Michail Boelgakov

De Witte garde

Verhalen over de burgeroorlog

Diaboliade

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1994, 1995, 2019 AAI PRINS, ERVEN MARKO FONDSE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

Vertaald uit het Russisch door Aai Prins en Marko Fondse (Diaboliade)

==

ISBN 978 90 282 9236 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

Opgedragen aan Ljoebov Jevgenjevna Belozerskaja

DE WITTE GARDE

==

Eerste DEEL

==

##

“Het begon fijn te sneeuwen en opeens daalden dikke vlokken neer. De wind zette het op een janken: er stak een sneeuwstorm op. In een oogwenk vermengde de donkere hemel zich met een zee van sneeuw. Alles verdween.

Nou, heer, riep de koetsier, dit is rampzalig: een storm!”

De kapiteinsdochter

==

“En de doden werden geoordeeld op grond van hetgeen in de boeken geschreven stond, naar hun werken...”

==

I

==

Groots en verschrikkelijk was het, het jaar onzes Heren 1918, het tweede sinds de revolutie. Zijn zomer was rijk aan zon, zijn winter rijk aan sneeuw, en twee sterren stonden uitzonderlijk hoog aan de hemel: de avondlijke herdersster Venus, en Mars, rood en trillend.

Maar zowel in vredige als in bloedige jaren vliegen de dagen pijlsnel om, en de jonge Toerbins merkten niet hoe in barre vorst de witte, ruige maand december was aangebroken. O, kerstman van ons, fonkelend van sneeuw en geluk! Moeder, stralende koningin, waar ben je toch?

Een jaar nadat haar dochter Jelena was getrouwd met kapitein Sergej Ivanovitsj Talberg, in de week dat haar oudste zoon Aleksej Vasiljevitsj Toerbin na zware veldtochten, dienst en ontberingen naar de Oekraïne, naar het vertrouwde honk in de Stad was teruggekeerd, hadden ze de witte kist met het lichaam van de moeder over de steile Aleksejevski-heuvel naar de Podol gedragen, naar de kleine kerk van Nikolaj de Goede aan de Vzvoz.

De uitvaartmis van de moeder was in mei geweest, toen de kersebomen en acacia’s de lancetvesters helemaal bedekten. Vader Aleksandr, haperend van verdriet en verwarring, blonk en vonkte bij de goudkleurige lichtjes, en de diaken met zijn paarse gezicht en nek, helemaal in goud gevat tot aan de punten van zijn laarzen met krakende rand, dreunde somber de woorden van kerkelijk afscheid op voor de moeder die haar kinderen verliet.

Aleksej, Jelena, Talberg, Anjoeta, die in het huis van de Toerbins was opgegroeid, en de door de dood verdoofde Nikolka, wiens kuif op zijn rechter wenkbrauw hing, stonden aan de voeten van de oude bruine heilige Nikolaj. Nikolka’s blauwe ogen aan weerszijden van zijn lange, vogelachtige neus, keken verloren, geslagen. Af en toe sloeg hij ze op naar de iconostase, naar de in het halfduister verzinkende altaarboog waar God torende, die verdrietige en raadselachtige oude man, en hij knipperde. Waarom deze gemeenheid? Dit onrecht? Waarom moest moeder weggenomen worden, net nu ze allemaal weer bijeen waren, nu er verlichting was gekomen?

De naar de zwarte, gebarsten hemel wegvliegende God gaf geen antwoord, en Nikolka wist nog niet dat wat er ook gebeurt, het altijd is zoals het moet zijn en alleen maar voor ons bestwil.

De uitvaartdienst was ten einde, ze liepen de galmende plavuizen van het kerkportaal op en begeleidden hun moeder dwars door de enorme stad naar het kerkhof, waar onder een zwart marmeren kruis reeds lang hun vader rustte. En ze begroeven moeder. Och... och...

==

*

==

Vele jaren voor haar dood waren de kleine Jelenka, Aleksej, de oudste, en de nog piepkleine Nikolka in huis nummer 13 aan de Aleksejevski-heuvel verwarmd en grootgebracht door de tegelkachel in de eetkamer. Hoe vaak hadden ze niet bij de gloeiend hete tegelwand De timmerman van Zaandam gelezen; de klok speelde een gavotte, en eind december rook het altijd naar dennenaalden en brandde de veelkleurige paraffine op de groene takken. De zwarte muurklok in de eetkamer antwoordde met zijn torenslagen de bronzen klok met de gavotte die in de slaapkamer van moeder nu van Jelenka stond. Vader had de muurklok lang geleden gekocht, toen de vrouwen grappige, bij de schouders opbollende mouwen droegen. Zulke mouwen had je niet meer, de tijd was langsgeflitst als een vonk; hun vader, een professor, was gestorven en zij waren allemaal groot geworden, maar de klok was de oude gebleven en liet zijn torenslagen horen. Ze waren er zo aan gewend geraakt dat als de klok op wonderbaarlijke wijze van de muur zou verdwijnen, iedereen verdrietig zou zijn, alsof een vertrouwde stem was gestorven en je de lege plek nergens mee zou kunnen opvullen. Maar de klok was gelukkig absoluut onsterfelijk, en onsterfelijk waren ook de Timmerman van Zaandam en de Hollandse tegelkachel, als een wijze rots, verkwikkend en heet in de moeilijkste dagen.

Deze tegelkachel nu, en de oude roodfluwelen meubels, de bedden met hun glimmende denneappeltjes, de versleten kleden, bont en frambozerood, met een valk op de arm van Alexej Michajlovitsj, met Lodewijk XIV, luierend aan de oever van een zijden meer in een paradijselijke tuin, de Turkse kleden met prachtige tierelantijnen op een oosters veld die de kleine Nikolka voor ogen hadden gezweefd toen hij roodvonk had en ijlde, de bronzen lamp met kap, de beste kasten van de wereld met boeken die roken naar geheimzinnige chocolade van vroeger, met Natasja Rostova en de Kapiteinsdochter, de vergulde kopjes, het zilver, de portretten, portières, de zeven stoffige en volle kamers waarin de jonge Toerbins waren grootgebracht dat alles liet de moeder haar kinderen in de moeilijkste tijd na, en terwijl ze al naar adem snakte en zwakker werd, zei ze, zich vastklampend aan de arm van de huilende Jelena:

Leven jullie... lief met elkaar.

==

*

==

Maar hoe moesten ze leven? Hoe?

Aleksej Vasiljevitsj Toerbin, de oudste, een jonge arts, was achtentwintig. Jelena vierentwintig. Haar man, kapitein Talberg, was eenendertig en Nikolka zeventien en een half. Hun leven was precies in de bloei gebroken. Al lang geleden was vanuit het noorden een storm opgestoken, het stormde en stormde en hield niet meer op, het werd hoe langer hoe erger. De oudste Toerbin was na de eerste klap die de bergen aan de Dnjepr had geschokt naar zijn geboortestad teruggekeerd. Ach, dachten ze, straks houdt het op en begint het leven waar in de chocoladeboeken over wordt geschreven; maar niet alleen begon dat leven niet, om hen heen werd alles steeds verschrikkelijker en verschrikkelijker. In het noorden loeide en loeide de sneeuwstorm, en hier, onder hun voeten, rommelde en gromde de opgeschrikte schoot van de aarde dof. Het jaar negentienachttien snelde ten einde en zag er met de dag steeds dreigender en ruiger uit.

==

Muren zullen vallen, geschrokken zal de valk van de witte handschoen opvliegen, het vuur in de bronzen lamp zal doven en de Kapiteinsdochter zal in de kachel verbrand worden. De moeder had tegen haar kinderen gezegd:

Leven jullie.

Maar ze zouden lijden en sterven.

Op een keer, in het schemerdonker, zei Aleksej Toerbin, die kort na de begrafenis van zijn moeder bij vader Aleksandr was langsgegaan:

Ja, we hebben veel verdriet, vader Aleksandr. Het valt ons zwaar moeder te vergeten, en dan nog in zo’n moeilijke tijd. Vooral nu ik net terug ben; ik had gedacht, we zetten ons leven weer op de rails, en nu...

Hij zweeg, in het schemerdonker aan tafel gezeten verzonk hij in gepeins en keek in de verte. De takken van de kerktuin bedekten ook het huisje van de priester. Het was net of pal achter de muur van het krappe, met boeken volgestouwde studeerkamertje een geheimzinnig, verward lentebos begon. De stad gonsde avondlijk dof, het rook naar seringen.

Wat doe je eraan, wat doe je eraan, mompelde de priester verlegen. (Hij werd altijd verlegen als hij met mensen moest praten.) Het is Gods wil.

Zal het dan ooit allemaal ophouden? Zal het hierna beter worden? vroeg Toerbin, onduidelijk aan wie.

De priester bewoog in zijn stoel.

Het zijn moeilijke, moeilijke tijden, wis en waarachtig, mompelde hij, maar we mogen de moed niet opgeven...

Toen legde hij opeens een witte hand, die hij uit de donkere mouw van zijn priesterkleed had gestoken, op een stapeltje boeken en sloeg het bovenste open bij een kleurige geborduurde boekelegger.

U mag de moed niet opgeven, sprak hij verlegen, maar op een of andere manier erg overtuigend. Een grote zonde, de moed opgeven... Hoewel het me dunkt dat er nog meer bezoekingen zullen komen. Jazeker, jazeker, grote bezoekingen, hij sprak steeds zelfverzekerder. Ik zit de laatste tijd constant in de boeken, moet u weten, vakliteratuur, natuurlijk, voornamelijk theologische...

Hij tilde het boek zo op dat het laatste licht uit het raam op de bladzij viel en hij las:

“En de derde engel goot zijn schaal uit in de rivieren en in de waterbronnen, en het water werd bloed.”

==

==

II

==

Het was dus december, wit en ruig. De maand vloog om, was al bijna halverwege. In de besneeuwde straten was de weerschijn van Kerstmis al voelbaar. Het jaar negentienachttien zou spoedig ten einde zijn.

Boven huis nummer 13, dat één verdieping telde en wonderlijk gebouwd was (aan de straatkant lag de woning van de Toerbins op één hoog, maar aan de kant van de kleine, gezellige en hellende binnenplaats op de begane grond), in de tuin die tegen de voet van een enorm steile berg kleefde, hadden de takken van de bomen de vorm van klauwtjes gekregen en hingen neer. De berg was ondergesneeuwd, de schuurtjes op de binnenplaats waren bedolven en het geheel vormde een gigantische suikerklomp. Het huis was bedekt met de muts van een Witte generaal en op de onderste verdieping (begane grond aan de straatkant, aan de binnenplaats souterrain, onder de veranda van de Toerbins) schenen bij Vasili Ivanovitsj Lisovitsj, ingenieur, lafaard en vervelend burgermannetje, gelige lichtjes, terwijl op de bovenste verdieping de ramen van de Toerbins een fel en vrolijk licht verspreidden.

In het schemerdonker liepen Aleksej en Nikolka naar de schuur om hout te halen.

Hé, hé, er is wel verdomd weinig hout. Ze hebben vandaag weer gepikt, kijk.

In de blauwe lichtkegel van Nikolka’s zaklantaren zagen ze duidelijk dat de betimmering van de wand was losgetrokken en aan de buitenkant inderhaast weer vastgespijkerd.

We zouden dat tuig moeten neerschieten! Echt. Weet je wat: zullen we vannacht de wacht houden? Ik weet dat het de schoenmakers van nummer elf zijn. Dat is toch schorem! Ze hebben meer hout dan wij.

Laat ze toch... Kom. Pak aan.

Het roestige slot zong, de broers kregen een lading sneeuw over zich heen, ze droegen het hout naar binnen. Tegen negenen die avond kon je de tegeltjes van Zaandam niet aanraken.

Op haar verblindende buitenkant droeg de fraaie kachel de volgende historische inscripties en tekeningen, door Nikolka op verschillende tijdstippen van het jaar negentienachttien met Oostindische inkt aangebracht en vol van een diepere betekenis:

==

Als ze tegen je zeggen dat de geallieerden zich haasten om ons te ontzetten, geloof het niet. De geallieerden zijn schoften.

==

Hij sympathiseert met de bolsjewieken.

==

Een tekening: de kop van Momus. Onderschrift: De ulaan Leonid Joerjevitsj.

==

Dreigende, gruwelijke mare,

Ze rukken op, de Rode schare!

==

Een kleurentekening: een hoofd met een hangsnor en een hoge bontmuts met een blauw kwastje. Onderschrift: Weg met Petljoera!

