Norman Maclean

Er stroomt een rivier doorheen

Vertaald door Dirk-Jan Arensman

Met een nawoord van Paolo Cognetti

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: A River Runs Through It and Other Stories (University of Chicago Press, 1976)

==

© Copyright 2019 Vertaling: DIRK-JAN ARENSMAN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 2014, 2019 Nawoord: PAOLO COGNETTI; afkomstig uit A pesca nelle pozze più profonde, MINIMUM FAX, 2014, gepubliceerd in samenwerking met MALATESTA LIT. AG. MILANO.

© Copyright 2019 Vertaling nawoord: PATTY KRONE en YOND BOEKE

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9242 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Voor Jean en John

aan wie ik al lang verhalen vertel

Er stroomt een rivier doorheen

==

##

In ons gezin bestond er geen duidelijke scheidslijn tussen religie en vliegvissen. We woonden in het westen van Montana, op een plek waar meerdere uitstekende forelrivieren samenkwamen, en onze vader was een presbyteriaanse dominee en vliegvisser die zijn eigen kunstvliegen bond* en dat anderen leerde. Hij vertelde dat de discipelen van Christus vissers waren en liet ons ervan uitgaan dat alle topvissers op het Meer van Galilea vlíégvissers waren en dat Johannes, de oogappel, met de droge vlieg viste.* En dat deden mijn broer en ik dus ook.

Goed, één dag in de week stond geheel in het teken van religie, dat is waar. Op zondagochtend gingen mijn broer Paul en ik naar zondagsschool, daarna naar de ‘ochtenddienst’ om onze vader te horen preken, ’s avonds naar Christian Endeavor,* en na afloop daarvan weer naar de ‘avonddienst’ om mijn vader nog een preek te horen houden. Daartussendoor moesten we op zondagmiddag een uur studeren op de Westminster kleine catechismus en daar passages uit opzeggen, voor we samen met mijn vader konden gaan wandelen in de heuvels, waar hij zich tussen de kerkdiensten ontspande. Maar hij vroeg ons nooit meer dan de eerste vraag in de catechismus: ‘Wat is het voornaamste doel van het leven van de mens?’ En we gaven samen antwoord, zodat een van ons door kon gaan als de ander het even niet meer wist: ‘Het voornaamste en hoogste doel van het leven van de mens is de verheerlijking van God, en het zich in Hem ten volle en eeuwig verheugen.’ Dat leek hem altijd tevreden te stellen, wat zo’n prachtig antwoord ook betaamt, en daar kwam bij dat hij popelde om de heuvels in te gaan, waar hij zijn ziel kon verkwikken en met overvloed gevuld kon raken voor de avondpreek. Zijn voornaamste manier om zich weer op te laden was aan ons voordragen uit de preek die eraan zat te komen, hier en daar aangevuld met een selectie van de meest geslaagde passages uit zijn preek van die ochtend.

Niettemin kregen Paul en ik in een doorsneeweek in onze kindertijd waarschijnlijk evenveel uren les in vliegvissen als in andere spirituele zaken.

Toen mijn broer en ik eenmaal goede vissers waren, realiseerden we ons dat onze vader geen geweldige vliegwerper was, maar hij was wel trefzeker en stijlvol, en hij droeg een handschoen om zijn werphand. Als hij zich opmaakte voor een les, zei hij onder het dichtknopen van die handschoen altijd: ‘Het is een kunst die in vierkwartsmaat wordt uitgevoerd tussen tien en twee uur.’

Als Schot en als presbyteriaan geloofde mijn vader dat de mens er van nature een zooitje van maakte en dat hij uit een oorspronkelijke staat van genade was gevallen. Op de een of andere manier ontwikkelde ik al vroeg het idee dat hij dat gedaan had door uit een boom te vallen. Wat mijn vader betreft, ik ben er nooit achter gekomen of hij geloofde dat God een wiskundige was, maar hij geloofde beslist dat God kon tellen en dat we alleen kracht en schoonheid konden herwinnen door in Gods ritme te leven. In tegenstelling tot veel presbyterianen gebruikte hij vaak het woord ‘prachtig’.

Als hij zijn handschoen eenmaal had dichtgeknoopt, hield hij zijn hengel recht voor zich uit, waar die op zijn hartslag meetrilde. Hoewel de hengel ruim tweeënhalve meter lang was, woog hij maar honderdzevenentwintigeneenhalve gram. Hij was gemaakt van splitbamboe uit de verre Baai van Tonkin, omwikkeld met rood en blauw zijdedraad, en die windsels waren zorgvuldig over de frêle hengel verdeeld, zodat die stevig was, maar niet zo stijf dat hij niet kon trillen.

Het diende altijd een hengel te worden genoemd. Als iemand het een visstok noemde, dan keek mijn vader diegene aan zoals een sergeant bij de Amerikaanse mariniers een rekruut zou aankijken die zojuist een geweer een pistool had genoemd.

Mijn broer en ik hadden liever leren vissen door eropuit te trekken en gewoon af en toe wat te vangen, en alle moeilijke of technische voorbereidingen die afbreuk zouden doen aan het plezier in zijn geheel over te slaan. Maar we maakten niet bij wijze van pleziertje kennis met de kunst van onze vader. Als onze vader zijn zin had gekregen, zou niemand die niet kon vissen een vis de schande aan mogen doen hem te vangen. Dus ook jij zult de kunst op z’n mariniers en presbyteriaans moeten benaderen. En als je nog nooit eerder een vlieghengel in je handen hebt gehad, zul je er snel genoeg achter komen dat het zowel feitelijk als theologisch waar is dat de mens er van nature een verduiveld zooitje van maakt. Dat ding van honderdzevenentwintigeneenhalve gram in zijden windsels dat meetrilt met de onderhuidse bewegingen van het vlees wordt een hersenloze stok die al het simpele dat ervan wordt verlangd weigert te doen. Het enige wat een hengel hoeft te doen, is de lijn, de onderlijn en de vlieg van het water tillen, er een flinke ruk aan geven en ze vervolgens naar voren laten schieten, zodat ze zonder een plons in het water landen in de volgende volgorde: eerst de vlieg, dan de doorzichtige onderlijn en dan de lijn – anders zal de vis zien dat de vlieg nep is, en is hij weg. Nu zijn er natuurlijk speciale worpen waarvan iedereen kan voorspellen dat ze lastig zullen zijn, en die artisticiteit vereisen – worpen waarbij de visser de lijn niet over zijn hoofd kan laten scheren, omdat er achter hem kliffen of bomen staan, zijwaartse worpen om de vlieg onder overhangende wilgen door te krijgen, en zo verder. Maar wat is er nou zo bijzonder aan een rechte worp, een hengel met een lijn eraan oppakken en die lijn gewoon over het water werpen?

Nou, tot de mens van zijn zonden wordt verlost, zal hij een vlieghengel altijd te ver naar achteren brengen, zoals de mens ook van nature altijd een te grote achterzwaai met een bijl of een golfclub zal maken en zo ergens in de lucht al zijn kracht zal verspelen; alleen is het met een hengel nog erger, omdat de vlieg vaak zover naar achteren zwiept dat hij in een struik of achter een rots blijft haken. Wanneer mijn vader zei dat het een kunst was die bij twee uur ophield, voegde hij daar vaak aan toe, ‘dichter bij twaalf dan bij twee uur’, wat inhield dat de hengel maar iets verder dan recht boven het hoofd naar achteren moet worden gehaald (waarbij recht boven het hoofd twaalf uur is).

