dese heeren hebbet aengedaen dien ick ulieden getoont hebbe ende welcke ick sie, uytgaende uyt mijne plaetse met sulck eene ijsigheyt...”

De vertaler van de Russische tsaar zal met die vreemde woorden de woorden van uw knaapje uit diens De Lachwekkende Précieuses willen weergeven: “GORGIBUS. Het lijkt wel met alle geweld te móeten, dat verbruik van geld om zich de facie vol te smeren! Vertelt u mij liever wat u die heren hebt aangedaan, dat zij van u zijn weggegaan met zulk een koel gezicht...”

In de “Boedelrol der blijtspelen welcke daer zijn ten Uytlandischen Dienste in de maent Mey den 30sten in het jaer Onzes Heeren 1709” staan onder andere de volgende toneelstukken vermeld: Van den Geslaegenen Doctoir (alias De Gedwongen Dokter) en nog een ander: “Het Geslachte Herculis daer onder Jupiter de voornaemste is”. Wij “herkennense sekerlick wel”. De eerste is de “Dokter tegen Wil en Dank”, een komedie alweer van uw knaapje. De tweede is de Amphitryon, ook van hem. Dezelfde Amphitryon die in 1668 door Sieur de Molière en zijn komedianten te Parijs zal worden gespeeld in het bijzijn van Pjotr Iwanov Potjomkin, de afgezant van tsaar Aleksej Michailowitsj.

Welnu, u ziet wel dat de Russen van het mensje dat u nu opheft nog in deze eeuw zullen horen. O, band der tijden! O, stromen der Verlichting! De woorden van dit kind zal men vertalen in het Duits, zal men vertalen in het Engels, in het Italiaans, in het Spaans, in het Nederlands. In het Deens, het Portugees, het Pools, het Turks, het Russisch...

– Kan dat bestaan, mijn heer!

– Valt u mij niet in de rede, vrouwe! In het Grieks! In het Nieuw-Grieks, bedoel ik te zeggen. Maar ook in het Oud-Grieks. In het Hongaars, Roemeens, Tsjechisch, Zweeds, Armeens, Arabisch!

– Mijn heer, u overrompelt mij!

– O, daar is nog weinig bijzonders aan. Ik zou u tientallen schrijvers kunnen noemen die men in vreemde talen heeft vertaald, terwijl ze eigenlijk niet eens verdienden dat zij in hun eigen taal werden gedrukt. Maar dit jongetje zullen ze niet alleen vertalen, ze zullen toneelstukken over hem gaan maken, alleen al uw landgenoten zullen er tientallen van schrijven. Dergelijke toneelstukken zullen ook de Italianen gaan schrijven, en onder hen Carlo Goldoni die – zoals dat heette – zelf evenzeer onder het applaus der Muzen is geboren; en ook de Russen.

Niet alleen in uw land, maar ook in andere landen zal men imitaties van zijn toneelstukken gaan vervaardigen en bewerkingen van die stukken gaan schrijven. Geleerden uit verschillende landen zullen minutieuze studies schrijven en stap voor stap zijn geheimzinnige leven proberen uit te vorsen. Ze zullen u aantonen dat dit mensje dat u nu in uw armen houdt en dat slechts zwakke tekenen van leven geeft invloed zal uitoefenen op vele schrijvers van toekomstige eeuwen, waaronder op schrijvers – u onbekend, maar mij goed bekend – zoals mijn landgenoten: Gribojedov, Poesjkin en Gogol.

==

Precies ja: uit het vuur stapt hij slechts ongerept,

Die ’t redt bij u een dag te wonen,

Met u hetzelfde luchtje schept,

En nog een gaaf verstand kan tonen.

Fluks uit dit Moskou weg! Hier blijf ik weg voorgoed.

Ik vlucht, ik kijk niet om, ’k ga in deez’ wereld zoeken

Waar nog een toevlucht is voor mijn gekrenkt gemoed!

==

Dat zijn de regeltjes uit het slot van een toneelstuk van mijn landgenoot Gribojedov, uit Hartzeer door Vernuft.

==

En ik, aan arglist en verraad ten prooi gevallen,

Ik keer mij af voorgoed van deez’ rampzaal’ge wallen,

Deez’ hellepoel waar het bederf de krone draagt,

Waar elk zijn naaste fel belaagt, níet steunt en schraagt!

Ik ga een wijkplaats zoeken, ginds langs verre dreven,

Waar men nog enigszins als eerlijk mens kan leven!

==

En dat zijn de regeltjes uit het slot van een toneelstuk van deze Poquelin hier, uit de Mensenhater in een vertaling van de Russische auteur Fjodor Kokosjkin (1816).

Bestaat er overeenkomst tussen het slot van deze stukken? Och, mijn hemel! Ik ben geen deskundige, laat de geleerden dat maar uitzoeken! Zij zullen u wel vertellen in hoeverre Tsjatski bij Gribojedov gelijkenis vertoont met Alceste de Mensenhater, en waarom men Carlo Goldoni als een leerling beschouwt van deze zelfde Poquelin, en hoe Poesjkin in zijn vlegeljaren deze Poquelin heeft nagevolgd, en nog vele andere knappe en interessante zaken. Ik ben in dat alles slecht thuis.

Mijn belangstelling gaat naar iets anders uit: de toneelstukken van mijn held zal men drie eeuwen lang op alle tonelen ter wereld spelen en het zal nog te bezien staan wanneer men zal ophouden die te spelen. Dat vind ík nu interessant! Kijk, zo iemand zal er uit dit knaapje groeien!

O ja, ik wilde het over de toneelstukken hebben. Een zeer achtenswaardige dame, mevrouw Aurore Dudevant – overigens beter bekend onder de naam George Sand –, zal tot degenen behoren die toneelstukken zullen schrijven over mijn held.