==

In Jelena’s handschrift en dat van de lieve en oude vrienden van de Toerbins uit hun kindertijd Mysjlajevski, Karas, Sjervinski was in verschillende kleuren, Oostindische inkt, gewone inkt en kersensap geschreven:

==

Jelena Vasilna houdt stellig van ons,

De een krijgt z’n zin, de ander de bons.

Lenotsjka, ik heb een kaartje gekocht voor de Aïda.

Balkon nr. 8, rechterkant.

==

Op 12 mei 1918 ben ik verliefd geworden.

==

U bent dik en onaantrekkelijk.

==

Na zulke woorden ga ik me voor m’n kop schieten. (Een heel goed lijkende tekening van een browning.)

==

Lang leve Rusland!

Lang leve de monarchie!

==

Juni. Barcarolle.

==

Niet voor niets gedenkt heel Rusland

De dag van Borodino.

==

In drukletters, Nikolka’s handschrift:

==

Ik beveel met klem geen bijzaken op de kachel te schrijven op straffe van executie van iedere kameraad met ontzetting uit al zijn rechten. Commissaris van het Podolski-rayon. Dames-, heren- en vrouwenkleermaker

Abram Proezjiner

30 januari 1918.

==

De volgekraste tegeltjes zijn gloeiend heet, de zwarte klok loopt als dertig jaar tevoren: tonk-tank. In een uniformjasje met enorme zakken, een blauwe rijbroek en met zijn soepele nieuwe schoenen aan zit de oudste Toerbin, gladgeschoren, blond, ouder en somber geworden na 25 oktober 1917, in zijn geliefde houding met opgetrokken benen in de leunstoel. Op een bankje aan zijn voeten zit Nikolka met zijn kuif, de benen bijna tot aan het dressoir uitgestrekt de eetkamer is klein. Hij draagt laarzen met gespen. Nikolka’s vriendin, zijn gitaar, pingelt teder en dof: pring... Onbestemd gepingel... er is namelijk nog helemaal niets bekend. Het spant erom in de Stad, alles is mistig, niet best...

Op zijn schouders draagt Nikolka onderofficiersepauletten met witte strepen, en op zijn linkermouw een scherpgepunte driekleurige chevron. (Eerste vrijwilligersdivisie infanterie, derde sectie. Wordt sinds vier dagen geformeerd met het oog op de komende gebeurtenissen.)

Maar ondanks al deze gebeurtenissen is het in de eetkamer eerlijk gezegd uitstekend. Heet, gezellig, de crème gordijnen dichtgetrokken. De hitte warmt de broers, maakt hen loom.

De oudste legt zijn boek terzijde en rekt zich uit.

Toe, speel ‘ns dat liedje van de junkers van de genie...

Pring-pa-pam... Pring-pa-pam...

==

De laarzen chic, de mutsen fijn,

Dat zullen de junkers van de genie wel zijn!

==

De oudste valt in. Hij kijkt somber, maar in zijn ogen begint een vuurtje te branden, in zijn aderen ziedt het. Maar zachtjes, heren, zachtjes, heel zachtjes.

==

Gegroet, datsja-heren,

Gegroet, datsja-dames...

==

De gitaar marcheert, een compagnie klatert van haar snaren, daar komt de genie aan links, links! Nikolka’s ogen herinneren zich:

De academie. De afgebladderde Alexander-pilaren, de kanonnen. Junkers kruipen op hun buik van raam tot raam en schieten van zich af. Mitrailleurs in de vensterbanken.

Een zwerm soldaten belegerde de academie, jazeker, een ware zwerm. Wat te doen? Van schrik had generaal Bogoroditski zich overgegeven, met junkers en al. Een Scha-a-ande...

==

Gegroet, datsja-dames,

Gegroet, datsja-heren,

We zijn al lang met meten begonnen.

==

Nikolka’s ogen werden mistig.

Zuilen van hitte boven de vuurrode Oekraïense velden. In het stof liepen de met stof gepoederde junkercompagnieën. Dat was gebeurd, dat was allemaal gebeurd, en nu was het voorbij. Een schande. Belachelijk.

Jelena schoof de portière opzij en in de zwarte opening verscheen haar rossige hoofd. Ze zond haar broers een zachte blik toe en keek heel, heel ongerust naar de klok. Dat was ook te begrijpen. Waar bleef Talberg eigenlijk? Hun zuster maakte zich zorgen.

Om het te verbergen wilde ze met haar broers meezingen, maar opeens stopte ze en stak haar wijsvinger op.

Wacht. Horen jullie dat?

De compagnie onderbrak de pas op alle zeven snaren: ru-u-ust! De drie spitsten de oren en stelden vast: kanonnen. Zwaar, ver weg en dof. En nog een keer: boem-m... Nikolka legde zijn gitaar neer en stond snel op, na hem kwam Aleksej zuchtend overeind.

In de woonkamer was het aardedonker. Nikolka stootte tegen een stoel. De vensters boden exact het decor voor de opera Kerstnacht: sneeuw en lichtjes. Ze trilden en flakkerden. Nikolka drukte zich tegen het raampje. De zinderende hitte en de academie waren uit zijn ogen verdwenen, daaruit sprak nu een gespannen luisteren. Waar? Hij haalde zijn onderofficiersschouders op.

Joost mag het weten. Het lijkt wel of ze bij Svjatosjino aan het schieten zijn. Vreemd, het kan niet zo dichtbij zijn.

Aleksej stond in het donker, Jelena meer bij het raampje, je kon zien dat haar ogen zwart waren van angst. Wat had het te betekenen dat Talberg er nog steeds niet was? De oudste voelde haar ongerustheid en zei daarom geen woord, hoewel hij heel graag iets wilde zeggen. In Svjatosjino. Daar kon geen enkele twijfel over bestaan. Ze waren op hoogstens 12 verst van de stad aan het schieten. Wat was er aan de hand?

Nikolka pakte de spanjolet vast en duwde met zijn andere hand tegen het glas alsof hij het eruit wilde drukken en naar buiten kruipen, zijn neus was helemaal platgeperst.

Ik heb zin om erheen te gaan. Ik wil weten wat er aan de hand is...

Ja hoor, of ze daarginds niet zonder jou kunnen...

Jelena’s stem klonk ongerust. Wat een ramp. Haar man had op z’n laatst horen jullie op z’n laatst vanmiddag om drie uur thuis moeten zijn, en nu was het al tien uur.

Zwijgend liepen ze terug naar de eetkamer. De gitaar zweeg somber. Nikolka sleepte de samowar uit de keuken aan, het apparaat zong onheilspellend en sputterde. Op tafel stonden kopjes met tere bloemen aan de buitenkant en goud van binnen, de speciale kopjes, in de vorm van versierde zuiltjes. Toen hun moeder, Anna Vladimirovna, nog leefde, was dit het feestelijke familieservies geweest, maar de kinderen gebruikten het nu iedere dag. Ondanks de kanonnen en alle bedruktheid, ongerustheid en waanzin, was het tafelkleed wit en gesteven. Dat kwam door Jelena, die niet anders kon, en door Anjoeta, die in het huis van de Toerbins was opgegroeid. De vloeren blonken, en nu, in december, stond er op tafel een matte kokervaas met blauwe hortensia’s en twee sombere, vlammende rozen, een bevestiging van de schoonheid en duurzaamheid van het leven, ondanks de sluwe vijand die aan de toegangswegen naar de Stad stond, die de prachtige sneeuwstad wel eens zou kunnen verwoesten en de brokstukken van rust onder zijn hakken vertrappen. Bloemen. Bloemen, een geschenk van Jelena’s trouwe aanbidder, gardeluitenant Leonid Joerjevitsj Sjervinski, die bevriend was met een verkoopster van de beroemde snoepwinkel Markize, en met een verkoopster van de gezellige bloemenwinkel Flora de Nice. Onder de schaduw van de hortensia’s lagen op een schoteltje met blauwe motieven enkele stukjes worst, boter in een doorzichtige botervloot, een broodzaag van imitatie-zilver en een langwerpig witbrood in een schaal. Zonder al deze sombere omstandigheden hadden ze heerlijk kunnen eten en theedrinken... Och... Och...

Een bonte, wolgaren haan bereed schrijlings de theepot, en in de glimmende buitenkant van de samowar werden de drie gezichten van de Toerbins verminkt weerspiegeld, Nikolka’s wangen als die van Momus.

Jelena’s ogen stonden weemoedig, haar haar, waarover een rossige gloed lag, hing in treurige strengen naar beneden.

Talberg was met de geldtrein van de hetman ergens blijven steken en had de avond geruïneerd. Verdorie, er zou hem toch niets overkomen zijn?.. De broers kauwden landerig op hun brood. Jelena had een koud wordend kopje en De heer uit San Francisco voor zich. Haar omfloerste ogen keken zonder iets te zien naar de woorden “...duisternis, oceaan, sneeuwstorm”.

Jelena las niet.

Ten slotte hield Nikolka het niet meer uit:

Ik zou wel eens willen weten waarom ze zo dichtbij schieten. Het kan toch niet...

Hij onderbrak zichzelf en werd door zijn beweging in de samowar vervormd. Stilte. De wijzer kroop over de tien minuten heen en ging tonk-tank naar kwart over tien.

Ze schieten omdat de Duitsers ploerten zijn, gromde de oudste opeens.

Jelena richtte haar hoofd op naar de klok en vroeg:

Nee toch, ze zullen ons toch niet aan ons lot overlaten? Haar stem klonk gekweld.

Als op commando wendden de broers het hoofd en begonnen te liegen.

Er is nog niets bekend, zei Nikolka en hij nam een hapje.

Dat zei ik zo, eh... bij wijze van veronderstelling. Het zijn geruchten.

Nee, het zijn geen geruchten, antwoordde Jelena koppig, het is geen gerucht maar waar; ik heb vandaag Sjtsjeglova gezien en zij zei dat er twee Duitse regimenten bij Borodjanka zijn weggehaald.

Onzin.

Ga zelf nou na, begon de oudste, is het denkbaar dat de Duitsers die schurk dicht bij de stad laten komen? Ga nou na! Ik kan me persoonlijk absoluut niet voorstellen dat ze het ook maar een minuut met hem uithouden. Volstrekte lariekoek. De Duitsers en Petljoera. Ze noemen hem zelf onveranderlijk een bandiet. Belachelijk.

Ach, hoe kom je erbij. Ik ken de Duitsers onderhand. Ik heb er zelf al een paar met rode banden gezien. En een dronken onderofficier met een of ander wijf. En zij was ook dronken.

Nou en? Een enkele uitspatting kan zelfs in het Duitse leger voorkomen.

Dus volgens jullie komt Petljoera er niet in?

Eh... Volgens mij is dat onmogelijk.

Absolument. Schenk me alsjeblieft nog een kopje thee in. Maak je niet ongerust. Bewaar je kalmte, zoals dat heet.

Maar God, waar is Sergej dan? Ik weet zeker dat hun trein is overvallen en...

En wat? Waarom maak je je nu onnodig zorgen? Die lijn is immers helemaal vrij.

Waarom is hij er dan niet?

Grote goden. Je weet toch zelf wat een rit het is. Waarschijnlijk hebben ze op ieder station vier uur stilgestaan.

Revolutionair reizen. Een uur rijden, twee uur stilstaan.

Met een diepe zucht keek Jelena naar de klok, zweeg even en begon toen weer te praten:

O God, o God! Als de Duitsers niet zo’n valse streek hadden uitgehaald, was alles prima in orde geweest. Twee van hun regimenten zijn genoeg om die Petljoera van jullie als een vlieg te verpletteren. Nee, ik heb wel door dat de Duitsers een of ander vals dubbelspel spelen. En waarom zijn de roemrijke geallieerden er niet? Bah, de boeven. Ze hebben het beloofd, beloofd...

De samowar, die tot dan had gezwegen, begon onverwacht te zingen en een paar met grijze as bedekte kooltjes vielen op het dienblad. De broers keken onwillekeurig naar de kachel. Het antwoord was daar. Alsjeblieft:

==

De geallieerden zijn schoften.

==

De wijzer bleef staan op het kwart, de klok gromde gewichtig, sloeg één maal en kreeg direct antwoord van een klaterend, ijl geklingel bovenaan de muur in de vestibule.

Goddank, daar heb je Sergej, zei de oudste verheugd.

Dat is Talberg, stemde Nikolka in en hij rende weg om open te doen.

Jelena kreeg een kleur, ze stond op.

