Menno van der Veen

Ontweten

==

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 MENNO VAN DER VEEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9309 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

Voor de omgekeerde Flint

die de wereld van de andere kant ziet

##

Seymour once said to me – in a crosstown bus, of all places – that all legitimate religious study must lead to unlearning the differences, the illusory differences, between boys and girls, animals and stones, day and night, heat and cold.

==

J.D. Salinger, Franny and Zooey

1

Ontweten

==

==

##

Pak een blocnote op A4-formaat, een potlood met een scherpgeslepen punt en een gum. Zet je luie leren fauteuil voor het raam. Ga op je stoel zitten, sla je benen over elkaar en leg de blocnote op je bovenliggende dij. Steek de achterkant van het potlood tussen je lippen, proef je de smaak van hout met ijzer? Hou de gum onder je neus, ruik je de mengelmoes van rubber en bubbelgum? Kijk uit het raam, tel de vogels die langsvliegen, en denk na. Begin bij je middelbareschooltijd. Kun je structuren ontdekken in wat je toen leerde? Schrijf ze op. De moderne geschiedenis begint bij de Grieken en de Romeinen. Nederland dankt haar rijkdom aan het koloniale verleden. Het koningshuis is goed voor Nederland. Tolerantie is een voorwaarde voor een vrije samenleving. Ideologieën leiden tot oorlog. Goethe, Rabelais, Shakespeare, Rimbaud, Hugo, Mann. Homerus, Tacitus, Cicero. Pak nu je gum en vlak alle woorden uit. Doe het rustig aan, sta stil bij alle woorden die je uitgumt. Gum tolerantie uit, gum ideologieën uit, gum Goethe uit, gum Homerus uit, gum het koningshuis uit... Kijk naar het papier. Zie je de grijze vlekken, voel je hoe vet het papier is van de uitgevlakte koolstof? Waar je hard gedrukt hebt met de punt, kun je met enige moeite nog lezen wat je schreef. Wat er stond is niet totaal verdwenen, maar het is ook niet meer aanwezig op het papier. Dat is ontweten.

Schrijf nu op wat je weet over machtige landen. Verenigde Staten. Machtigste land ter wereld. Frankrijk. Uit op eer. Engeland. Vergane glorie. China. Opkomende supermacht. Duitsland. Economische supermacht. Rusland. Uit op eerherstel. Italië. Uit op erkenning. Spanje. Vergane glorie. Israël. Bedreigde bezetter. Verenigde Naties. Machteloos. IS. Al Qaida. Tijdelijke terroristische grootmachten. Gum het uit. Kijk naar het slagveld dat je op het papier hebt aangericht. Hou het onder je neus en snuif de resten van gum, koolstof en hout op. Hou je tong tegen het papier om de vettige toplaag te proeven. Alles staat open voor nieuwe betekenissen.

Ga door. Napoleon. Dictator en hervormer. Caesar. Vermoorde generaal. Begin keizertijd. Churchill. Staatsman. Redenaar. Stalin. Dictator. Einde communistisch ideaal. Castro. Dictator. Luis in de pels. Roosevelt. Sociaal. Amerika. Redder van Europa... Gum.

Coca-Cola. Werelddrank. Kapitalistisch icoon. ExxonMobil. Kapitalistisch Bolwerk. Big Oil. Apple. Creatieve gigant. Visionair bedrijf... Gum. Ontweet. Laat die betekenissen los, ze gieten de wereld in lood, ze houden alles op zijn plaats.

Even nog? Rembrandt. Grootste Nederlandse schilder. Caravaggio. Italiaanse meester van het donker en het licht. Van Gogh. Waanzinnige kunstenaar. Michelangelo. Grootste kunstenaar van de renaissance. Gum. Ontweet. Beatles. Belangrijkste popband aller tijden. Rolling Stones. Grootste Rock-’n-rollband ooit. Dr. Dre. Hiphopimperialist. Bruce Springsteen. De stem van de ‘blue collars’. U2. Katholiek kitschactivisme. Gum. Ontweet.

==

*

==

Hans Dijkstra was te gast in een televisieprogramma dat ik toevallig opzette. Ik had eigenlijk de samenvatting van een Engelse voetbalwedstrijd willen kijken omdat ik wist dat Margot die had bezocht, maar had een verkeerde zender gekozen. Hans Dijkstra gaf uitleg bij een reportage over de eerste jaren van de Duitse bezetting. Er waren kleurenfilms opgedoken van een voetbalwedstrijd in Den Haag. Het was 1942 en Nederland lag er gezellig en kneuterig bij. De voetballers verkeerden in blakende gezondheid. Hoe moeten we naar die beelden kijken? vroeg de presentator. Hans Dijkstra lepelde zijn clichés op.

‘Het leven ging voor de meeste mensen gewoon door. Orde van de dag. De economie groeide zelfs iets. Het leek mee te vallen. Behalve voor de joden.’

‘En de homoseksuelen, de zigeuners en de communisten?’ vulde de presentator aan.

De professor knikte bevestigend. Voor hen viel het ook niet mee. Hij vertelde nog iets over propaganda en kleurenfilm. Toen was het voorbij. Hij zei wat hij ook vroeger zou hebben gezegd, maar in zijn stem klonken onzekere hoge tonen. Ze deed me denken aan de stem van een kakkineuze drugsdealer uit een Blaricumse ballenbuurt die zich een jonge koning tussen zijn vrienden voelde, naar de gevangenis moest, aan zichzelf ging twijfelen en nu hoopt dat hij nog welkom is bij het zaterdagmiddaghockeyteam waarvan de meeste spelers inmiddels als vader-huiseigenaar-accountant door het leven gaan.

‘Mag ik misschien, alsjeblieft, weer meespelen?’

