Michail Boelgakov

Zwarte sneeuw

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1996, 2019 ERVEN MARKO FONDSE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

Vertaald uit het Russisch door Marko Fondse

==

ISBN 978 90 282 9239 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Een woord vooraf

==

Ik verwittig er de lezer op voorhand van dat ik met het schrijven van deze aantekeningen niets uitstaande heb en dat ze mij onder uiterst merkwaardige en droevige omstandigheden in handen kwamen.

Uitgerekend op de dag van Sergej Leontjevitsj Maksoedovs zelfmoord, vorige lente in Kiev, ontving ik een fors pak als drukwerk verzonden papieren en een brief, door de zelfmoordenaar nog net voor zijn dood verstuurd.

Het bleek de onderhavige aantekeningen te bevatten en de brief had de volgende verbijsterende inhoud: Sergej Leontjevitsj verklaarde dat hij, nu hij het leven gedag zei, mij zijn aantekeningen vermaakte met de bedoeling dat ik, zijn enige vriend, ze zou ordenen en onder mijn eigen naam het licht doen zien.

Merkwaardige wens, maar zijn uiterste wilsbeschikking!

Een jaar lang probeerde ik inlichtingen te verkrijgen over eventuele verwanten of nabestaanden van Sergej Leontjevitsj. Vergeefs! Hij had niet gelogen in zijn afscheidsbrief hij had geen enkele nabestaande op deze wereld.

Ik aanvaard dan ook het geschenk.

En nu punt twee: ik doe de lezer weten dat de zelfmoordenaar zijn leven lang generlei betrekkingen had tot de dramaturgie, noch het theaterwezen en dat hij nooit iets anders geweest is dan hij was een ondergeschikt medewerker aan het blad Stoomvaartwezen; dat zijn enige optreden als bellettrist een mislukking werd de roman van Sergej Leontjevitsj is namelijk niet gepubliceerd.

De aantekeningen van Maksoedov zijn derhalve een vrucht van zijn verbeelding, en wel van een zieke verbeelding, jammer genoeg. Sergej Leontjevitsj leed aan de ziekte die de al heel onplezierige naam heeft van depressiviteit.

Ik, die zeer vertrouwd ben met het Moskouse toneelleven, ik durf garanderen dat theaters en figuren, als beschreven in het werk van de overledene, nooit en nergens hebben bestaan.

En om met het derde punt te besluiten: mijn bijdrage aan de tekst beperkt zich tot de indeling in hoofdstukken; verder schrapte ik het motto, dat mij aanmatigend, overbodig en onprettig aandeed.

Dat motto luidde:

==

“Een iegelijk loon naar werken...”

==

Voorts plaatste ik nog aanhalingstekens waar ze ontbraken.

De stijl van Sergej Leontjevitsj heb ik onberoerd gelaten, ondanks de in het oog springende rommeligheid ervan. Wat mag men trouwens vergen van een man, die twee dagen nadat hij zijn aantekeningen had beëindigd zich hals over kop van de Kettingbrug stortte?

Derhalve...

==

EERSTE DEEL

##

I
De avonturen beginnen

==

Het noodweer had Moskou schoon gewassen die negenentwintigste april. De lucht deed weldadig aan, het gemoed kwam tot bedaren en je kon het leven weer aan.

In mijn nieuwe grijze pak en een nog heel knappe overjas wandelde ik door een straat in het centrum van de hoofdstad, op weg naar een mij tot dan toe onbekende bestemming. Aanleiding tot mijn wandeling was de onverwachts ontvangen brief die ik op zak had. Hier is hij:

==

Zeer geachte Sergej Leontjevitsj!

==

Ik zou uiterst gaarne met u kennis maken en niet minder gaarne een vertrouwelijke zaak met u willen doorpraten, die wel eens zeer en zeer niet van belang ontbloot voor u kon zijn.

Mocht u niet verhinderd zijn, dan zou ik mij gelukkig prijzen u te kunnen ontmoeten in het gebouw van de Experimentele Studio van het Onafhankelijk Toneel op woensdag te 4 uur.

Met groet

K. Iltsjin

==

De brief was geschreven met potlood op een vel papier met in de linkerbovenhoek het volgende gedrukte briefhoofd:

==

Ksaveri Borisovitsj Iltsjin regisseur van de Experimentele Studio van het Onafhankelijk Toneel.

==

De naam Iltsjin zag ik voor het eerst en van het bestaan van een Experimentele Studio wist ik niets af. Wel had ik gehoord van het Onafhankelijk Toneel, ik wist dat het een van de allerbeste gezelschappen was, ook al had ik er nooit een voorstelling van bijgewoond. De brief intrigeerde me bovenmate, te meer omdat ik destijds nooit enige post ontving. Ik ben namelijk maar een onbetekenend medewerkertje aan het tijdschrift Stoomvaartwezen. Ik woonde in die tijd op een miserabele huurkamer met vrije opgang op een zevende verdieping in de Rode Poortbuurt, bij de Chomoetovsteeg.

