Guus Middag

De wereld is weer plat, ja

De poëzie van tegenwoordig

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 GUUS MIDDAG, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9241 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Vooraf

Al heel lang lees ik, uit vrije wil, gedichten. En altijd zijn er wel gedichten die me raken, ergens. ‘Ergens’ – ik weet niet precies waar. Het gaat in een gedicht vaak om veel tegelijk: om muziek, om ontroering, om inzichten, grappen, beeldspraak, religie, erotiek, sterrenkunde – en taal natuurlijk. Dat alles in één tekst, met aan alle kanten veel wit eromheen. De tekst is meestal wel in één oogopslag te overzien, maar de uitwerking ervan niet.

In de twintig stukken in dit boek heb ik me voorgenomen te achterhalen waarom een gedicht me raakt, en waar dan precies.

Ik heb me hier beperkt tot hedendaagse dichters en hedendaagse gedichten. De dichters mochten niet ouder zijn dan een jaar of vijftig en de gedichten moesten na 2000 geschreven zijn.

De volgorde van de stukken is willekeurig. Het is geen top-twintig. Dit boek geeft ook geen overzicht van stromingen of bewegingen. Ik zie ze niet in de poëzie van dit moment – al is het beter om te zeggen dat ik er ook niet zo in geloof. Interessante dichters zijn altijd individuen.

Per dichter mocht ik van mezelf maar één gedicht bespreken. Verder heb ik gestreefd naar een zekere variatie, in het soort gedicht en in mijn benadering ervan.

De meeste dichters weten niet precies wat ze zoeken als ze dichten. Dat is ook net de lol ervan; als ze dat wel wisten, hoefden ze er niet aan te beginnen. Daarin verschillen ze niet eens zo veel van wetenschappers die onderzoek doen. De sensatie van nieuwe ontdekkingen en ervaringen, daar gaat het om in veel van deze gedichten. Een nieuwe blik op de werkelijkheid: De wereld is weer plat, ja. Het is een regel uit het lied ‘Sterrenstof’ van De Jeugd van Tegenwoordig. Aan hun groepsnaam is de ondertitel van dit boek ontleend.

##

PROJECTIE

==

Het zal wel donker zijn, en stil, als je er niet meer bent.

Misschien zo stil en donker als het ademloos moment

waarop het zaallicht dimt voordat de film begint,

==

dat ogenblik. De hele eeuwigheid. Misschien.

Maar als je droomt dat je een vlinder bent,

kun je evengoed een vlinder zijn

die droomde dat hij mens was.

==

Je mag dit nooit vergeten. Op een dag

kust een van ons de ogen van de ander dicht

en moet dan weten: dit is louter pauze totdat alles

weer opnieuw begint. Jij en ik – geen stof, maar licht.

==

Ingmar Heytze

==

##

Soms begint iemand hardop tegen iemand te praten, en soms kun je dan gewoon meeluisteren. Zo begint Ingmar Heytze (1970) zijn gedicht ‘Projectie’: ‘Het zal wel donker zijn, en stil, als je er niet meer bent.’ Hij praat tegen zijn geliefde, op een rustige toon. Het klinkt wat aarzelend en onderzoekend, alsof hem een gedachte invalt, en hij nu maar eens begint te praten. Het rare van zo’n hardop uitgesproken zin is dat wij, lezers, buitenstaanders, er meteen bij zijn, bij zo’n intiem gesprek. De toon is alledaags en vanzelfsprekend, maar het onderwerp helemaal niet: hoe zal het zijn als jij er niet meer bent? Dan zal het, denkt hij, donker zijn en stil, ‘misschien zo stil en donker als het ademloos moment / waarop het zaallicht dimt voordat de film begint’.

De regels lopen soepel en naturel. Alles klopt, maar dat zie je meestal pas achteraf, als je je afvraagt waarom dit gedicht zo licht leest. Let op de regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Let op de spiegeling in de volgorde van de woorden ‘donker’ en ‘stil’ in de eerste regel, en ‘stil’ en ‘donker’ in de regel daaronder. Let op het betekenisvolle afbreken van de doorlopende zin aan het eind van de tweede regel, waardoor er na ‘ademloos moment’ even een pauze valt: precies de pauze waarin de adem even ingehouden wordt zoals het gedicht daar ook beschrijft. En zo wordt het rijm ‘bent’ – ‘moment’ ook nog even mooi terloops benadrukt. En let ook op de betekenisvolle pauze tussen strofe 1 en strofe 2: die pauze ís ‘dat ogenblik’ dat in regel 4 wordt benoemd.