Ik bedacht dat het vandaag 20 april was. Die datum stond in mijn geheugen gegrift omdat het exact vijf jaar geleden was dat Hans Dijkstra me een tien gaf voor het vak geschiedenis van de vroege twintigste eeuw. Het cijfer voelde als een olympische medaille. Ik was net gestopt als persoonlijk medewerker van Jonne Vergeer. Ik had een tijd geprobeerd om zelf een onderneming op te zetten, maar nu was ik weer gaan studeren. En ik kreeg van Hans Dijkstra een tien!

De intensieve jaren met Jonne hadden diepe sporen achtergelaten, maar nu bestond de binnenkant van mijn schedel uit een besneeuwde gletsjer die me beschermde tegen de buitenwereld. Confrontaties deden weleens sneeuw opstuiven, maar de dikke ijslaag beschermde me tegen al te grote schokken, tegen nieuwe ideeën, tegen kritiek, tegen andere mensen. Dankzij de gletsjer was ik onverschillig en kon ik omgaan met de stormen in mijn hoofd. Ze inpakken in ijs, ze tot bedaren brengen met dwarrelsneeuw. Toch bleef Jonne beitelen. Hij bikte stukken van de ijslaag af en priemde soms dwars door het ijs heen. Mag je je overtuigingen verloochenen omdat je degene die ze representeert niet langer vertrouwt? Waren de overtuigingen van de Ondernemerspartij, die ik nota bene zelf voor een groot deel had verwoord, waardeloos omdat ik Jonne niet langer vertrouwde? Ik bleef daar maar over nadenken. Overal zag ik aanleidingen om die vraag te stellen. Ik las bijvoorbeeld over de vliegreizen die Al Gore maakte om promotie te maken voor zijn klimaatfilm. ‘Al Gore is niet integer,’ schreef iemand. De blogpost sijpelde via het gaatje in de ijsberg mijn schedel in. Jonne is niet integer! dacht ik. Een politica uit Duitsland poseerde op een foto met een peperduur Rolex-horloge. ‘Ze is niet meer geloofwaardig,’ beweerde iemand. Jonne is niet geloofwaardig! dacht ik. Een bisschop werd beschuldigd van het wegmoffelen van misbruik van jongens door priesters. ‘Die bisschop bewijst dat het katholicisme gestoeld is op hypocrisie,’ las ik in een column. Jonne is hypocriet! dacht ik.

Het was alsof ik overal Jonne zag staan, in zijn mooie pak, omgeven door een wolk van natte sneeuw die mijn gezicht striemde als ik beter probeerde te kijken. De gletsjer, de dwarrelende sneeuw, de gaatjes in de ijslaag, de natte sneeuw op mijn wangen, alles leek bedacht om me het overzicht te ontnemen om me de tijd te ontzeggen die ik nodig had om mijn gedachten te ordenen.

‘Ik ben al mijn overtuigingen kwijt!’ schreeuwde ik tegen een ijskoude lantaarnpaal die ik voor Jonne in een grijs kostuum had aangezien.

’s Nachts had ik vaak een terugkerende droom over hem.

Ik droomde over een zonnige zomermiddag en vanuit mijn auto keek ik naar de brede oever van een rivier waar tientallen mensen hun bootjes hadden aangelegd om er te zonnen en te zwemmen. Ik vond er niet wat ik zocht en ik reed verder over de stoffige provinciale wegen tot ik bij een strand kwam, waar geen tientallen maar honderden mensen op hun handdoeken lagen. Het was windstil en ik keek een tijdje naar twee kinderen die zonder succes probeerden een vlieger in de lucht te houden. Ik reed verder naar een openluchtzwembad dat in het midden van een gigantisch grasveld lag. Daar vond ik mijn reisdoel: buiken in alle soorten en maten, en voldoende ruimte om met die buiken aan de slag te gaan.

Ik had een badmeesterstoel bij me en een fluitje. Ik torende boven de mensen uit en bestudeerde aandachtig hun zonnende torso’s. Gespierde buiken, behaarde buiken, buiken met geprononceerde navels, getatoeëerde buiken, zwangere buiken. Bleke buiken, zongebruinde buiken, gele buiken, zwarte buiken, roodverbrande buiken. Langgerekte platte buiken, bolle ronde buiken. Ik keek naar een dikke, harige buik en beeldde me de veroorzakers van de vetcellen in. Roombrie. Kalfskroket. Bier. Gebakken aardappelschijfjes. Ik keek naar een magere buik en stelde me het voedsel voor dat in die buik dreef zonder vet te produceren. Quinoa, komkommergazpacho, omeletten zonder eidooiers, vetvrije cappuccino’s. Ik blies op mijn fluitje. Ik had autoriteit, de badgasten keken op en ik gebaarde twee dragers van dikke hangbuiken om tegenover elkaar te gaan staan. Ik floot opnieuw en gebood twee dragers van langgerekte dunne buiken om naast elkaar te staan en hun buiken van één kant tegen die van de andere twee te duwen. Ik had meer buiken nodig en gebaarde nog twee dragers van dunne buiken om naast elkaar aan de andere kant van de dikke hangbuiken te gaan staan. Twee dikke en vier dunne buiken. Ik blies op mijn fluitje en gebaarde de badgasten om op te staan. Ze vormden een kring rond de zes buiken. Ik had charisma en de tientallen commando’s die ik gaf werden direct begrepen door de menigte. Ik gebaarde een gespierde buik om tegen een buik vol slappe huidplooien te gaan staan, ik zag twee buiken met bolletjesnavels en gebaarde hun om hun buiken tegen elkaar te duwen en een korte rondedans te maken. Ik beval een bruine, witte, rode en gele buik om te springen op het gras. Ik verzon steeds opnieuw nieuwe vormen, ritmes en combinaties. Honderden manieren om de buiken samen te brengen.