Goed, daar wandelde ik dan. Ik zoog de frisse lucht in, bedacht dat het noodweer wel eens opnieuw kon losbarsten, vroeg me af hoe die Ksaveri Borisovitsj achter mijn bestaan en mijn adres was gekomen en wat hij zoal met me te verhapstukken kon hebben. Maar dat laatste bleef me een raadsel, al piekerde ik me suf en ten slotte hield ik het maar op de gedachte dat Iltsjin een kamerruil met me wilde aangaan.

Ik had Iltsjin natuurlijk moeten schrijven dat hij maar naar mij moest toe komen, aangezien ten slotte híj iets van me wilde, maar ik moet bekennen dat ik me geneerde voor mijn optrekje, de inrichting ervan en de buurtbewoners. Ik ben over de hele lijn een vreemde vogel en een tikje mensenschuw. Stel je voor dat Iltsjin binnenkwam en de divan zag met de door de bekleding gesprongen spiraal, de lampenkap uit krantenpapier boven de tafel, de poes die rondscharrelt en het gekijf hoorde van Annoesjka vanuit de keuken.

Ik ging een spijlenhek door en zag een kraampje waarin een grijze man insignes en brilmonturen probeerde te slijten.

Ik sprong over een afnemend drabbig stroompje regenwater en stond toen voor een okerkleurig gebouw dat, zo overdacht ik, lang geleden gebouwd moest zijn, lang voordat Iltsjin en ik het levenslicht hadden aanschouwd.

Gouden letters op een zwart bord deden weten dat hier de Experimentele Studio gevestigd was. Ik ging binnen en een baardig manneke in een getrest jasje versperde me aanstonds de weg.

Wie moet u hebben, burger? vroeg de man achterdochtig en hij stak de handen naar voren alsof hij jacht op een kip maakte.

Ik moet bij regisseur Iltsjin wezen, zei ik en probeerde mijn stem hooghartig te laten klinken.

’s Mans houding veranderde op slag. Hij bracht de pinken aan de naad van zijn broekspijpen en er verscheen een gedwongen glimlachje op zijn gezicht.

Ksaveri Borisytsj? Meteen, mijnheer, meteen! Mag ik de overjas van mijnheer? Mijnheer heeft geen overschoenen?

Hij nam mijn overjas aan met een zorgzaamheid als betrof het een kostbaar misgewaad.

Ik besteeg een gietijzeren trap en zag een reeks bas-reliëfs met en profil afgebeelde krijgers met geduchte zwaarden en ouderwetse Hollandse kachels met luchtroosters die waren gepoetst tot ze blonken als goud.

Het gebouw was doodstil. Er was niemand te bekennen, behalve dat ene mannetje dat achter me aanslofte en dat mij, als ik mij omdraaide, in gebarentaal probeerde duidelijk te maken dat mijn komst voor hem een reden was tot al zulke gevoelens als toewijding, achting, genegenheid en vreugde en dat hij, ook al liep hij maar achter me aan, toch de situatie beheerste, omdat hij me geleidde naar de plek waar gans alleen die raadselachtige Ksaveri Borisovitsj toefde.

Toen werd het opeens donker, de kachels verloren hun welgedane blanke glans; het duister sloeg zonder overgang toe achter de ramen woedde andermaal het noodweer. Bij de juiste deur gekomen klopte ik aan, ging binnen en werd eindelijk in het schemerlicht Ksaveri Borisovitsj gewaar.

Maksoedov, zei ik waardig.

Terzelfder tijd reet ergens ver buiten Moskou een bliksemschicht de wolkenhemel uiteen en zette Iltsjin voor een oogwenk in een fosforescerend licht.

Daar bent u dus, waarde vriend Sergej Leontjevitsj! sprak Iltsjin met een slim lachje.

En, bij die woorden mij om het middel vattend, leidde hij me naar precies zo’n divan als ik zelf in mijn kamer had staan. Een springveer priemde zelfs op precies dezelfde plaats omhoog als te mijnent, in het midden namelijk.

Tot op de huidige dag verkeer ik in het ongewisse over de bestemming van dat vertrek, waarin de van onheil zwangere ontmoeting plaats had. Waartoe die divan? Wat voor partituur lag daar verfomfaaid in een hoek? Wat deed die weegschaal daar op de vensterbank? Waarom wachtte Iltsjin mij op in juist dit vertrek en bij voorbeeld niet in de belendende zaal, waarin zich in de verte vaaglijk een vleugelpiano aftekende in de onweersschemer?

Dan, terwijl een donderslag uitrommelde, sprak Ksaveri Borisovitsj onheilspellend:

Ik heb uw roman gelezen.

Ik huiverde.

Men moet namelijk weten dat...

==

==

II
Een zenuwtoeval

==

Men moet namelijk weten dat ik, een bescheiden redacteurtje bij Stoomvaartwezen, mijn functie haatte en nacht in nacht uit, soms tot aan het morgenkrieken, in mijn optrekje schreef aan een roman.