Er zit allerlei terloops rijm in deze regels, bijvoorbeeld in de begin-a’s van de beklemtoonde woorden ‘als’ en ‘ademloos’ in de tweede regel. En in de beklemtoonde d’s van ‘dimt’ en ‘voordat’ in de derde regel. En let ook op de korte i-klank die hier overal aanwezig is: in ‘stil’ en ‘licht’ en ‘dimt’ en ‘film’ en ‘begint’.

Dit is een geschikt gedicht om allerlei rijm- en ritme-effecten in aan te wijzen, maar intussen gaat het over de dood van de geliefde, over de tijd ‘als je er niet meer bent’. Dat zou droevig kunnen stemmen, maar verrassend genoeg gebeurt dat niet. Het einde is nabij, het wordt stil en donker, het licht gaat uit, er wordt niet meer geademd, maar de ademloosheid blijkt niet de voorbode van de dood, maar juist het stil en gespannen ademloos afwachten van een nieuw begin.

Ik moet hier denken aan het begin van het bijbelboek Genesis, ook door de woorden ‘donker’ en ‘stil’, die het beroemde duo ‘woest en ledig’ uit de oude Statenvertaling oproepen: ‘In den beginne schiep God de hemel en de aarde. De aarde nu was woest en ledig, en duisternis was op de afgrond; en de Geest Gods zweefde op de wateren.’ (Gen. 1:1-2) Ook daar duurde het even voordat, om zo te zeggen, de hoofdfilm begon: ‘En God zeide: Daar zij licht! en daar werd licht. En God zag het licht, dat het goed was; en God maakte scheiding tussen het licht en tussen de duisternis.’ (Gen. 1:3-4)

Er komt hier van alles bij elkaar. Het sterven wordt niet verbonden met de gedachte dat op het moment van sterven, in doodsnood, je hele leven nog één keer, in een paar seconden, als een film aan je voorbijtrekt, maar juist met die paar seconden in een bioscoopzaal waarin het licht dooft vóórdat de film begint. Het donkere doodsgedicht dat ons in de eerste regel aangekondigd leek te worden wordt al meteen omgedraaid in zijn tegendeel: een geboortegedicht of een scheppingsgedicht. De duisternis is niet de duisternis van de dood, maar de duisternis die aan het begin van iets nieuws voorafgaat.

==

Het gedicht van Heytze beschrijft een drempelmoment, en ook een gewijd moment, waarin alles even de adem inhoudt. Het is een ogenblik – dat tegelijk wel een eeuwigheid lijkt te duren. Zo zal het gaan als de geliefde er niet meer is. Kan dat zomaar, het gelijkstellen van ‘dat ogenblik’ en ‘de hele eeuwigheid’? Nu ja, de dichter is er zelf ook niet zeker van. Hij zegt ‘misschien’, tot twee keer toe. Maar in een gedicht kan het, en in een droom ook.

Heytze roept hier, zonder diens naam te noemen, de hulp in van Zhuang Zi, de grote Chinese denker uit de vierde eeuw voor Christus. Die is beroemd geworden met een gedachte die iedereen waarschijnlijk wel uit eigen ervaring kent: als ik droom, beleef ik alles als de werkelijkheid; wie zegt mij dan dat wat ik zie als ik wakker word de eigenlijke werkelijkheid is? Waarom zou dat niet een droom kunnen zijn, en de droom de werkelijkheid? De korte passage van Zhuang Zi over dit verschijnsel is bekend geworden als ‘de vlinderdroom’. Ik citeer hem in de vertaling van Kristofer Schipper: ‘Eens op een dag droomde ik, Zhuang Zi, dat ik een vlinder was, een vlinder die fladderend rondvloog, tevreden met zichzelf, en zich niet bewust dat hij mij was. Plotseling werd ik wakker en begon ik me er rekenschap van te geven dat ik nog altijd Zi was. Nu is de vraag of ik Zi ben die droomde dat hij een vlinder was, ofwel een vlinder die droomde dat hij mij was.’