Aan het slot van haar toneelstuk zal Molière zich oprichten en dan zeggen: “Ja, ik wil thuis sterven... Ik wil mijn dochter zegenen.” En prins Condé zal op hem toelopen en daarop inhaken: “Leunt u maar op mij, Molière!”

Terwijl de acteur Duparc – die (dit even ertussendoor) tegen de tijd van Molière’s dood niet meer onder de levenden zal zijn – snikkend zal uitroepen: “O, de enige man te verliezen die ik ooit heb bemind!”

Dames schrijven aandoenlijk, dat is nu eenmaal niet anders! Maar gij, mijn arme en bebloede meester! Gij hebt nergens willen sterven... thuis niet, en buiten uw huis niet! En ge kunt toch nauwelijks, toen het bloed in stromen uit uw mond gulpte, de wens geuit hebben dat ge uw amper iemand interesserende dochtertje Madeleine wilde zegenen!

Wie schrijven er aandoenlijker dan de dames? Hooguit enkele mannen: de Russische auteur Wladimir Rafaïlowitsj Zotov zal er een niet minder roerend slot aan geven.

– De koning komt er aan. Hij wil Molière spreken. Molière! Wat is er met hem?

– Hij is gestorven.

En de prins zal Lodewijk tegemoet rennen en uitroepen: “Mijn landsvorst! Molière is gestorven!”

En Lodewijk XIV zal het hoofd ontbloten en de woorden spreken: “Molière is onsterfelijk!”

Wat kan men tegen de laatste woorden inbrengen? Inderdaad, iemand die nu al aan zijn vierde eeuw begonnen is, is ongetwijfeld onsterfelijk. Maar het is nog maar de vraag of de koning die mening huldigde.

In de opera Arethusa – een werk van de heer Campra – werd het aldus verkondigd: “De Goden bestieren de hemel, en Lodewijk heerst op de aarde!”

Hij die heerste op de aarde zou nooit ofte nimmer het hoofd ontbloot hebben voor een ander tenzij tegenover dames, en zou niet naar de stervende Molière toe gegaan zijn. En hij is ook inderdaad niet gekomen, evenzeer als er niet ook maar één prins is gekomen. Hij die heerste op de aarde achtte zichzelf onsterfelijk, maar daarin heeft hij zich, dunkt me, vergist. Hij was sterfelijk zoals ieder ander, en dies was hij blind. Als hij niet blind was geweest, zou hij misschien toch wel naar de stervende gegaan zijn, aangezien hij dan in de toekomst interessante dingen ontwaard zou hebben en mogelijk de wens bij hem zou zijn opgekomen die werkelijke onsterfelijkheid deelachtig te worden.

Hij zou op die plek van het huidige Parijs waar de rue de Richelieu, de rue Thérèse en de rue Molière onder een scherpe hoek samenlopen een mens ontwaren die daar roerloos tussen zuilen zit. Dan, onder hem twee hel marmeren vrouwen met boekrollen in de hand; en onder hen weer leeuwekoppen, en dááronder een opgedroogde fonteinbak.

Daar zit hij: de loze en innemende Galliër, de koninklijke komediant en toneelschrijver! Daar zit hij, met een bronzen pruik op het hoofd en met bronzen strikken aan de schoenen! Daar zit hij, de koning der Franse dramaturgie!

Ach, mevrouwtje! Wat praat u mij nog van zekere voorname knaapjes die u ooit op de arm hebt gehouden! Beseft u wél dat dit kind dat u nu opheft in huize Poquelin niemand minder is dan meneer Molière! Ha! U hebt me begrepen? Weest u dan voorzichtig, als ik u bidden mag! Toe, zegt u mij: heeft hij gekrijst? Ademt hij ...?

Ja, hij leeft!

==

==

I
In de Apenkooi

==

Welnu dan: omstreeks 13 januari 1622 kwam te Parijs, bij de heer Jean-Baptiste Poquelin en diens echtgenote Marie Poquelin-Cressé een armetierige eersteling ter wereld. Op 15 januari werd hij in de Sint Eustachiuskerk gedoopt en naar zijn vader Jean-Baptiste genoemd. De buren feliciteerden Poquelin, en bij het gilde der stoffeerders werd bekend dat er wéér een stoffeerder en meubelhandelaar het levenslicht had aanschouwd.

Elke architect heeft zijn eigen fantasie. Op de hoeken van het bevallige drieverdiepingshuis met het spitse zadeldak, het huis dat op de hoek van de rue Saint-Honoré en de rue des Vieilles-Etuves stond, had een bouwmeester uit de vijftiende eeuw houten sculptuurwerk aangebracht dat sinaasappelbomen met keurig bijgesnoeide takken voorstelde. In die bomen hingen, als een keten, kleine aapjes die daar de vruchten plukten. Het spreekt vanzelf dat het huis in de Parijse volksmond “de apenkooi” was gaan heten. En die marteko’s zijn naderhand de komediant Molière duur te staan gekomen! Meer dan eens hebben goedmoedige spotters beweerd dat er niets verwonderlijks was aan de loopbaan van de oudste zoon van de eerzame Poquelin, de zoon die hansworst was geworden. Wat kon men ook anders verlangen van iemand die in het gezelschap van die fratsenmakers van een apen was opgegroeid? In later jaren heeft de komediant evenwel zijn apen niet verloochend, en al tegen het einde van zijn leven heeft hij bij het ontwerpen van zijn familiewapen – dat hij om een of andere duistere reden nodig had – daarop zijn gestaarte vrienden, die het ouderlijke huis bewaakten, uitgebeeld.

Dat huis stond in de roezemoezige handelswijk in het centrum van Parijs, niet ver van de Pont-Neuf. Het was in het bezit van, daarin woonde en handelde de koninklijke behanger-en-stoffeerder Jean-Baptiste senior.

In de loop der jaren had de stoffeerder er nóg een titel bij verkregen: kamerdienaar van zijne Majesteit de Koning van Frankrijk. En die titel voerde hij niet alleen met ere, maar hij had ook bewerkstelligd dat zijn oudste zoon Jean-Baptiste die zou overerven.