Vervolgens, omdat de mens van nature geneigd is te proberen macht te verkrijgen zonder gratie te herwinnen, laat hij de lijn als een zweep fluitend heen en weer zwiepen, en soms breekt de vlieg zelfs van de onderlijn af. De kracht die die kleine vlieg over de rivier had moeten laten scheren, wordt op de een of andere manier omgebogen, bouwt een vogelnestje van vislijn en onderlijn, en vervolgens valt de vlieg een meter of drie voor de visser uit de lucht, recht het water in. Maar als hij zich de retourvlucht van lijn, doorzichtige onderlijn en vlieg voorstelt vanaf het moment dat ze het water verlaten tot hun terugkeer, dan wordt het makkelijker om ze te werpen. Van nature komen ze van het water met de zware lijn als eerste en voorop, en de lichte onderlijn en de vlieg erachteraan. Maar als ze boven je hoofd zweven, moeten ze even de tijd krijgen, zodat de onderlijn en de vlieg de veel zwaardere lijn kunnen inhalen, die nu in een ruime S-vorm al weer naar voren schiet. Zo niet, dan zal de lijn, wanneer die aan zijn terugtocht begint, tegen de onderlijn en vlieg botsen die nog op weg naar boven en naar achteren zijn, met het eerdergenoemde vogelnestje tot gevolg, dat drie meter voor de visser in het water plonst.

Maar bijna op hetzelfde moment dat de voorwaartse beweging van lijn, onderlijn en vlieg is hersteld, moet die weer worden omgedraaid, omdat de vlieg en de onderlijn zich vóór de lijn moeten bevinden op het moment dat ze op het water neerkomen. Als de vis een bijzonder zichtbare lijn ziet, dan zal de visser een wegschietende zwarte pijl zien, en kan hij er net zo goed mee ophouden en naar de volgende stek vertrekken. Als lijn, onderlijn en vlieg dus hoog boven zijn hoofd zijn, bij de eerste voorwaartse beweging (op ongeveer tien uur) controleert de visser de plaatsbepaling dus nog eens extra.

Die vierkwartsmaat heeft uiteraard een functie. Bij de eerste tel komen lijn, onderlijn en vlieg van het water; bij de tweede tel zweven ze schijnbaar loodrecht in de lucht; de derde tel was mijn vaders manier om te zeggen dat als ze de uiterste curve hebben bereikt, onderlijn en vlieg even de tijd moeten krijgen om achter de lijn te komen terwijl die naar voren schiet; de vierde tel betekent dat je kracht moet zetten en de lijn met een felle ruk tegen de hengel moet laten klappen tot je bij tien uur bent – dan doe je een test door de vlieg en de onderlijn vóór de lijn te laten komen, en vervolgens landen ze gedrieën zacht en perfect op het water. Kracht komt niet voort uit overal kracht in stoppen, maar uit weten waar je die moet aanwenden. ‘Goed onthouden,’ zoals mijn vader maar bleef zeggen, ‘het is een kunst die in vierkwartsmaat wordt uitgevoerd tussen tien en twee uur.’

Mijn vader wist bepaalde zaken met betrekking tot het universum heel zeker. Wat hem betreft kwamen alle goede dingen – zowel forel als eeuwige verlossing – voort uit genade, kwam genade voort uit kunst en komt kunst niet vanzelf.

Dus hebben mijn broer en ik op zijn presbyteriaans leren werpen, op de maat van een metronoom. Het was de metronoom van mijn moeder, die vader van zijn plek boven op de piano had gepakt. Ze tuurde af en toe van de veranda aan de voorkant van de blokhut naar beneden, naar het dok, en vroeg zich dan zenuwachtig af of haar metronoom zo nodig zou blijven drijven. Als ze zo overstuur raakte dat ze over de steiger aan kwam stampen om hem weer op te eisen, dan klapte mijn vader de maat in zijn tot kommetjes gevormde handen.

Uiteindelijk liet hij ons kennismaken met literatuur over het onderwerp. Hij probeerde altijd iets stijlvols te zeggen wanneer hij de handschoen aan zijn werphand dichtknoopte. ‘Izaak Walton,’ zei hij toen mijn broer een jaar of dertien, veertien was, ‘is geen respectabele schrijver. Hij was episcopaal en hij viste met levend aas.’ Hoewel Paul drie jaar jonger was dan ik, was hij me al ver voorbijgestreefd in alles dat met vissen te maken had, en hij was degene die als eerste een exemplaar van The Compleat Angler tegenkwam en bij mij verslag uitbracht: ‘Die klootzak weet niet eens hoe je complete spelt. En daarbij, er staan liedjes in om voor melkmeiden te zingen.’ Ik leende zijn exemplaar, en meldde me weer bij hem: ‘Sommige van die liedjes zijn best leuk.’ Hij zei: ‘Wie heeft er nou ooit een melkmeid op de Big Blackfoot River gezien?’

‘Ik zou,’ zei hij, ‘graag eens een dagje met hem op de Big Blackfoot gaan vissen – en dan een wedje leggen.’

De jongen was heel boos, en ik heb er nooit een moment aan getwijfeld dat de jongen het geld van de episcopaal in zijn zak zou hebben gestoken.

Als je nog jong bent – en misschien wel je hele leven – geeft het feit dat je drie jaar ouder bent dan je broer je vaak het gevoel dat hij een jongen is. Maar ik wist toen al dat hij een meester met de hengel ging worden. Hij had die extra’s, naast een uitstekende leerschool: genie, geluk en zelfvertrouwen in overvloed. Zelfs op die leeftijd sloot hij graag weddenschappen af dat hij zou winnen van wie het ook maar met vissen tegen hem wilde opnemen; van mij, zijn oudere broer, incluis. Het was grappig en soms ook niet zo grappig om te zien dat een jongen altijd maar op zichzelf wilde wedden, en dan bijna zeker zou winnen. Hoewel ik drie jaar ouder was, vond ik mezelf nog niet oud genoeg om weddenschappen af te sluiten. Wedden, nam ik aan, was iets voor mannen die strohoeden achter op hun hoofd droegen. Dus raakte ik in de war en geneerde ik me de eerste paar keer dat hij me vroeg of ik niet ‘een klein wedje wilde leggen om het wat interessanter te maken’. De derde keer dat hij het me vroeg, moet ik kwaad zijn geworden, want daarna heeft hij het nooit meer met me over geld gehad, zelfs niet toen hij eigenlijk een paar dollar van me wilde lenen omdat hij zwaar in de geldproblemen zat.

We moesten heel voorzichtig met elkaar omgaan. Ik zag hem vaak als een jongen, maar ik mocht hem nooit zo behandelen. Hij was nooit ‘mijn kleine broertje’, hij was een meester in een kunstvorm. Hij wilde geen advies, geld of hulp van een grote broer, en uiteindelijk kon ik hem ook niet helpen.

Aangezien een van de eerste dingen die broers uit proberen te vinden is in welk opzicht ze van elkaar verschillen, is een van de dingen die ik me het langst van Paul herinner dat gedoe dat hij van wedden hield. Hij ging vaak naar braderieën en jaarmarkten, en deed daar dan alsof hij net als de grote mannen op de paarden wedde, behalve dan dat ze bij geen enkel wedhokje zijn weddenschappen wilden aannemen, omdat zijn inzet te laag en hij te jong was. Als zijn weddenschappen geweigerd werden, zei hij altijd, net als tegen Izaak Walton en ieder ander die hij als rivaal zag: ‘Ik zou weleens een dagje met die klootzak de Blackfoot op willen, en dan een wedje leggen.’