De buiken duwden zo stevig tegen elkaar dat onverteerde roombrie, frites en maagsappen overdreven naar andere buiken. Ik rook de geuren die het verteerde eten, het onverteerde eten, de vezels en de zuren met elkaar produceerden. Ik hoorde het schrapende gerommel in de buiken van degenen die trek hadden en het klotsende gerommel van hen die net hadden gegeten. Ik zag de kleuren van de binnenkant van de buiken: wit weefsel, rood bloed, zwarte, groene en bruine klonten, geel slijm.

Ik stak mijn armen in de lucht. Ik juichte. Ik had de methode om in buiken te graven gevonden. Ik kon afdalen in buiken en er inspiratie in opdoen. Ik ging politieke carrière maken. Ik pakte mijn mobiele telefoon om het goede nieuws te delen. In het glas zag ik mezelf weerspiegeld. Ik schrok. Ik zag niet mijn eigen gezicht, maar zijn gezicht: Jonne. De oprichter van de Ondernemerspartij waarvoor ik twee jaar had gewerkt. Hij groef als een mol hun onderbuiken af.

==

*

==

Vijf jaar geleden, op 20 april, kreeg ik het hoogst mogelijke cijfer voor een academisch vak van Hans Dijkstra. Hij wilde met me afspreken. Ik wilde bij hem opvallen, ik wilde wetenschapper worden.

Hij nam me apart na de bespreking van het tentamen. Hij betaalde mijn broodje in de luxecorner van de universiteitskantine en vroeg me naar mijn toekomstplannen. Ik bloosde van enthousiasme. Hans Dijkstra was de wijze oom van de natie en hij wilde weten wat ik wilde onderzoeken. ‘Ik wil geen onderzoek doen naar landen of personen, maar naar bedrijven. Bedrijven zijn de motor achter globalisering, ze verzinnen nieuwe technologieën, ze bepalen wie welvarend leven en wie niet. Ik wil onderzoek doen naar de sfeer van het bedrijfsleven, naar het dagelijks leven op de kantoren in de afgelopen vijftig jaar. Ik wil weten wat mensen aten, dronken, welke grappen ze maakten, wat voor presentaties ze hielden, hoe ze hun beslissingen namen, ik wil er alles van weten.’ In mijn dagdroom had Hans Dijkstra geapplaudisseerd voor mijn inzichtvolle monoloog.

In plaats daarvan glimlachte hij en legde zijn grote, licht gerimpelde linkerhandpalm op mijn zenuwachtig zwetende eenendertig jaar oude vingers. Ik keek verwonderd naar de inktvlek op zijn duim. Ik wilde weten wat hij met zijn vulpen had geschreven, maar durfde er niet naar te vragen.

‘Kom bij onze groep werken,’ zei hij. ‘Ons vak kan jou goed gebruiken.’

Hij palmde me in en maakte me een van zijn assistenten. Op mijn ideeën heeft hij nooit meer gereageerd.

Omdat het nu toch Hans Dijkstra-dag was zocht ik een radio-uitzending op van tien jaar geleden. Hans Dijkstra werd een uur geïnterviewd over het dagelijks leven in de jaren vijftig van de twintigste eeuw. ‘Verzuiling,’ zei hij alsof het woord het begin vormde van een preek. Toen begon hij aan zijn clichés.

‘Je stemde op de politicus van je zuil. Als je katholiek was mocht je niet naar radioprogramma’s van de AVRO luisteren. Kunstenaars en vrije geesten trokken van Amsterdam naar Parijs. Mensen hadden veel respect voor gezag. Er werd met een gigantische energie gebouwd en zo werden de contouren gelegd voor het moderne Nederland.’

Maar anders dan in het televisieprogramma huisden er in dit interview machtige klanken in zijn stem. Hij sprak niet zakelijk maar gefascineerd en hij liet een soort kraak klinken die de indruk wekte dat deze stem weliswaar in zijn mond was geland, maar al vele generaties leefde.

‘Wist je dat in 1957 nog bijna niemand een koelkast bezat?’ ging hij verder. ‘Kunt u zich dat indenken? Veel mensen begrijpen wel iets van de bouwwoede uit die tijd, die kunnen we ons voorstellen en ik maak me sterk dat we allemaal weleens de radio of de televisie uitzetten omdat een standpunt ons niet bevalt. Maar geen koelkast? Kunt u zich het leven nog voorstellen zonder koelkast?’

Dit was het hoogtepunt van zijn mediacarrière, en hij was de wijze vertel-oom van de natie. ‘Hans,’ zei ik in het luchtledige, ‘de feiten ken je nog, maar die stem hebben ze je voor altijd afgenomen.’

==

*

==

Ik zit naast Margot op een bed in de IKEA. Ze drukt met haar hand op het matras. Margots kleren, haar donkere haar dat als een halve voetbal om haar hoofd valt, haar sterke handen. Zij is een elegante, verfijnde vrouw, zij is een niet-zeuren-doorfietsenvrouw, zij is wie ze wil zijn. En ik? Een mollige man, die snel de kleren aantrok die hij toevallig in zijn kast zag liggen.

Ik duw zacht tegen haar zij. ‘Je moet liggen,’ zeg ik. ‘Hoe kun je nu met je hand voelen of het matras stevig genoeg is.’

Ze lacht, buigt voorover en geeft me een harde duw tegen mijn borstkas.

‘Ga jij maar liggen,’ zegt ze.

Ik val achterover en maai met mijn armen over het matras alsof ik een nieuwe rugslag uitprobeer.

‘Wat doe je?’ vraagt Margot.

Tsja, wat doe ik? Ik probeer me voor te stellen of dit matras jarenlang in haar leven zal passen. Ik probeer me voor te stellen hoe het zal zijn om een jaar of zeven op dit matras te slapen, televisie te kijken, seks te hebben, te ontbijten, ziek te zijn.

‘Ik controleer het matras op rugklachten veroorzakende punten,’ antwoord ik.