Het gerucht deed de ronde dat Jean-Baptiste senior zich naast de handel in stoelen en behang ook nog bezighield met het schieten van geld tegen een behoorlijke rentevoet. Ik zie daar niets verwerpelijks in voor een handelsman. Maar boze tongen beweren dat Poquelin senior ten aanzien van die rente nogal gepeperd te werk ging en dat de toneelschrijver Molière, toen hij de weerzinwekkende vrek Harpagon beschreef, daarmee zijn eigen vader ten tonele gevoerd zou hebben. Die Harpagon nu was de bewuste persoon die trachtte één van zijn klanten ter betaling allerlei oude rommel aan te smeren, waaronder een met hooi opgezette krokodil die men naar de mening van die Harpagon bij wijze van versiering aan het plafond zou kunnen hangen.

Ik wil aan die lege praatjes geen geloof hechten! De toneelschrijver Molière heeft de nagedachtenis van zijn vader niet te schande gemaakt en ik ben dat evenmin van plan.

Poquelin senior was een echte neringdrijver, een geziene en geachte vertegenwoordiger van zijn eerzaam gilde. Hij dreef handel en boven de ingang van zijn “apenwinkel” wapperde een eerlijke vlag met de afbeelding van alweer een aap.

Op de schemerige gelijkvloerse verdieping, in de winkel, rook het naar verf en naar wol, in de kas rinkelden er de munten, en de ganse dag stroomden er mensen heen om tapijten en behang uit te zoeken. Er kwamen ook wel gezeten burgers en aristocraten bij Poquelin senior binnenstappen. Maar in het atelier, waarvan de ramen uitzagen op de binnenplaats, hingen dichte kolommen vettige stof, lagen de stoelen hoog opgestapeld, zwierven overal stukjes fineer, snippers leer en lapjes; en in die baaierd scharrelden Poquelins meesterknechts en gezellen rond, klopten er met hamers en knipten er met scharen.

In de vertrekken van de eerste verdieping, boven de vlag, zwaaide moeder de scepter. Daar hoorde men haar voortdurende gekuch en het geruis van haar gros-de-Naples rokken. Marie Poquelin was een welgestelde vrouw. In haar kasten lagen dure japonnen en lappen Florentijnse stof, ondergoed van het fijnste linnen, in de latafels waren colliers, diamanten armbanden, parels, smaragden ringen, gouden horloges en kostbaar tafelzilver weggeborgen. Wanneer zij bad verschoof Marie de kraaltjes van een paarlemoeren rozenkrans. Zij las de Bijbel en zou zelfs – wat ik niet zo erg geloof – de Griekse schrijver Plutarchus in een verkorte vertaling gelezen hebben. Ze was stil, vriendelijk en ontwikkeld. Haar voorouders waren voor het merendeel stoffeerder geweest, maar onder hen kwamen ook wel mensen met andere beroepen voor, bij voorbeeld dat van musicus en dat van advocaat.

Goed dan, in de bovenvertrekken van de Apenkooi drentelde een blond jongetje met dikke lippen rond. Dat was de oudste zoon Jean-Baptiste. Soms ging hij naar beneden, naar de winkel en naar de ateliers, en hield dan de gezellen van hun werk door hun van alles en nog wat te vragen. De meesterknechts plaagden hem een beetje met zijn gehakkel, maar ze mochten hem graag lijden. Bij tijden zat hij wel eens aan het raam en keek dan, met de wangen op zijn knuistjes gestut, naar de smerige straat waar de mensen af en aan krioelden.

Op een keer kwam zijn moeder juist langs hem, klopte hem op de rug en zei: “Ai, mijn bespiegelaar toch...”

En op een goede dag werd de bespiegelaar op de parochieschool gedaan. Op die parochieschool leerde hij precies wat men op een dergelijke school kan leren: hij kreeg de eerste vier grondregels der rekenkunde onder de knie, leerde vlot lezen, maakte zich de beginselen van het Latijn eigen en kreeg kennis van vele interessante feiten die uiteengezet stonden in de “Heiligenlevens”.

Zo ging het leven voort, vredig en mooi. Poquelin senior werd al rijker, hij had inmiddels al een viertal kinders, totdat de Apenkooi opeens bezocht werd door een onheil.

In de lente van 1632 begon de tedere moeder van het gezin te sukkelen. Haar ogen kregen een glinsterende en gejaagde uitdrukking. In één maand tijds teerde zij zó uit dat men haar haast niet meer terug kende, en op haar bleke wangen schoten ongezonde blosjes op. Daarna begon zij bloed op te hoesten en kwamen – op muildieren gezeten, met hun onheilspellende baretten op het hoofd – doktoren hun visites afleggen in de Apenkooi. Op 15 mei snikte de poezelige bespiegelaar het uit, droogde met zijn vuile knuistjes zijn tranen, en het hele huis snikte met hem mee. De stille Marie Poquelin lag roerloos met haar armen over de borst gekruist.

Toen men haar begraven had, trad in het huis als het ware een onafgebroken schemering in. Vader verviel in een toestand van droefgeestigheid en verstrooidheid, en enige keren kreeg zijn eersteling te zien dat vader op zomeravonden in zijn eentje in het schemerdonker zat te huilen. De bespiegelaar werd daar mismoedig van en hing in de woning rond zonder goed te weten wat hij zou gaan doen. Maar nadien hield vader op met huilen en ging druk op bezoek bij een zekere familie Fleurette. Toen werd de elfjarige Jean-Baptiste aangezegd dat hij een nieuwe mama zou krijgen. En weldra deed Cathérine Fleurette, de nieuwe mama, haar intrede in de Apenkooi. Overigens trok het gezinnetje toen uit de Apenkooi weg, omdat vader een ander huis had gekocht.