Je zou, op zoek naar samenhang, deze vlinderdroom op de eerste regels van het gedicht kunnen betrekken. Als een vlinder een mens kan zijn, en omgekeerd, dan kunnen de dood en het leven misschien even gemakkelijk stuivertje-wisselen. Dit is wat de ander nooit mag vergeten en in gedachten mee moet nemen naar de dag waarop het einde zich aandient. Het zal dan misschien wel donker zijn, en stil, maar er is geen reden om somber te zijn:

==

Je mag dit nooit vergeten. Op een dag

kust een van ons de ogen van de ander dicht

en moet dan weten: dit is louter pauze totdat alles

weer opnieuw begint. Jij en ik – geen stof, maar licht.

==

Ook hier grijpt alles weer soepel in elkaar. Zie hoe de woorden aan het begin en het einde van een regel op elkaar rijmen (binnenrijm): mag – dag. En zie hoe de woorden in het midden van twee regels onder elkaar rijmen (middenrijm): vergeten – weten. Intussen danst er een beklemtoonde ‘d’ door alle regels heen: dit – dag – d’ogen – d’ander – dan – dit – totdat. Het woord ‘dicht’ staat op de goede plaats: aan het eind van de regel, de plek die de regel ook letterlijk dicht doet. Even verderop staat ‘weer opnieuw begint’ ook op de goede plaats: aan het begin van de regel. In het hele gedicht komt geen al te nadrukkelijk eindrijm voor, maar wel in de eerste twee regels (bent – moment) en in de slotregels: dicht – licht.

Dat geeft een sterke afronding, maar een nog sterker rijmeffect is vlak daarvoor te vinden: ‘louter pauze’. Het vestigt de aandacht op wat inhoudelijk het hart van dit gedicht is: de dood is niet het einde, maar een tussenfase, een moment om even te wachten; hij is ‘louter pauze totdat alles / weer opnieuw begint’. Het klinkt als het bezweren van de dood. Als je maar gewoon zegt dat het zo is, wordt het misschien wel gewoon waar. Dit is magisch denken, met een bijbehorend magisch ritueel. In de gewone werkelijkheid dient de dood zich vanzelf wel een keer aan; dan sluit iemand voor altijd de ogen. Hier niet: hier kust op een dag de ene geliefde de ogen van de ander dicht. Het is een mooi, liefdevol, bijna vertederend gebaar: iemand dood kussen. En daarna treedt niet de dood in zoals wij die kennen, maar ‘louter pauze’, slaap, wachtfase, ‘totdat alles weer opnieuw begint’.

Het lijkt wel op het sprookje van Doornroosje, die honderd jaar in diepe slaap doorbracht en de hele wereld om haar heen ook, totdat een prins haar overwoekerde paleis wist binnen te dringen en haar wakker kuste, waarna alles en iedereen ontwaakte en weer doorging met wat hij honderd jaar geleden aan het doen was toen de grote slaap intrad. En, zo gaat dat dan, ze leefden nog lang en gelukkig.

Dit is geen dood die het einde van alles betekent, maar een nieuw begin. Het woord ‘stof’ kan opnieuw naar de Bijbel verwijzen, naar Genesis 3:19 bijvoorbeeld, in de oude Statenvertaling: ‘Want gij zijt stof, en gij zult tot stof wederkeren.’ Of Prediker 3:20: ‘[de mensen] zijn allen uit het stof, en zij keren allen weder tot het stof.’ Zo’n stofdood ziet Heytze niet voor zich, en ook niet voor zijn geliefde: ‘Jij en ik – geen stof, maar licht.’ En met dat licht zijn we weer terug bij het gegeven van de bioscoopzaal en het zaallicht uit de eerste regels, en de filmprojectie uit de titel.

==

Je kunt hier wel van een cyclisch gedicht spreken. In de vorm, maar natuurlijk vooral in de inhoud. Hier spreekt iemand het geloof uit dat met de dood alles weer opnieuw zal beginnen. Je zou er ook al bijna de cyclus van de Bijbel in kunnen teruglezen. In het begin klinkt het begin van Genesis, het eerste bijbelboek, mee en aan het eind het slot van het laatste bijbelboek, Openbaring: ‘En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde’ (Openb. 21:1), ‘Ziet, Ik maak alle dingen nieuw’ (Openb. 21:5).

