Stephan Enter

Pastorale

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2019 STEPHAN ENTER, UTRECHT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 9330 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

EEN

==

1

Oscar liet de woorden van de leraar los – hij wist alles al. De hele klas wist het al, van het ongeluk.

Zijn aandacht zwenkte – via de formules op het krijtbord, de reikende vinger van een jongen links vooraan – en kwam tot stilstand bij de uit zonlicht gegoten vensterbank naast hem, waar een bromvlieg zich woedend stukvloog op het raam. Oscar hoorde zichzelf zuchten; er was een groot verschil tussen hem en het insect – want dat was onvermoeibaar, het stortte zich keer op keer met blinde haat op de transparante barrière die het van de vrijheid scheidde. Hij keek (met even ook letterlijk een zwaar gevoel van lusteloosheid) naar buiten, naar het verlaten, in junihitte blakerende plein. De lucht erboven trilde, werd vloeibaar. Stel je voor, ging het door hem heen – jaar verder, eindexamen, en dan studeren en op kamers, voorgoed vrij en weg, weg uit dit dorp. Wat een verlossing! En hij wist, met grote innerlijke zekerheid, dat het leven dan iets wonderbaarlijks voor hem in petto had – dat ergens in de toekomst, op een onbekende plek, een heel bijzonder geluk op hem wachtte. Maar vóór dat moment lagen nog een zomervakantie en een lang saai schooljaar, een eeuwigheid waarin niets van enige betekenis ging gebeuren. Ook voor de tentamens en examens volgend jaar zou hij met zo veel gemak slagen dat het de dorre voorspelbaarheid van zijn dagen nauwelijks zou onderbreken.

In de verte, op de straat achter het plein, voorbij de fietsenstalling en het sportveld, verscheen als in een luchtspiegeling een soort olifant, die steeds een paar stappen langs de huizen deed en dan abrupt weer bleef staan. Oscar kneep zijn ogen tot spleetjes, zag hoe begeleiders grote grijze zakken naar het beest gooiden.

Er was goedbeschouwd één ding waarnaar hij vandaag kon uitkijken, en dat was dat Louise thuiskwam. Ze had raar geklonken eergisteren over de telefoon, een beetje geheimzinnig. Vooral toen hij vroeg of ze soms zwanger was – de lacherige manier waarop ze dat ontkende maakte hem pas echt achterdochtig. Want hij hoorde het altijd meteen als ze ergens omheen draaide. Maar nee, had ze gezegd, neenee niets aan de hand, niks ernstigs broertje en wat dacht hij nou helemaal: dat ze zó stom was, waar zag hij haar voor aan? Daarna herhaalde ze haar vraag: of hij die middag, die inmiddels deze middag was geworden, na school thuis zou zijn, want ze moest hem even spreken en nee, ze deed dat liever niet zo over de telefoon. En jij, hoe gaat het met jou, had ze eroverheen gebabbeld; hoe ging het op school en zeg eens, er was toch zeker wel iets noemenswaardigs gebeurd in het dorp? Op zijn ontkenning had ze met een nuffig ‘echt niks, niemendal?’ gereageerd, waarna hij het nieuwtje van de week samenvatte: een boer die na de marktdag, tjokvol jenever en tjokvol geld na goede handel, ter hoogte van het Hackfortse Bos in het donker met fiets en al de sloot in was gewaaid of geduwd, dat bleek niet helemaal helder, maar in elk geval thuis ontdekte dat hij was beroofd. Louise moest om het verhaal lachen, vooral toen hij eraan toevoegde dat afgelopen weekend de nieuwe dominee liefst drie kwartier lang had gepreekt over de zonde van de drankzucht. De zonde, riep ze opgewekt uit, dat is een imaginaire ziekte die is uitgevonden om je een imaginaire remedie aan te smeren!