==

==

II
De geschiedenis van twee toneelminnaars

==

Het nieuwe huis was pal op de “Markt” gelegen, in de wijk waar de vermaarde jaarmarkt van Saint-Germain altijd werd gehouden. En op die nieuwe plek stalde de ondernemende Poquelin met nog grotere luister al de verlokkingen van zijn winkel uit. In het vorige huis had Marie Cressé de huishouding gedreven en kinderen gebaard, in het nieuwe werd haar plaats ingenomen door Cathérine Fleurette. Wat valt er van die vrouw te zeggen? Naar mijn mening niets: niets slechts en niets goeds. Maar daar zij in het gezin was gekomen met de toenaam van stiefmoeder, zijn velen van degenen die zich voor het leven van mijn held interesseerden, gaan beweren dat Jean-Baptiste junior bij Cathérine Fleurette een slecht leventje had, dat zij een boze stiefmoeder is geweest en dat Molière met name háár in de komedie De Ingebeelde Zieke onder de naam Béline, de trouweloze echtgenote, heeft uitgebeeld.

Naar mijn mening is dat allemaal onjuist. Er is geen enkel bewijs voor te vinden dat Cathérine onze Jean-Baptiste te kort heeft gedaan, en al helemaal niet dat zij die Béline geweest zou zijn. Cathérine Fleurette is een niet kwade tweede vrouw geweest die haar bestemming op deze aarde heeft vervuld: ze heeft Poquelin een jaar na de bruiloft een dochtertje, Cathérine, geschonken, en nog eens twee jaar daarna Marguérite.

Jean-Baptiste volgde de lessen aan de parochieschool en had ten slotte alle klassen doorlopen. Poquelin senior kwam tot de bevinding dat zijn eersteling zijn geestelijke horizon nu wel voldoende had verruimd, en zei hem dat hij nu maar de kunst van het vak in de winkel moest afkijken. Toen ging Jean-Baptiste aan de slag, mat de lappen stof af, nagelde het een en ander vast, verkocht babbeltjes met de gezellen en las in zijn vrije tijd het beduimelde boekje van Plutarchus dat Marie Cressé had nagelaten.

Hier nu verschijnt, bij het schijnsel van mijn kaarsen, in de deuropening een voor zijn leeftijd heel kwieke burgerheer voor mijn ogen, gekleed in een sobere maar degelijke rok en met een rottinkje in de hand, een heer met levendige ogen en met wellevende manieren. Zijn naam is Louis, zijn achternaam Cressé, hij is de vader van Marie zaliger, en derhalve is hij de opa van Jean junior.

Van beroep was de heer Cressé stoffeerder, net als zijn schoonzoon. Alleen was Cressé geen hofstoffeerder, maar particulier stoffeerder, en dreef hij zijn handel op de jaarmarkt van Saint-Germain. Cressé was woonachtig in Saint-Ouen onder Parijs, waar hij een prachtig huis bezat met alle baten daaraan verbonden. Op zondagen toog de familie Poquelin gewoonlijk naar Saint-Ouen om bij opa op bezoek te gaan, bezoeken waaraan de koters van Poquelin aangename herinneringen overhielden.

Deze opa Cressé nu had met Jean-Baptiste junior een wonderlijke vriendschap gesloten. Wat kon zo’n oude baas aan zo’n joch binden? Dat kon toch hooguit duivelswerk zijn! Ja, dat moet het wel geweest zijn! Hun gemeenschappelijke hartstocht bleef evenwel niet lang een geheim voor Poquelin senior en wekte al spoedig diens zorgelijke verwondering. Het bleek dat opa en kleinzoon weg waren van het toneel!

Op vrije avonden, wanneer opa te Parijs vertoefde, liepen de beide stoffeerders – de oude en de jonge – volgens afspraak en na een geheimzinnige blik van verstandhouding het huis uit. Het was niet moeilijk het tweetal op te sporen. Gewoonlijk begaven zij zich naar de hoek van de rue Mauconseil en de rue Française, waar in een laag en somber zaaltje van het Hôtel de Bourgogne het koninklijke toneelgezelschap speelde. De eerzame opa Cressé had goede vrienden onder de oudsten van een zeker genootschap dat door godsdienstige maar ook economische doeleinden werd verenigd. Dat genootschap droeg de naam van “Broederschap van het Lijden des Heren” en bezat het privilege om te Parijs de mysteriespelen op te voeren. Het was met name die Broederschap die het Hôtel de Bourgogne gebouwd had; maar toen Jean-Baptiste nog een jongen was, gaven ze al geen voorstellingen van mysteriespelen meer, maar werd het Hôtel verhuurd aan diverse toneelgezelschappen.

Opa Cressé placht naar een ouderling van de Broederschap te stappen en men verschafte dan de geachte stoffeerder en diens kleinzoon gratis plaatsen in één der vrije loges.

In de schouwburg van het Hôtel de Bourgogne, waar in die tijd de zeer bekende acteur Bellerose de hoofdrollen speelde, werden tragedies, tragikomedies, pastorales en kluchten opgevoerd, terwijl Jean de Rotrou, een groot liefhebber van Spaanse toneelvoorbeelden, als de meest vooraanstaande toneelschrijver van het Hôtel gold. Bellerose bezorgde opa Cressé het grootste genoegen met zijn spel, en de kleinzoon applaudisseerde dapper met opa mee voor Bellerose. Maar stukken beter dan de tragedies waarin Bellerose optrad, bevielen de kleinzoon de kluchten van die “Bourgondiërs”, oubollige en lichtvoetige kluchten, merendeels aan de Italianen ontleend en in Parijs in goede handen gevallen bij schitterende vertolkers die vrijelijk in hun potsierlijke rollen met de actuele tekst goochelden.

Ja, opa Cressé had, tot verdriet van Poquelin senior, diens zoon de weg naar het Hôtel de Bourgogne gewezen! En daar nu – eerst samen met opa toen Jean-Baptiste nog een jochie was, en later met zijn makkers toen hij een jongeman was geworden – heeft hij de kans waargenomen om in het Hôtel allerhande unieke dingen te zien.