‘Hou daar maar mee op.’ Ze klimt naast me op het bed en we liggen ieder aan één kant op een kussen naar het plafond van de IKEA te kijken. Het is maandagavond half negen, het regent, we zijn de enige klanten.

‘Wil je even lezen?’ vraag ik. En ik geef haar zonder het antwoord af te wachten mijn telefoon waarop ik de passages over de mediaoptredens van Hans Dijkstra heb geopend. Ze leest de scènes aandachtig, ik tel de spots boven mijn hoofd omdat Margot het vervelend vindt als ik naar haar kijk terwijl ze leest.

‘Was die stem echt zo bijzonder?’ vraagt ze.

‘Ja,’ antwoord ik. ‘Die was echt zo bijzonder.’

‘Die Blaricumse drugshandelaar, heeft die echt bestaan?’

‘Ja! Alexander. Ik zie nog voor me hoe hij traag in zijn oude groene Bentley langs de jachthaven in Huizen reed. Ik geloof dat hij nu in een Volkswagen Polo rijdt. Ik geloof dat hij vrij eenzaam is.’

==

*

==

Hans Dijkstra stuurde mij met mijn collega Rachelle naar het universiteitsarchief om oude dagboeken en brieven te bestuderen voor zijn onderzoek naar het dagelijks leven in Nederland tussen 1946 en 1956. Rachelle kende na maanden onderzoek tientallen recepten uit haar hoofd die ooit in damesbladen en kranten stonden. Ik kon moeiteloos de radioprogramma’s uit die tijd opsommen.

‘Kerrieschotels met vleesresten zijn lekkere winterkost,’ zei Rachelle.

‘Iedereen stil! Want Non-stop klinkt de muzikale ochtendklok begint en dat is mijn favoriete radioprogramma,’ antwoordde ik.

We droegen dunne handschoenen om de dagboeken niet te beschadigen. We zaten aan grote houten leestafels met vergeelde schriften en dikke pakketten papier dat aanvoelde alsof het elk moment in snippers uit elkaar kon vallen. Sommige vellen waren getypt, andere waren met vulpen of potlood beschreven. Ik had een spel verzonnen waarbij we bij elke tiende koffievlek die we telden een pauze mochten nemen. In de schriften vonden we soms ook plukjes tabak die ik verzamelde en in een vloeitje probeerde te roken.

Af en toe lazen we zinnen aan elkaar voor die ons opvielen of die we grappig vonden. ‘Wat hebben we in de oorlog toch verlangd naar echte koffie en echte chocola.’

‘Mies wil niet trouwen. Ma heeft op haar ingepraat en ook broer. Maar Mies wil niet trouwen. En als Mies niet wil trouwen, dan wordt er niet getrouwd.’

‘Is dat een dagboek of een brief?’ vroeg ik.

‘Een brief,’ antwoordde Rachelle. ‘Nou,’ twijfelde ze, ‘het kan ook best een los vel uit een dagboek zijn.’

Rachelle had een bruinverbrand gezicht van de vele zeilwedstrijden waar ze met haar vader aan meedeed en fascinerend dikke lippen met barstjes van het buitenleven. Ze leek – als ze in haar oranje jack naar het archief fietste – altijd klaar om op een boot te stappen.

Ik kon dagenlang van slag zijn omdat ik een afscheidsbrief uit 1949 van een emigrante op weg naar Canada wilde doorgronden. Ik zag die brief als een toegangspoort tot emoties uit andere tijden: ik probeerde na te voelen wat die emigrante had gevoeld bij het afscheid. Ik wilde de familiewereld die de brief blootlegde begrijpen. Ik vond een druppel oud bloed op de brief, en wreef erover, alsof ik het weer vloeibaar wilde maken en door mijn eigen aderen laten stromen. Rachelle schreef de feiten op die ze vond, ze plaatste ze in een context, ze liet zich er niet verder door afleiden. We waren best een goed duo.

Maar na een jaar zo te hebben gewerkt, kreeg ik last van woedebuien.

Als ik op mijn scooter naar huis reed, stak ik lange tirades af tegen Hans Dijkstra. Ik was woedend omdat ik geen kans kreeg aan mijn eigen voorstellen te werken, omdat hij ons niet eens vroeg wat wij van ons materiaal vonden. Af en toe smeet ik een bord of een koffiekop vanuit mijn raam drie verdiepingen naar beneden.

Ik besprak mijn grieven met Rachelle. Zij herkende ze niet.

‘Ik blijf niet mijn hele leven bij de universiteit werken. Ik wil een doctorstitel behalen en dan zie ik wel verder. Ik vind het wel makkelijk dat hij de onderzoeksonderwerpen voor ons bepaalt.’

‘Maar alles moet toch anders?’ zei ik. ‘Als we zo doorgaan, worden historische feiten een soort anekdotes. Ze gaan niemand aan. We moeten toch nieuwe richtingen verkennen om te zorgen dat geschiedenislessen de toekomst kunnen veranderen.’

‘Hmm.’ Ze las verder in een dagboek uit 1947.

‘Ik ben daar niet zo mee bezig.’

==

*

==

Eens per jaar organiseerde professor Dijkstra een spelletjesavond voor ons team. Het gebouw waar we werkten had aan de tuinzijde een grote keuken waar we met zijn allen lunchten, en een soort woonkamer waar versleten sofa’s stonden en een paar boekenkasten met tijdschriften. Met een stuk of tien collega’s verzamelden we ons rond vijf uur ’s middags in de tuin. Hans Dijkstra trok voor die gelegenheden een trui aan en een honkbalpet van de universiteit Yale die hij gekregen had toen hij daar een paar maanden verbleef voor onderzoek naar de invloed van Nederlands kolonialisme op Nederlandse migrantenkolonies in de Verenigde Staten na de Tweede Wereldoorlog. ‘Of iets in die sfeer,’ grapte mijn collega Mike. ‘Volgens mij heeft hij er vooral de professor lopen uithangen tijdens seminars en diners.’