Tegen de tijd dat hij begin twintig was, pokerde hij om hoge bedragen.

Omstandigheden droegen er ook toe bij dat onze onderlinge verschillen groter werden. Door de oproep van dienstplichtigen voor de Eerste Wereldoorlog ontstond er een acuut tekort aan mannen, dus begon ik op mijn vijftiende voor de United States Forest Service te werken en ik werkte vele jaren ofwel bij de Forest Service ofwel in houthakkerskampen. Ik hield van de bossen en ik hield van werken, maar een flink aantal zomers kwam ik weinig aan vissen toe. Paul was te jong om de hele dag met een bijl te zwaaien of aan een zaag te trekken, en daarbij had hij al vroeg besloten dat hij twee voorname doelen in zijn leven had: vissen en niet werken, of in elk geval niet toestaan dat werk het vissen in de weg zou staan. Als tiener regelde hij daarom een baantje als badmeester in het gemeentelijke zwembad, zodat hij vroeg in de avond kon gaan vissen, overdag meisjes in badpak kon bekijken en later op de avond met ze uit kon gaan.

Toen het op een beroepskeuze aankwam, werd hij verslaggever. Bij een krant in Montana. Daarmee kwam hij dus al vroeg in de buurt van het verwezenlijken van zijn levensdoelen, die in zijn optiek niet in tegenspraak waren met het antwoord op de eerste vraag in De Westminster catechismus.

Onze onderlinge verschillen hadden ongetwijfeld niet zo groot geleken als we niet uit zo’n hecht gezin waren gekomen. Op een van de muren van onze zondagsschool stonden de woorden ‘God is Liefde’. Wij namen altijd aan dat die drie woorden rechtstreeks aan ons vieren in ons gezin waren gericht en geen enkele betrekking hadden op de wereld daarbuiten, die, zo ontdekten mijn broer en ik algauw, wemelde van de schoften, waarbij het aantal daarvan in hoog tempo toeneemt naarmate je verder van Missoula, Montana af bent.

We hadden ook de overtuiging gemeen dat we stoer waren. Die overtuiging werd sterker naarmate we ouder werden, in elk geval tot we een flink eind in de twintig waren; waarschijnlijk langer en mogelijk zelfs veel langer. Maar onze verschillen kwamen zelfs in onze stoerheid tot uitdrukking. Ik was stoer doordat ik het product van stoere instellingen was – de United States Forest Service en de houthakkerskampen. Paul was stoer omdat hij vond dat hij stoerder was dan welke instelling ook. Mijn moeder keek ochtend na ochtend ontsteld toe hoe de Schotse dominee zijn kleine kind probeerde te dwingen havermoutpap te eten. Mijn vader was ook ontsteld – eerst omdat een vrucht van zijn lendenen weigerde het haver van de Heer te eten, en naarmate de dagen vorderden ook omdat zijn wee child taaier bleek dan hij. Terwijl de dominee raasde en tierde, boog het kind zijn hoofd boven het eten en vouwde hij zijn handen, alsof zijn vader ervoor aan het bidden was. Het kind gaf maar op één manier blijk van zijn eigen enorme woede: zijn lippen zwollen op. Hoe verhitter mijn vader raakte, des te kouder de pap werd, tot mijn vader uiteindelijk opgebrand raakte.

Elk van ons dacht dus niet alleen dat hij stoer was, hij wist ook dat de ander hetzelfde van zichzelf vond. Paul wist dat ik al voorman was geweest van ploegen die bosbranden bestreden en dat als hij onder mij werkte en op het werk dronk, zoals hij als verslaggever deed, dat ik dan tegen hem zou zeggen dat hij terug naar het kamp kon gaan, zijn prikkaart kon pakken en door mocht blijven lopen. En ik wist dat er ongeveer evenveel kans op was dat hij branden zou gaan blussen als dat hij zijn havermoutpap op zou eten.

We hadden een belangrijke theorie over straatvechten gemeen: als het ernaar uitziet dat er een knokpartij aan zit te komen, zorg dan dat jij de eerste klap uitdeelt. We meenden allebei dat de meeste klootzakken niet zo stoer zijn als hun praatjes – zelfs klootzakken die niet alleen stoere praatjes hebben, maar er ook stoer uitzien niet. Als ze plotseling een paar tanden los voelen zitten, wrijven ze meestal over hun mond, kijken naar het bloed op hun handen en bieden aan een rondje voor de hele zaak te geven. ‘Maar,’ zoals mijn broer altijd zei, ‘zelfs als ze dan nog steeds zin hebben om te knokken, dan sta je in elk geval één flinke klap voor als het gevecht begint.’

Er is maar één probleem met die theorie: hij klopt alleen statistisch gezien. Zo af en toe kom je een gast tegen die net zo graag vecht als jij én er beter in is. Als je die aan het begin een paar losse tanden bezorgt, kan het zijn dat hij je dood probeert te slaan.

Het was waarschijnlijk onvermijdelijk dat mijn broer en ik één keer stevig met elkaar op de vuist zouden gaan, wat ook meteen de laatste keer zou zijn. Toen het zover was, was het dankzij onze theorieën over straatvechten net ‘Het Strijdlied van de Republiek’: afschuwelijk en zo voorbij. Delen ervan heb ik niet eens zien gebeuren. Ik heb niet gezien dat onze moeder tussen ons in kwam staan om ons op te laten houden. Ze was klein en droeg een bril, maar zelfs als ze die op had, zag ze niet al te best. Ze had nog nooit een vechtpartij gezien en had er geen notie van hoe erg je toegetakeld kunt raken als je je erin mengt. Schijnbaar ging ze gewoon tussen haar zoons in staan. Het eerste wat ik van haar zag, was de grijze bovenkant van haar hoofd, het haar opgestoken in een knot met een grote kam erin; maar wat het meeste in het oog sprong, was dat haar hoofd zo dicht bij Paul was dat ik hem geen goeie rotklap kon geven. Toen zag ik haar niet meer.

Het gevecht leek plotseling stil te vallen. Ze lag tussen ons in op de grond. Toen begonnen we allebei woedend te huilen en te vechten, waarbij we allebei schreeuwden: ‘Vuile klootzak, je hebt mijn moeder omver gekegeld.’

Ze kwam overeind en stommelde, blind zonder haar bril, almaar tussen ons heen en weer, terwijl ze zonder te herkennen tegen wie van ons tweeën ze het had zei: ‘Nee, dat heb je niet gedaan. Ik gleed gewoon uit.’

Dus dat was de enige keer dat we ooit hebben gevochten.

Misschien hebben we ons altijd wel afgevraagd wie van ons stoerder was, maar als vragen uit je jongenstijd op een bepaald moment niet zijn beantwoord, dan mogen ze nooit meer gesteld worden. Dus gingen we elkaar weer hoffelijk behandelen, zoals de tekst op die muur al suggereerde. We hadden het gevoel dat de bossen en rivieren ons ook hoffelijk behandelden, wanneer we er samen langs liepen.