==

*

==

Maar het was Talberg helemaal niet. Drie deuren dreunden, op de trap klonk dof Nikolka’s verbaasde stem. Een stem zei iets terug. Na de stemmen kwamen beslagen laarzen en een geweerkolf waggelend over de trap omhoog. De deur naar de vestibule liet de kou binnen, en voor Aleksej en Jelena stond een lange, breedgeschouderde figuur in een grijze uniformjas tot op de hielen met kakikleurige epauletten waarop met inktpotlood drie luitenantssterren waren aangebracht. Zijn capuchon was beijzeld, zijn zware geweer met de bruine bajonet nam de hele vestibule in beslag.

Goeiedag, zong de figuur met een schorre tenor en greep met verstijfde vingers naar zijn capuchon.

Vitja!

Nikolka hielp hem met het losknopen van de touwtjes, de capuchon gleed naar beneden, legde een platte officierspet met een donker verkleurde kokarde bloot, en boven een paar geweldige schouders verscheen het hoofd van luitenant Viktor Viktorovitsj Mysjlajevski. Het was een heel mooi hoofd, met de vreemde, trieste en aantrekkelijke schoonheid van echte, oude en uitstervende adel. Schoonheid sprak uit zijn onverschrokken ogen, verschillend van kleur en met lange wimpers. Een haviksneus, trotse lippen, een blank en zuiver voorhoofd, zonder bijzondere kenmerken. Maar kijk, een mondhoek hing treurig iets naar beneden en zijn kin was een beetje schuin afgesneden, alsof bij de beeldhouwer die het adellijke gezicht had gemodelleerd de dolle fantasie was opgekomen om een laag klei weg te snijden en het mannelijke gezicht met een kleine, onregelmatige en vrouwelijke kin op te zadelen.

Waar kom jij vandaan?

Ja, waarvandaan?

Voorzichtig, zei Mysjlajevski zwakjes, breek hem niet. Daar zit een fles wodka in.

Nikolka hing de zware jas voorzichtig op; uit een van de zakken stak een in een krant gewikkelde flessehals. Daarna hing hij de houten holster met de zware mauser op, waarbij hij de kapstok met het hertegewei aan het wankelen bracht. Toen pas draaide Mysjlajevski zich naar Jelena om, kuste haar hand en zei:

Bij Krasny Traktir vandaan. Laat me alsjeblieft hier overnachten, Lena. Ik haal het niet naar huis.

Ach, mijn God, natuurlijk.

Opeens begon Mysjlajevski te kreunen, hij probeerde op zijn vingers te blazen, maar zijn lippen gehoorzaamden hem niet. Zijn witte wenkbrauwen en het grijs berijpte fluwelen strookje van zijn korte snor begonnen te ontdooien, zijn gezicht werd drijfnat. De oudste Toerbin knoopte zijn uniformjasje open, voelde langs de naad en trok het smerige hemd los.

Ja hoor, natuurlijk... Barstensvol, het krioelt ervan.

Dit is wat we doen, zei de geschrokken Jelena bedrijvig, ze was Talberg even vergeten. Nikolka, in de keuken is hout. Ga snel de boiler aansteken. Hè, wat vervelend dat ik Anjoeta heb laten gaan. Aleksej, trek zijn jasje uit, snel.

Mysjlajevski, die zijn gekreun niet meer inhield, plofte in de eetkamer naast de tegelkachel op een stoel neer. Jelena begon heen en weer te rennen en met haar sleutels te rinkelen. Op hun knieën trokken Toerbin en Nikolka Mysjlajevski’s krappe, fatterige laarzen met gespen op de kuiten uit.

Zachtjes... Oei, zachtjes...

Ze wikkelden de gore besmeurde voetlappen af. Eronder zaten lila zijden sokken. Het jasje werd door Nikolka meteen naar de koude veranda verwezen laat de luizen maar creperen. In zijn insmerige batisten hemd met zwarte, gekruiste bretels en zijn blauwe kniebroek met souspieds zag Mysjlajevski er dun en zwart, ziek en deerniswekkend uit. Zijn blauwe handpalmen kletsten, tastten over de tegeltjes.

==

Dreig... gruwelij...

Ze ruk... schar...

==

Op 12... verliefd...

==

Wat zijn dat voor schoften! riep Toerbin. Hadden ze jullie nu echt geen viltlaarzen en pelzen kunnen geven?

Vi-iltlaarzen, aapte Mysjlajevski hem huilend na, viltlaar...

In de warmte sneed een ondraaglijke pijn door zijn handen en voeten. Toen hij Jelena’s stappen in de keuken hoorde verstommen, riep Mysjlajevski razend en in tranen:

Een teringzooi!

Snuivend en ineenkrimpend zeeg hij neer en kreunde terwijl hij met zijn vingers op zijn sokken wees:

Doe uit, doe uit, doe uit...

Een afschuwelijke lucht van brandspiritus vulde de kamer, in de teil smolt een sneeuwhoop, en luitenant Mysjlajevski werd van een wijnglaasje wodka in één klap zo dronken dat zijn ogen vertroebelden.

Ze hoeven er toch niet af? Here God!.. Hij begon bitter in de stoel te wiegen.

Hoe kom je erbij, wacht. In orde... Zo. Je grote teen is een beetje bevroren. Zo... dat trekt wel weg. En dit hier ook.

Nikolka hurkte neer en begon hem schone zwarte sokken aan te trekken, terwijl Mysjlajevski zijn houten, onbuigzame armen in de mouwen van een ruige badjas stak. Op zijn wangen bloeiden vuurrode vlekken op, en ineengedoken, in schoon ondergoed en badjas ontspande de bevroren luitenant Mysjlajevski, hij kwam weer tot leven. Dreigende scheldkanonnades vlogen door de kamer als hagel op een vensterbank. Scheel naar zijn neus kijkend, schold hij schunnig op de staf in de wagons eerste klasse, op ene kolonel Sjtsjotkin, de ijzige kou, Petljoera en de Duitsers, de sneeuwstorm, en hij eindigde ermee de “hetman van de hele Oekraïne” zelf met de vuigste schuttingtaal te overladen.

Aleksej en Nikolka keken toe hoe de op temperatuur komende luitenant klappertandde, en riepen van tijd tot tijd: “Nou, nou.”

De hetman? Rot toch op! loeide Mysjlajevski. Waar was de keizerlijke garde? In het paleis? Nou? En ons hebben ze in onze gewone uitrusting eropuit gestuurd. Nou? Vierentwintig uur in de vrieskou en de sneeuw... God! Ik dacht dat we er allemaal aan zouden gaan... Naar de verdommenis! Om de ruim tweehonderd meter een officier, noem je dat een linie? Als kippen hebben ze ons zowat afgeslacht!

Wacht, vroeg Toerbin die het duizelde van het gescheld, vertel op, wie waren het daar bij Traktir?

Poeh! Mysjlajevski zwaaide met zijn hand. Geen peil op te trekken! Weet je met z’n hoevelen we bij Traktir waren? Veer-tig man. Komt die drol van een kolonel Sjtsjotkin aanrijden en zegt (hier verwrong Mysjlajevski zijn gezicht in een poging de door hem zo gehate kolonel Sjtsjotkin uit te beelden en hij lispelde met een akelige, dunne stem): “Heren officieren, alle hoop van de Stad is op u gevestigd. Rechtvaardigt het vertrouwen van de sneuvelende moeder der Russische steden; indien de vijand verschijnt, gaat u tot de aanval over, God is met ons! Over zes uur laat ik u aflossen. Maar ik verzoek u uw patronen te sparen...” (Mysjlajevski praatte verder met zijn gewone stem) en hij smeerde ’m met zijn adjudant in z’n auto. En het was donker als in m’n r...! Het vroor. Of je met naalden werd gestoken.

Maar wie zijn het dan, mijn God! Petljoera kan toch niet bij Traktir zitten?

Weet ik veel! Geloof het of niet, tegen de morgen werden we bijna gek. Om middernacht hadden we onze post ingenomen en we wachtten op de aflossing... We hadden geen handen en voeten over. Geen aflossing. Kampvuren konden we niet aansteken, dat spreekt, twee verst verderop lag een dorp, Traktir was één verst verder. ’s Nachts was het of het veld bewoog. Alsof er iemand kroop... Nou, dacht ik, wat zullen we doen?... Wat? Je legt je geweer aan, denkt: schieten of niet schieten? Zo verleidelijk. We stonden er als wolven te janken. Als je riep werd er ergens in de linie teruggeroepen. Op het laatst heb ik me in de sneeuw ingegraven, ik groef met m’n geweerkolf een graf, ging erin zitten en probeerde niet in slaap te vallen: als je dat doet, ben je er geweest. Tegen de morgen hield ik het niet meer uit, ik voelde dat ik begon te dommelen. Weet je wat me gered heeft? Mitrailleurs. Met de dageraad hoorde ik dat drie verst verderop de poppen aan het dansen waren! En dat, moet je je voorstellen, terwijl je geen zin hebt om op te staan. Nou, en toen begon een kanon te bulderen. Ik stond op, het was of ik aan allebei m’n benen een poed had hangen, en ik denk: “Gefeliciteerd, Petljoera is op bezoek.” We trokken de linie een beetje aan, riepen naar elkaar over. We besloten zonodig op één hoop te gaan staan, van ons af te schieten en terug te trekken naar de stad. Schieten ze ons dood, dan schieten ze ons dood. Dan gaan we tenminste samen. En, stel je voor, het werd stil. ’s Morgens begonnen we in groepjes van drie naar Traktir te rennen om ons te warmen. Weet je wanneer de aflossing is gekomen? Vanmiddag om twee uur. Tweehonderd junkers van de eerste vrijwilligersdivisie. En je kunt je wel indenken, prima in de kleren, met bontmutsen, viltlaarzen, en een mitrailleursectie. Kolonel Naj-Toers voerde ze aan.

Aha! Die is van ons, die is van ons! riep Nikolka.

Wacht ‘ns, is hij geen Belgraadse huzaar? vroeg Toerbin.

Ja, ja, een huzaar... Weet je, ze keken naar ons en schrokken zich rot: “We dachten dat jullie hier met twee compagnieën en mitrailleurs zaten, zeiden ze, hoe hebben jullie het uitgehouden?”

Blijkt dat mitrailleurvuur te zijn geweest van een bende van een man of duizend die tegen de morgen naar Serebrjanka was opgetrokken en de aanval had ingezet. Gelukkig wisten ze niet dat er daar een linie als de onze lag, anders had die hele meute de Stad vanmorgen een bezoek kunnen brengen, dat kun je je voorstellen. Gelukkig dat de onzen een verbindinkje hadden met Post-Volynski ze hebben het doorgegeven, en van daar uit heeft een of andere batterij ze met shrapnels bestookt, nou ja, je begrijpt dat het vuur er toen bij ze uit was, ze hebben de aanval niet tot het einde doorgezet en zijn opgehoepeld.

Maar wie zijn het? Toch niet Petljoera? Dat kan niet.

Ach, de duivel zal het weten. Ik denk dat het plaatselijke vrome boerenpummels à la Dostojevski waren! O... kelere!

Mijn God!

Jazeker, gromde Mysjlajevski trekkend aan zijn sigaret, godlof werden we afgelost. We telden: achtendertig man. Alsjeblieft: twee waren er bevroren. Naar de haaien. En bij twee anderen die we oppikten moeten de voeten geamputeerd...

Wat? Twee doodgevroren?