Het hielp – denken aan Louise. Zodra hij aan haar dacht, viel een deel van zijn neerslachtigheid van hem af. En waardoor was dat – doordat het onvoorstelbaar was dat zij zich zo zou voelen als hij nu, en het ook uitgesloten was dat zij zich ooit verveelde? Alles aan haar was altijd grillig, onvoorspelbaar, en levend. Ja, dat vooral. Zelfs als ze gewoon stil stond te roken voelde je haar felle alertheid, voelde je dat ze elk moment (en hoe vertrouwd was hem die typische manier van doen) kon beginnen met ‘Zeg eens...’ Zolang hij zich kon herinneren gooide ze vragen en opmerkingen waarbij ieder ander zich ongemakkelijk zou voelen zomaar op tafel. Sommige familieleden waren op hun hoede, leken een beetje bang voor haar – terwijl ze hém tot vervelens toe schattig bleven vinden. Maar hij had dan ook nooit op zijn zesde of zevende tijdens een verjaardag met alle visite erbij aan hun moeder gevraagd: ‘Hoeveel zijn we waard mama, Oscar en ik, voor hoeveel zilverlingen zou je ons verkopen?’ En Louise, zo ging het verhaal (want hij kende het niet uit de eerste hand, het behoorde tot de vaste familieanekdotes) was volstrekt serieus geweest, was giftig geworden toen er aanvankelijk nog vertederd door de kring van volwassenen werd gelachen, het leek haar helemaal niet zo’n vreemd idee, ze wist zelf namelijk precies voor hoeveel ze hun ouders van de hand zou doen, en ze wilde niet naar bed voor ze een antwoord in onafgeronde getallen kreeg. Het verschil tussen hen werd ook zichtbaar wanneer iemand zelf een discutabele of gratuite mening verkondigde. Daar schoot Louise op af als een eend op broodkruimels, terwijl hij juist in gedachten verzonken raakte of zich door allerlei fantasieën op sleeptouw liet nemen en pas met een inzicht of vraag kwam als het gesprek allang weer over iets anders ging.

Natuurlijk waren er overeenkomsten, vooral uiterlijke. Ze waren allebei opvallend tenger, en ze hadden hetzelfde grijzige blauw in hun ogen. Een identieke, rechte, niet te grote neus. Keurige tanden, waar nooit een beugel aan te pas zou komen. (En des te triester, kon hun moeder niet nalaten te herhalen, dat ze beiden vullingen hadden en dat Louises gebit zoetjesaan geel kleurde van de nicotine.) Hij was tegenwoordig wel langer; twee jaar geleden had hij haar ingehaald en nu stak hij een kop boven haar uit. Maar ze bleef hem zo minzaam ‘broertje’ noemen (en hij zag haar voor zich: één oog dicht tegen de rook die in haar gezicht dreef, het innemend-pesterige trekje om haar lippen). Haar halflange haar was lichter blond dan het zijne, bijna stro, en het was sluik, terwijl hij krullen had. Ze had een bleke huid, ook ’s zomers, en vaak vermoeide, donkeromrande ogen. Ze maakte zich zelden op. Hij had haar nooit horen gillen of giechelen. Ook niet zien huilen, nee. Een van hun tantes ventileerde bij een verjaardag de overtuiging dat ze ‘toch wel een beetje’ contactgestoord was – wat de toevallig binnenkomende Louise blijmoedig beaamde.

De vlieg leek tot een nieuw inzicht te komen. Hij zoemde niet meer, en trippelde in een grillig patroon over het glas. Nu bleef hij staan en wreef, alsof hij zichzelf een laatste maal oppepte, zijn voorpoten langs elkaar. Oscar zag hoe het zonlicht een iriserende gloed in de tot rust gekomen en achterwaarts neergestreken vleugeltjes schoof. Had het insect besef van zijn lot, of was het domweg uitputting? En stel dat hij opstond en zijn stoel door het raam smeet, zou het dan enige dankbaarheid voelen ten opzichte van zijn verlosser?