Hans Dijkstra stond erop om voorafgaand aan de spelletjesavond voor ons te barbecueën. ‘Jullie moeten allemaal komen, want eens per jaar worden jullie door mij bediend,’ verkondigde hij vrolijk in de weken die aan de spelletjesavond voorafgingen. Hij bond zijn schort om en begon enthousiast te rommelen met worsten, hamburgers en paprika’s. Hans Dijkstra kon niet barbecueën. Hij kon, vermoedelijk, nog geen ei bakken en zijn barbecuestijl bestond dan ook vooral uit het maken van grappen en opmerkingen waaruit bleek dat hij er geen enkel verstand van had.

‘De worsten worden zwart, dan zijn ze toch op hun lekkerst?’ riep hij vrolijk. ‘Een hamburger hoeft maar vijftien seconden op de barbecue, dan blijft-ie lekker socialistisch rood.’ Hij haalde het rooster van de barbecue en legde de paprika’s op de sissende kolen. ‘Dat levert een lekkere steensmaak op.’ Al die opmerkingen hadden tot gevolg dat mijn collega’s lachend toesnelden en de taak van hem overnamen.

‘Hé, mijn briljante paprikamethode doe je teniet,’ zei Hans Dijkstra. Hij veinsde lachend verontwaardiging. Ondertussen disten mijn collega’s anekdotes op van eerdere sessies. ‘Dit is het fakirgeheim, die kolen zijn helemaal niet heet, de witte kleur vormt een koele laag rondom het gloeiende hart,’ zou hij een aantal jaar geleden beweerd hebben vlak voordat hij zijn hand verbrandde. Mijn collega’s bulderden van het lachen, maar ik lachte niet mee. Het effect van al die grapjes en dat gestuntel was volgens mij dat Hans Dijkstra – hoewel hij had gezegd ons te bedienen – voortdurend werd bijgestaan door helpers die het echte werk deden. De barbecue was niet anders dan een willekeurige werkdag.

Na de barbecue begon de spelletjesavond. In de keuken stond het bordspel monopoly klaar en in de woonkamer het spel risk.

‘Ha, ik ben vanavond een echte kapitalist,’ zei Hans Dijkstra en hij positioneerde zich met een flesje bier in de keuken bij het monopolyspel. Ik zat met hem, Rachelle en drie andere collega’s rond het bord. Bij alle straten die in het spel voorkwamen voelde hij de behoefte om een feit of anekdote op te dissen. ‘Wist je dat bij de Zijlweg in Haarlem de beroemde Zijlpoort stond die de toegang tot Haarlem verschafte? Zijl betekent trouwens sluis. En wist je dat er op het Neude tot aan het eind van de negentiende eeuw koren werd verhandeld? Mijn grootvader had daar nog herinneringen aan. Zoiets kun je je nu nauwelijks meer voorstellen.’

Om de paar minuten riep hij dat hij het zo gezellig vond om met elkaar in competitie te zijn. ‘Ik zou een hele goede zakenman zijn geweest, denk je niet, Rachel?’

‘Zeker,’ zei ze lachend.

‘Ik zou een internationaal imperium kunnen leiden, denk je niet, Daav?’

‘Absoluut,’ antwoordde ik.

‘Gemiste kans. Maar ja, ik heb gekozen voor geschiedenis. Het betaalt niet veel. Ik weet eigenlijk niet meer waarom ik dat gekozen heb. Heb jij een idee, Mike?’ Mike was net zijn dobbelstenen aan het gooien. ‘O, ben je aan de beurt? Nu ja, toch even antwoorden, waarom ben ik geschiedenis gaan studeren?’

‘Omdat je het interessant vond?’ opperde Mike.

‘Precies. Mijn vader had liever gezien dat ik economie ging studeren. Maar ik vond geschiedenis veel interessanter.’

Na monopoly speelde Hans Dijkstra nog risk. ‘Ik wil een pact sluiten, een niet-aanvalsverdrag met Noord-Amerika en Azië!’ riep hij. Niemand durfde hem ooit een pact te weigeren en iedereen lachte als hij het vervolgens meteen verbrak.

Ik zocht iemand om een blik mee uit te wisselen. Maar ik vond niemand.

‘Ik voel me niet goed,’ zei ik om een uur of tien. ‘Ik ben een beetje misselijk. Te veel van dat heerlijke vlees gegeten.’

‘Het was weer erg goed, hè,’ antwoordde Hans. Hij wreef over zijn buik. ‘Ik heb ook weer veel te veel gegeten. Heerlijk, zo’n gezellige Amerikaanse avond met elkaar.’

Ik knikte en liep naar buiten. Voor de deur van het geschiedenisgebouw kwam ik een oudere collega tegen, Jaap, die herstelde van prostaatkanker en ook op tijd naar huis wilde.

‘Hé Jaap,’ zei ik tegen hem. ‘Verloopt je herstel goed?’ Hij negeerde mijn vraag.

‘Het is verschrikkelijk voor je, hè? Deze avond.’

Ik knikte.

‘Ik vind Hans een machtswellusteling en mijn collega’s vind ik slijmballen.’

Jaap sloeg me zacht op de schouder.

‘Dat is een manier om ernaar te kijken,’ zei hij.

‘Hoe kijk jij er dan naar?’

‘Ik laat het van me af glijden.’

‘Hoe doe je dat dan?’

‘Ik denk aan andere dingen. Ik kijk naar de bomen in de tuin, ik geniet van de zonsondergang. Ik luister naar de vogels. Ik denk na over het onderwijs.’

‘Hmm.’

‘En weet je? Hans heeft meer meegemaakt dan je denkt. Hij speelt ook gewoon maar een rol.’

Jaap fietste traag weg. Ik volgde zijn wapperende donkere regenjas boven zijn gele fietstassen tot hij een hoek omsloeg en uit het zicht verdween en vroeg me af wat hij bedoelde.