We visten niet vaak meer samen, dat is waar. We waren nu allebei begin dertig, en ‘nu’ is vanaf nu de zomer van 1937. Mijn vader was met pensioen, hij en mijn moeder woonden in Missoula, onze geboortestad, en Paul was journalist in Helena, de hoofdstad van de staat. Ik was ‘’m gesmeerd en getrouwd’, om mijn broers beschrijving van deze gebeurtenis in mijn leven maar eens te gebruiken. Op dat moment woonde ik bij de familie van mijn vrouw in het dorpje Wolf Creek, maar aangezien Wolf Creek nog geen vijfenzestig kilometer van Helena vandaan lag, zagen we elkaar nog geregeld, wat uiteraard inhield dat we zo nu en dan gingen vissen. Sterker, ik was nu naar Helena gekomen om hem iets te vragen in verband met vissen.

Feit is ook dat ik dat op verzoek van mijn schoonmoeder deed. Ik was er niet blij mee, maar ik wist tamelijk zeker dat mijn broer uiteindelijk ja zou zeggen. Hij had nog nooit botweg nee tegen me gezegd, en hij was dol op mijn schoonmoeder en op mijn vrouw, wie die tekst op de muur wat hem betreft ook aanging, hoewel hij nooit heeft kunnen begrijpen ‘wat me bezielde’, dat trouwen ooit in mijn hoofd was opgekomen.

Ik liep hem tegen het lijf voor de Montana Club, die naar verluidt door rijke goudzoekers is gebouwd op de plek waar in Last Chance Gulch goud was ontdekt. Hoewel het pas tien uur ’s ochtends was, had ik zo’n vermoeden dat hij op het punt stond een borrel te gaan halen. Ik moest hem eerst een nieuwtje vertellen, voor ik de vraag kon stellen.

Nadat ik hem het nieuwtje had verteld, zei mijn broer: ‘Hij is ongeveer net zo welkom als een druiper.’

Ik zei tegen mijn broer: ‘Ho ho, het is wel mijn zwager.’

Mijn broer zei: ‘Ik ga niet met hem vissen. Hij komt van de Westkust en hij vist met wormen.’

Ik zei: ‘Schei uit. Je weet best dat hij is geboren en getogen in Montana. Hij werkt alleen aan de Westkust. En nu komt hij hier terug om vakantie te houden en schrijft hij aan zijn moeder dat hij met ons wil vissen. Vooral met jou.’

Mijn broer zei: ‘Praktisch iedereen aan de Westkust is in de Rocky Mountains geboren, waar ze zijn mislukt als vliegvissers dus toen zijn ze maar naar de Westkust getrokken en advocaat, registeraccountant, directeur van een vliegtuigmaatschappij, gokker of Mormoons missionaris geworden.’

Ik wist niet zeker of hij op het punt stond een borrel te gaan halen, maar hij had er wel al eentje op.

We stonden elkaar aan te kijken. De gang van zaken beviel ons niks, maar we keken wel uit dat we het niet al te zeer oneens werden. Eigenlijk verschilden we niet zo veel, als het om mijn zwager ging. In sommige opzichten mocht ik hem nog minder dan Paul, en het is geen pretje om het gezicht van je vrouw te zien op iemand die je niet mag.

‘En daar komt bij,’ zei mijn broer, ‘dat hij vist met levend aas. Al die jongens uit Montana aan de Westkust zitten ’s avonds in de kroeg tegen elkaar te liegen over hun kindertijd, toen ze jagers, stropers en vliegvissers waren. Maar als ze thuiskomen, hebben ze hun moeder op de veranda nog geen kus gegeven, of ze zijn in de achtertuin met een Hills Bros-koffieblik naar wormen aan het graven.’

Mijn broer en zijn hoofdredacteur schreven het grootste deel van de krant van Helena vol. De hoofdredacteur was een van de laatste kleinstedelijke hoofdredacteuren uit de klassieke school van de persoonlijke scheldtirade. Hij begon ’s morgens vroeg te drinken, zodat hij in de loop van de dag met niemand medelijden zou krijgen, en hij en mijn broer bewonderden elkaar enorm. De rest van de stad was bang voor hen, vooral omdat ze goed schreven, en in een vijandige wereld hadden ze het allebei nodig dat er door hun familie van hen werd gehouden, en dat werd er ook.

Ik merkte inmiddels wel dat ik mijn broer ervan afhield een borrel te gaan halen, en, ja hoor, hij zei: ‘Laten we naar binnen gaan en er eentje nemen.’

Ik maakte de fout te klinken alsof ik niet openlijk kritiek op zijn normen en waarden durfde te leveren. Ik zei: ‘Het spijt me, Paul, maar voor mij is het een beetje te vroeg om al te gaan drinken.’

Nu ik gauw iets anders moest zeggen, maakte ik het er niet beter op, althans niet in mijn eigen ogen, door daaraan toe te voegen: ‘Florence wilde graag dat ik het je vroeg.’

Ik vond het vreselijk om de schuld op mijn schoonmoeder te schuiven. Een van de redenen dat Paul en ik van haar hielden was dat ze op onze vader leek. Ze waren allebei van Schotse afkomst, met families die hier via Canada naartoe waren gekomen, ze hadden allebei blauwe ogen en rossig haar dat in hun jeugd vlammend rood was geweest, en ze spraken ‘about’ allebei uit zoals de Canadezen dat doen, die het, als ze dichters waren, lieten rijmen op ‘snoet’.

Maar ik kon er niet al te zeer mee zitten, want zij was echt degene die me ertoe had aangezet het hem te vragen, en ze had me in verwarring gebracht door een zekere mate van waarheid aan haar vleierij toe te voegen. ‘Hoewel ik niets van vissen weet,’ had ze gezegd, ‘weet ik wel dat Paul de beste visser van deze en elke andere streek is.’ Dat was een ingewikkeld statement. Ze wist hoe ze vis schoon moest maken wanneer de mannen dat waren vergeten, ze wist hoe ze ze klaar moest maken en, wat het belangrijkst was, ze wist dat ze altijd in het mandje van de visser moest turen en dan ‘Nou, nou!’ moest roepen, dus wist ze alles wat welke vrouw uit haar tijd dan ook van vissen wist, hoewel het ook waar is dat ze helemaal niets van vissen wist.

‘Ik zou het een heel fijn idee vinden, Neal samen met hem en jou,’ besloot ze, waarbij ze ongetwijfeld hoopte dat we een nog gunstiger invloed op zijn normen en waarden dan op zijn werptechniek zouden hebben. In ons stadje stonden Paul en ik bekend als ‘de jongens van die predikant’, en de meeste moeders stelden ons niet ten voorbeeld voor hun kinderen, maar voor deze Schotse vrouw waren we ‘de zoons van de dominee’. En als vliegvissers zouden we trouwens toch de hele dag tot ons middel in het koude water staan, waar immoreel gedrag geconfronteerd wordt met een paar reële maar, zo bleek later, niet onoverkomelijke obstakels.

‘Arme jongen,’ zei ze, waarbij ze zo veel mogelijk Schotse r’en aan dat ‘arme’ toevoegde. Schotse moeders moeten meer dan veel andere moeders wennen aan migratie en zonde, en wat hen betreft zijn alle zoons verloren en thuis van harte welkom. Schotse mannen staan daarentegen veel gereserveerder tegenover het verwelkomen van terugkerende mannelijke familieleden en doen dat grotendeels onder de krachtige invloed van hun vrouwen.

‘Tuurlijk doe ik het,’ zei Paul, ‘als Florence dat wil.’ En ik wist dat hij, nu hij eenmaal zijn woord had gegeven, nooit meer een kik zou geven.

‘Laten we een borrel nemen,’ zei ik, en om kwart over tien ’s ochtends gaf ik een rondje.