Toen zich dat eenmaal in mijn achterhoofd had aangediend, duurde het niet lang voordat zich daar ook een lang niet meer gehoord lied meldde waarvan ik mij alleen de ene refreinregel herinner, die altijd vol overgave vooral door kinderen werd mee geblèrd: ‘Stil maar, wacht maar, alles wordt nieuw, de hemel en de aarde.’ Het is een lied waarvan ik nu pas, nu ik het heb nagezocht, weet dat het geschreven is door Michel van der Plas, dat het deel uitmaakt van de Zangbundel van Johannes de Heer (nummer 889), dat het geldt als een kinderlied en dat het inderdaad geïnspireerd is op Openbaring 21.

Voor wie wil, zitten er genoeg theologische kanten aan het gedicht van Heytze. Het zou gemakkelijk gekaapt kunnen worden voor een fijn opwekkingslied in tijden van nood en duisternis. Of zet er een droevige orgelmelodie onder en het zou zo maar door kunnen dringen tot de Uitvaart Top Tien, naast Ede Staal met ‘Het het nog nooit zo donker west of het wer altied wel weer licht’.

Het is een gedicht voor breed gebruik. Er staan geen moeilijke woorden in. De situatie is herkenbaar: een stel in de bioscoop. Er komen allerlei oerbeelden en oerbegrippen in voor: donker en licht, dood en leven, schepping en geboorte, slaap en droom, ogenblik en eeuwigheid. Het appelleert aan de Bijbel, sprookjes, oude Chinese filosofie, kerkliederen. Het bezweert de angst voor het donker, de eenzaamheid en de dood, maar het wordt nergens zwaarwichtig.

Ik lees het vooral als een liefdesgedicht, al is het in dat genre wel een wat merkwaardig geval. Ernstig en ingetogen en geruststellend, tot aan de laatste seconde: rustig maar, liefje, het is de dood maar die aan de deur klopt, wacht maar, straks wordt alles weer nieuw. Ook bij die strekking valt wel een bijbelplaats te vinden: ‘Want de liefde is sterk als de dood’ (Hooglied 8:6).

‘Projectie’ heeft alles van een klassiek gedicht. In de bundel Het ging over rozen (2002) staat er deze aantekening bij: ‘Het gedicht “Projectie” verscheen eerder in de dagkrant van het Nederlands Film Festival op 28 september 2002.’ Misschien moest Heytze snel iets schrijven voor het filmfestival en verzon hij toen maar iets over dat rare moment, tussen voorfilm en hoofdfilm, dat je zit te wachten in de zaal, in het donker, naast elkaar. Een gelegenheidsgedicht, elf regels maar, over een ogenblik – een ogenblik waarin zich even de hele eeuwigheid aandient.

==

==

##

ONDER DE HOERIGE WOL VAN DE STERREN

==

Onder de hoerige wol van de sterren

sappelt de eekhoorn eenzaam op een beukennoot.

En de boom, zijn huisje, morsdood.

En het bos, huis van zijn huisje, morsdood.

==

Verderop,

een dakloos lammetje knagend aan een wei.

En de wei, niemand woont er op de wei.

Mijn land, niemand ziet de weides van mijn land.

==

Verder,

vier kinderlokkers in een geblindeerde Mercedes.

Verduisterde wagens in een morsdode straat.

Een hoerige straat die louter eenzaam wil zijn.

==

Martijn Benders

==

==

##

Het is nacht en het is stil in het grote donkere bos. Er is alleen een eekhoorn, helemaal alleen onder de enorme nachthemel die zich boven hem uitstrekt. Hij bevindt zich ‘onder de hoerige wol van de sterren’. Zo heeft bij mijn weten nog niet eerder iemand de nachtelijke sterrenhemel beschreven. De lichtspikkels van al die sterren bij elkaar roepen het beeld op van wol: een wollen vacht, of misschien wel het spoor van vlokken wol die je soms in de struiken of in het prikkeldraad vastgehaakt ziet zitten als er een kudde schapen is gepasseerd. Dan zou er de Melkweg mee bedoeld kunnen zijn, dat spoor van witte melkspatten dat zich als een weggetje tegen de hemelweide aftekent.