Wat dacht jij dan? Een junker en een officier. En in Popeljoecha, dat ligt onder Traktir, werd het nog fraaier. Met tweede luitenant Krasin ben ik helemaal daarheen gelopen om een slee te halen voor het transport van de bevrorenen. Het dorpje leek wel uitgestorven, geen kip te bekennen. We kijken rond, komt er eindelijk een oude baas in een pelsjas aangekropen, met een kruk. En stel je voor, hij was blij ons te zien. Ik voelde meteen nattigheid. Wat is dit nou? denk ik. Wat moet die kwezelige zak met z’n opgetogen “Jongens van me... jongens...” Op net zo’n zoetsappig toontje zeg ik tegen hem: “Gegroet, opa. Geef ons een slee, snel.” Maar hij antwoordt: “’k Heb geen slee. Dat officiersgespuis heeft alle sleeën meegepikt naar Post.” Toen knipoogde ik naar Krasin en ik vraag: “Officiersgespuis? Zo. En waar zijn al jullie jongens?” En opa mummelt: “Die zijn naar Petljoera overgelopen.” Nou? Wat vind je daarvan? Hij was zo blind dat hij niet zag dat we epauletten onder onze capuchons hadden en ons voor mannen van Petljoera hield. Nou, je begrijpt, toen hield ik het niet meer... De kou... Ik was door het dolle heen... Ik greep opa bij z’n frontje zodat hij zowat de geest gaf, en riep: “Naar Petljoera overgelopen? Dan zal ik je eens afknallen, zodat je erachter komt hoe je naar Petljoera overloopt! Ik zal je naar het koninkrijk der hemelen laten lopen, hufter!” Nou, het spreekt dat er toen bij de heilige ploeger, zaaier en hoeder (Mysjlajevski vuurde een gruwelijke scheldkanonnade als een steenlawine af) inenen een lichtje opging. Hij viel natuurlijk aan onze voeten en brulde: “Oi, uwe edelgestrenge, neem het mij, een oude man, niet kwalijk, dat zei ik uit stomheid, ik zag het niet, ik zal u paarden geven, zometeen, schiet me alleen niet dood!” En er kwamen paarden boven water, en een vrachtslee. Afijn, in de schemering kwamen we aan in Post. Wat zich daar afspeelt, is niet te vatten. Op de sporen telde ik vier batterijen, ze staan onuitgepakt, er blijkt geen munitie te zijn. De militaire staven zijn niet te tellen. Het spreekt dat niemand ene moer weet. En het ergste is, we kunnen de doden nergens kwijt! Eindelijk vonden we een mobiele verbandplaats en geloof het of niet, met moeite zijn we de doden kwijtgeraakt, ze wilden ze niet hebben: “Breng ze maar naar de Stad.” Toen werden we woest. Krasin wilde iemand van de staf neerschieten. Die zei: “Dit zijn Petljoera-methoden.” En smeerde ‘m. Pas tegen de avond vond ik eindelijk Sjtsjotkins wagon. Eersteklas, met elektriciteit... En wat denk je? Staat daar een of andere lakei, een soort oppasser, en laat me niet door. Nou? “Meneer slaapt, zegt-ie, ik heb opdracht niemand binnen te laten.” Nou, ik ram met mijn kolf tegen de wand en achter me begonnen onze jongens stampei te maken. Uit alle coupés sprongen ze als kikkererwten naar buiten. Sjtsjotkin kroop te voorschijn en begon te slijmen: “Ach, mijn God. Nou, maar natuurlijk. Onmiddellijk. Hé, ordonnansen, koolsoep, cognac. We ruimen meteen plaats voor jullie in. V-volledige rust. Jullie zijn helden. Ach, wat een verlies, maar wat doe je eraan er vallen nu eenmaal slachtoffers. Ik ben zo kapot...” En hij had een cognac-kegel van hier tot gunder. Oe-a-a-a! gaapte Mysjlajevski opeens en knikkebolde. Hij mompelde als in zijn slaap:

Ze gaven ons detachement een wagon en een kachel... O-oh! Maar ik had mazzel. Na die herrie had hij kennelijk besloten mij te lozen. “Ik zend u naar de stad, luitenant. Naar de staf van generaal Kartoezov. Brengt u daar verslag uit.” Oea-ah! Ik op de locomotief... versteend... Tamara’s slot... wodka...

Mysjlajevski liet zijn sigaret uit zijn mond vallen, leunde achterover en begon ogenblikkelijk te snurken.

Het is fraai allemaal, zei Nikolka beduusd.

Waar is Jelena? vroeg de oudste bezorgd. We moeten hem een laken geven, breng hem naar de badkamer, kan hij zich wassen.

Jelena zat ondertussen te huilen in de kamer achter de keuken, waar achter een sitsen gordijntje een vlammetje van droge berkespaanders in de boiler bij het zinken bad flakkerde. Het hese keukenklokje sloeg elf. Ze zag de dode Talberg voor zich. Ze hadden natuurlijk de geldtrein overvallen, het konvooi vermoord, bloed en hersens in de sneeuw. Jelena zat in het halfduister, de vlam drong door haar verwarde harenkrans, tranen stroomden over haar wangen. Dood. Dood...

En daar rinkelde een ijl belletje dat de hele woning vulde. Als een wervelwind stoof Jelena door de keuken, door de donkere boekenkamer, naar de eetkamer. Hier brandden de lichten feller. De zwarte klok sloeg en tikte weer naarstig voort.

Maar Nikolka en de oudste bekoelden al heel snel na hun eerste vreugdeuitbarsting. Hun vreugde gold ook meer Jelena. De wigvormige epauletten van het oorlogsministerie van de hetman op Talbergs schouders hadden een slechte uitwerking op de broers. Trouwens, nog vóór de epauletten, bijna sinds Jelena’s trouwdag al, had zich in de vaas van het leven van de Toerbins een barst gevormd waardoor het goede water ongemerkt wegvloeide. Het vat was opgedroogd. De voornaamste oorzaak hiervoor lag ongetwijfeld in de dubbelgelaagde ogen van Sergej Ivanovitsj Talberg, kapitein bij de generale staf...

Tja, tja... Hoe dan ook, de eerste laag was nu duidelijk te lezen. Eruit sprak eenvoudige menselijke vreugde over de warmte, het licht en de veiligheid. Maar iets dieper schuilde duidelijk ongerustheid, en deze had Talberg zojuist meegebracht. De onderste laag bleef natuurlijk verborgen, zoals altijd. De gedaante van Sergej Ivanovitsj gaf in ieder geval niets prijs. Zijn riem was breed en stevig. Twee speldjes van de academie en van de universiteit blonken egaal met hun witte kopjes. De tanige gedaante draaide zich als een robot om onder de zwarte klok. Talberg was tot op het bot verkleumd, maar glimlachte welwillend naar iedereen. En uit die welwillendheid sprak ook ongerustheid. Nikolka had dit, snuivend met zijn lange neus, als eerste opgemerkt. Zijn woorden rekkend, traag en vrolijk, vertelde Talberg hoe de trein, die geld vervoerde naar het platteland en die hij had begeleid, op veertig verst van de Stad bij Borodjanka was overvallen door God mag weten wie! Jelena fronste ontzet haar wenkbrauwen, drukte zich tegen de speldjes aan en de broers riepen weer “nou-nou”, terwijl Mysjlajevski als een blok sliep en al snurkend drie gouden kronen liet zien.

Wie zijn het? Petljoera?

Wel, als het Petljoera was geweest, sprak Talberg met een minzame en tegelijkertijd bezorgde glimlach, had ik hier vast niet met jullie... eh... staan praten. Ik weet niet wie het zijn. Misschien losgeslagen Serdjoeken. Ze drongen de wagons binnen, zwaaiden met hun geweren en riepen: “Van wie is dit konvooi?” Ik antwoordde: “Van de Serdjoeken,” ze draalden en draalden, en toen hoorde ik het commando: “Kom eraf, jongens!” En weg waren ze allemaal. Ik veronderstel dat ze op zoek waren naar officieren, waarschijnlijk dachten ze dat het geen Oekraïens konvooi was, maar een van officieren. Talberg wierp veelbetekenend een schuinse blik op Nikolka’s chevron, keek naar de klok en voegde er onverwacht aan toe:

Jelena, kom, ik wil je even iets zeggen...

Jelena liep haastig achter hem aan naar de slaapkamer in het gedeelte van de Talbergs, waar aan de muur boven het bed de valk op de witte handschoen zat, waar de groene lamp op Jelena’s bureau mat brandde en op het mahoniehouten tafeltje bronzen herderinnetjes op de wijzerplaat van de klok stonden die iedere drie uur een gavotte speelde.

Het kostte Nikolka ongelooflijk veel moeite Mysjlajevski te wekken. Hij wankelde onder het lopen, bleef twee keer met veel kabaal aan een deur haken en viel in de badkuip in slaap. Nikolka hield naast hem de wacht opdat hij niet zou verdrinken. De oudste Toerbin liep zonder zelf te weten waarom naar de donkere woonkamer, drukte zich tegen het raam en luisterde: dof, als in watten gesmoord en onschuldig bulderden in de verte opnieuw kanonnen, sporadisch en ver weg.

De rossige Jelena was in één klap ouder en lelijker geworden. Haar ogen waren rood. Met afhangende armen luisterde ze verdrietig naar Talberg. Hij torende boven haar uit, die stijve pilaar van de staf, en zei onverbiddelijk:

Jelena, ik kan absoluut niet anders.

Zich schikkend in het onvermijdelijke zei Jelena toen:

Wel, ik begrijp het. Je hebt natuurlijk gelijk. Dus over een dag of vijf, zes? Verandert de situatie misschien nog ten goede?

Nu kreeg Talberg het moeilijk. Hij haalde zelfs het eeuwige gepatenteerde glimlachje van zijn gezicht. Het werd ouder en uit elke vezel sprak zijn rotsvaste besluit. Jelena... Jelena. Ach, onbetrouwbare, wankele hoop... Een dag of vijf... zes...

En Talberg zei:

Ik moet direct weg. De trein gaat vannacht om één uur...

...Een half uur later stond de hele kamer met de valk op z’n kop. Op de grond lag een koffer, het deksel met matrozenpatroon aan de binnenkant recht overeind. Jelena, vermagerd en streng, met plooien rond de mond, legde zwijgend hemden, lange onderbroeken en lakens in de koffer. Geknield rommelde Talberg met zijn sleutel in de onderste kastla. En verder... verder ademde de kamer een akelige sfeer, als iedere kamer waar de chaos van het pakken heerst, en nog erger, wanneer de kap van een lamp is gehaald. Nooit. Haal nooit de kap van een lamp! Een lampekap is heilig. Ren nooit als een rat voor gevaar weg naar het onbekende. Dommel bij de lampekap, lees, laat de sneeuwstorm maar gillen, en wacht tot ze bij u komen.

Maar Talberg vluchtte. Papiersnippers vertrappend verhief hij zich in zijn lange militaire jas naast de dichtgesnoerde zware koffer, met zijn keurige zwarte oorwarmers, de grijsblauwe kokarde van de hetman en zijn riem met sabel.

Op een ver spoor van Stad-I, het Passagiersstation, staat al een trein, nog zonder locomotief, als een rups zonder kop. Negen wagons met verblindend wit elektrisch licht. Vannacht om één uur vertrekt stafgeneraal Von Bussow met de trein naar Duitsland. Talberg wordt meegenomen: Talberg heeft connecties opgedoken... Het ministerie van de hetman is een domme en banale operette (Talberg hield van triviale, maar krachtige uitdrukkingen), net als de hetman zelf overigens. Te meer daar...

Begrijp het toch (fluisterend), de Duitsers laten de hetman aan zijn lot over en het kan heel, heel goed zijn dat Petljoera binnentrekt. In feite heeft Petljoera stevige wortels. In deze beweging staat de boerenmassa aan de kant van Petljoera, en dat is, weet je...

O, Jelena wist het! Jelena wist het uitstekend. Maart 1917 was Talberg de eerste geweest, let wel, de eerste, die met een brede rode band om zijn mouw naar de militaire academie was gekomen. Dat was in de begindagen geweest, toen alle officieren in de Stad bij de berichten uit Petersburg nog steenrood werden en ergens in de donkere gangen verdwenen om niets te horen. Als lid van het revolutionaire militaire comité had niemand anders dan Talberg de beroemde generaal Petrov gearresteerd. Maar toen er aan het einde van dat gedenkwaardige jaar al vele wonderlijke en vreemde gebeurtenissen hadden plaatsgevonden, toen er lieden opdoken die geen laarzen droegen, maar wel wijde pofbroeken die onder hun grijze soldatenjassen te voorschijn kwamen, en deze lieden verklaarden dat ze voor geen goud de Stad zouden verlaten voor het front, omdat ze aan het front niets te zoeken hadden, dat ze hier bleven, in de Stad, want het was hun Stad, een Oekraïense stad en helemaal geen Russische toen was Talberg geïrriteerd geraakt en had hij droog verklaard dat dit niet de bedoeling was en het zo een banale operette werd. En in zekere zin had hij gelijk gekregen: het was werkelijk op een operette uitgedraaid, zij het geen gewone, maar een met veel bloedvergieten. De mannen met de pofbroeken werden in een mum van tijd uit de Stad verdreven door verspreide grijze regimenten die ergens vanachter de bossen kwamen, uit de vlakte die naar Moskou voerde. Talberg zei dat de mannen met de pofbroeken avonturiers waren, maar dat de echte wortels in Moskou lagen, ook al waren het bolsjewistische.