Vlak voor kwart over tien vertelde ik dat Neal overmorgen naar Wolf Creek kwam en dat we de dag daarop zouden gaan vissen op de Elkhorn. ‘Het moet een familiepicknick worden,’ zei ik tegen hem.

‘Dat is prima,’ zei hij. De Elkhorn is een klein stroompje dat uitmondt in de Missouri, en Paul en ik waren grote-visvissers, die met minachting keken naar de echtgenoten en echtgenotes die moeten zeggen: ‘Wij houden meer van de kleintjes, die smaken het lekkerst.’ Maar Elkhorn heeft vele bijzondere eigenschappen, waaronder het feit dat er vanuit de Missouri gigantische beekforellen doorheen kwamen zwemmen.

Hoewel de Elkhorn ons favoriete stroompje was, zei Paul nadat hij ons tweede rondje had gegeven: ‘Ik hoef morgen pas ’s avonds op de redactie te zijn, dus wat zou je ervan zeggen als jij en ik samen een dag vrij namen om op de grote rivier te vissen, voor we naar die picknick moeten?’

Paul en ik hadden op aardig wat grote rivieren gevist, maar als een van ons het over ‘de grote rivier’ had, dan wist de ander dat het om de Big Blackfoot ging. Dat is niet de grootste rivier waar we op hebben gevist, maar wel de krachtigste, en dat zijn de vissen erin ook. Hij stroomt kaarsrecht en keihard – op een landkaart of vanuit een vliegtuig is het een bijna loodrechte lijn die vanuit zijn bron bij Rogers Pass op de Continental Divide pal naar het westen stroomt, richting Bonner, Montana, waar hij in de zuidelijke tak van de Clark Fork van de rivier de Columbia uitmondt.

Vlak bij de bron, op de Continental Divide, ligt een mijn met een thermometer die op zesenvijftigeneenhalve graad onder nul is blijven steken, de laagste temperatuur die ooit officieel in de Verenigde Staten is gemeten (Alaska uitgezonderd). De Blackfoot is ontstaan door gletsjers en de eerste honderd kilometer wordt hij tegen de zuidelijke wand van zijn stroomdal geramd, gemaakt door gletsjers die vanuit het noorden oprukten, met achterlating van littekens op de aarde; de lagergelegen veertig kilometer zijn in één nacht ontstaan toen de ijsdam van het grote gletsjermeer dat het noordwesten van Montana en het noorden van Idaho bestreek doorbrak, en de resten van bergen in Montana en Idaho over honderden kilometers over de vlaktes van oostelijk Washington verspreidde. Het was de grootste overstroming ter wereld waarvoor geologisch bewijs bestaat; het was zo’n uitgestrekte geologische gebeurtenis dat de menselijke geest hem zich alleen kon voorstellen, maar niet kon bewijzen dat hij had plaatsgevonden voordat er foto’s gemaakt konden worden door rond de aarde draaiende satellieten.

De rechte lijn op de landkaart wijst ook op zijn gletsjeroorsprong; hij heeft geen meanderende vallei en de weinige boerderijen die eraan liggen staan voornamelijk langs de zuidelijke zijrivieren, die niet door gletsjers in de grond zijn gekerfd; in plaats van bij de monding te verbreden tot een delta wordt de vallei, die toen die enorme ijsdam smolt van de ene dag op de andere in het landschap werd gesneden door een verdwijnend meer, steeds smaller en smaller, tot de rivier, een oude spoorlijn voor de houtkap en een autoweg er alleen maar in passen als twee daarvan vlak langs de bergwanden lopen.

Het is een onherbergzame plek om te leven, voor een forel – de rivier raast voort en het water stroomt te hard om algen die als voedsel zouden kunnen dienen op de rotsen te laten groeien, dus er zit geen grammetje vet aan de vissen, die waarschijnlijk de meeste records hoogspringen voor forellen om hun naam hebben staan.

Daarbij is het de rivier die we het beste kenden. Mijn broer en ik hadden bijna vanaf het begin van de eeuw op de Big Blackfoot gevist – mijn vader daarvoor al. We beschouwden het als een familierivier, als een deel van ons, en ik geef hem zelfs nu nog alleen met de grootst mogelijke tegenzin prijs aan vakantieboerderijen, de niet-geselecteerde inwoners van Great Falls en de Moorse indringers vanuit Californië.

De volgende ochtend vroeg pikte Paul me op in Wolf Creek, en we reden over de Rogers Pass, waar die thermometer staat die op een halve graad na op de zevenenvijftig graden onder nul is blijven steken. Zoals gebruikelijk, zeker vroeg in de ochtend, zaten we zwijgend en respectvol naast elkaar tot we de Divide waren gepasseerd, maar begonnen we te praten zodra we dachten dat we in een andere oceaan aan het stromen waren. Paul had bijna altijd wel een verhaal te vertellen waarin hij de hoofdpersoon maar niet de held was.

Hij vertelde zijn Continental Divide-verhalen op zo’n schijnbaar luchtige, enigszins poëtische toon die verslaggevers vaak aanslaan wanneer ze ‘human-interest’-verhalen schrijven, maar als je die toon wegdacht, zouden die verhalen een kant van hem hebben geleken waarmee zijn familie het niet eens zou zijn geweest en die ik na verloop van tijd waarschijnlijk toch zou hebben ontdekt. Hij moet ook het gevoel hebben gehad dat het zijn plicht was mij te vertellen dat hij nog andere levens leidde, ook al presenteerde hij ze als puzzels in de vorm van grappige verhalen. Vaak wist ik niet wat me nou precies over hem was verteld, terwijl we de kloof tussen onze twee werelden overbrugden.

‘Weet je,’ begon hij, ‘het is alweer een paar weken geleden dat ik in de Blackfoot heb gevist.’ In het begin klonken zijn verhalen altijd als feitelijke verslaggeving. Hij had alleen gevist en ze hadden niet erg willen bijten, dus moest hij tot de avond doorvissen om aan zijn dagquotum te komen. Aangezien hij rechtstreeks terugging naar Helena, reed hij stroomopwaarts langs Nevada Creek, over een oude zandweg die de raaien volgde en bij de hoeken daarvan rechte bochten maakte. Hij reed bij maanlicht, hij was moe en had het gevoel dat hij behoefte had aan een vriend om hem wakker te houden, toen er plotseling een prairiehaas op de weg sprong en met het licht van de koplampen mee begon te rennen. ‘Ik joeg hem niet te veel op,’ zei hij, ‘want ik wilde een vriend niet kwijtraken.’ Hij reed, zei hij, met zijn hoofd uit het raam, om het gevoel te hebben dat hij dicht bij die haas was. Door het maanlicht kreeg zijn verslag poëtische trekjes. De vage, door de maan beschenen wereld werd doorsneden door de intens witte driehoek van de koplampen. Midden in die gelijkbenige driehoek rende de haas, die afgezien van de lengte van zijn sprongen net een spierwitte Amerikaanse haas leek. De fluorescerende prairiehaas deed zijn best om in het midden van die driehoek te blijven, maar was bang dat hij terrein aan het verliezen was en toen hij achteromkeek om dat te checken, glinsterde het wit en blauw van de sterrenhemel in zijn ogen. Mijn broer zei: ‘Ik weet niet hoe ik moet verklaren wat er daarna gebeurde, maar de raaiweg maakte een haakse hoek naar rechts en die haas zag die wel, maar ik niet.’