De conceptie daarvan ging terug op een nacht dat ik wakker werd na een drukkende droom. Ik droomde van mijn geboortestad, sneeuw, winter, de burgeroorlog... In mijn droom joeg een geluidloze sneeuwstorm aan mij voorbij, daarna doemde een gammele vleugel op, geflankeerd door mensen die het tijdelijke reeds voor het eeuwige verwisseld hadden. In die droom werd ik getroffen door mijn eenzaamheid, ik kreeg met me zelf te doen. En ik ontwaakte in tranen. Ik deed het licht aan, het stoffige lampje dat boven de tafel hing. Het bescheen mijn armoedje het goedkope inktstelletje, een boek of wat, een stapeltje oude kranten. Mijn linkerzij deed pijn van de divanveer. De angst sloeg me om het hart. Ik had het gevoel dat ik weldra hier aan tafel zou sterven. Een erbarmelijke angst voor de dood vernederde mij zo diep, dat ik een deuntje huilde en schichtig om me heen keek, zoekend naar hulp en verweer tegen de dood. Die hulp vond ik. Zachtjes peeuwde het katje dat ik eens had opgeraapt bij de hoofdingang. Het dier was een en al onrust. In een wip zat het op de kranten, keek me aan met zijn ronde ogen alsof het vragen wilde: wat is er aan de hand?

Het rookgrijze, brandmagere dier was er alles aan gelegen dat er níets aan de hand zou zijn. En inderdaad, wie zou dat oude poezebeest te eten geven?

Dat was een zenuwtoeval, poes, legde ik uit. Die had ik allang onder de leden, die gaat zich nu ontwikkelen en me opvreten. Maar voorlopig houd ik er het leven wel bij.

Het huis sliep. Ik keek door het raam. Op geen van de vijf verdiepingen brandde licht en ik begreep dat dit geen flatgebouw was, maar een schip met vele dekken, dat voortijlde onder een roerloos zwarte hemel. De gedachte aan beweging vrolijkte me op. Ik kalmeerde. Zo ook poes, die de ogen sloot.

En zo begon ik een roman te schrijven. Ik beschreef de sneeuwstorm uit mijn droom. Ik trachtte te verwoorden hoe de zijkant van de vleugel had geschemerd onder het licht uit de lampenkap. Het ging me niet zo best af. Maar ik zette hardnekkig door.

Overdag had ik maar één doel zo weinig mogelijk kracht te verspillen aan mijn gedwongen dagtaak. Ik vervulde die werktuiglijk, zodanig dat ik mijn geestkracht spaarde. Ik verzuimde geen gelegenheid om me aan mijn plichten te onttrekken onder voorwendsel van onwelzijn. Natuurlijk geloofde men mij niet en mijn bestaan werd knap onplezierig. Maar ik liet alles over me heen gaan en raakte er aan gewoon. Zoals een popelend jonkman het uur verbeidt dat hij zijn geliefde zal ontmoeten, zo beidde ik het nachtelijk uur. Tegen die tijd kwam mijn sjofele woonlaag tot rust. Ik zette mij aan tafel... Poes posteerde zich vol belangstelling op de kranten, maar haar voornaamste interesse gold de roman en zij was erop gespitst dat ze van het krantenpapier kon gaan verzitten op een volgeschreven vel. Dan pakte ik haar bij het nekvel en installeerde haar weer op haar plaats.

Op een nacht keek ik op van mijn werk, verbaasd. Mijn schip ijlde niet langer ergens heen, het huis stond op zijn plek en het was klaarlichte dag. Mijn lampje, een hatelijk, opdringerig ding nu, had niets meer te verlichten. Ik deed het uit en mijn schunnige kamer strekte zich nu voor mij uit in het morgenlicht. Over de geasfalteerde binnenplaats scharrelden met steels-onhoorbare gang wat katers in allerlei kleurschakeringen. Op het papier kon ik iedere letter lezen zonder dat er een lamp aan te pas kwam.

Grote God, het is april! riep ik uit; in een voor mijzelf onverklaarbare paniek noteerde ik met koeieletters: EINDE.

Het einde van de winter, het einde van de sneeuwstormen, het einde van de kou. Gedurende de winter was ik mijn schaarse kennissen kwijtgeraakt, was ik fors in de versukkeling geraakt, had ik reumatiek opgelopen en was ik zo ongeveer van de wereld vervreemd. Wel had ik me iedere dag geschoren.

Dit alles overdenkend liet ik poes uit op de binnenplaats, waarna ik terugkeerde en insliep. Ik geloof dat het mijn eerste droomloze slaap van de hele winter was.

==

Een roman vergt heel wat bewerking. Talrijke passages dienen geschrapt, honderden woorden door andere vervangen. Een heel werk, maar onontkoombaar!