Waarom wilde Louise hem spreken, wat kon er zijn waarover ze zijn mening wilde? Dat ging nooit zo; zolang hij zich kon herinneren luisterde hij graag (en meegaand) naar haar wanneer ze een stokpaardje zadelde en er – de ene na de andere sigaret wegbrandend – energiek op rondgaloppeerde. Ze had eigenlijk geen mooie stem; eerder een beetje schel. En ze had ook, was hem een jaar geleden opeens opgevallen, de neiging te hard te praten als ze vlak naast je stond. Maar het sprekendst aan haar was toch het contrast tussen haar stemmingen: het ene moment lag ze zwijgend en wrokkig fatalistisch tot in de middag in bed te roken, en dan werd er een onderwerp aangeroerd dat ze de moeite waard vond, en was het of er een schakelaar werd omgezet die haar onder stroom zette. Ze hielden zolang hij zich kon herinneren zielsveel van elkaar, al zou zij dat nooit ondubbelzinnig laten merken. Hij had daar geen moeite mee; hij was van hun tweeën de weekste, had ze eens verzucht, en misschien had hij haar zo nog het liefst: een beetje neerbuigend en hem uitdagend tegen haar in te gaan. Sinds ze op kamers woonde ging hij trouwens nog minder tegen haar in dan daarvoor; hij wilde zo veel mogelijk horen over haar studentenleven. En als hij naar haar luisterde, en haar volkomen begreep, misschien als enige, en blij, gelukkig zelfs, werd van haar scherpte en haar bevlogenheid, kon hij zich niet anders voorstellen dan dat het altijd zo tussen hen zou blijven.

‘Vrijwilligers?’ De dwingende ondertoon in de vraag haakte zich in Oscars gedachten. Hij ging rechtop zitten en trok het plakkende shirt los van zijn rug. Er stonden twee bovenramen open, maar van circulatie was geen sprake. De atmosfeer in de klas was om onpasselijk van te worden, niet in de laatste plaats doordat sommigen een zweetlucht bij voorbaat smoorden in een wolk Odorex.

Hij keek naar de leraar, die wachtte op respons. Wat een ventje eigenlijk; een huid vol putjes, vettig haar dat als een toupet op zijn schedel lag, een weifelend snorretje in het gespannen gezicht en, wel het meest opmerkelijk, een flapoor en een oor dat gewoon plat tegen het hoofd zat. Hij was nu een jaar hun klassenleraar, en deed de laatste weken weer vreselijk zijn best populair te worden. Maar genade zou niet meer in hen opkomen. Tussen de tafels door kon Oscar zien hoe van de twee meisjes op de voorste rij, beiden in dunne zomerjurk en met gelakte nagels, het linker met modellenverveeldheid haar ene opzijstekende blote been over het andere plooide. Als haar buurvrouw nu haar rode haar opzij sloeg en in opperste aandacht met haar kin op haar gevouwen handen vooroverleunde, zou hij weer zo hulpeloos blozen. En dat had dan een kind verwekt.

‘Niemand? Kom nou, hij is toch jullie klasgenoot. Wil niemand weten hoe het met hem gaat?’

Hoe het met Jonkie ging was twee lesuren eerder, bij biologie, al nuchter uiteengezet door mevrouw Stam. Van haar kon Oscar zich juist zeer goed voorstellen dat ze aan lichamelijkheid deed. Ze was roze, een en al deinende hulpvaardigheid, en haar lokaal geurde zomer en winter naar badolie. Ze had een gonzende, verrukkelijk hese stem. Ze begon eens een les over de voortplanting met de onvergankelijke woorden: ‘Als mijn man heet is...’ Het bleef duister wie mevrouw Stam op deze reformatorische scholengemeenschap had aangenomen, en nog duisterder waarom ze nooit door de ouderlingen uit het bestuur op de vingers was getikt. Of misschien ook niet, wat dat laatste betreft: geen leerling zou haar verraden.