Later merkte hij toevallig op dat het hem honderdvijfenzeventig dollar had gekost om zijn auto op te laten knappen, en in 1937 kon je een auto voor honderdvijfenzeventig dollar bijna volledig laten herbouwen. Hij zei er natuurlijk nooit bij dat hij, hoewel hij niet dronk als hij viste, wel altijd begon te drinken zodra hij uitgevist was.

Een deel van de rit naar Blackfoot zat ik me af te vragen of me nou een human-interestverhaaltje was verteld waarin van pech een grap werd gemaakt, of dat me was verteld dat hij te veel had gedronken en de hele voorkant van zijn auto in de kreukels had gereden.

Aangezien het in beide gevallen niet echt iets geweldigs was, besloot ik het te vergeten, en zoals je ziet heb ik dat niet gedaan. Maar ik begon wel na te denken over de vallei waar we heen gingen om te vissen.

De canyon voor de oude Clearwaterbrug is de plek waar de Blackfoot het luidruchtigst kolkt. De ruggengraat van een berg wilde niet wijken, dus comprimeerde hij die toch al krachtige rivier nu tot geluid en waternevel, voor hij hem liet passeren. Op dit punt verlaat de weg uiteraard de rivier; er was in de canyon nog niet eens ruimte over voor een indianenpad; zelfs in 1806, toen Lewis Clark achterliet om stroomopwaarts langs de Blackfoot te trekken,* bleef hij op veilige afstand van dit stroomdal. Het is geen plek voor kleine vissen of kleine vissers. Zelfs het geraas geeft de vissen meer kracht, of het intimideert in elk geval de visser.

Als we in de canyon visten, visten we aan dezelfde kant, om de eenvoudige reden dat er nergens een doorwaadbare plek is. Ik kon horen dat Paul achter me langs liep naar het hoger gelegen visgat en toen ik me realiseerde dat ik hem niet meer hoorde, wist ik dat hij was blijven staan om naar me te kijken. Hoewel ik nooit heb gepretendeerd een groot visser te zijn, is het altijd belangrijk voor me geweest dat ik een visser was en er ook zo uitzag, zeker wanneer ik met mijn broer viste. Zelfs al voordat het zwijgen voortduurde, wist ik dat het nergens naar leek.

Hoewel ik persoonlijk warme gevoelens voor de canyon koester, is het voor mij geen ideale plek om te vissen. Hij beloont je voor het vermogen ver te kunnen werpen, maar meestal zijn er kliffen en bomen vlak boven het hoofd van de visser, zodat hij zijn vislijn voor zich moet houden. Het is alsof een werper bij het honkballen zijn achterzwaai wordt ontnomen, en het dwingt de vliegvisser tot wat een ‘rolworp’ wordt genoemd, een harde worp die ik nooit onder de knie heb kunnen krijgen. De visser moet genoeg lijn in zijn worp zien te krijgen om een flinke afstand te overbruggen zonder dat hij de lijn eerst naar achteren laat zwiepen, en vervolgens moet hij vanuit een korte boog genoeg kracht ontwikkelen om zijn vlieg over het water te laten schieten.

Hij begint die extra hoeveelheid vislijn voor de lange worp te verzamelen door zijn voorgaande worp zo langzaam in te halen dat er een ongebruikelijke hoeveelheid lijn onder water blijft en wat erboven uitkomt een slappe halve lus vormt. Die lus wordt vergroot door de werparm recht omhoog te brengen en de pols te buigen tot die naar half twee wijst. De visser heeft dus een hoop lijn voor zich, maar het vergt zo ongeveer alles wat hij in zich heeft om het hoog de lucht in en het water uit te krijgen, zodat de vlieg en de onderlijn voor de lijn uit op het water landen – de arm is een zuiger, de pols een revolver waarvan de haan wordt ontspannen, en hij legt zelfs het gewicht van zijn hele lijf erin. Belangrijk is ook dat het feit dat de extra hoeveelheid lijn tot het laatste moment in het water blijft, de worp een solide basis verleent. Het lijkt een beetje op hoe een ratelslang toeslaat, met een flink eind van zijn staart op de grond, als basis vanwaaraf hij aanvalt. Voor een ratelslang is dat allemaal makkelijk, maar ik heb het altijd lastig gevonden.

Paul wist hoe ik over mijn vistechniek dacht en keek wel uit niet de indruk te wekken dat hij neerbuigend deed door met advies te komen, maar hij had nu zo lang staan kijken dat hij niet zonder iets te zeggen weg kon lopen. Uiteindelijk zei hij: ‘De vissen zitten verder de rivier op.’ Waarschijnlijk uit vrees dat hij onze familiebetrekkingen daarmee onder druk had gezet, voegde hij daar haastig aan toe: ‘Een klein eindje verder maar.’

Ik haalde mijn lijn langzaam in, zonder achterom te kijken, zodat ik hem niet zag. Misschien had hij er spijt van dat hij zijn mond had opengedaan, maar nu hij eenmaal had gezegd wat hij had gezegd, moest hij wel nog iets zeggen. ‘Ik plaats van de lijn recht naar je toe in te halen, kun je hem beter vanaf de stroomafwaartse kant in een diagonale lijn inhalen. Door die diagonale lijn krijgt je lus een steviger basis en kun je meer kracht in je voorwaartse worp leggen en er wat meer lengte in krijgen.’

Vervolgens deed hij alsof hij niets had gezegd, en ik deed alsof ik niets had gehoord, maar zodra hij was vertrokken, wat meteen was, begon ik mijn lijn diagonaal in te halen, en dat hielp. Zodra ik het gevoel had dat ik wat verder kwam, rende ik naar een vers visgat om een frisse start in het leven te maken.

Het was een prachtig stuk water, zowel voor een visser als voor een fotograaf, hoewel die hun uitrusting ieder op een verschillend punt zouden hebben gericht. Het was een maar net onder het oppervlak stromende waterval. Het rotsrif lag een centimeter of zestig onder water, zodat de hele rivier in één golf omhoogkwam, zich in een waternevel uitschudde, terugviel en blauw kleurde. Nadat hij van die schok bekomen was, kwam hij terug om te zien hoe hij gevallen was.

Geen vis kon leven daar, waar de rivier ontplofte in de kleuren en kronkelingen die fotografen zouden aantrekken. De vissen zaten in dat traag deinende water, midden in dat vieze schuim, waarbij de vuiligheid een van de voornaamste attracties was. Een deel van die spikkels waren waarschijnlijk pollen van de dennenbomen, maar het meeste van de vuiligheid bestond uit eetbaar insectenleven dat de waterval niet had overleefd.

Ik nam de situatie op. Hoewel ik misschien een kleine meter lengte aan mijn rolworp had toegevoegd, moest ik voor ik wierp nog steeds een hoop denkwerk verrichten, om een deel van mijn tekortkomingen te compenseren. Maar ik had het gevoel dat ik nu al een goed begin had gemaakt: ik had al uitgevogeld waar de grote vissen zouden zitten en waarom.

Toen gebeurde er iets vreemds. Ik zag hem. Een zwarte rug rees op en zonk weg in het schuim. Sterker, ik stelde me voor dat ik de stekels van zijn rugvin zag, tot ik bij mezelf zei: ‘God, hij kan nooit zo groot zijn dat je zijn vinnen kunt zien.’ Ik voegde daar zelfs aan toe: ‘Je had die hele vis in al dat schuim niet eens gezien, als je niet eerst had gedacht dat hij daar moest zitten.’ Maar ik kon de overtuiging niet van me afschudden dat ik de zwarte rug van een grote vis had gezien, omdat ik, als iemand die zich vaak gedwongen ziet na te denken, weet dat ik iets dikwijls pas zag wanneer ik er eerst aan had gedacht.