De verleiding om weer onder de mensen te verkeren was me evenwel te sterk en zo kwam ik niet verder dan de correctie van de eerste zes bladzijden. Ik nodigde mensen bij me uit. Daaronder twee journalisten van Stoomvaartwezen, net zulke loonslaven als ik, hun vrouwen en twee literaten. De een was een nog jonge vent die me imponeerde door de onnavolgbare handigheid waarmee hij korte verhalen schreef, de ander, een door de wol geverfde man op jaren, die zich bij nadere kennismaking ontpopte als een ploert van de eerste orde.

Op één avond las ik ongeveer een kwart van mijn roman aan ze voor.

De dames waren van mijn voordracht zo daas geworden dat het me gewetensvroeging bezorgde. De journalisten en literaten bleken evenwel uit degelijker hout gesneden. Het oordeel van deze laatsten was collegiaal openhartig, tamelijk ongezouten en dat terecht, zie ik nu in.

De taal, schetterde de bedaagde literator (degene die zich als een ploert zou ontpoppen), vooral de taal! Daar deugt geen ene bliksem van!

Hij leegde een fors glas vodka, verzwolg een sardine. Ik schonk hem een tweede bel in. Hij leegde ook die en versnaperde een eind worst.

Metaforen! kreet hij al versnaperend.

Precies, viel de jonge literaat hem heuselijk bij, de taal is maar povertjes.

De journalisten deden geen mond open, maar knikten vol begrip en bepaalden zich tot drinken. De dames knikten niet en spraken niet, versmaadden resoluut de speciaal voor ze aangeschafte port en lurkten vodka.

Nogal logisch dat de taal niet veel om het lijf heeft, schetterde de bedaagde. De metafoor is geen hond die aan komt zetten als je hem fluit! Mag ik u daar wel even op attenderen? Zonder metaforen is het allemaal maar een kale, kale bedoening! Kaal, zeg ik! Hou dat wel even in de gaten, ouwe jongen!

Dat “ouwe jongen” sloeg kennelijk op mij. Ik werd er koud van.

Bij het afscheid nemen spraken we af dat ze nog eens zouden langs komen. En een week later zaten ze er andermaal. Ik las de tweede portie voor. Deze soiree onderscheidde zich door het feit dat de bedaagde literaat gans onverwachts en tegen mijn zin zo nodig “Bruderschaft” met me moest drinken en me familiair begon aan te spreken met dat vertrouwelijke “Leontitsj”.

Van de taal deugt geen moer! Maar geinig is het wel. Ik mag doodvallen als het niet zo is! daverde de bedaagde, terwijl hij en passant een door Doesja bereide portie aspic naar binnen schoof.

Op de derde sessie verscheen een nieuwe figuur. Ook een literator, met een gemene Mefistofeleskop, een loensend linkeroog en een stoppelbaard. Hij zei de roman slecht te vinden, doch uitte het verlangen het vierde en laatste deel aan te horen. Verder kwamen er nog een pas gescheiden vrouw en iemand met een gitaar in foedraal. Ik putte heel wat nuttige lering uit deze literaire avond. Mijn bescheiden collegae van Stoomvaartwezen hadden zich aan het allengs uitdijende gezelschap aangepast en kwamen nu ook met hun inzichten voor de draad.

De een vond het zevende hoofdstuk te lang uitgesponnen, de ander het karakter van Vasenka onvoldoende uit de verf gekomen. Beide bezwaren waren gerechtvaardigd.

Het vierde en laatste recital had niet te mijnent plaats, maar bij de jonge literator met de vaardige hand van korte verhalen schrijven. Het gezelschap was nu al opgelopen tot twaalf personen en zo maakte ik kennis met de grootmoeder van de schrijver, een alleraardigst mensje dat maar één ding tegen had de uitdrukking van schrik die de hele avond van haar gezicht niet week. Bovendien zag ik nog een oude kindermeid die op een dekenkist lag te slapen.

De roman was uit. En nu was de rampspoed niet van de lucht. Alle toehoorders beweerden als om strijd dat mijn roman nooit gepubliceerd kon worden, om de eenvoudige reden dat de censuur hem nooit zou vrijgeven.

Het was de eerste keer dat ik dat woord hoorde en pas nu bedacht ik dat ik me bij het schrijven nooit had afgevraagd of ik wel het fiat van de overheid zou krijgen.

Het onderwerp werd aangesneden door een dame (later vernam ik dat ook zij gescheiden was). Ze bracht het zo:

Wat denkt u, Maksoedov, zouden ze uw roman laten passeren?

Nooit, nooit, nooit, riep de bedaagde literator uit, geen denken aan! Maak je wat dat fiat betreft maar geen enkele illusie. Je hoeft je daar helemaal niet druk over te maken, ouwe jongen, hij komt er toch niet door.

Hij komt er nooit door! echode de smalle kant van de tafel in koor.

De taal... begon een broer van de gitarist, maar de bedaagde viel hem in de rede:

Laat die taal toch barsten, tierde hij, een vracht salade op zijn bord stouwend. De taal heeft er niks mee te maken. Die ouwe jongen heeft een slechte, maar verduveld geinige roman geschreven. Jij bent een scherpe waarnemer, schalkje. Waar haal je het allemaal vandaan! Ik had het nooit achter je gezocht. Maar... de inhoud!