Thuis voerde ik Hans Dijkstra in de internetzoekmachine in. Ik vond alleen mediaoptredens. Ik voegde de zoekopdracht ‘gezin’ toe en vond een reportage in de Volkskrant.

‘Hoe denken drie generaties Dijkstra over Nederland?’ luidde de kop van het artikel. Hans Dijkstra, zijn vrouw Christa, zijn twee dochters Joan en Myrte en hun twee oudste kleinkinderen Ben en Joop werden geïnterviewd op het strand van IJmuiden. In de fotoreportage tuurden ze in de verte, renden ze lachend over het strand en luisterden ze aandachtig naar elkaar bij een kop warme chocolademelk. Ik las een paar van de vetgedrukte quotes.

Hans: ‘Nederland is nooit echt tolerant geweest.’

Christa: ‘Als psycholoog vind ik dat Nederlanders te weinig aan introspectie doen.’

Joan: ‘Ik was stiekem verliefd op Ed Nijpels.’

Myrte: ‘Ik ben net zo trots op de Nederlandse housecultuur als op Rembrandt.’

Joop en Ben: ‘Wij maken ons best druk om de vooroordelen van onze klasgenoten.’

Ik keek een tijdje naar de gezichten van Joop en Ben. Lieve blonde jongens, van een jaar of tien. Ik googelde de naam Christa Dijkstra en vond een praktijk in gedragstherapie waar vier psychologen onder haar leiding werkten. Joan werkte voor het ministerie van Onderwijs. Myrte was curator van moderne kunsttentoonstellingen. Het leken me allemaal gelukkige mensen.

Ik voegde op goed geluk de zoektermen ‘jong’, ‘dood’ en ‘ongeluk’ toe. En toen vond ik een bericht uit 1967.

==

Gisteravond is Jan Dijkstra uit Lochem op zeventienjarige leeftijd overleden nadat artsen twee dagen tevergeefs hebben geprobeerd om zijn leven te redden. Jan Dijkstra is daarmee het vijfde slachtoffer dit jaar van bovenmatig alcoholgebruik in het verkeer. Jan Dijkstra zat achter op de snorfiets van zijn broer Hans, toen hij vlak bij landgoed Ampsen geschept werd door een auto. Zowel de bestuurder als de twee snorfietsers hadden te veel gedronken. Met Jan Dijkstra verliest Lochem een bijzonder talentvol en geliefd lid van de gemeenschap. Jan Dijkstra was Gelders kampioen schaken, deed aan judo en zijn docenten spraken van een bijzonder talent voor wiskunde en natuurkunde. Zijn broer Hans hield aan de aanrijding een gebroken schouder over. De bestuurder van de auto bleef ongedeerd.

==

Ik dacht een tijdje over het artikel na. Ik probeerde me voor te stellen hoe het ongeval het leven van Hans Dijkstra had bepaald. Ik probeerde me een beeld te vormen van de uitgaansavond in de omgeving van Lochem. Zouden ze hebben gedanst? Geschaakt? Gediscussieerd? Monopoly gespeeld?

Maar het lukte me niet om me een beeld te vormen van een jonge Hans Dijkstra dat paste bij de professor die ik kende.

==

*

==

Margot zit achter op mijn scooter. Ze heeft haar handen om mijn middel geslagen. Het is mooi weer en we rijden langzaam over een duinweg.

‘Hier!’ Ik wijs op mijn rechterzak en ze haalt er de twee A4’tjes uit waarop ik de scènes over het archief en de sokkenberg heb uitgeprint.

‘Moet het nu?’ vraagt ze. ‘Zo rijdend leest het niet makkelijk.’

Ik antwoord niet, ik hoop dat ze het toch probeert. Margot kan zich overal concentreren. Ik rijd zo rustig mogelijk om haar niet te storen en volg met mijn blik wat vogels die tussen de boomtakken vliegen.

‘Lekker hoppen,’ zeg ik zachtjes.

‘Wat?’ vraag Margot.

‘HOPPEN!’

Ze prikt in mijn zij. Ik weet wat dat betekent: ze had me al verstaan, maar ze had zin om me nog even te pesten. Ik hoef niet eens over mijn schouder te kijken om te weten dat ze nu proestend lacht, alsof ze een nies in haar hand smoort. Kwak! Even later tikt ze op mijn schouder.

‘Stoppen.’ Ik parkeer de scooter bij de entree van een duingebied. We gaan op een boomstambankje zitten onder een etalage met een grote wandelkaart. Ze geeft de A4’tjes aan me terug.

‘Was het echt zo erg?’ vraagt ze.

‘Ja,’ zeg ik, ‘het ís echt zo erg.’

Ik kijk naar de vogels, naar de boomtakken, naar de rode gloed van de ondergaande zon die de villadaken in de verte verlicht. Maar eigenlijk kijk ik nergens naar, ik vecht tegen het gevoel dat mijn ogen zich naar binnen draaien om alles weer opnieuw mee te maken. Margot legt haar handen op de zijkanten van mijn scooterhelm en duwt ze met kracht naar elkaar toe. Alsof ze de quarterback van een American footballteam is die een teamgenoot bij de les houdt.

‘Wás! David! Niet is! Wás!’

==

*

==

20 april is ook de datum waarop ik twee jaar geleden Vigée ontmoette. Het was een ochtend waarop je geen hand voor ogen zag. Het leek wel februari. Het was koud, de lucht was vochtig en het mistte verschrikkelijk; je kon vanaf de ene grijze lantaarnpaal niet eens de volgende grijze paal zien. Het was acht uur in de ochtend en ik liep met mijn scooter aan de hand over straat. Toen botste ik tegen haar aan. Ze zat op de bagagedrager van een roestige herenfiets die tegen het vieze, met onbestemde graffitihandtekeningen ondergespoten, ijzeren rolluik van een Turkse avondwinkel stond geparkeerd.