Maar op een dag in maart waren de Duitsers in grijze gelederen in de Stad gearriveerd, met op hun hoofd rossige metalen kommen die hen tegen shrapnelvuur moesten beschermen, en hun huzaren droegen zulke ruige bontmutsen en bereden zulke paarden, dat Talberg na één blik op hen onmiddellijk begreep waar de wortels lagen. Na enkele zware knallen van de Duitse kanonnen even buiten de Stad verdwenen de Moskovieten ergens achter de blauwe bossen om kadavers te eten, en de mannen in de pofbroeken kwamen teruggesjokt, de Duitsers achterna. Dat was een grote verrassing. Talberg glimlachte beduusd, maar was nergens bang voor, want onder de Duitsers hielden de pofbroeken zich heel rustig, ze waagden het niet iemand te vermoorden en liepen zelfs een beetje schrikachtig over straat, met het gezicht van onzekere bezoekers. Talberg zei dat ze geen wortels hadden en een maand of twee diende hij nergens. Nikolka Toerbin moest glimlachen toen hij een keer Talbergs kamer binnenkwam. Talberg zat op een groot vel papier grammatica-oefeningen te maken met voor zich een dun, op goedkoop grijs papier gedrukt boekje: Ignati Perpillo. Oekraïense grammatica.

April ‘18, met Pasen, gonsden de matte elektrische bollen van het circus vrolijk, het gebouw was tot de koepel afgestampt met mensen. Talberg stond als een pilaar in de arena, vrolijk en krijgshaftig, en zag toe op het tellen van de handen. Voor de pofbroeken viel het doek, er zou een Oekraïne komen, maar dan een Oekraïne van de hetman: er werd een “hetman van de hele Oekraïne” gekozen.

Wij zijn afgeschermd van de bloederige Moskouse operette, zei Talberg thuis, en zijn vreemde hetman-uniform schitterde tegen de achtergrond van het lieve, oude behang. De klok sputterde vol verachting: tonk-tank, en het water gutste uit het vat. Nikolka en Aleksej hadden niets met Talberg te bepraten. Het zou ook heel moeilijk geweest zijn om te praten, omdat Talberg bij elk gesprek over politiek vreselijk kwaad werd, vooral wanneer Nikolka volstrekt tactloos begon met: “Hoe kun je, Serjozja, in maart zei je nog...” Dan ontblootte Talberg meteen zijn ver uiteen staande, maar grote en witte boventanden, in zijn ogen verschenen gele vonkjes en hij begon zich op te winden. Op die manier raakten gesprekken vanzelf uit de mode.

Ja, een operette... Jelena wist wat dit woord betekende uit de enigszins gezwollen Baltische mond. Maar nu dreigde de operette slecht af te lopen, en niet voor de pofbroeken, niet voor de Moskovieten of de eerste de beste Ivan Ivanovitsj, maar voor Sergej Ivanovitsj Talberg zelf. Ieder mens heeft een eigen gesternte, niet voor niets trokken hofastrologen in de Middeleeuwen horoscopen, voorspelden ze de toekomst. O, zij waren zo wijs! Welnu, Sergej Ivanovitsj Talberg had een verkeerd, onfortuinlijk gesternte. Voor Talberg zou het het mooiste zijn als alles rechtuit ging, langs één bepaalde lijn, maar de gebeurtenissen in de Stad volgden toen geen rechte lijn, ze zigzagden grillig, en tevergeefs probeerde Sergej Ivanovitsj te raden wat er zou komen. Hij had verkeerd geraden. Ver weg nog, op zo’n honderdvijftig, misschien wel tweehonderd verst van de Stad stond op een wit verlicht spoor een salonrijtuig. In de wagon huppelde een gladgeschoren man en neer als een erwt in een peul, en dicteerde zijn schrijvers en adjudanten in een vreemde taal waar zelfs Perpillo de grootste moeite mee zou hebben. Wee Talberg, als deze man naar de Stad kwam, en komen kon hij! Wee. Iedereen kende het nummer van de Vesti en ook de naam van kapitein Talberg die de hetman had gekozen. In die krant had een artikel van Sergej Ivanovitsj’ hand gestaan, en in dat artikel stond:

==

Petljoera is een avonturier die met zijn operette het land in de afgrond dreigt te storten...

==

Jelena, je snapt toch zelf dat ik je niet kan meenemen op mijn omzwervingen, naar het onbekende. Zo is het toch?

Jelena zei geen woord terug, want ze was trots.

Ik denk dat het me wel zal lukken ongehinderd via Roemenië de Krim en de Don te bereiken... Von Bussow heeft me hulp toegezegd. Zij weten me te waarderen. De Duitse bezetting is op een operette uitgedraaid. De Duitsers gaan al weg. (Fluisterend.) Volgens mijn berekeningen houdt Petljoera ook niet lang stand. De echte kracht komt van de Don. En je weet, ik mag daar niet ontbreken als er een leger van recht en orde wordt geformeerd. Daar ontbreken zou het einde van mijn carrière betekenen, je weet toch dat Denikin het hoofd van mijn divisie is geweest. Ik ben ervan overtuigd dat we al binnen drie maanden, nou ja, in mei op z’n laatst, in de stad zullen zijn. Wees nergens bang voor. Jou zullen ze in geen geval wat doen, wel, en in het uiterste geval heb je een paspoort op je meisjesnaam. Ik zal Aleksej vragen ervoor te zorgen dat jou niets overkomt.

Jelena schrok op.

Wacht, zei ze, we moeten mijn broers toch meteen waarschuwen dat de Duitsers ons verraden?

Talberg kleurde dieprood.

Natuurlijk, natuurlijk, ik zal zeker... Overigens, zeg het hun zelf. Al zal het weinig aan de zaak veranderen.

Een vreemd gevoel schoot door Jelena’s hoofd, maar ze had geen tijd om zich aan overpeinzingen over te geven: Talberg kuste zijn vrouw al, en heel even waren zijn dubbelgelaagde ogen doordrongen van slechts één ding tederheid. Jelena kon zich niet meer inhouden en begon te huilen, maar zachtjes, zachtjes ze was een sterke vrouw, niet voor niets een dochter van Anna Vladimirovna. Daarna kwam het afscheid van de broers in de woonkamer. Het roze licht in de bronzen lamp floepte aan en vulde de hele hoek. De piano toonde haar gezellige witte tanden en de partituur van Faust, daar waar de zwarte notenkrulletjes in een dichte zwarte formatie marcheren en de bonte Valentin met zijn rode baard zingt:

==

Ik smeek je: mijn zuster,

Heb meelij, o, heb meelij met haar!

Je moet haar behoeden!

==

Zelfs Talberg, die sentimentele gevoelens totaal vreemd waren, moest op dit moment denken aan de zwarte akkoorden, aan de verfomfaaide bladzijden van de eeuwige Faust. Och, och... Nooit meer zou Talberg de cavatines horen over de almachtige God, nooit meer zou hij Jelena Sjervinski horen begeleiden! En toch, als de Toerbins en Talberg niet meer op aarde zouden zijn, zouden de toetsen opnieuw weerklinken, zou de bonte Valentin voor het voetlicht treden, zouden de loges geuren naar parfum en zouden thuis in licht gekleurde vrouwen de begeleiding spelen, omdat Faust net als De timmerman van Zaandam absoluut onsterfelijk was.

Bij de piano vertelde Talberg alles. De broers zwegen beleefd en probeerden hun wenkbrauwen niet op te trekken. De jongste uit trots, de oudste omdat hij een lapzwans was. Talbergs stem trilde.

Passen jullie goed op Jelena, de eerste laag van Talbergs ogen keek smekend en ongerust. Hij draalde even, keek verlegen op zijn zakhorloge en zei nerveus:

Ik moet gaan.

Jelena trok haar man aan zijn nek naar zich toe, bekruiste hem gehaast en scheef en kuste hem. Talberg prikte de beide broers met zijn korte, borstelige zwarte snor. Hij wierp een blik in zijn portefeuille, controleerde nerveus een stapeltje documenten, telde in het smalle vakje zijn Oekraïense bankjes en Duitse marken, glimlachte, glimlachte gespannen terwijl hij zich omdraaide, en ging. Dzing... dzing... licht boven in de vestibule, daarna het gestommel van de koffer op de trap. Jelena hing over de trapleuning en zag voor het laatst de puntige kuif van zijn capuchon.

Uit het duister vol kerkhoven van lege goederenwagons vertrok om één uur die nacht van spoor vijf een pantsertrein, grauw als een pad; hij maakte meteen al ratelend vaart, het trekgat roodgloeiend, en gaf een woeste gil. In zeven minuten legde hij acht verst af, kwam terecht in Post-Volynski, te midden van het geraas, geratel en gedonder en de lantarens, boog zonder snelheid te minderen over de verspringende wissels van het hoofdspoor af naar opzij en verdween dapper en absoluut voor niemand bang naar de Duitse grens, vage hoop en trots opwekkend in de harten van de verkleumde junkers en officieren die ineengedoken zaten in goederenwagons en in linies rond Post. Tien minuten na de pantsertrein reed een passagierstrein met tientallen stralende ramen en een gigantische locomotief ervoor door Post. Massieve, pilaarachtige, tot hun ogen ingepakte Duitse schildwachten met brede zwarte bajonetten flitsten langs op de balkons. De wisselwachters, buiten adem van de vrieskou, zagen de lange pullman-rijtuigen op de wissels schokken, de ramen wierpen lichtbundels op hen. Toen was alles verdwenen, en de harten van de junkers vulden zich met afgunst, woede en ongerustheid.

O... de s-s-schoft!.. klonk het jankend ergens bij een wissel, en de bijtende sneeuwstorm viel aan op de goederenwagons. Die nacht sneeuwde Post onder.

In de derde wagon vanaf de locomotief, in een met gestreepte hoezen beklede coupé, zat Talberg tegenover een Duitse luitenant, hij glimlachte beleefd en kruiperig en sprak Duits.

O, ja, teemde de dikke luitenant van tijd tot tijd, kauwend op zijn sigaar.

Toen de luitenant in slaap was gevallen, in alle coupés de deuren dicht waren en in de warme, verblindend lichte wagon een monotoon reisgemurmel was aangebroken, liep Talberg de gang op, schoof het vale gordijntje met de doorzichtige letters “Z-W spoorw.” opzij en keek lange tijd in de duisternis. Daar danste een wirwar van vonken, de sneeuw danste, vooraan raasde de locomotief en jankte zo dreigend, zo onaangenaam dat zelfs Talberg er akelig van werd.

==

==

III

==

Op dat nachtelijke uur heerste in de benedenwoning van de huisbaas, ingenieur Vasili Ivanovitsj Lisovitsj, een doodse stilte die slechts nu en dan werd verstoord door een muis in de kleine eetkamer. De muis zat in het dressoir verwoed en bedrijvig te knagen op een oude kaaskorst en vervloekte de gierigheid van de ingenieursvrouw, Vanda Michajlovna. De vervloekte, benige en jaloerse Vanda sliep als een blok in het duistere slaapkamertje van de koude en vochtige woning. De ingenieur zelf was wakker en bevond zich in zijn propvolle, gedrapeerde, met boeken afgeladen en ten gevolge daarvan bijzonder gezellige werkkamertje. Een staande lamp in de vorm van een Egyptische prinses onder een groene gebloemde parasol hulde de hele kamer in een tere en geheimzinnige gloed, en ook de ingenieur bood een geheimzinnige aanblik in zijn diepe leren leunstoel. De geheimzinnigheid en dubbelzinnigheid van deze onzekere tijden werden bovenal uitgedrukt door het feit dat de man in de leunstoel helemaal niet Vasili Ivanovitsj Lisovitsj was, maar Vasilisa... Dat wil zeggen, zelf noemde hij zich Lisovitsj, en veel mensen met wie hij te maken had noemden hem Vasili Ivanovitsj, maar uitsluitend als ze oog in oog met hem stonden. Achter zijn rug, in de derde persoon, noemde iedereen de ingenieur onveranderlijk Vasilisa. Dit was gekomen doordat de huiseigenaar na januari 1918, toen zich in de stad al volstrekt onmiskenbaar wonderen begonnen te voltrekken, zijn duidelijke handschrift had gewijzigd en uit angst voor een of andere toekomstige verantwoordelijkheid op vragenlijsten, bewijsjes, beschikkingen, toewijzingen en bonnen in plaats van het ondubbelzinnige “V. Lisovitsj” “Vas. Lis.” was gaan schrijven.