Dat ik de vis zag waarvan ik eerst dacht dat hij daar zou zitten, bracht me ertoe me af te vragen welke kant hij in de rivier op zou zwemmen. Je moet rekenen dat toen je de eerste keer wierp, dacht ik, je hem in de tegenstroom zag, waar het water stroomopwaarts kringelt, dus hij moet wel stroomafwaarts zwemmen, niet stroomopwaarts, zoals hij zou doen als hij in de hoofdstroom zat.

Mijn gedachteassociaties voerden me naar de vraag welke vlieg ik zou werpen en naar de conclusie dat het maar beter een grote vlieg kon zijn, een nummer vier of zes, als ik mijn zinnen op die grote lobbes in het schuim had gezet.

Van de vlieg kwam ik op het andere eind van de worp, en ik vroeg me af vanwaaraf ik in hemelsnaam moest werpen. Er lagen alleen maar gigantische rotsen bij deze waterval, dus koos ik een van de grootste uit, zag dat ik erop kon kruipen en wist dat ik vanaf die grotere hoogte meer lengte in mijn worp zou kunnen krijgen. Maar vervolgens moest ik me wel afvragen: ‘Hoe moet ik die vis in hemelsnaam op de kant krijgen, als ik hem aan de haak sla terwijl ik daarboven sta?’ Dus moest ik een kleinere rots uitzoeken, wat mijn worp zou verkorten, maar waardoor ik me er wel weer af kon laten glijden met een hengel met een grote vis eraan in mijn hand.

Ik naderde geleidelijk aan de vraag die alle riviervissers zouden moeten stellen voordat ze aan hun eerste worp beginnen: ‘Als ik een grote aan de haak sla, waar moet ik hem dan in hemelsnaam op de kant krijgen?’

Een van de geweldige dingen aan vliegvissen is dat er na een tijdje op de hele wereld niets anders bestaat dan gedachten over vliegvissen. Het is ook interessant dat gedachten over vissen vaak de vorm aannemen van een dialoog, waarin Hoop en Angst – of vaak genoeg: twee Angsten – de overhand op elkaar proberen te krijgen.

De ene Angst keek de oever af en zei tegen mij (als derde persoon, onafhankelijk van de twee angsten): ‘Er is zeker een kleine dertig meter niets dan rotsen te bekennen, maar nou niet bang worden en proberen hem op de kant te krijgen voordat je helemaal bij de eerste zandbank bent.’

De Tweede Angst zei: ‘Het is zeker veertig meter tot die eerste zandbank, geen dertig. Het is warm weer geweest, dus zal de bek van die vis zacht zijn en zal hij het haakje eruit werken als je veertig meter lang stoomafwaarts met hem probeert te worstelen. Fijn is het niet, maar het is maar het beste als je probeert hem op een rots wat dichterbij aan de kant te krijgen.’

De Eerste Angst zei: ‘Er ligt een grote rots in de rivier waar je hem eerst langs zult moeten krijgen, voordat je hem aan land kunt halen, maar als je de lijn strak genoeg houdt om te zorgen dat hij aan deze kant van de rots blijft, dan raak je hem waarschijnlijk kwijt.’

De Tweede Angst zei: ‘Maar als je hem aan de andere kant van die rots laat komen, dan komt de lijn eronder vast te zitten, en dan raak je hem zeker kwijt.’

Zo weet je wanneer je te veel hebt nagedacht: wanneer het een dialoog wordt tussen Je zult waarschijnlijk kwijtraken en Je zult zeker kwijtraken. Maar ik hield niet helemaal op met nadenken, hoewel ik wel op een ander onderwerp overstapte. Het staat niet in het Woord van God, maar het is menselijk genoeg om voor een worp even te proberen je voor te stellen wat de vis denkt, ook al is een van zijn eitjes net zo groot als zijn hersens en zelfs al is het wanneer je onder water zwemt moeilijk voor te stellen dat een vis iets heeft om over na te denken. Maar evengoed hebben ze me nooit kunnen aanpraten dat het enige wat een vis kent honger en angst is. Ik heb weleens geprobeerd alleen honger en angst te voelen, en ik zie niet in hoe een vis ooit tot vijftien centimeter zou kunnen groeien, als dat het enige was dat hij voelde. Sterker, soms ga ik zelfs zover me voor te stellen dat een vis mooie gedachten heeft. Voor ik de worp deed, stelde ik me voor dat die vis met die zwarte rug koel in het koolzuurhoudende water vol bubbels van de waterval lag. Hij keek stroomafwaarts de rivier af en zag het schuim met het voedsel erin stroomopwaarts liggen, als een drijvend cafetaria dat wacht op klanten. En hij stelde zich waarschijnlijk voor dat het bespikkelde schuim met nootmuskaat besprenkelde eierpunch was, en, toen het eiwit uiteenweek en hij zag dat ik op de oever stond, zei hij waarschijnlijk bij zichzelf: ‘Wat ben ik een ongelooflijke mazzelaar, dat het die gast is die op het punt staat dit visgat te bevissen, en niet zijn broer.’

Ik dacht al die gedachten en nog een paar die van nul en generlei waarde bleken, wierp mijn hengel uit en ving hem.

Ik hield mijn hoofd koel tot ik probeerde het haakje uit zijn bek te halen. Hij lag onder het zand op de kleine zandbank waar ik hem op de kant had gehaald. Zijn kieuwen sperden zich open terwijl hij bijna zijn laatste zuchtjes slaakte. Toen stond hij plotseling op zijn kop in het zand, gaf me een klap met zijn staart en het zand stoof op. Langzaam begonnen eerst mijn handen te trillen, en hoewel ik vond dat ze een ellendige aanblik boden, lukte het me niet ze daarmee te laten ophouden. Uiteindelijk wist ik het grote blad van mijn zakmes uit te trekken, dat verscheidene keren weggleed op zijn schedel voordat het zijn hersens doorboorde.

Zelfs als ik hem omboog, was hij veel te groot voor mijn mandje, zodat zijn staart eruit stak.

Er zaten zwarte vlekken op zijn lijf, die eruitzagen als schaaldieren. Het leek een oceaanvis, inclusief zeepokken. Toen ik mijn broer bij het volgende visgat passeerde, zag ik hem de staart bestuderen en langzaam zijn hoed afnemen, en niet uit respect voor mijn bekwaamheid als visser.

Ik had een vis gevangen, dus ik ging zitten om naar een visser te kijken.

Hij haalde zijn sigaretten en lucifers uit de zak van zijn overhemd, deed die onder zijn vishoedje en drukte het hoedje stevig op zijn hoofd, zodat er niets onderuit zou vallen. Toen maakte hij het hengsel van zijn vismandje los en hing hem op het puntje van zijn schouder, zodat hij het makkelijk af kon schudden mocht het water hem te machtig worden. Als hij de situatie al opnam, dan trok hij daar niet apart tijd voor uit. Hij sprong van de rots het kolkende water in en zwom naar een stuk klif dat in de rivier was gestort en de stroom splitste. Hij zwom met zijn kleren aan en alleen met zijn linkerhand – in zijn rechter hield hij zijn hengel omhoog en soms was het enige dat ik kon zien het mandje en de hengel, en als het mandje zich met water vulde, zag ik soms alleen de hengel.