M-ja, de inhoud...

Júist de inhoud, schreeuwde de bedaagde en maakte zo de oude kindermeid wakker. Weet je dan niet wat er van je verlangd wordt? Aha! Daar zit ’m de kneep!

Hij knipoogde en nam tegelijk nog een ferme slok. Vervolgens omarmde en kuste hij me uitvoerig, op luide toon verkondigend:

Je hebt iets antipathieks, geloof me. Geloof me, heus! Maar ik mag je. Echt, jullie mogen me ter plekke doodslaan als het niet zo is. Hij heeft ze achter de ellebogen, de schavuit! Laat hém maar schuiven! ...Heb ik gelijk of niet? Hebben jullie gelet op dat vierde hoofdstuk? Wat hij over de heldin van zijn verhaal zegt? Nou dan!

Om te beginnen, wat zijn dat voor uitdrukkingen, begon ik zwakjes, want ik kreeg het benauwd van zijn vrijpostige gedrag.

Geef me eerst een kús van je, schreeuwde de bedaagde. Wil je niet? Nou zien jullie wat voor een kameraad dat is! Nee, makker, je hebt wel kapsones, hoor.

Dat heeft-ie zeker! viel gescheiden vrouw nummer twee hem bij.

Om te beginnen... begon ik opnieuw, woedend ditmaal, maar weer liep het op niets uit.

Niks om te beginnen! schreeuwde de bedaagde. D’r zit een soort Dostojevski in jou, daar niet van. En of! Goed, je mag me niet, ook al goed, God mag het je vergeven, ik zal je er niet kwaad om aankijken. Maar we houden allemaal oprecht van je en hebben het beste met je voor!

Bij die woorden wees hij naar de broer van de gitarist en een andere, mij onbekende man met een hoogrood gezicht, die juist binnenkwam, zich verontschuldigend voor zijn late komst met de mededeling dat hij naar het openbaar badhuis was geweest.

En ik zeg het je ronduit, vervolgde de bedaagde, want ik ben gewoon iedereen de waarheid recht voor zijn raap te zeggen, Leontitsj, jij kunt die roman van jou wel vergeten. Je haalt je er alleen maar een hele hoop ellende mee op je nek en wij, die toch je vrienden zijn, gaan alleen al bij de gedachte daaraan kapot. Geloof me nu maar! Ik heb heel wat bittere ervaringen achter de rug. Ik ken het leven. Kijk nou eens, tierde hij beledigd en riep allen met een handgebaar tot zijn getuigen aan, moeten jullie nou eens kijken, de wolfsogen waarmee-ie me aankijkt. Dat is nou míjn dank voor de goede verstandhouding! Leontitsj, gilde hij met zo’n overslaande stem dat de oude kindermeid achter het gordijntje van haar dekenkist overeind kwam, begrijp het dan toch! Begrijp dan toch dat de artistieke waarde van je roman (bij die woorden klonk een zacht gitaarakkoord van de sofa), zo’n lijdensweg niet waard is. Begrijp dat dan toch!

B-begrijp, b-begrijp dan toch... zong de gitarist met aangenaam tenorgeluid.

En nou zal ik je precies vertellen waar het op staat! schreeuwde de bedaagde. Als je me nu niet meteen een flinke pakkerd geeft, dan kom ik overeind, ik ga er vandoor en verlaat dit vriendengezelschap, want je hebt me beledigd!

Ik omhelsde hem, maar moest een onnoemelijk afgrijzen overwinnen. Inmiddels was een zangkoortje aardig op dreef gekomen en daar bovenuit zweefde met innige zalving de tenor: “B-begrijp, b-begrijp dan toch...”

Als een kat sloop ik heimelijk het appartement uit, het zware handschrift onder de oksel geklemd.

Met rode huilogen stond de oude kindermeid voorovergebogen aan de keukenkraan te drinken. Ik weet niet wat me er toe dreef, maar ik stak haar een roebel toe.

Bent u nu helemaal... zei de kindermeid boos met een afwerend gebaar naar de roebel. Bijna vier uur in de morgen! De hel is er niets bij!

Tegelijkertijd sneed een welbekende stem door het koorgezang:

Waar is-ie? Weggelopen? Houd hem! Nou zien jullie, kameraden.

Maar de met zeildoek bespannen deur had mij al doorgelaten en ik rende weg zonder omkijken.

==

==

III
Ik pleeg zelfmoord

==

Wat een gruwel was dat, zei ik tegen mezelf in mijn kamer, alles even erg. Die slaatjes en die kindermeid, die ouwe literaat en dat onvergetelijke “b-begrijp dan toch”, en goed beschouwd eigenlijk mijn hele bestaan.