Nadat hij uit handen van Vasili Ivanovitsj een suikerbon voor achttien januari 1918 had ontvangen, kreeg Nikolka op de Kresjtsjatik in plaats van suiker een verschrikkelijke klap van een steen in zijn rug en spuugde twee dagen bloed. (Een granaat was precies boven de suikerrij van onverschrokkenen geëxplodeerd.) Thuisgekomen hield Nikolka zich met een groen gezicht aan de muur vast, glimlachte toch om Jelena niet aan het schrikken te maken en spuugde een teil vol bloedvlekken; op Jelena’s kreet:

O God! Wat is er gebeurd? antwoordde hij:

Dat is Vasilisa’s suiker, de duivel moge hem halen! waarna hij wit wegtrok en op zijn zij neerplofte. Nikolka stond twee dagen later op, en Vasili Ivanovitsj Lisovitsj was niet meer. Eerst was het de binnenplaats van nummer dertien, maar daarna begon de hele stad de ingenieur Vasilisa te noemen, en alleen de drager van deze vrouwennaam stelde zich voor met: Lisovitsj, voorzitter van het huiscomité.

Nadat hij zich ervan had overtuigd dat de straat definitief tot rust was gekomen en hij niet meer het sporadische geknars van sleeijzers hoorde, nadat hij nauwlettend had geluisterd naar het gefluit van zijn vrouw uit de slaapkamer, begaf Vasilisa zich naar de vestibule, voelde nauwlettend aan de deurknoppen, de grendel, het kettinkje en de haak, en ging terug naar zijn kamertje. Uit een la van zijn massieve bureau pakte hij vier glimmende veiligheidsspelden en legde ze voor zich neer. Vervolgens verdween hij op zijn tenen ergens in het donker en kwam terug met een laken en een plaid. Hij luisterde nogmaals goed en legde zelfs een vinger op zijn lippen. Deed zijn jasje uit, stroopte zijn mouwen op, pakte van een plank een potje lijm, een netjes tot een kokertje opgerold stukje behang en een schaar. Daarna drukte hij zich tegen het raam en tuurde onder het luifeltje van zijn handpalm naar de straat. Met behulp van de veiligheidsspelden hing hij het laken tot halverwege voor het linker raam en de plaid voor het rechter. Zorgzaam schikte hij de lappen, zodat er geen kieren overbleven. Toen pakte hij een stoel, klom erop en tastte met zijn handen ergens boven de hoogste boekenplank, gaf met een mesje een verticale haal over het behang naar beneden, sneed vervolgens onder een rechte hoek naar opzij, stak het mesje onder de inkeping en legde een keurige kleine bergplaats ter grootte van twee bakstenen bloot die hij zelf gedurende de vorige nacht had aangelegd. Hij schoof het deurtje een dun zinken plaatje opzij en kwam van de stoel, keek angstig naar de ramen, voelde aan het laken. Uit het diepst van de onderste bureaula, die openging met twee knarsende slagen van een sleutel, blikte een keurig kruiselings toegeknoopt en verzegeld pakje in krantenpapier Gods wijde wereld in. Vasilisa stopte het in de bergplaats en sloot het deurtje. Lange tijd was hij aan het rode laken van het bureau bezig met het knippen en snijden van strookjes voordat hij ze naar behoren had gerangschikt. Ingesmeerd met stijfsel vlijden ze zich zo netjes over de inkeping dat het een lust was voor het oog: half boeketje bij half boeketje, vierkantje bij vierkantje. Toen de ingenieur van de stoel was geklommen, vergewiste hij zich ervan dat er aan de muur geen spoor meer was van een bergplaats. Vasilisa wreef opgetogen in zijn handen, meteen daarop verfrommelde hij de restjes behang, verbrandde ze in het kacheltje, pookte de as door elkaar en borg de lijm weg.

In de uitgestorven zwarte straat liet een haveloze grijze wolfsgedaante zich geluidloos van de acaciatak glijden waarop hij een half uur had gezeten, lijdend in de vrieskou, maar begerig spiedend door de verraderlijke spleet langs de bovenste lakenrand naar de bezigheden van de ingenieur, die juist door het laken in het groen oplichtende venster het ongeluk over zich had afgeroepen. Na een veerkrachtige sprong in een sneeuwhoop liep de gedaante langs de straat omhoog en verdween verderop met een wolvegangetje in de steegjes, waarna sneeuwstorm, duisternis en sneeuwhopen hem opslokten en al zijn sporen uitwisten.

Nacht. Vasilisa zat in zijn leunstoel. In de groene schaduw was hij exact Taras Boelba. Een volle hangsnor hoezo Vasilisa, voor den drommel! hij was een man. Een zacht gerinkel in de bureauladen, en voor Vasilisa lagen op het rode laken stapeltjes langwerpige papiertjes, groen gespikkeld als speelkaarten:

==

Staatsbankcertificaat

50 karbovanets

in omloop gelijk aan bankbiljetten.

==

Op de spikkeltjes stond een boer met een hangsnor, gewapend met een schop, en een boerin met een sikkel. Op de achterkant, in een ovalen raam, waren de rooiige gezichten van diezelfde boer en boerin vergroot afgebeeld. Ook hier een op z’n Oekraïens afhangende snor. En boven dat alles het waarschuwende opschrift:

==

Op vervalsing staat gevangenisstraf.

==

en een kloeke handtekening:

==

Directeur Staatsbank, Lebid-Joertsjik.

==

Een koperkleurige Alexander II te paard met bakkebaarden van warrig gietijzeren zeepschuim gluurde vanuit zijn bereden formatie geërgerd naar het kunstwerk van Lebid-Joertsjik en vriendelijk naar de lampeprinses. Vanaf de muur keek een beambte met een Stanislav-orde om de hals een voorvader van Vasilisa in olieverf ontzet naar de papiertjes. Zacht glommen de boekbanden van Gontsjarov en Dostojevski in het groene licht, en de goud-zwarte cavaleriegardist Brockhaus-Jefron stond in een machtige formatie opgesteld. Knus.

De vijfprocentslening was veilig weggeborgen in de bergplaats achter het behang. Daar lagen eveneens 15 Catharina’s, 9 Peters, 10 Nicolazen I, 3 briljanten ringen, een broche, een Anna-orde en twee Stanislav-orden.

In bergplaats nr.2: 20 Catharina’s, 10 Peters, 25 zilveren lepels, een gouden horloge met ketting, 3 sigarettenkokers (“Voor onze waarde collega”, hoewel Vasilisa niet rookte), 50 gouden tientjes, zoutvaatjes, een doos met zilverbestek voor 6 personen en een zilveren theezeefje (de grote bergplaats in de houtschuur, vanaf de deur twee stappen rechtuit, één stap naar links, één stap vanaf het krijtstreepje op de balk aan de wand. Alles in blikken van Einem-koekjes, in zeildoek met geteerde naden, anderhalve meter diep).

De derde bergplaats op zolder: op tweekwart ten noordoosten van de schoorsteen, in het leem onder de balk: een suikertang, 183 gouden tientjes, 25.000 aan staatsleningen.

Lebid-Joertsjik was voor de lopende uitgaven.

Vasilisa keek om zich heen, zoals hij altijd deed wanneer hij geld telde, en begon de spikkels met zijn speeksel te bevochtigen. Er verscheen een bezielde uitdrukking op zijn gezicht. Toen verbleekte hij opeens.

Vals, vals, gromde hij boosaardig, terwijl hij het hoofd schudde, wat een ellende!

Vasilisa’s blauwe ogen keken dodelijk bedroefd. In het derde tiental was het er één. In het vierde twee, in het zesde twee, en in het negende zaten achter elkaar ontegenzeglijk drie bankjes waarvoor Lebid-Joertsjik met gevangenisstraf dreigde. In totaal honderddertien bankjes, en let wel, acht ervan vertoonden duidelijk tekenen van vervalsing. De boer keek nogal somber, terwijl hij vrolijk moest zijn, bij de hooimijt ontbraken de geheimzinnige en onmiskenbare omgekeerde komma en de twee puntjes, en het papier was beter dan dat van Lebid-Joertsjik. Vasilisa hield ze tegen het licht en zag Lebid er van de andere kant duidelijk vals doorheen schemeren.

Eentje voor de koetsier morgenavond, zei Vasilisa tegen zichzelf, ik moet er toch op uit, en natuurlijk voor op de markt.

Hij legde de voor koetsier en markt bestemde valse biljetjes zorgvuldig opzij en borg het stapeltje achter een knarsend slot weg. Hij schrok op. Boven zijn hoofd renden stappen over het plafond en de doodse stilte werd verbroken door gelach en onduidelijke stemmen. Vasilisa zei tegen Alexander II:

Ziet u wel: nooit heb je rust...

Boven werd het stil. Vasilisa gaapte, streek over zijn rafelige snor, haalde de plaid en het laken voor de ramen weg en stak in de woonkamer, waar de grammofoonhoorn mat glom, een kleine lamp aan. Tien minuten later heerste in de woning absolute duisternis. Vasilisa sliep naast zijn vrouw in de vochtige slaapkamer. Het rook er naar muizen, schimmel en knorrige, slaperige lamlendigheid. En kijk, in zijn droom kwam Lebid-Joertsjik te paard aangereden en een stel dieven uit Toesjino opende de bergplaats met lopers. Een hartenboer klom op een stoel, spuugde tegen Vasilisa’s snor en vuurde van vlak bij een kogel op hem af. Badend in het koude zweet schoot Vasilisa met een gil overeind en het eerste wat hij hoorde was een muis die met zijn gezin in de eetkamer op een zak beschuiten zwoegde en daarna bereikten hem door het plafond en de kleden heen ongewoon tere gitaarklanken, gelach...

Boven het plafond zong een bijzonder krachtige en hartstochtelijke stem, de gitaar ging over in een mars.

Ze eruit zetten, dat is de enige manier. Vasilisa woelde tussen de lakens, dit is te gek. Geen dag of nacht heb ik rust.

==

Daar komen al zingend

De junkers van de gardeschool!

==

Overigens, hoewel, mocht het nodig zijn... Het zijn nu inderdaad vreselijke tijden. Je weet maar nooit wie je binnenhaalt, en dit zijn officieren, mocht het nodig zijn, heb je wel bescherming. Ksst! riep Vasilisa naar de uitzinnige muis.

De gitaar tokkelde... tokkelde... tokkelde...

==

==

Vier lichtjes in de luchter van de eetkamer. Vaandels van blauwe rook. De crème gordijnen hebben de beglaasde veranda potdicht afgesloten. De klok hoor je niet. Op het witte tafelkleed staan verse boeketten kasrozen, drie flessen wodka en slanke flessen Duitse witte wijn. Hoge wijnglazen, appels in flonkerende kristallen schalen, citroenschijfjes, kruimels, kruimels, thee...

Op een leunstoel ligt een verfrommelde pagina van het humoristische blad Drommels. Mist golft in de hoofden, nu eens vliegen ze zijwaarts naar een gouden eiland van ongegronde blijdschap, dan weer worden ze in een troebele golf van ongerustheid geworpen. Brutale woorden doemen op uit de mist:

==

Met een bloot profiel ga je niet op een egel zitten!

==

Wat een vrolijk schorem... Maar de kanonnen zijn stilgevallen. Ze zijn geestig, de duivel mag me halen! Wodka, wodka en mist. Ta-ra-pa-pam! Gitaargetokkel.

==

Meloenen niet in zeepsop bakken,

De Amerikanen hebben de zege te pakken.

==

Ergens achter het rookgordijn begon Mysjlajevski te lachen. Hij was dronken.

==

Breitmans gevatheden, wat zijn ze toch speels,

Waar blijven de troepen van de Senegalees?

==

Ja, waar? Inderdaad. Waar blijven ze? wilde de benevelde Mysjlajevski almaar weten.

==

Schapen baren in een tent,

Rodzjanko wordt nog president.

==

Maar ze hebben talent, de ploerten, je kunt niet anders zeggen!