De stroming smeet hem tegen het stuk klif en dat moet pijn hebben gedaan, maar hij had nog genoeg kracht in de overgebleven vingers van zijn linkerhand om zich aan een rotsspleet vast te klampen, anders was hij het blauwe water beneden hem in geslingerd. Vervolgens moest hij nog met zijn linkervingers en zijn rechterelleboog, die hij als de pikhouweel van een goudzoeker gebruikte, boven op de rots zien te klimmen. Toen hij eindelijk boven op de rots stond, oogden zijn kleren hydraulisch, alsof ze van hem af stroomden.

Toen hij eenmaal was opgehouden met wiebelen, schudde hij zich als een hond uit, met zijn benen uit elkaar, zijn lichaam laag en zijn hoofd flapperend. Vervolgens zette hij zich schrap, hij begon te werpen, en de hele wereld veranderde in water.

Onder hem lag de overvloedige rivier en waar die door de rots onder hem gesplitst werd, steeg grofkorrelige damp op. De minimoleculen water die in het kielzog van zijn lijn achterbleven maakten lussen van herfstdraad, die zo snel in de opstijgende grofkorrelige damp verdwenen dat je ze in je geheugen vast moest houden om ze als lussen voor je te kunnen zien. Het verstuivende water dat van hem afkwam was nog fijner en omsloot hem in een halo in de vorm van zijn eigen silhouet. Die halo van hemzelf was er voortdurend en verdween voortdurend, alsof het kaarslicht was dat ongeveer een centimeter van hem vandaan flakkerde. De beelden van hem en zijn lijn bleven verdwijnen in de opstijgende dampen van de rivier, die almaar naar de toppen van de kliffen bleef kringelen, waar ze, nadat ze eerst een krans in de wind waren geworden, stralen van de zon werden.

De rivier boven en onder zijn rots was een en al heftig regenboogforelwater, en hij wierp hard en laag stroomopwaarts, liet zijn vlieg over het water scheren, maar het nooit raken. Vervolgens draaide hij zich dan om, liet de lijn boven zijn hoofd in een grote ovaal omkeren, en dreef hem laag en hard stroomafwaarts, waarbij zijn vlieg opnieuw over het water scheerde. Die grote cirkel beschreef hij een keer of vier, vijf, daarmee een immense beweging creërend, die in niets culmineerde als je niet wist, zelfs al kon je het niet zien, dat zich nu ergens een kleine vlieg zat te wassen op een golf. Schokkend genoeg zou die immensiteit terugkeren, toen de Big Blackfoot en de lucht erboven iriserend werden door de gebogen zijkanten van een enorme regenboog.

Hij noemde dit ‘schaduwwerpen’ en eerlijk gezegd weet ik niet of ik de theorie erachter moet geloven – dat de vissen alert worden door de schaduw van vliegen boven het water die de eerste paar worpen werpen, en zich daarom op de vlieg werpen zodra die het water raakt. Het is min of meer de ‘zorgen dat ze trek krijgen’-theorie, haast te slim om waar te zijn, maar aan de andere kant heeft bijna elke visser een paar slimme trucjes die voor hem werken en voor bijna niemand anders. Schaduwwerpen heeft bij mij nooit gewerkt, maar misschien heb ik ook nooit genoeg kracht in mijn arm en pols gehad om te zorgen dat de lijn boven het water bleef rondcirkelen tot de vissen dachten dat er een nest vliegenlarven was uitgekomen.

Door mijn broers natte kleren kon je makkelijk zien hoe sterk hij was. De meeste geweldige werpers die ik heb gekend waren grote mannen, langer dan één meter tachtig, waarbij de grotere lengte het beslist makkelijker maakte om meer lijn in een grotere boog in de lucht te krijgen. Mijn broer was maar één meter vijfenzeventig, maar hij had zoveel jaren gevist dat zijn lijf deels door het werpen was gevormd. Hij was nu tweeëndertig, in de kracht van zijn leven, en hij kon zijn hele lichaam en ziel in een magische totempaal van honderdzevenentwintigeneenhalve gram leggen. Hij was al lang geleden het niveau van het polswerpen van mijn vader ontstegen, hoewel zijn rechterpols altijd zo belangrijk was dat die dikker was geworden dan zijn linker. Zijn rechterarm, die onze vader tegen zijn zij had gebonden om nadruk op de pols te leggen, schoot uit zijn overhemd alsof hij door ingenieurs was gebouwd, en die was ook dikker dan zijn linkerarm. Zijn natte overhemd spande, en de knoopjes raakten los door het draaien van zijn schouders en heupen. Het was ook niet moeilijk te zien waarom hij een straatvechter was, zeker niet aangezien hij altijd de eerste klap wilde uitdelen met zijn rechterhand.

Ritme was net zo belangrijk als kleur, en net zo gecompliceerd. Het was het ene ritme dat over een ander ritme heen lag, waarbij de vier tellen van lijn en pols van onze vader nog steeds het basisritme vormden. Maar daaroverheen lag de zuigerachtige tweekwartsmaat van zijn arm en de lange, overkoepelende vierkwartsmaat van de complete 8-vorm van zijn omgekeerde lus.

De vallei werd verheerlijkt door ritmes en kleuren.

Ik hoorde stemmen achter me, en een man en zijn vrouw kwamen over het pad aanlopen, elk met een hengel in hun hand, maar waarschijnlijk zouden ze niet erg aan vissen toekomen. Waarschijnlijk waren ze niet meer van plan dan genieten van het feit dat ze samen in de vrije natuur waren en wat bosbessen plukken voor een taart. In die dagen was er weinig stevige sportkleding voor vrouwen verkrijgbaar, het was een grote stevige vrouw, ze droeg een gewone tuinbroek voor mannen en haar moederlijke borsten puilden daar bovenuit. Zij zag mijn broer als eerste boven op zijn klif staan draaien. In haar ogen moet hij er een beetje hebben uitgezien als iemand die kunstjes met zijn lasso deed bij een rodeo en die nog net niet de lus in en uit stond te springen.

Ze bleef kijken, terwijl ze achter zich tastte om wat dennennaalden glad te strijken voor ze ging zitten. ‘Nou, nou!’ zei ze.

Haar echtgenoot bleef staan en zei: ‘Jezus.’ Zo nu en dan zei hij dat: ‘Jezus.’ Elke keer knikte zijn vrouw. Ze was zo’n Amerikaanse moeder die er nog niet van zou durven dromen de naam van de Heer zelf ijdel te gebruiken, maar die ervan genoot als haar echtgenoot dat wel deed en dat in een later stadium zelfs nodig had, net als sigarenrook.

Ik ging op weg naar het volgende visgat. ‘O, nee,’ zei ze, ‘je wacht toch wel tot hij op de kant komt, zodat je kunt zien hoe groot zijn vis is?’

‘Nee,’ antwoordde ik, ‘ik hou liever de herinnering aan die watermoleculen vast.’

Ze dacht duidelijk dat ik gek was, dus voegde ik daaraan toe: ‘Die vis van hem zie ik later wel.’ En om haar daar iets van te laten begrijpen, moest ik daar weer aan toevoegen: ‘Het is mijn broer.’

Terwijl ik doorliep, vertelde het midden van mijn rug me dat ik vanachter werd bekeken als zowel een hele vent, omdat ik zijn broer was, en ook een beetje als een rare kwast, want ik was bezig met moleculen.