Jonkie Matupessy, een Ambonees uit de Bloemenbuurt en met afstand de impopulairste leerling van de klas, lag dus in het ziekenhuis. Hij was al een paar dagen niet op school geweest en nu bleek dat hij op een gestolen crossmotor door het Hackfortse Bos had gescheurd, door een boomstronk was gelanceerd en ongeveer alle botten in zijn lichaam had gebroken. En omdat zijn vader erop stond dat hij niet achter raakte met huiswerk, moest iemand aantekeningen naar de familie brengen.

‘Echt niemand?’

Links voorin ging opnieuw een arm omhoog.

‘Ja?’ klonk het opgelucht.

‘Mag ik naar de wc mijnheer?’

‘Goed,’ zei de leraar. ‘Doen we het op mijn manier.’ Hij stond op, stapte naar het schoolbord. Pakte een krijtje. Bewoog een zijpaneel van het drieluik naar voren, ging er zelf naast staan en schreef iets op de achterkant. ‘Getal onder de dertig. Ik begin hier’ – hij wees met het krijtje naar rechts vooraan – ‘ja?’

‘Nul,’ klonk het.

‘Geniaal. Volgende?’

Op dat moment werd er hard tegen het ruitje in de deur van het klaslokaal getikt en meteen kwam de conrector binnengelopen, gevolgd door een politieagent met een pet onder zijn arm.

‘Rustig,’ zei de conrector streng naar de klas, hoewel niemand geluid maakte. Iedereen keek naar de enorm grote agent, en vooral naar het pistool dat in een holster aan zijn heup hing.

De drie mannen overlegden, er leek twijfel over iets dat wel of niet ter sprake zou worden gebracht. ‘Ze zijn oud genoeg,’ hoorde Oscar de conrector concluderen. De licht buigende agent knikte.

‘Dit is mijnheer Colenbrander –’ begon de conrector, zich tot de leerlingen wendend, ‘van de politie. Hij wil graag iets vertellen en ook iets vragen. Het is belangrijk dat jullie eerlijk antwoord geven.’

De agent stapte naar voren en keek de klas rond. ‘Er zit verder geen Ambonees in deze klas?’ Een paar hoofden schudden van nee. ‘Is iemand in deze klas bevriend met...’ – hij keek opzij naar de leraar, die hem de naam toefluisterde – ‘Jonkie Matupessy?’

Niemand reageerde. Op iets andere toon begon de agent aan zijn uiteenzetting. Ze konden, zei hij, het zich vast niet herinneren – de treinkapingen, en de gijzeling van een school in Drenthe, alweer bijna tien jaar geleden, maar ze wisten er misschien wel van via hun ouders. En wat ze ook wisten, was dat het sindsdien rustig was gebleven in Nederland en in Brevendal. Maar, zei hij, dat zou niet lang meer duren. Er waren vermoedens; er broeide iets. De agent keek met een blik door de klas die waarschijnlijk als bangmakend bedoeld was. Zijn hele optreden wekte de indruk dat hij dacht een stel kleuters voor zich te hebben. Oscar realiseerde zich dat hij de man herkende. Er had een interview in de Brevendalse Bode gestaan waarin hij vertelde over zijn beroep; hij was niet alleen agent bij de gemeentepolitie maar zat ook bij de Mobiele Eenheid en ging soms gezellig met een busje vol collega’s naar Amsterdam om krakers te meppen. Op de foto naast het artikel had hij niet zijn politieuniform maar zijn ME-pak gedragen. Oscar had het onthouden doordat zijn vader, die het stuk ook had gelezen, er aan tafel over opmerkte: ‘Vast afgekeurd voor het leger.’