De vermaarde Gros-Guillaume, die er optrad in kluchten, maakte grote indruk op Jean-Baptiste, met zijn rode platte baret en het witte wambuis dat zijn monsterachtige buik omspande. Een andere beroemdheid, de kluchtspeler Gaultier Garguille – gekleed in een zwart kamizool, zij het met rode mouwen, gewapend met een vervaarlijke bril en met een stok in de handen – wist het publiek van de “Bourgogne” niet minder dan Gros-Guillaume te laten gieren en brullen van de lach. Grote indruk op Jean-Baptiste maakten ook Turlupin, onuitputtelijk in het verzinnen van kwinkslagen, en Alison, die komische ouwe-vrouwtjesrollen speelde.

Voor de ogen van Jean-Baptiste vlogen in de loop van enige jaren, wervelend als in een draaimolen, de met meel en verf besmeurde of gemaskerde waanwijze doktoren voorbij, de gierige oude mannetjes, de snorkerige en laffe kapiteins. Onder het geschater van het publiek bedrogen lichtzinnige echtgenotes hun knorrige sukkels van mannen en klepten de koppelaarsters-petemoeien uit het kluchtleven als eksters erop los. Lepe, vederlichte bedienden namen er oude Gorgibus’jes bij de neus, ouwe tangen werden er met stokken afgeranseld en in zakken gestouwd. En de muren van het Hôtel de Bourgogne schudden van het geschater der Fransen.

Toen ze in het Hôtel de Bourgogne alles gezien hadden wat er te zien viel, streken de van de hartstocht bezeten stoffeerders neer in een andere schouwburg: de Schouwburg op-het-Moeras. Hier was het rijk van de tragedie – waarin de beroemde acteur Mondory zich onderscheidde – en van de verheven komedie – waarvan de beste staaltjes aan het theater werden geleverd door de beroemde toneelschrijver van die tijd, Pierre Corneille.

De kleinzoon van Louis Cressé werd als het ware in kuipen met verschillend water ondergedompeld: de als een kalkoense haan opgesmukte “Bourgondiër” Bellerose was zoetelijk en teer. Hij rolde met zijn ogen om vervolgens naar onbekende verten te turen, zwaaide in een vloeiende beweging met zijn hoed en droeg zijn monologen met een huilerige ondertoon voor, zodat men niet kon uitmaken of hij nu sprak of zong. Terwijl daarginds, op het Moeras, Mondory de zaal met zijn donderende stem deed beven en in de tragedie al reutelend langzaam de geest gaf.

Het joch keerde altijd met een koortsachtige glans in de ogen in het vaderlijk huis terug en zag ’s nachts in zijn dromen de potsenmakers Alison, Jacquemin-Jadot, Philippin, en de beroemde Jodelet met zijn geblankette gezicht.

Maar met het Hôtel de Bourgogne en het “Moeras” waren alle mogelijkheden nog lang niet uitgeput voor degenen die aan de nooit genezende hartstocht voor het toneel leden.

Bij de Nieuwe Brug en in de Marktwijk bloeide en tierde de handel. Parijs werd er vet en welgedaan van en puilde erdoor naar alle kanten uit. In en voor de winkels bruiste zulk een leven dat het je in de oren gonsde en voor de ogen duizelde. En ginds, waar de jaarmarkt van Saint-Germain de tenten opzette, voltrok zich een ware Babylonische spraakverwarring. Kabaal! Geraas! En vuil, wat een vuil...!

“Mijn god! Mijn god!” heeft de invalide dichter Scarron ooit van die jaarmarkt gezegd. “Zoveel vuil als de achtersten die van geen onderpantalons weten daar overal ophopen...!”

De ganse dag is men daar op de been, loopt er, dringt er! Zowel burgermannetjes als popperige dametjes uit de kleine burgerstand! In de barbierswinkels wordt geschoren, ingezeept, en worden tanden en kiezen getrokken. In het ratjetoe van mensen ziet men tussen de voetgangers door ook ruiters. Op muildieren rijden gewichtige, op kraaien gelijkende doktoren voorbij. Koninklijke musketiers met de gouden pijlen van hun devies op de rijmanteltjes rijden er kranig te paard. Hoofdstad der wereld, eet, drink, drijf handel, groei! Hela, jullie achtersten die niet van onderpantalons weten, hierheen, naar de Nieuwe Brug! Kijk, daarginds trekken ze kermisspellen op, omhangen die met tapijten. Wie snerpt daar als een fluit? Dat is de omroeper. Dames en heren, komt tijdig, dadelijk vangt de voorstelling aan! Laat deze kans u niet voorbijgaan! Alleen bij ons, nergens anders, krijgt ge de bijzondere marionetten te zien van de heer Brioché! Ziet, daar deinen ze op de stellage, hangend aan draden! U krijgt er de geniale geleerde aap Fagotin te zien!

Bij de Nieuwe Brug in de kraampjes hebben de hagemeesters, de kiezentrekkers, de likdoornsnijders en de kwakzalvers hun plekje gevonden. Zij verkopen de mensen panaceeën: middeltjes tegen alle kwalen, en om de aandacht op hun kraampjes te vestigen, zijn zij tot een overeenkomst met rondtrekkende toneelspelers van de straat gekomen – en soms ook wel met toneelspelers die aan schouwburgen verbonden zijn –, en die geven dan hele voorstellingen weg waarin zij de wonderdadige kwakzalversmiddeltjes hogelijk roemen.

Er worden plechtige optochten gehouden, te paard rijden opgesmukte, opgedofte, met twijfelachtige, gehuurde kostbaarheden volgehangen komedianten, zíj schreeuwen luid reclamezinnen, roepen het volk bijeen. Bij horden zwermen straatjongens achter hen aan, fluiten, duiken onder de benen der mensen door en vergroten daarmee het gedrang.