De voorband van mijn scooter botste tegen de trappers van de fiets.

‘Hé,’ zei ze. En toen ‘Au!’ omdat mijn voorwiel ook nog langs haar schenen schuurde.

‘Sorry.’ Ik wilde eigenlijk meteen doorlopen, maar ze pakte mijn schouder.

‘Je kunt me wel een koffie aanbieden,’ zei ze. ‘Mijn broek moet naar de stomerij, dus dat is wel het minste.’

Ik keek naar haar strakke bruinfluwelen broek, en vond er inderdaad een modderige afdruk van mijn voorwiel.

In de koffiebar lepelde ze koffie met melk en veel suiker naar binnen alsof het een geneeskrachtige pap was. Ze had mooie lange vingers van donker woestijnzand en blank gelakte nagels die het licht weerkaatsten en het goedkope koffielepeltje als bazaarzilver lieten schitteren. We keken de koffiebar rond. Er zaten maar een paar mensen en door de dichte mist konden we nauwelijks naar buiten kijken.

Op normale dagen was de bar een soort loungekantoor waar toeristen en ouders met kinderwagens ontspanden maar de sfeer toch vooral bepaald werd door de mensen die op hun modieus bestickerde computers werkten of met twee of drie personen ingetogen vergaderden.

Ik had er koortsachtig zitten werken aan mijn boek toen ik zeker wist dat ik op het juiste spoor zat en ik alleen de pagina’s nog moest voltypen om het te kunnen publiceren. Ik tuurde door het raam, en het leek me alsof de koffiebar een soort glazen vloer was zoals ze op een uitkijkpunt boven de Grand Canyon hebben aangebracht om toeristen in de kloof te laten kijken. De hele stad met z’n trams en z’n taxi’s, met z’n Porsches, met z’n scooters en z’n bakfietsen, met z’n geparfumeerde mannen en z’n zwervers, met z’n kortgerokte vrouwen en z’n hoofddoeken trok voorbij. Buiten en binnen, de mensen op straat en de mensen in de bar: we tuurden naar elkaar, maar koffiebars zijn stadseilanden, en we hadden net zo weinig met elkaar te maken als de hagedis op de bodem van de Grand Canyon met de roodverbrande neus van de toerist tweehonderd meter boven hem.

‘Ik heet David.’ Ik stak haar mijn hand toe.

‘Ik heet Vigée.’ Ze antwoordde zonder mijn hand aan te pakken. Er zaten een paar melkvlekjes op haar neus. Mijn hand ging instinctief naar de vlekjes toe, om ze met mijn papieren servetje af te vegen. Ze pakte mijn pols vast.

‘Wat doe je?!’

‘Sorry,’ zei ik beschaamd. ‘Je hebt melk gemorst op je neus.’

Ze pakte een spiegeltje en een tissue uit haar handtas en wreef de melkvlekjes van haar neus.

‘Jij bent verschrikkelijk brutaal,’ zei ze. ‘We kennen elkaar pas vijf minuten en je zit al aan mijn neus.’

We waren even stil.

‘Waar was je eigenlijk naar op weg?’ De pupillen in haar ogen vulden zich met zwak gloeiende vuurvliegjes.

’s Ochtends begaf ik me in het werkverkeer, aan het einde van de middag deed ik mijn boodschappen in de supermarkt. Ik kocht alledaagse spullen, zoals aluminiumfolie, sokken en ondergoed op koopavond of zaterdagmiddag. Ik klampte me vast aan het ritme van de massa om, zoals ik dat noemde, ‘weer geaard’ te raken. Ik had me een jaar gevoeld alsof ik in een onderzeeboot leefde. Alsof ik onder de levens van mijn vrienden en kennissen voer zonder nog iets te snappen van dag en nacht, van door de week en weekend, van werk en vakantie. Ik zocht een manier om weer boven water te komen.

‘Ik ging ergens koffiedrinken,’ zei ik.

De vuurvliegjes doofden uit, mijn antwoord stelde Vigée teleur.

‘O,’ zei ze. ‘Dus het maakt voor jou eigenlijk niet uit dat we hier zitten.’

Nee, dat maakte eigenlijk niet uit.

‘Waar was jij eigenlijk naar op weg?’ vroeg ik.

‘Naar interessante mensen,’ antwoordde ze.

‘Dus het maakt voor jou eigenlijk ook niet uit dat we hier zitten.’

Ze keek me ernstig aan.

‘Dat moet ik nog beslissen.’

==

*

==

Ik zit met Margot op een bankje in het park. Ze gooit loom stukjes oud stokbrood in de vijver voor ons. Eenden stoeien met de korsten. Ik haal mijn laptop uit de leren rugtas die tussen mijn voeten staat.

‘Lees eens.’ Ik geef haar mijn computer en buig me over haar heen om het wachtwoord in te vullen op het scherm. Ze leest over mijn eerste gesprek met Vigée. Ik neem de zak stokbrood van haar over en stop gedachteloos stukjes in mijn mond.

‘Waarom cursiveer je het woord eigenlijk?’ vraagt ze.

‘Ik vihnd heuht belanghrijhk.’ Nu merk ik pas dat mijn mond vol zit met oud stokbrood. Ik spuug de korsten in mijn hand en gooi ze richting de eendjes.

‘Bah!’ zegt Margo, maar ik laat me niet afleiden.

‘Eigenlijk verwijst naar de echte aard van ons gesprek. We vertelden elkaar dat het voor de aard van onze bezigheden niet uitmaakte waar we waren, maar het maakte alles uit. Als we daar toen niet hadden gezeten, had ik Vigée nooit leren kennen. We hadden niets ontweten. Het was eigenlijk essentieel dat we daar toen waren.’ Ik aai zachtjes over haar kleine neus.

‘Ik had zelfs jou nooit gekend.’