‘Er broeit iets,’ herhaalde de agent, zichtbaar tevreden over die formulering. Dat was niet verrassend, ging hij verder, daar kon je op wachten. Want Ambonezen, dat was een agressief en oorlogszuchtig soort. Ze waren niet voor niks generaties lang soldaten bij het KNIL geweest. Geweld, zei hij, geconcentreerd over de hoofden heen turend alsof hij meer tegen zichzelf dan tegen een stel zeventienjarigen sprak, geweld zat in die mensen, dat kreeg je er niet zomaar uit. En wat zich allemaal in die wijk afspeelde, daar hadden ze op het bureau ook geen scherp zicht op. De helft zat bij de harde kern van de RMS, en de RMS – de Republik Maluku Selatan, voegde hij met overdreven snerpende tongval toe – nou, die ging op de koffie bij de IRA en de Palestijnen en Gadaffi, dat was allemaal één pot nat, ze hielpen elkaar aan wapens en ander terroristisch tuig. Maar goed, waar het om ging: er was iets raars met het ongeluk van Jonkie Matupessy. Het had alles van een training, een voorbereiding – op iets. Want uit onderzoek was gebleken dat hij minstens tien keer over hetzelfde pad heen en weer was gegaan. Had hij zich onlangs misschien tegenover iemand in de klas over het bos of over crossmotoren uitgelaten? En wist iemand met welke andere Ambonezen Jonkie de laatste tijd omging?

Hij hield opnieuw even in om zijn woorden hun volle gewicht te gunnen. Aan de zijkant van het lokaal werd gefluisterd en gegrinnikt.

‘Ja?’ snauwde de conrector van achter de schouder van de agent. ‘Zeg het maar.’

‘Er is niks, mijnheer.’

‘Komkom, laat horen. Gun ons ook een pleziertje.’

‘Misschien –’ klonk het voorzichtig, ‘wilde hij gewoon een konijn doodrijden.’

Hierop barstte de hele klas in lachen uit. Want iedereen herinnerde zich de eerste maand in de brugklas, toen de docente handvaardigheid, de gelovigste en naïefste lerares die er op school rondliep, alle leerlingen vroeg iets te vertellen over hun favoriete hobby, en hoe Jonkie had uitgelegd hoe je in het bos konijnen ving met een strik en hoe je ze daarna moest villen, en hoe daarop de lerares overstuur de klas was uitgelopen. Oscar bedacht dat hij in vijf jaar Gisbertus Voetius College nooit echt met Jonkie was omgegaan. Hij kon zich één moment herinneren waarop zijn klasgenoot specifiek, en meteen ook heel familiair, het woord tot hem had gericht: ‘Boktor, jij hebt een zus. Heb haar weleens zien lopen. Blond hè? Kun jij mij niet eens voorstellen? Hoe heet zij?’ Bij die ene keer was het gebleven.

Er ging weer een arm omhoog. Een zittenblijver, die met een glimlach vroeg: ‘Gaat Jonkie nu de gevangenis in?’

‘Neenee, vooralsnog niet,’ reageerde de agent bloedserieus. ‘De feiten zijn tenminste niet dusdanig’ – hij strandde op dat brok jargon, ging daarom maar opnieuw in op het karakter van de Molukkers en het onheil dat dreigde voor Brevendal en heel Nederland. Zoals iedereen wist, orgelde hij, waren tijdens het laatste oudjaar overal in het dorp brievenbussen opgeblazen. Dat leek misschien onschuldig maar daar begon het mee, dat was terrorisme in het klein. Dat slag was nu eenmaal verzot op wapens. Ze waren gepakt met werpsterren, vechtstokjes en bij een inval in een clubhuis was een uit een kazerne gestolen handgranaat gevonden. Bovendien was al jaren bekend dat sommigen onder hen handelden in – en hier daalde zijn stem, alsof hij een onvoorstelbaar smerig woord ging uitspreken – drugs. Ook Jonkie, zei hij, had iets bij zich gehad, en was misschien onder invloed geweest aangezien hij zich van het ongeluk niets kon herinneren.

Met een ‘zijn er vragen?’ sloot hij af. De conrector drukte de leerlingen nog op het hart contact op te nemen met de schoolleiding zodra hun toch iets te binnen schoot, en verliet met de agent het lokaal. De leraar sloot de deur achter hen en liep weer naar het bord met de differentiaalvergelijkingen.