‘Onder de wol’ is in het Nederlands ook de uitdrukking voor onder de dekens, in bed, met een bijbetekenis van rust en veiligheid en zekerheid. Wie onder de wol is gegaan, hoeft zich even geen zorgen te maken. De arme eekhoorn kan zich ’s nachts in zijn eentje in het grote donkere bos veilig toegedekt weten door de wollen deken van de sterren, maar tegelijk wordt die suggestie van bescherming weer weggenomen door de toevoeging van het merkwaardige bijvoeglijke naamwoord ‘hoerig’. Het lijkt op het eerste gezicht een verschrijving van ‘harig’, een woord dat op zijn plek zou zijn, want wol bestaat immers uit niets anders dan haar (van schapen). Maar er staat toch echt ‘hoerig’: dellerig, sletterig, snollerig. Met als bijbetekenis: seksueel opwindend, uitdagend, onrustig, gevaarlijk. Veilig zal de sterrenhemel dus niet zijn voor de eenzame eekhoorn – eerder bedreigend.

In de tweede regel staat nog zo’n mogelijke verschrijving. We zien dat de eekhoorn ‘sappelt’. Derde persoon enkelvoud, tegenwoordige tijd, van het werkwoord ‘sappelen’: met moeite, door hard te werken de kost verdienen, ploeteren. Dat sappelen past goed bij de sfeer van droevige verlatenheid die hier hangt. Maar tegelijk zal iedereen ‘sappelt’ hier, zeker in combinatie met het voorzetsel ‘op’, lezen als ‘sabbelt’. Derde persoon enkelvoud, tegenwoordige tijd, van het werkwoord ‘sabbelen’: likken aan en zuigen op iets. In dit geval: op een beukennoot.

Daar zit de eekhoorn dan, eenzaam, onder een bedreigende sterrenhemel, te kluiven op een nootje. Zou het nog beter kunnen worden voor hem? Daar ziet het niet naar uit. Hij woont, zoals alle eekhoorns, in een boom. Die boom is om zo te zeggen zijn huis. Of, om het nog wat aandoenlijker te maken: ‘zijn huisje’. Maar zijn lieve leuke huisje is ‘morsdood’. De dichter zegt maar meteen waar het op staat. En het bos waar zijn boom deel van uitmaakt, en dat als een huis om en over zijn eigen boomhuis heen staat, is ook morsdood.

En zo rijst er al meteen in de eerste strofe een weinig rooskleurig beeld op: eenzaamheid, duisternis, hoerigheid, en dood alom. Geen geborgenheid. Nergens gezelschap. Nietigheid. Een eekhoorn met zijn beukennootje alleen onder een uitgestrekte hemel. Als hij enig besef heeft, dan zal het het ontgoochelende besef zijn dat Lucebert aan de zinzoekende mens toeschreef, in deze beroemd geworden regel: ‘het besef / een broodkruimel te zijn op de rok van het universum.’

==

In de tweede strofe volgt het gedicht hetzelfde scenario. Opnieuw een weerloos dier, in dit geval een lammetje. Opnieuw een dier zonder huisje of ander onderkomen: het lammetje is ‘dakloos’. Opnieuw wat merkwaardig taalgebruik: na ‘sappelen op een beukennoot’ volgt hier ‘knagen aan een wei’. Je kunt aan van alles en nog wat knagen: aan een wortel, aan een tak, aan een grasspriet. Maar het is raar om te zeggen dat je aan een wei knaagt; daarvoor is een wei te groot. Los daarvan heeft ‘knagen’ dezelfde ongelukkig-nerveuzige bijbetekenis als ‘sappelen’.

Ook in de opbouw lijken de twee strofen heel erg op elkaar. Het schema is: stellende trap, vergrotende trap, overtreffende trap. Eenzaam, eenzamer, eenzaamst. In de eerste twee regels wordt een treurige situatie beschreven; in de derde regel wordt de treurigheid nog vergroot; in de vierde regel volgt het toppunt van treurigheid. Zo ook hier. Het arme lammetje staat er alleen voor, zonder dakje boven zijn hoofd. Dan blijkt er ook nog eens niemand anders op zijn weide te wonen. En tot overmaat van ramp blijken de weiden nooit door wie dan ook gezien te worden.