‘Dat kun je eigenlijk niet weten,’ antwoordt Margot. Ze lacht en ze niest, als een eend. Kwak.

==

*

==

‘Wil je nog een koffie?’ Vigée knikte. Ik bestelde haar koffie met schuimmelk en een espresso.

Ik zag weer die tientallen vuurvliegjes in Vigées ogen, bijna uitgedoofde vonken die snakten naar een interessant verhaal. Ik wilde die vliegjes zien vonken als vuurwerk, ik wilde haar alles toevertrouwen.

‘Ergens ben ik de juiste temperatuur kwijtgeraakt,’ begon ik. ‘Ik ervaar gesprekken als stromen vol lavastenen die mijn blote huid verbranden, dan weer als poolvlaktes die mijn ledematen laten afvriezen. Ik vaar onder de wereld door en wil erop drijven, meedoen aan wat iedereen doet, geaard raken. Maar als ik de oppervlakte voel krijg ik het al koud als iemand vraagt “hoe het is” zonder het antwoord af te wachten. Op een receptie hoor ik iemand over de ongeneeslijke ziekte van zijn collega vertellen aan een ander die begripvol zijn hoofd schuin houdt, maar vanuit zijn ooghoeken al loert naar de tafel met hapjes. Ik kijk om me heen: alle gasten hebben het warm, de kazen zweten hun kleine belletjes, mijn voetzolen vriezen vast alsof ik op poolijs sta...’

In Vigées barnstenen ogen vonkten de vuurvliegjes. Ik haalde diep adem alsof ik boven op een heuvel stond en alle zuurstof uit de lucht probeerde te zuigen voordat ik naar beneden rende. Ik ademde uit en ik spoog druppeltjes koffie, eentje landde op haar wang. Ze deed alsof ze het niet merkte.

‘Als ik niet bevries, dan verbrand ik in de gezellige sferen van buurt- en familiefeestjes. Mijn nek wordt rood als ik een kring rond moet en “gefeliciteerd” moet zeggen tegen een groep buren waarvan ik de namen niet ken. Het zweet breekt me uit als ik hard moet meelachen om een campinganekdote vol verbrande worstjes, zwembadspraakverwarringen en eerstevriendjesgeklef.’

Ik raakte op dreef en sprak meer tegen mezelf dan tegen Vigée. Het was alsof ik een van die feestjes opnieuw meemaakte.

‘O, de anekdotes staan me niet eens tegen, maar het feit dat we lachen zonder dat we begrijpen wat er precies zo grappig is. We begrijpen alleen dat mama er kennelijk te ver vanaf stond om het recht te hebben iets over het jeu-de-boulesmisverstand te mogen zeggen, of dat papa zich zou moeten onthouden van flauwe grapjes tegen zijn dochter over een zekere Jean die beslist geen Jan heet. We begrijpen alleen dat het verhaal door een met onbegrijpelijke aanvullingen over elkaar heen buitelend gezin zo compleet mogelijk moet worden naverteld.’ Ik wilde opkijken of ik Vigées aandacht nog had, maar ik bedacht me. Ik wilde verder spreken, mijn redenering vasthouden, ik ontdekte eindelijk wat me dwarszat en wilde me nu niet laten afleiden.

‘Een of ander stel uit de buurt vraagt me “wat ik eigenlijk voor werk doe”. Ze gaan er eens goed voor zitten maar ze verwachten duidelijk een saai en onbegrijpelijk verhaal. Alsof ze zich na vijf keer spijbelen, hebben voorgenomen eens goed op te letten bij de wiskundeles. “Nee, er komt geen leaseauto bij kijken maar ik reis wel vaak naar het buitenland om onderzoek te doen,” antwoord ik zonder te weten of ze me echt naar mijn auto hebben gevraagd. Maar of ze de vragen nu stelden of dat ik ze aan hen toeschreef, ze zweven in de ruimte. Iemand zou die vraag over mijn auto toch hebben gesteld. De orde-van-grootte-van-je-salaris? Je auto? Je huis? Je kans op promotie? De sportclub van je kinderen? Je kinderwens? Je pappadag? De vragen zweven over de bankstellen en de aan de kant geschoven eetkamerstoelen, de rokersplek in de tuin en de gezellige woonkeuken. Ik kijk rond en zie bevriende buren behaaglijk achteroverleunen in het duizendmaal door katten en kinderen beklommen en beplaste leren bankstel. Het voelt alsof ik me een weg door een lavapad moet banen: mijn tenen veranderen langzaam in as.’

Ik vond geen woorden meer. Ik zweette, ik had mezelf opgezweept en moest nu even bijkomen.

Vigée keek me enthousiast aan, de vuurvliegjes dansten, haar ogen stonden in brand.

‘Je moet ontweten,’ zei ze. ‘Je bevriest en je verbrandt, omdat je van alles weet.’

Ik keek haar vragend aan.

‘Op die kille poolrecepties weet je waar mensen werken, waarom ze aanwezig zijn, wie de bazen zijn. Je staat mijlenver af van degenen die er echt toe doen. Of eigenlijk sta je er heel dichtbij, maar je blijft in je vak omdat je nooit zomaar een minister aan zou spreken, of een president-directeur. Je hebt het koud omdat je niet van je plaats komt. Je moet die structuren ontweten en afgaan op degenen die ertoe doen.’

‘Ik moet ontweten om met de machtigen te spreken?’

Ze knikte. ‘Je moet ontweten om dicht bij de macht te kunnen staan.’

‘Waarom zou ik dat willen?’

Haar bruine coltrui rolde in kleine golfjes over haar smalle schouders. ‘Omdat ontweten als een fijne föhn is en jij anders bevriest.’

Ze wreef met haar linkerwijsvinger langs de melkranden van het hoge glas.

‘Je moet ook op die feestjes ontweten.’

‘Welke feestjes?’

‘Op die buurtfeestjes met die campinganekdotes.’