Buiten de ramen zeurde de herfstwind, een stuk galvanisch ijzer van het dak klapperde en de regen droop in strepen langs de ramen. Sinds die avond met de kindermeid en de gitaar was er heel wat voorgevallen, maar het was allemaal zo ellendig, dat ik er liefst maar helemaal niet over schrijf. Om te beginnen sloeg ik aan het corrigeren met als uitgangspunt of de roman er al dan niet bij de censor door zou komen, u kent dat wel. En al rap werd het duidelijk dat zulks niet het geval zou zijn. De bedaagde had volkomen gelijk. Iedere regel van de roman leek dat uit te schreeuwen.

Na de correctie spendeerde ik mijn laatste geld om twee fragmenten te laten uittikken en die bracht ik naar de redactie van een lijvig tijdschrift. Twee weken later kreeg ik de fragmenten terug. In een hoek van het typoscript stond de aantekening: “Ongeschikt”. Ik krabde dit redactionele oordeel weg met een nagelschaartje en leverde dezelfde fragmenten af ter redactie van een ander lijvig tijdschrift, om ze twee weken later terug te krijgen met precies dezelfde aantekening: “Ongeschikt”.

Daarna stierf poes. Ze wilde niet meer eten, kwam niet meer uit ’r hoekje en miauwde tot ik bijna mijn verstand verloor. Dat ging zo drie dagen door. De vierde dag vond ik haar stokstijf op haar zij in een hoek.

Ik leende een schop bij de conciërge en begroef haar in het stukje braakland achter het huis. Ik was nu moederziel alleen op dit ondermaanse, maar diep in mijn ziel was ik daar eerlijk gezegd niet rouwig om. Wat had ik niet een last gehad van dat ongelukkige beest.

En daarna begonnen de herfstregens en gingen mijn schouder en linkerknie weer pijn doen.

Dat alles was overigens niet het ergste. Erger was dat de roman niet deugde. Want als hij slecht was, dan hield dat in dat er einde aan mijn leven kwam.

Heel mijn leven blijven werken bij Stoomvaartwezen? Kom, geen grapjes alstublieft!

Nachten achtereen lag ik in het aardedonker te staren en herhaalde: “Wat een gruwel!” Had iemand mij gevraagd: “Wat herinnert u zich van de tijd dat u bij Stoomvaartwezen werkte?” dan had ik met een rein geweten kunnen antwoorden: “Niets.”

Smerige overschoenen ónder de kapstok, een natte muts met neerbungelende oorwarmers van een el lengte áán de kapstok, verder niets.

Wat een gruwel, herhaalde ik, luisterend naar het bonken van de nachtelijke stilte in mijn oren.

Na zo’n twee weken deden de gevolgen van de slapeloosheid zich gelden.

Ik nam de tram naar Samotetsjnaja-Sadovaja, waar in een huis, welks nummer ik uiteraard ten strengste geheim houd, een figuur woonde die gezien de aard zijner werkzaamheden een wapenvergunning bezat.

Onder wat voor omstandigheden wij elkaar hadden leren kennen doet hier niet ter zake.

Ik betrad het appartement en trof mijn vriend uitgestrekt op de sofa aan. Terwijl hij in de keuken op een oliestel de thee opwarmde, opende ik de linkerlade van zijn schrijftafel en ontvreemdde daaruit een Browning. Vervolgens laafde ik me rijkelijk met thee en tramde naar huis.

Het was rond negenen in de avond. Ik kwam thuis. Alles was er als vanouds. Uit de keuken kwam de lucht van gebraden schapenvlees, in de gang hing de mij zo vertrouwde, nooit aflatende schemer, waarin het karige licht van een plafondlampje smeulde. Ik ging mijn kamer binnen. Het licht plensde van de zoldering neer en meteen daarop werd de kamer weer door duisternis verzwolgen. De lamp was doorgebrand.

Een ongeluk komt nooit alleen, het is allemaal precies zoals het wezen moet, zei ik grimmig.

Ik stak de petroleumlamp in de hoek aan. Op een vel papier schreef ik neer: “Hiermee verklaar ik dat ik de Browning no. (het nummer ben ik vergeten), no. zus of zo, heb ontvreemd van Parfjon Ivanovitsj” (ik voegde er achternaam, huisnummer, straat, alles zoals het hoort aan toe). Ik ondertekende en ging naast de petroleumlamp in de hoek liggen. Doodsangst greep mij aan. Doodgaan is ontzettend. In verbeelding zag ik onze gang, het schapenvlees en ouwe opoe Pelageja, de bedaagde en Stoomvaartwezen en verlekkerde me aan de gedachte van de stampij die ze zouden veroorzaken bij het forceren van mijn kamerdeur en wat dies meer zij.

Ik bracht de loop aan mijn slaap en tastte met onzekere vinger naar de trekker. Op dat moment weerklonken van beneden flarden klank die ik maar al te goed kende, een orkest dat hees inzette en een tenor die in de grammofoon aanhief: “Maar zal mij God dit alles ooit vergoeden?”