Jelena, die na het vertrek van Talberg niet de kans had gekregen om bij zinnen te komen van de witte wijn gaat de pijn niet helemaal weg, maar wordt er slechts door verdoofd Jelena zit op de voorzittersplaats aan het smalle uiteinde van de tafel in een leunstoel. Aan de overkant zit Mysjlajevski, ruig, wit, in badjas, zijn gezicht vlekkerig van wodka en razende vermoeidheid. Om zijn ogen liggen rode kringen van de ijzige kou, de doorstane angst, de wodka en de woede. Aan de lange zijden van de tafel zitten aan de ene kant Aleksej en Nikolka, en aan de andere Leonid Joerjevitsj Sjervinski, luitenant van het voormalige ulanenregiment van de lijfgarde en tegenwoordig adjudant in de staf van prins Beloroekov, met naast zich tweede luitenant artillerie Fjodor Nikolajevitsj Stepanov ofwel Karas, naar zijn bijnaam op het Aleksandrovskaja-gymnasium.

De kleine, gedrongen en inderdaad bijzonder veel op een karper lijkende Karas was Sjervinski een minuut of twintig na het vertrek van Talberg bij de voordeur van de Toerbins tegen het lijf gelopen. Beiden hadden flessen bij zich: Sjervinski een bundel met vier flessen witte wijn, Karas twee flessen wodka. Buiten dat torste Sjervinski een gigantisch, stevig in drie lagen papier verpakt boeket: rozen voor Jelena Vasiljevna, dat sprak vanzelf. Karas had meteen bij de voordeur een nieuwtje verteld: hij had gouden kanonnetjes op zijn epauletten zijn geduld was op, iedereen moest gaan vechten, want van studeren op de universiteit kwam toch geen donder terecht, en als Petljoera de stad binnenglipte al helemaal niet. Iedereen moest gaan, en artilleristen moesten zonder meer naar de mortierdivisie. De commandant heette kolonel Malysjev, de divisie was geweldig en heette dan ook de studentendivisie. Karas was in alle staten dat Mysjlajevski bij die idiote vrijwilligersdivisie was gegaan. Stom. Hij had de held willen spelen, was te haastig geweest. Joost mocht weten waar hij nu uithing. Misschien hadden ze hem buiten de stad wel gedood...

Maar Mysjlajevski bleek hier te zijn, boven!! In het halfduister van haar kamer poederde de gouden Jelena haastig haar gezicht voor het ovale raam met de zilveren bladeren en kwam naar buiten om de bloemen in ontvangst te nemen. Hoera-a! Ze waren er allemaal! Karas’ gouden kanonnetjes op de gekreukte epauletten vielen helemaal in het niet naast de vale cavalerie-epauletten en de blauwe, gestreken rijbroek van Sjervinski. Bij het nieuws over Talbergs verdwijning waren in de brutale ogen van de kleine Sjervinski bolletjes van vreugde gaan dansen. De kleine ulaan voelde meteen dat hij bij stem was als nooit tevoren, en de rozige woonkamer vulde zich met een inderdaad gigantische orkaan van geluid: Sjervinski zong het bruiloftsdicht voor de god Hymenaios, en hoe! Ja, waarschijnlijk was alles op de wereld wel onzin, behalve zo’n stem als die van Sjervinski. Natuurlijk, je had nu de militaire staven, die idiote oorlog, de bolsjewieken, Petljoera en de officiersplicht, maar later, als alles weer normaal was geworden, gaf hij de militaire dienst eraan, ongeacht zijn Petersburgse connecties ze moesten eens weten wat voor connecties hij had, olala... en dan ging hij de bühne op. Hij zou zingen in La Scala en het Bolsjoj Theater in Moskou, als ze de bolsjewieken aan de lantarens op het Teatralnaja-plein hadden opgeknoopt. In Zjmerinka was grafin Lendrikova verliefd op hem geworden omdat hij bij het zingen van het bruiloftsdicht in plaats van de fa een la had genomen en deze vijf maten had aangehouden. Nadat hij “vijf” had gezegd, liet Sjervinski het hoofd een beetje hangen en keek beduusd in het rond, alsof iemand anders hem dit had verteld en het niet van hemzelf kwam.

Toe maar, vijf. Maar goed, laten we gaan eten.

En dus vaandels, rook...

Maar waar zijn toch de Senegalese compagnieën? Geef antwoord, meneer van de staf, geef antwoord. Lenotsjka, drink van de wijn, liefje, drink. Alles komt goed. Hij heeft er zelfs beter aan gedaan weg te gaan. Hij bereikt de Don en komt hiernaar toe met het leger van Denikin.

Ze komen! bulderde Sjervinski. Ze komen. Laat me een belangrijk nieuwtje meedelen: vandaag heb ik zelf op de Kresjtsjatik Servische kwartiermakers gezien, en overmorgen, over twee dagen op z’n laatst, komen twee Servische regimenten in de Stad aan.

Zeg, is dat waar?

Sjervinski werd dieprood.

Hm, vreemd hoor. Als ik toch zeg dat ik ze zelf gezien heb die vraag vind ik ongepast.

Twee re-gi-men-ten... wat zijn nou twee regimenten...

Wel, luister dan alsjeblieft hiernaar: de prins heeft me vandaag zelf gezegd dat in de haven van Odessa al transporten worden gelost: er zijn Grieken en twee divisies Senegalezen aangekomen. We hoeven maar een week stand te houden en dan kunnen de Duitsers de pot op!

De verraders!

Nou, als dat waar is, kunnen we Petljoera zo vangen en opknopen! Opknopen!

Ik schiet hem eigenhandig overhoop.

Nog een slokje allemaal. Op uw gezondheid, heren officieren!

Hop en de mist was compleet! Mist, heren! Nikolka, die drie glazen had gedronken, rende naar zijn kamer om een zakdoek te halen en viel in de vestibule (als niemand het ziet kun je jezelf zijn) tegen de kapstok aan. Sjervinski’s kromme sabel met een gevest, blinkend van het goud. Een geschenk van een Perzische prins. Een Damascener kling. En hoewel het helemaal geen geschenk van een prins was en ook geen Damascener kling, was het wel een mooi en duur ding. Een sombere mauser in een holster aan een riem, de Steyr van Karas met gebruineerde loop. Nikolka viel tegen het koude hout van de holster aan, voelde met zijn vingers aan de roofzuchtige mauserneus en begon bijna te huilen van opwinding. Hij had meteen, ogenblikkelijk willen vechten, daar in de besneeuwde velden bij Post! Want het was om je dood te schamen! Een blamage... Hier was wodka en warmte, maar daar duisternis, storm, sneeuw, de junkers bevroren. Wat dachten ze wel niet daar in de staven? Ach, de vrijwilligersdivisie was nog niet klaar, de studenten waren niet opgeleid en de Singalezen bleven almaar uit, ze waren vast zo zwart als laarzen... Maar die zouden hier toch bevriezen, verrekken? Ze waren toch aan een heet klimaat gewend?

Die hetman van jullie zou ik als eerste opknopen, riep de oudste Toerbin, voor z’n stichting van die teerbeminde Oekraïne! “Lang leve de vrije Oekraïne van Kiev tot Berlijn!” Een half jaar lang heeft hij de Russische officieren voor schut gezet, hij heeft ons allemaal voor schut gezet. Wie heeft de formatie van een Russisch leger verboden? De hetman. Wie heeft de Russisch bevolking geterroriseerd met die afgrijselijke taal die helemaal niet bestaat? De hetman. Wie heeft die hele onzin van die mutsen met kwastjes ingevoerd? De hetman. En nu, nu we met onze rug tegen de muur staan, nu zijn ze begonnen een Russisch leger te formeren? De vijand staat voor de deur, en zij komen met vrijwilligersdivisies, staven? Zie hoe gevaarlijk het is, ach, zie het toch!

Je zaait paniek, zei Karas koelbloedig.

Toerbin werd kwaad.

Ik? Paniek zaaien? Jullie willen me gewoon niet begrijpen. Ik zaai helemaal geen paniek, ik wil nou eens uitspreken waar mijn gal van overloopt. Paniek zaaien? Wees gerust. Morgen, ik ben al vastbesloten, ga ik naar die divisie van jullie, en als die Malysjev me niet als arts wil hebben, ga ik als gewoon soldaat. Ik ben het spuugzat! Ik zaai geen paniek. Een stukje augurk bleef in zijn keel steken, hij kreeg een heftige hoestbui, stikte bijna en Nikolka begon hem op de rug te kloppen.

Juist! beaamde Karas met een klap op tafel. Maar als gewoon soldaat ben je belazerd we regelen een artsenpost voor je.

Morgen trekken we er met z’n allen op uit, mompelde de dronken Mysjlajevski, met z’n allen. Het hele keizerlijke Aleksandrovskaja-gymnasium. Hoera!

Een schoft is het, vervolgde Toerbin vol haat, zelf spreekt hij die vervloekte taal niet eens! Toch? Eergister vraag ik aan die ploert, dokter Koerits’ki let wel, sinds november van het vorige jaar is hij het Russisch verleerd: hij heette Koeritski en nu is het Koerits’ki... Dus ik vraag: hoe zeg je in het Oekraïens “kot”? Hij antwoordt: “kit”. Ik vraag: en hoe zeg je “kit”? Toen bleef hij staan, staarde me aan en zei niks. En nu groet hij me niet meer.

Nikolka begon bulderend te lachen en zei:

Ze kunnen het woord “kit” niet hebben, omdat er in de Oekraïne geen walvissen voorkomen, maar in Rusland heb je van alles heel veel. In de Witte Zee zitten walvissen...

Mobilisatie, vervolgde Toerbin bijtend, jammer dat jullie niet gezien hebben wat er gisteren in de bureaus loos was. Alle zwartgeldhandelaren wisten drie dagen vóór de verordening van de mobilisatie. Fraai, nietwaar? En iedereen had een breuk, allemaal hadden ze een aangetaste rechter longtop, en wie dat niet had is gewoon verdwenen, in rook opgegaan. Wel, makkers, dat is een veeg teken. Als ze er in de koffiehuizen al vóór de mobilisatie over smoezen en niemand zich meldt, is het niet best! O, de ploert, de ploert! Maar als hij vanaf april nou eens niet die walgelijk komedie van de oekraïnisatie had opgevoerd en in plaats daarvan was begonnen met de formatie van officierscorpsen, hadden we nu Moskou ingenomen. Weet wel dat hij hier in de Stad een leger van vijftigduizend man op de been gekregen zou hebben, en wat voor leger! Het beste keurkorps, want alle junkers, alle studenten, gymnasiasten, officieren en er zijn er in de Stad duizenden hadden met hart en ziel meegedaan. En niet alleen zou er in Klein-Rusland geen spoor van Petljoera te bekennen zijn geweest, we zouden in Moskou Trotski als een vlieg hebben vermorzeld. Dit is hèt moment: ze schijnen daar al katten te vreten. Hij zou Rusland gered hebben, de klootzak.

Toerbins gezicht was vlekkerig geworden, de woorden vlogen uit zijn mond met fijne spatjes speeksel. Zijn ogen brandden.

Jij... jij... weet je, jij zou geen arts moeten zijn, maar minister van defensie, echt, begon Karas. Hij glimlachte ironisch, maar Toerbins woorden bevielen hem en staken hem aan.

Aleksej is op meetings onmisbaar, een echte redenaar, zei Nikolka.

Nikolka, ik heb je al twee keer gezegd dat je absoluut niet geestig bent, antwoordde Toerbin hem, drink liever je wijn.

Je moet begrijpen, begon Karas weer, dat de Duitsers de vorming van een leger niet hadden toegestaan, daar zijn ze bang voor.

Niet waar! riep Toerbin met iele stem. Je moet alleen je hersens gebruiken, en met de Duitsers hadden we altijd tot overeenstemming kunnen komen. We hadden de Duitsers moeten uitleggen dat we voor hen geen gevaar opleveren. ’t Is afgelopen. De oorlog hebben we verloren. Maar we zitten nu met iets anders, iets gruwelijkers dan de oorlog, dan de Duitsers, dan wat ook ter wereld. We zitten met Trotski. Dit is wat we tegen de Duitsers hadden moeten zeggen: “Jullie hebben suiker, graan nodig? pak maar, bunker maar, voed je soldaten. Eet tot je barst, maar help ons. Laat ons een leger formeren, dat is voor jullie immers ook beter, wij zullen jullie helpen de orde in de Oekraïne te handhaven, zodat onze vrome boertjes niet aan de Moskouse ziekte gaan lijden.” Als er nu een Russisch leger in de Stad was, zouden we als door een ijzeren muur van Moskou zijn afgeschermd. En Petljoera... k-ch... Toerbin kreeg een hevige hoestbui.

Stop! Sjervinski stond op. Wacht. Ik moet iets zeggen ter verdediging van de hetman. Het is waar dat er fouten zijn gemaakt, maar het plan van de hetman was juist. O, hij is een diplomaat. Het land is Oekraïens, er zijn hier elementen die in hun eigen brabbeltaal willen kletsen laat ze toch!