Zoveel opgestapelde ellende bij elkaar roept vanzelf ook de lachlust op – zo werkt dat nu eenmaal. Ik denk dan aan deze regel van Hans Faverey: ‘Met een zwaar geblinddoekte mol / de mist in.’ Zoveel tegenslag bij elkaar (een blinde mol, een blinddoek, een zwáre blinddoek, de mist) – dat is geen lastige situatie meer, dat is het leuke antwoord op de raadselvraag ‘Wat is het toppunt van slechtziendheid?’ Zo roepen ook de desolate beelden van Benders bij alle droevigheid vanzelf een grimlach op. En dat maakt het moeilijk om er helemaal in op te gaan. Er klinkt ook iets kinderlijks en kitscherigs in mee: eekhoorntje, nootje, huisje, lammetje in de wei. Kunnen we de treurigheid van het tafereel wel helemaal serieus nemen?

In de achtste regel klinkt opeens een stem: ‘Mijn land, niemand ziet de weides van mijn land.’ Wie is hier aan het woord? Het dakloze lammetje zelf? De dichter Benders (1971) die vanuit de coulissen naar voren treedt en hier namens zichzelf een klacht over zijn land uitspreekt? Of is dit, zoals ik geneigd ben te denken, de boven of achter de tekst aanwezige, maar verder onzichtbare dichtende instantie die even een andere toon aanslaat: de hoge toon van een bijbelse klaagprofeet, met de bijbehorende grootse aanhef, de bezwerende herhaling en de licht archaïserende afwijking van de gebruikelijke taal (‘weides’ in plaats van ‘weiden’), zoals je die in de Statenvertaling ook vaak aantreft.

==

Er zit een absurdistische kant aan dit gedicht, met die rare woorden en die verschillende stemmen. Je kunt erom grinniken. Maar toch – hier spreekt iemand via de omweg van het absurde misschien ook wel zijn grootste angst uit: de angst voor een geheel vereenzaamde, lege, zinloze wereld. De eekhoorn en het lammetje krijgen in de derde strofe tamelijk verrassend gezelschap van ‘vier kinderlokkers in een geblindeerde Mercedes’. Dat hakt er nogal in, na de landelijke setting van de eerste twee strofen. Opeens is daar een auto, en opeens is daar een nieuw element: een verlangen naar seks, verboden seks nog wel. Die auto van die kinderlokkers is natuurlijk niet voor niets geblindeerd.

Hoe gaat dit aflopen? We komen er snel genoeg achter: even treurig als in de eerste twee strofen. Er zijn nog wel meer auto’s in de straat, maar die zijn allemaal verduisterd. Er is niets te zien. Misschien zitten daar ook wel kinderlokkers in. Ook buiten de auto’s valt er niets te halen voor het kinderlokkerkwartet. De straat is ‘een morsdode straat’, het is er letterlijk uitgestorven. De straat mag dan misschien wel een ‘hoerige’ indruk wekken, en daarom interessant terrein voor de kinderlokkers in hun auto, maar de straat zelf wil alleen maar eenzaam zijn – dus daar zal nooit een kind verschijnen.

En zo eindigt ook de derde strofe van dit gedicht in mineur. Het is misschien niet zijn bedoeling geweest, maar de dichter slaagt er aan het eind zowaar in om ons medeleven op te wekken met die arme eenzame in hun eigen Mercedes opgesloten kinderlokkers: ach, ze zullen nooit aan hun gerief komen.

==

In de slotregels vinden we woorden die ook al in de beginregels voorkwamen: ‘morsdood’, ‘eenzaam’, ‘hoerig’. Je zou met een duur woord wel van een cyclische opbouw kunnen spreken. Of, minder duur: het is er in de loop van deze twaalf regels niet veel beter op geworden. Wij leven in een hoerig universum: onder de hoerige Melkweg bevindt zich een hoerige straat, en voor de rest is het een uitgestorven bedoening, op een paar zielige eenlingen na: eekhoorn, lammetje, kinderlokkers. Ziehier het portret dat Martijn Benders van de wereld geeft. Het is te lezen als de klacht van de verdwaalde mens, helemaal alleen onder het enorme uitspansel. Het is het huilen van een eenzame wolf midden in de nacht, midden in een donker bos – zonder Roodkapjes.