“Hemelse goedheid! De ‹Faust›!” dacht ik. “Toe maar, dat is wel het moment. Goed, dan wachten we nog maar even het opkomen van Mefistofeles af. Voor de laatste keer. Dat krijg ik nooit meer te horen.”

Het orkest verdween onder de vloer, dook weer op, maar de tenor krijste luider en luider: “Ik vloek het leven, het geloof en alle wetenschappen!”

“Straks, straks,” dacht ik. “Wat zingt hij toch vlug...”

De tenor slaakte een vertwijfelde kreet, beantwoord door een denderend “tutti”.

Mijn vinger kromde zich al sidderend om de trekker, maar terzelfder tijd werd ik verdoofd door een hevig rumoer. Mijn hartslag verflauwde, ik had de indruk dat uit de petroleumlamp een vlam opschoot naar het plafond en de revolver ontglipte aan mijn hand.

Het rumoer klonk andermaal op. Van beneden drong een zware bas tot me door:

“Hier ben ik!”

Ik keerde me naar de deur.

==

==

IV
Met getrokken degen

==

Er werd op de deur geklopt. Herhaaldelijk en gebiedend. Ik stopte de revolver in mijn broekzak en riep zwakjes:

Binnen!

De deur zwaaide open en zoals ik daar lag versteende ik van ontzetting. Dat was hem, geen twijfel mogelijk. Hoog in het halfduister boven mij doemde een gelaat op met een gebieders neus en onverzorgde, borstelige brauwen. Vanwege het spel der schaduwen docht mij dat onder de vierkante kin een spitse puntbaard wies. Zijn baret stond met bevallige nonchalance op één oor. Een pluim ontbrak overigens.

Kort gezegd voor mij stond Mefistofeles. Nu ontwaarde ik ook dat hij een mantel en hoge overschoenen droeg en onder de arm een aktetas geklemd hield. “Uiteraard,” dacht ik, “ik zou niet weten in welke gedaante hij anders door het Moskou van de twintigste eeuw kon lopen.”

Rudolfi, sprak de boze geest. Een tenor in plaats van de verwachte bas. Hij had zich overigens net zo goed niet hoeven voor te stellen. Ik herkende hem zo. In mijn kamer bevond zich een van de meest vooraanstaande persoonlijkheden van de toenmalige literaire wereld, Ilja Ivanovitsj Rudolfi, redacteur en uitgever van het enige tijdschrift in privé-beheer, “Bakermat”.

Ik kwam van de vloer overeind.

Kan het licht niet aan? vroeg Rudolfi.

Jammer genoeg niet, antwoordde ik, want de lamp is net doorgebrand en ik heb geen andere.

De boze geest in redacteursgedaante volvoerde een van zijn goedkopere toeren ter plaatse toverde hij uit zijn aktetas een gloeilamp te voorschijn.

Loopt u altijd met lampen rond? vroeg ik verbijsterd.

Nee, verklaarde de demon stroef, stom toeval, ik was net in de winkel.

Toen de kamer weer in licht baadde en Rudolfi zich van zijn mantel ontdaan had, verwijderde ik steels het briefje met de bekentenis van de revolverdiefstal van tafel. De geest deed alsof hij het niet merkte.

We gingen zitten. Zwegen een tijdje.

U heeft een roman geschreven? informeerde Rudolfi ten slotte streng.

Hoe bent u daar achter gekomen?

Likospastov heeft het me verteld.

Ziet u, begon ik (Likospastov is namelijk niemand anders dan de bedaagde), dat héb ik... maar... om een lang verhaal... ik... maar... enfin, het ding deugt niet.

Juist, sprak de geest en hij nam me aandachtig op.

Alsdan bleek dat hij helemaal geen baard droeg. Het was maar een grapje van de schaduwen geweest.

Laat zien, zei Rudolfi gebiedend.

Voor geen geld, zei ik.

Vóór-dé-dág-ér-méé, scandeerde Rudolfi.

De censuur laat hem toch niet door...

Láát zien.

Weet u, hij is met de hand geschreven en ik heb een beroerd pootje, de o is niet meer dan een streepje en de...

Ik realiseerde me niet eens dat mijn handen de lade waarin de onzalige roman lag reeds openden.

Ik kan om het even welk handschrift ontcijferen alsof het drukwerk is, verklaarde Rudolfi, dat hoort bij mijn beroep... En hij had de cahiers al in zijn vingers.

Er verliep een uur. Ik zat naast het oliestelletje, wachtend tot het water kookte en Rudolfi las de roman. De meest uiteenlopende gedachten wervelden door mijn brein. Om te beginnen dacht ik over Rudolfi. Rudolfi was, dat dient gezegd, een voortreffelijk redacteur en het gold als een aangename onderscheiding bij hem te mogen publiceren. Ik moest wel bijzonder ingenomen zijn met de omstandigheid dat de redacteur zich te mijnent had vertoond, zelfs in de gedaante van Mefistofeles. Anderzijds evenwel kon mijn roman hem wel eens níet bevallen, en dat zou minder plezierig zijn... Bovendien voelde ik dat de op het meest interessante moment onderbroken zelfmoord nu geen doorgang meer zou vinden en ik bijgevolg de volgende dag weer in de draaikolk van tegenspoeden zou zitten. Daarbij kwam nog dat ik hem iets bij de thee moest aanbieden, en ik had zelfs geen boter in huis. Het was trouwens helemaal een warboel in mijn kop, nog verergerd door de gedachte aan de nu zinloos geworden revolverdiefstal.