Klater, Nieuwe Brug! Ik bespeur hoe in uw rumoer uit de kwakzalvende vader en de toneelspelende moeder de Franse komedie wordt geboren, hoe zij daar al snerpend krijst terwijl haar grove gezicht met meel bestoven is!

Daar heeft zich al een uiterst geheimzinnige en bijzondere man, een zekere Christophe Contugi, faam verworven in heel Parijs. Hij heeft een heel toneelgezelschap gehuurd en in een kermisspul met polichinels schouwspelen te voorschijn getoverd, en is nu met behulp daarvan begonnen met zijn handel in een medicinale, alles genezende brij die de naam “orvietaan” heeft meegekregen.

==

’t Ganse rijk moogt gij doortrekken,

Beter heul valt niet t’ontdekken!

Orvietaan, orvietaan!

Mensen, koopt toch orvietaan!

==

Gemaskerde potsenmakers bezweren met in de herrie schor geworden stemmen dat er geen ziekte ter wereld gevonden kan worden of het toverkrachtige orvietaan zal ertegen helpen. Het brengt heil tegen de tering, tegen de pest en tegen de schurft!

Daar komt een musketier langs het spul gereden. Zijn volbloed hengst loenst met bloederig oog, verliest flarden schuim van zijn stanggebit. Een van-geen-onderpantalonswetende snijdt hem de pas af, hangt tegen zijn zadel met pistolen aan. In het spul van Contugi zetten stemmen een gehuil in:

==

Kapitein, hoort ons aan,

Koopt u hier uw orvietaan!

==

– Krijgen jullie de pest! Aan de kant! schreeuwt de officier van de lijfgarde.

– Mag ik van u een doosje orvietaan, zegt een of andere voor de verleiding bezweken Sganarelle. Hoeveel kost het?

– Mijn heer, antwoordt de kwakzalver, orvietaan is iets dat met geen geld is te betalen! Ik schroom u een bedrag te rekenen, mijn heer!

– O, mijn heer, antwoordt Sganarelle, ik begrijp wel dat al het goud van Parijs nog niet voldoende zou zijn om dit doosje te betalen. Maar ik schroom evenzeer iets voor niks aan te pakken. Weest u dus zo goed om dertig sou aan te nemen en laat u de rest maar zitten.

Over Parijs hangt de donkerblauwe avond, de lichtjes worden ontstoken. In de kermisspullen branden rokerige kruisvormige kerkkronen, daarin smelten de vetkaarsen, de fakkels geven slierten walm af.

Sganarelle haast zich naar huis, naar de rue Saint-Denis. Ze trekken hem aan de slippen, nodigen hem uit een tegengif te kopen tegen alle vergiften die er op de wereld bestaan.

Klater, Brug!

En daar wringt zich een tweetal door het ratjetoe van mensen: een eerzame opa met zijn opgeschoten jonge vriend, die een geplooide kraag om de hals draagt. En niemand weet – zelfs de acteurs op de stellages vermoeden niet – wie daar in de menigte bij het spul van de kwakzalver verdrongen wordt. Jodelet in het Hôtel de Bourgogne weet niet dat er een dag zal komen waarop hij in het toneelgezelschap van dat jochie zal komen spelen. Pierre Corneille weet niet dat hij tegen het einde van zijn leven blij zal zijn wanneer dat jochie een stuk van hem op het repertoire zal nemen en hém, allengs verarmende toneelschrijver, voor dat stuk geld zal betalen.

– Zullen we ook nog even naar het volgende spul gaan? vraagt de kleinzoon liefjes en beminnelijk.

Opa weifelt: het is al laat. Maar hij zwicht:

– Hm, vooruit dan maar, kom.

In het volgende kermisspul laat een acteur goocheltoeren zien met een hoed: hij draait de hoed rond, vouwt hem op een eigenaardige wijze ineen, verkreukelt hem, smijt hem in de lucht...

En de Brug is al verlicht, overal in de stad zweven lantaarns langs in de handen van voorbijgangers, en in de oren der mensen hangt de doordringende kreet: orvietaan!

En het is best mogelijk dat zich die avond in de rue Saint-Denis het slot afspeelt van één van Molière’s toekomstige komedies. Terwijl die bewuste Sganarelle of Gorgibus even het orvietaan was gaan halen waarmee hij zijn dochtertje Lucinde hoopte te genezen van haar liefde voor Clitandre of Cléonte, is Lucinde uiteraard al met die Clitandre van huis gevlucht en getrouwd!

Gorgibus raast en tiert. Ze hebben hem beetgenomen! Hij heeft zich in de luren laten leggen! Hij smijt het dienstmeisje die verwenste orvietaan in het gezicht! Hij dreigt!

Maar dan verschijnen er vrolijk fiedelende violen, waagt de bediende Champagne een dansje, legt Sganarelle zich bij de feiten neer. En Molière zal een gelukkig einde beschrijven van een avond met lantaarns.

Klater, Brug!

==

==

III
Moet opa geen orvietaan hebben?

==

Op één van die avonden kwamen Cressé en zijn kleinzoon opgewonden – en zoals gewoonlijk enigszins geheimzinnig – thuis. Poquelin senior zat in een leunstoel uit te rusten van de drukke werkdag. Hij informeerde waarheen opa zijn oogappel vandaag had meegenomen. Wel, natuurlijk waren ze naar een uitvoering in het Hôtel de Bourgogne geweest.

– Hoe komt het toch dat u zo druk met hem naar de schouwburg gaat? vroeg Poquelin. U bent toch niet van plan een komediant van die jongen te maken?

Opa legde zijn hoed weg, gaf zijn rottinkje een plaatsje in de hoek, zweeg een poosje en zei toen:

– God geve dat hij zo’n acteur mag worden als Bellerose.

De hofstoffeerder liet zijn mond openvallen.