Vijf procent, en vijfennegentig procent is Russisch!..

Klopt. Maar ze zouden de rol gespeeld hebben van eh... eh... een eeuwig gistende massa, zoals de prins het noemt. Dus was het nodig ze tot bedaren te brengen. Later zou de hetman precies gedaan hebben als jij zegt: een Russisch leger en daarmee basta. Willen jullie een kijkje nemen? Sjervinski maakte een plechtig handgebaar. Op de Vladimirskaja-straat wapperen de driekleuren al.

Daar zijn ze te laat mee!

Hm, ja. Dat klopt. Ze zijn een beetje te laat, maar de prins is ervan overtuigd dat die fout te herstellen is.

God geve ‘t, ik wens niets liever, Toerbin sloeg een kruis naar de icoon van de Moeder Gods in de hoek.

Het plan zag er zo uit, sprak Sjervinski welluidend en plechtig, als de oorlog afgelopen zou zijn, zouden de Duitsers zich consolideren en hulp bieden in de strijd tegen de bolsjewieken. En na de inname van Moskou zou de hetman de Oekraïne plechtig aan de voeten van zijne keizerlijke hoogheid, tsaar Nicolaas hebben gelegd.

Na deze mededeling brak in de eetkamer een doodse stilte aan. Nikolka verbleekte smartelijk.

De tsaar is vermoord, fluisterde hij.

Welke Nicolaas? vroeg Toerbin verbijsterd, terwijl Mysjlajevski wiegend in het glas van zijn buurman gluurde. Het was duidelijk dat hij zich een hele poos flink had gehouden en nu zo dronken was als een tor.

Jelena, die haar hoofd in haar handpalmen had gelegd, keek ontzet naar de ulaan.

Maar Sjervinski was niet bijzonder dronken, hij hief een hand op en zei met krachtige stem:

Niet zo snel, luister. M-maar, ik verzoek de heren officieren (Nikolka bloosde even en verbleekte toen) voorlopig te zwijgen over hetgeen ik meedeel. Welnu, weten jullie wat er in het paleis van keizer Wilhelm gebeurde toen het gevolg van de hetman aan hem werd voorgesteld?

Geen idee, verklaarde Karas geïnteresseerd.

Welnu, ik weet het wel.

Nee, maar! Hij weet alles, zei Mysjlajevski verbaasd. Jij bent er toch niet heenge...

Heren! Laat hem uitspreken!

Nadat keizer Wilhelm welwillend met het gevolg had gesproken, zei hij: “Ik neem nu afscheid van u, heren, wat het overige betreft zult u te woord worden gestaan door...” Een portière schoof opzij, en onze tsaar betrad de zaal. Hij zei: “Heren officieren, gaat naar de Oekraïne en formeert daar uw onderdelen. Als het moment daar is, zal ik mij persoonlijk aan het hoofd van het leger stellen en het naar het hart van Rusland, naar Moskou voeren” en hij kreeg tranen in zijn ogen.

Sjervinski liet een stralende blik over het hele gezelschap dwalen, sloeg in één keer zijn glas wijn achterover en trok een zuur gezicht. Tien ogen staarden hem aan, en er heerste stilte totdat hij ging zitten en een stukje ham nam.

Zeg... dat is een fabel, zei Toerbin met een pijnlijk vertrokken gezicht. Dat verhaal heb ik al eens gehoord.

Ze zijn allemaal vermoord, zei Mysjlajevski, de tsaar, de tsarina en de troonopvolger.

Sjervinski keek schuins naar de kachel, haalde diep adem en sprak:

Jullie geloven het niet, ten onrechte. Het bericht over de dood van zijne keizerlijke hoogheid...

Is een beetje overdreven, zei de dronken Mysjlajevski voor de grap.

Jelena huiverde verontwaardigd en doemde op uit de mist.

Vitja, schaam je. Je bent een officier.

Mysjlajevski ging onder in de mist.

...is verzonnen door de bolsjewieken zelf. De tsaar is erin geslaagd zich in veiligheid te stellen met de hulp van zijn trouwe gouverneur... pardon, ik bedoel, de gouverneur van de troonopvolger, monsieur Gilliard, en enkele officieren die hem naar... eh... Azië hebben gebracht. Vandaar zijn ze naar Singapore gegaan en over zee naar Europa. En nu is de tsaar te gast bij keizer Wilhelm.

Maar Wilhelm hebben ze er toch ook uitgegooid? begon Karas.

Ze zijn allebei te gast in Denemarken, en hare keizerlijke hoogheid de moeder van de tsaar, Maria Fjodorovna, is er ook bij. Als jullie me niet geloven, welnu: de prins heeft het me persoonlijk verteld.

Nikolka’s hart kreunde, vol verwarring. Hij wilde het geloven.

Als het zo is, zei hij opeens geestdriftig, en hij sprong op terwijl hij zich het zweet van het voorhoofd wiste, dan stel ik een dronk voor: op de gezondheid van zijne keizerlijke hoogheid! Zijn glas flonkerde, geslepen gouden pijlen doorboorden de witte Duitse wijn. Sporen rinkelden tegen de stoelen. Mysjlajevski kwam overeind, wankelend en zich vasthoudend aan de tafel. Jelena stond op. Haar gouden wrong was losgegaan en haarstrengen vielen over haar slapen.

Goed! Goed! Zelfs als hij dood is, riep ze gebroken en schor. Het maakt niets uit. Daar drink ik op. Daar drink ik op.

Nooit, nooit zal hem zijn troonsafstand op het station van Dno vergeven worden. Nooit. Maar dat maakt niets uit, we zijn nu door bittere ervaring wijs geworden en we weten dat alleen de monarchie Rusland nog kan redden. Daarom, als de tsaar dood is, lang leve de tsaar! Toerbin schreeuwde het uit en hief zijn glas.

Hoera-a! Hoera-a! Hoera-a-a!! klonk het drie keer bulderend door de eetkamer.

Beneden schoot Vasilisa badend in het koude zweet overeind. Slaapdronken begon hij uitzinnig te gillen en wekte Vanda Michajlovna.

Mijn God... go... go... mompelde Vanda, zich aan zijn hemd vastklampend.

Wat heeft dit te betekenen? Om drie uur ’s nachts! gilde Vasilisa huilend naar het zwarte plafond. Ik zal eindelijk eens gaan klagen!

Vanda begon te jammeren. En opeens versteenden beiden. Van boven sijpelde en zwol door het plafond duidelijk een dichte vette golf met daar bovenuit een krachtige bariton, galmend als een klok:

==

... s-sterk, s-souverein,

hee-eers tot meerdere glorie...

==

Vasilisa’s hart stokte, zelfs zijn voeten werden nat van het klamme zweet. Met dikke tong mompelde hij:

Nee... ze zijn gek, gestoord... Ze kunnen ons zoveel ellende bezorgen dat we ons er nooit meer uit redden. Het volkslied is toch verboden! Mijn God, wat zijn ze aan het doen? Het is op straat te horen, op straat!!

Maar Vanda was al als een steen neergeploft en opnieuw in slaap gevallen. Vasilisa ging pas liggen toen boven het laatste accoord was opgelost in dof gebulder en geschreeuw.

In Rusland is er maar één ding mogelijk: orthodoxie en monarchie! riep Mysjlajevski wiegend.

Zo is het!

Ik... ben naar Paul de Eerste geweest... een week geleden... mompelde Mysjlajevski hakkelend, en toen een acteur die woorden sprak, hield ik het niet meer en riep: “Zo-o-o is het!” en wat denken jullie? Om me heen begonnen ze te klappen. En alleen een of andere schoft op de galerij riep: “Idioot!”

De smou-zen, riep de beschonken Karas somber.

Mist. Mist. Mist. Tonk-tank... tonk-tank... Het was onmogelijk nog meer wodka te drinken, het was onmogelijk nog meer wijn te drinken, het zakte naar je ziel en kwam even hard terug. In de smalle kloof van de kleine w.c., waar een lampje als behekst aan het plafond danste en huppelde, werd alles troebel en draaide in het rond. De bleke, uitgeputte Mysjlajevski braakte hevig. Toerbin, zelf dronken en angstwekkend met zijn trekkende wang en haren die op zijn voorhoofd plakten, ondersteunde hem.

Ah-ah...

Ten slotte liet Mysjlajevski zich kreunend van de wastafel naar achteren vallen, draaide gekweld zijn dovende ogen weg en hing als een leeggeschudde zak in Toerbins armen.

Ni-kol-ka, klonk een stem door de rook en de zwarte stroken, en pas na een paar seconden begreep Toerbin dat het zijn eigen stem was. Ni-kol-ka! herhaalde hij. De witte muur van de w.c. wankelde en werd groen. “Go-od, o Go-od, wat ben ik misselijk, walgelijk. Ik drink nooit meer wodka en wijn door elkaar, ik zweer het.” Nikol...

Ah-ah, gromde Mysjlajevski en liet zich op de grond zakken.

De zwarte kier verbreedde zich en erin verscheen Nikolka’s hoofd en een chevron.

Nikol... help me, pak hem vast. Zo, onder zijn arm.

Ts... ts... ts... Och, och, mompelde Nikolka, terwijl hij meewarig het hoofd schudde, en hij zette zich schrap. Het half levenloze lichaam slingerde, de schuifelende voeten gingen verschillende kanten op, het dode hoofd hing als aan een draadje. Tonk-tank. De klok kroop van de muur en ging weer op z’n plaats zitten. De bloemen op de kopjes hosten met hele boeketten tegelijk. Op Jelena’s gezicht brandden vlekken en een haarstreng danste boven haar rechter wenkbrauw.

Zo. Leg hem neer.

Sla ten minste zijn badjas dicht. Dat is toch gênant, met mij erbij. Vervloekte duivels. Jullie kunnen niet drinken. Vitka! Vitka! Wat heb je? Vit...

Schei uit. Dat helpt niet. Nikoloesjka, luister. In mijn kamertje... op de plank staat een flesje met “Liquor ammonii” erop, van het etiket is een hoekje af, verdorie, je weet wel... het ruikt naar ammoniak.

‘k Ga al... ‘k ga al... Och, och.

Jij bent ook behoorlijk in de olie, dokter...

Al goed, al goed.

Wat is er? Voel je geen pols?

Welnee, onzin, gaat zo over.

Een teil! Een teil!

Alsjeblieft, een teil.

Ah-ah-ah...

O, jullie ook!

Scherp sneed een heftige ammoniaklucht door de kamer. Karas en Jelena openden Mysjlajevski’s mond. Terwijl Nikolka hem ondersteunde, goot Toerbin twee scheutjes van het troebele wittige water in zijn mond.

Ah... chrr... oe-oech... Tf... ff...

Geef me sneeuw, sneeuw.

Godallemachtig. Moet dat nu zo...

Een vochtige doek op Mysjlajevski’s voorhoofd druppelde op de lakens, eronder schemerde het vurige wit van zijn weggedraaide ogen onder de gezwollen oogleden, en langs de scherp getekende neus lagen blauwige schaduwen. Druk in de weer, elkaar met de ellebogen aanstotend, waren ze een kwartier met de gevelde officier in touw totdat hij zijn ogen opsloeg en gromde:

Ach... laat...

Ziezo, al goed, laat hem hier maar slapen.

In alle kamers gingen de lichten aan, ze liepen heen en weer om de bedden op te maken.

Leonid Joerjevitsj, gaat u hier bij Nikolka op de kamer liggen.

Tot uw orders.

Sjervinski, koperrood, maar manhaftig, klikte met zijn sporen en liet al buigend zijn scheiding zien. Jelena’s witte armen schoten heen en weer boven de kussens op de divan.

Geeft u zich geen moeite... ik doe het zelf.

Opzij. Waarom plukt u zo aan dat kussen? Ik heb uw hulp niet nodig.

Sta mij toe u de hand te kussen...

Naar aanleiding waarvan?

Uit dankbaarheid voor uw goede zorgen.

Het gaat ook zo wel... Nikolka, jij op bed in je eigen kamer. En, hoe is het met hem?

In orde, het is over, hij slaapt z’n roes uit.

Ze maakten nog twee bedden op in de kamer vóór die van Nikolka. Achter twee dicht tegen elkaar geschoven kasten vol boeken. Dat was ook de reden dat deze kamer in het professorsgezin de boekenkamer werd genoemd.

==

*

==