Ondertussen verslond Rudolfi bladzijde na bladzijde en giste ik vergeefs naar de indruk die mijn roman op hem maakte. Rudolfi’s gezicht vertoonde niet de geringste uitdrukking.

Toen hij even pauzeerde om zijn brillenglazen schoon te wrijven voegde ik aan de reeds geuite stompzinnigheden nog de volgende toe:

En wat had Likospastov al zo over mijn roman te vertellen?

Hij zei dat er geen steek van deugde, antwoordde Rudolfi koel en sloeg een bladzijde om. (“Zo’n smerig secreet, die Likospastov, zo’n stuk verdriet, in plaats van dat-ie een vriend steunt” etc., etc.)

Om één uur ’s nachts dronken we thee en om twee uur was Rudolfi door de laatste pagina heen.

Ik zat zenuwachtig op de divan heen en weer te rijen.

Juist, sprak Rudolfi.

We zwegen een tijdje.

U volgt Tolstoj na, zei Rudolfi.

Ik werd nijdig.

En welke Tolstoj dan wel? vroeg ik. Er waren er zoveel... Aleksej Konstantinovitsj, de bekende schrijver, Pjotr Andrejevitsj die in het buitenland de tsarjevitsj Aleksej ving, de muntenverzamelaar Ivan Ivanovitsj, of Ljev Nikolajevitsj?

Waar hebt u gestudeerd?

Ik moet nu wel een geheimpje verklappen. Men moet namelijk weten dat ik aan de universiteit twee graden behaald had en dat geheim hield. Ik kuchte even en zei:

Ik heb op een priesterschooltje gezeten.

Jaja! zei Rudolfi en een vleugje glimlach beroerde zijn lippen.

Vervolgens vroeg hij: Hoe vaak per week scheert u zich?

Zeven keer.

Neemt u me mijn vrijpostigheid niet kwalijk, vervolgde Rudolfi, hoe komt u aan zo’n kapsel, hoe legt u dat aan?

Ik smeer mijn haren in met brillantine. Maar mag ik u vragen waarom u dat allemaal...

Gunst, antwoordde Rudolfi, zo maar, en hij voegde er aan toe: Interessant. Iemand doorloopt een seminarium, scheert zich iedere dag en ligt op de vloer naast een oliestel. U lijkt me geen gemakkelijk heer! Dan, bruusk van toon veranderend: Het Centraal Literatuurbureau zal uw roman niet vrijgeven en niemand drukt hem. De dageraad zal hem evenmin accepteren als Morgengloren.

Dat weet ik, sprak ik ferm.

Maar dat neemt niet weg dat ík uw roman wél neem, zei Rudolfi grimmig (mijn hartslag stokte even), en ik zal u (hier noemde hij een ik weet niet meer hoe monsterlijk klein bedrag) per vel betalen. Morgen wordt hij overgetypt.

Het zijn vierhonderd bladzijden! zei ik schor.

Ik verdeel hem in stukken, zei Rudolfi met stalen stem, en de twaalf typistes op kantoor hebben hem morgen voor de avond gereed.

Ik stribbelde al niet meer tegen en besloot me aan Rudolfi gewonnen te geven.

De typekosten zijn voor uw rekening, vervolgde Rudolfi en ik knikte alleen maar als een marionet. Verder moeten er drie woorden worden geschrapt en wel op bladzijde een, eenenzeventig en driehonderdtwee.

Ik keek de cahiers in en zag dat het eerste woord “apocalyps”, het tweede “aartsengelen” en het derde “duivel” was. Ik haalde ze gehoorzaam door. Om eerlijk te zijn, ik had willen zeggen dat die schrappingen me rijkelijk naïef leken, maar een blik op Rudolfi deed me zwijgen.

Verder, hernam Rudolfi, verder gaat u met me mee naar het Centraal Literatuurbureau. Maar ik moet u wel met klem verzoeken bij die gelegenheid geen mond open te doen.

Mijns ondanks voelde ik me nu toch beledigd.

Als u soms denkt dat ik iets zou zeggen dat... mompelde ik waardig, dan kan ik net zo goed thuis blijven...

Rudolfi negeerde deze poging tot verzet geheel en vervolgde:

Nee, u kunt niet thuis blijven zitten, u komt met me mee.

Wat moet ik daar dan uitvoeren?

U gaat daar op een stoel zitten, verordonneerde Rudolfi, en op alles wat ze u zeggen antwoordt u met een voorkomend glimlachje...

Maar...

Het woord doe ik! maakte Rudolfi de kous af.