Hij zweeg even en vroeg vervolgens of opa dat in ernst meende. Maar aangezien Cressé het zwijgen ertoe deed, borduurde Poquelin zelf op dat thema voort, maar dan in ironische tinten.

Als het naar de mening van Louis Cressé zo gek nog niet was iemand te worden in de trant van de komediant Bellerose, waarom dan niet nog een stapje verder gegaan? Men zou in het voetspoor kunnen treden van Alison, die fratsen stond te verkopen op het toneel en daarbij tot vermaak van de stedelingen lachwekkende oude marktvrouwtjes uitbeeldde. Waarom zou men niet zijn tronie volsmeren met een of andere witte rommel en een monsterlijke snor aanplakken zoals Jodelet dat deed?

In elk opzicht kan men heel goed de dwaas gaan uithangen in plaats van zijn werk te doen. Waarom ook niet, de stedelingen betalen er nog vijftien sou per persoon voor ook!

Waarlijk, dat is nu nog eens een wonderbaarlijke loopbaan voor de oudste zoon van een hofstoffeerder die – geloofd zij God – bij heel Parijs bekendheid geniet! Dát zou een vreugde voor de buren zijn: als die Baptiste junior, meneer Poquelin, die al verzekerd was van de titel van koninklijke lakei, daar opeens op de planken zou verschijnen! Bij het stoffeerdersgilde zouden ze hun buik moeten vasthouden van het lachen!

– Neem me niet kwalijk, zei Cressé gedwee, dus naar jouw mening zou de schouwburg eigenlijk niet mogen bestaan?

Maar het bleek dat dat niet uit Poquelins woorden volgde. De schouwburgen moesten wel blijven bestaan. Dat werd zelfs erkend door Zijne Majesteit, de Here moge zijne dagen verlengen. Het gezelschap van de “Bourgogne” was begunstigd met het predikaat “koninklijke”. Dat was allemaal heel mooi. Hij, Poquelin persoonlijk, zou met genoegen op zondag naar de schouwburg gaan. Maar hij zou het liever zo formuleren: de schouwburg was er voor Jean-Baptiste Poquelin, maar volstrekt niet omgekeerd.

Poquelin kauwde op een stukje geroosterd brood, spoelde het door met een slokje wijn en werkte aan de genadeslag voor opa.

We kunnen ook nog een stapje verder gaan. Als het onmogelijk mocht zijn een plaatsje bij het gezelschap van Zijne Majesteit te vinden – niet een ieder, mijne heren, kan immers een Bellerose worden, die, naar het heet, alleen al aan kostuums voor een bedrag van twintigduizend livre bezit –, waarom zou men dan niet op de jaarmarkt gaan spelen? Men kan er de onwelvoeglijkste grapjes spuien, dubbelzinnige gebaren maken, waarom níet, waarom níet...? De hele straat zal je nawijzen!

– Neem me niet kwalijk, ik maak een grapje, zei Poquelin, maar dat van jullie was natuurlijk ook een grap je, hè?

Maar het is niet bekend of opa een grapje had gemaakt, evenmin als het bekend is wat de kleine Jean-Baptiste tijdens de monologen van zijn vader gedacht heeft.

“Vreemde lui toch, die familie Cressé!” dacht de hofstoffeerder terwijl hij in het donker op zijn bed lag te woelen. “Om zo iets te zeggen waar dat joch bij is!” Het kon moeilijk, maar anders had hij opa moeten antwoorden dat dat domme grapjes waren!

Hij kan de slaap niet vatten. De hofbehanger en koninklijke kamerdienaar kijkt in het duister. Ach, die hele familie Cressé is zo! Ook wijlen zijn eerste vrouw had van die fantasieën en zij verafgoodde ook al de schouwburg. Maar deze ouwe bok is al zestig! Nee heus, dat is te zot! Hij moet orvietaan innemen, hij zal wel gauw kinds worden! Zorgen. De zaak, Slapeloosheid...

==

==

IV
Niet ieder wil stoffeerder worden

==

En toch gaat die arme Poquelin mij aan het hart! Ja werkelijk: wat was dat eigenlijk voor een rampspoed! In november 1636 ging ook zijn tweede vrouw dood. Weer zit de vader van het gezin in de schemering weemoedig te staren. Hij komt nu helemaal alleen te staan. En dan heeft hij nu een zestal koters. En nog een winkel onder zijn hoede, en dan moet hij nog eens dat woelige kleine grut op eigen benen leren staan. Helemaal alleen is hij. Hij kan toch moeilijk voor de derde maal gaan trouwen...

En alsof het nog niet genoeg was, was er in diezelfde tijd waarin Cathérine Fleurette stierf iets met zijn eersteling Jean-Baptiste gebeurd. De veertienjarige knaap was gaan kwijnen. Hij bleef wel doorwerken in de winkel: daarover had de oude Poquelin niet te klagen, hij liep niet te lanterfanten. Maar hij draaide zich nu steeds om – de Here moge het vergeven – als zo’n ledepop bij de Nieuwe Brug! Hij vermagerde, bleef uren bij het raam zitten, kon daar naar de straat blijven kijken, ook als daar niets te zien viel, niets nieuws en niets belangwekkends, werkte zonder enige trek zijn eten naar binnen...

Ten slotte was de tijd rijp geworden voor een gesprek.

– Vertel me eens, wat is er met jou aan de hand? zei de vader, en voegde daar dof aan toe: Je bent toch niet ziek geworden?

Baptiste keek hardnekkig naar zijn stompe schoenen en zweeg.

– ’t Is me een verdriet met jullie, zei de arme weduwnaar, wat moet ik met jullie kinderen aan? Kwel me nu niet... vertel het liever.

Toen keek Baptiste naar zijn vader op, richtte vervolgens zijn blik op het raam, en zei:

– Ik wil geen stoffeerder worden.

Toen dacht hij even na en – kennelijk tot het besluit gekomen om de knoop maar meteen door te hakken – voegde eraan toe:

– Ik heb er een diepe weerzin tegen.