Er is wel eens iemand geweest die zich afvroeg of iets dat niet waargenomen wordt eigenlijk wel bestaat. George Berkeley (1685–1753), bisschop en filosoof, bekend van ‘esse est percipi’: zijn is waargenomen worden. Van hem is deze vraag: ‘Als in een verlaten bos een boom omvalt, en niemand hoort het, heeft de boom dan wel geluid gemaakt?’ In dit gedicht is er alleen een onpersoonlijke instantie die het gesappel van de eekhoorn, het geknaag van het lammetje en het zwijgende loeren van de kinderlokkers waarneemt. Verder is er niemand. Dat roept Berkeley-achtige vragen op. Hoe erg is het lijden dat niemand kan zien? Kan eenzaamheid wel bestaan als er geen andere mensen zijn? En, ook niet eenvoudig om te beantwoorden: hoe gevaarlijk zijn kinderlokkers eigenlijk als er geen kinderen zijn?

==

==

##

ALLES IS WAT HET LIJKT

==

Flatgebouwen met verlichte ramen als krokettenluikjes waarachter

een veel te vluchtig bestaan zich in een vorm laat passen, gewillig

vlees dat ook wacht tot er iemand voorbijkomt. Een zwerm vogels trekt

als een sleepnet over de gravelkleurige avond, alles schoongemaakt

wat mensen in de lucht laten hangen zoals jij vandaag aan mij vroeg

of de oerknal in onze trommelvliezen ligt verborgen net als

discotheken zich nog dagenlang in je kunnen nestelen, de pasjes

vreemd in de kuiten tintelen als ze na het trampolinespringen weer

vaste grond voelen, dat je nog altijd een zwart gat met je meedraagt.

Toen ik zweeg zagen we de vogels voorbijkomen, werden er lijnen

om onze woorden getrokken, speelden we ineens een dubbelspel

terwijl we als enkelvoud waren begonnen. Er klonk piano uit je

vingertoppen net zo lang tot ik er Chopin in hoorde omdat ik je dat

talent toewenste en alle muizenissen uitgestald om ons heen met

blokjes Goudse kaas waarvan we de korst bewaren om te onthouden

van hoe ver we zijn gekomen, mijmeringen die dichtslaan als je ze wil

aanraken, geven ons het idee dat we buiten de flat geen kans hebben

om stuk te gaan op klemlopen, hoor ik nog steeds de auto en het kraken

als een kroket onder de vuist kapotgeslagen. Het was nacht en het

ontwijken hadden we uitgezet, we dachten aan onze kamer waar we

weten wat we betekenen voor de huisraad, de huisraad voor ons

betekent dat er een inhoud is die om inhoud vraagt, alles uit lagen

bestaat. Er was een vogel uit zijn zwerm gevallen en er keerde een stilte

in zoals sommige wetenschappers de oerknal omschrijven, enkel wat ruis

van de motor in een ruimte die wij onderweg noemen, het slikken in de

keel een vorm van sporen uitwissen, schrik onder de borst te houden

het zwarte gat als een uitdijend heelal in een mensenlijf door al die

opgekropte duisternis, jij beweert nog altijd dat het een oneffenheid
in het

wegdek was zoals je vingers een gezicht kunnen strelen, even opgelicht

worden bij een puistje, een moedervlek, aardverschuivingen.

==

Marieke Rijneveld

==

==

==

##

Als ik het niet goed meer weet, ga ik tellen. Dat geeft houvast en structuur, ook al is het dan soms maar een denkbeeldige structuur. Ik las de gedichten van Marieke Rijneveld (1991), en ik wist niet goed wat ik ermee aan moest. En er viel ook niet veel te tellen. Rijneveld schrijft lange gedichten met lange regels, zonder veel dichterlijke vormgeving: niet of nauwelijks strofen, geen eindrijm, geen metrum, geen duidelijk begin of einde. Ik zag veel woorden dicht op elkaar en veel beelden. Lange lappen tekst met veel indrukken en associaties, zo te zien in een roes achter elkaar neergeschreven. Geen persoonlijke mededelingen, geen ik-lyriek, geen dagboekbladen. Ook geen brieven of verhalen met een kop en een staart. Maar ook geen droomverslagen. Wat dan wel? En wat begreep ik er eigenlijk van?