Hij dacht nóg eens na en voegde er opnieuw aan toe:

– Ik heb een hekel aan de winkel.

En om zijn vader de laatste klap te bezorgen voegde hij er weer aan toe:

– Een hartgrondige hekel!

Waarna hij er het zwijgen toe deed.

Daarbij ging zijn gezicht heel dom staan. Hij wist eigenlijk niet goed wat daar wel op zou volgen. Het zou natuurlijk een péts van vader kunnen worden. Maar een pets kreeg hij niet.

Er kroop een lange, lange stilte voorbij. Wat mocht er wel baten in zo’n netelige kwestie? Een pets? Nee, met een pets viel hier niets te bereiken. Wat moest hij tegen zijn zoon zeggen? Dat hij dom was? Zeker, hij stond daar als een zoutzak, en zijn gezicht had op dat ogenblik een botte uitdrukking. Maar het was of zijn ogen wel pienter en glinsterend stonden, zoals bij Marie Cressé.

De winkel stond hem niet aan? Maar misschien leek hem dat alleen maar zo? Hij was nog maar een jongen, op zijn leeftijd kon men nog niet beoordelen wat wel en wat niet beviel. Misschien was hij gewoon een beetje moe? Maar dan was hij, vader, toch nog wel erger vermoeid, en dan had hij immers nog geen enkele hulp, hij was grijs geworden van de zorgen...

– Wat wil je dan wél? vroeg zijn vader.

– Studeren, antwoordde Baptiste.

Op dat moment klopte iemand liefdevol met een rottinkje op de deur en kwam in het schemerdonker Louis Cressé binnenstappen.

– Kijk dit hier eens aan, zei papa, terwijl hij op het geplooide kraagje wees, deze jongen wenst mij niet in de winkel te helpen, maar is van zins te gaan studeren.

Opa begon strelend en zachtmoedig te praten. Hij zei dat alles wel goed zou komen. Als een jonkman aan het kniezen ging, dan moesten er natuurlijk maatregelen genomen worden.

– Maar wat voor een maatregelen dan? vroeg de vader.

– Wel wis-en-drie, hem ergens op school doen! jubelde opa opgeruimd.

– Maar hoor eens, hij heeft al op de parochieschool geleerd!

– Kom, wat is nu een parochieschooltje! zei opa. Het jongske heeft enorme capaciteiten...

– Jean-Baptiste, ga de kamer uit, ik wil even met opa praten.

Jean-Baptiste ging heen. En tussen Cressé en Poquelin werd een hoogst ernstig gesprek gevoerd.

Ik ga u dat gesprek niet overbrengen. Ik volsta slechts met de uitroep: geloofd zij de nagedachtenis van Louis Cressé!

==

==

V
Tot meerdere glorie Gods

==

Het vermaarde Parijse Collège de Clermont – naderhand het Lodewijk-de-Grotelyceum – vertoonde inderdaad niet de minste gelijkenis met een parochieschool. Het college stond onder leiding van de leden van de machtige orde van Jezus, en de jezuïetenpaters – dat moet gezegd – hadden daarmee een regelrecht schitterend werk verricht, “tot meerdere glorie Gods”, zoals alles wat zij deden.

Op het door een rector – pater Jacobus Dinet – bestuurde college kregen tegen de tweeduizend knapen en jongemannen onderwijs (zowel uit de adelstand als uit de burgerij), van wie er driehonderd intern waren en de overigen van buiten kwamen. De orde van Jezus gaf onderwijs aan de bloem van Frankrijk.

De paters-docenten gaven de leerlingen van Clermont les in geschiedenis, klassieke letterkunde, rechtswetenschappen, schei- en natuurkunde, in de godgeleerdheid en filosofie; en er werd Grieks gedoceerd. Het Latijn hoeven we niet eens te vermelden: de lyceïsten van Clermont lazen en bestudeerden niet alleen onophoudelijk de Latijnse schrijvers, maar ze waren bovendien verplicht tijdens de pauzes tussen de lessen door Latijn te praten. U zult zelf wel begrijpen dat het onder die omstandigheden heel wel mogelijk was die voor de mensheid fundamentele taal onder de knie te krijgen.

Er waren speciale uren uitgetrokken voor dansles. Op andere uren weer weerklonk het geklik van rapieren: de Franse jongemannen leerden dat wapen beheersen om op de slagvelden bij het handgemeen de eer van de koning van Frankrijk te verdedigen, en in duels die van henzelf. Bij officiële gelegenheden speelden de interne leerlingen van Clermont toneelstukken van de oude Romeinse schrijvers, voornamelijk die van Publius Terentius en Seneca.

Dat was nu het type onderwijsinrichting waar Louis Cressé zijn kleinzoon had ondergebracht. Poquelin senior kon beslist niet klagen dat zijn zoon, de toekomstige koninklijke kamerdienaar, in slecht gezelschap was geraakt. In de naamlijsten der pupillen van het Collège de Clermont komt een machtige keur van vooraanstaande geslachtsnamen voor; de beste adellijke families stuurden hun zonen naar het Clermontlyceum. Indertijd, toen Poquelin – in de hoedanigheid van externe – daar de wetenschappelijke leergangen volgde, leerden er aan het Collège de Clermont drie prinsen, van wie er één niemand minder was dan Armand de Bourbon, prince de Conti, de volle broer van een andere Bourbon, namelijk van Louis Condé, de hertog van Enghien, naderhand bijgenaamd “de Grote”. Dezelfde Condé die al op zijn tweeëntwintigste de Franse legers aanvoerde en die, toen hij eens de Spanjaarden tot moes geslagen had, de reputatie van eerste klas veldheer kreeg; later was hij kandidaat voor de Poolse troon. Met andere woorden, Poquelin ging daar op school met een persoon van koninklijken bloede. Alleen al daaraan kan men zien dat het onderwijs aan het Collège de Clermont goed stond aangeschreven.