‘Tsja,’ zei hij, terwijl hij een hand door het plakje haar op zijn hoofd haalde. ‘We zullen dit toch netjes moeten doen. Huiswerk is huiswerk, voor iedereen. Nog even aandacht graag. Ja? Getal onder de dertig dus. Wie was aan de beurt?’

Als een ei van lucht groeide een gaap tegen Oscars verhemelte, zijn oogleden werden zwaar. Hij keek opzij naar de vensterbank. Daar lag, in een bad van onoverwinnelijk licht, de bromvlieg op zijn rug. Zijn dunne staaldraadachtige pootjes staken omhoog en bewogen af en toe nog een beetje. Zo ging het dus, of je je nou wel of niet bij je gevangenschap neerlegde. Oscar tuitte zijn lippen en blies zonder zich verder te bewegen, en verplaatste zo de vlieg een paar centimeter. De pootjes verstijfden. Hij blies nog eens.

Jonkie als terrorist – maar ook die mogelijkheid kon hem niet wezenlijk boeien. Die politieman en de conrector vonden het vreselijk interessant, dat was duidelijk. De meeste klasgenoten ook, hoe onverschillig ze de kwestie ogenschijnlijk ook opnamen. Maar al was er bewijs gevonden dat Jonkie gepland had morgenochtend het hele dorp op te blazen, dan zou hij zich nu niet anders hebben gevoeld: moedeloos, nauwelijks in staat zich te bewegen – hij kon ook niet goed denken, het voelde als een enorme inspanning de vlieg met zijn blik los te laten, zijn ogen in hun kassen te laten draaien en weer over het plein in de richting van de straat in de verte te kijken. Nog verder weg, voorbij de achter de huizen oprijzende linden van het dorpsplein met de waterpomp en het lichtgrijze stenen beeld van Johannes van Hackfort, was tegen het uitzinnige blauw van de hemel de torenspits van de Oude Kerk zichtbaar, waarvan de klokken juist het uur sloegen – een ijl, blikkerig geluid dat niettemin helemaal over de rode daken tot hier in het lokaal doordrong. Maar welk ander doel hadden die klokslagen dan het wegduwen van het ene na het andere nutteloze uur? En met deze gedachte kwam de herinnering aan gisteravond, toen tijdens de catechisatie een Bijbeltekst was gelezen die, voor het eerst in lange tijd, niet zijn ene oor in en meteen het andere weer uit was geschoten. De passage kwam uit Prediker, het ging erom dat God de mens zijn verstand heeft gegeven om er zichzelf mee te kwellen. En dat klopte helemaal! Want klasgenoten met minder hersens waren nu al opgewonden over het examenjaar, het hield hen continu bezig. Bij de slimsten horen was een vloek, en betekende inderdaad de ijdelheid waar het in dat Bijbelboek over ging. En dat was niet het enige waarmee hij in het nadeel was. Anderen, haast alle anderen, hadden verschrikkelijke of tenminste ingewikkelde ouders – ze leken hun leven voortdurend te kruiden met de ruzies die ze met hun ouders uitvochten. Of ze hadden ouders om zich voor te schamen, om bezorgd over te zijn, of juist uit volle overtuiging in stilte te haten en op neer te kijken. Zo niet de zijne: die waren monumenten van warmte en verdraagzaamheid – ze legden hem nooit iets op, vonden niets wat hij deed puberaal of anderszins onverantwoord of onredelijk. Hij wist bijvoorbeeld nu al dat ze zonder meer akkoord zouden gaan met de studierichting die hij na komend schooljaar koos. En met de voorstelling van studeren schoven zijn gedachten weer naar Louise.

Wat kon er zijn? Er was misschien echt iets aan de hand waardoor ze zo ontwijkend deed en hem onder vier ogen wilde spreken. Want in tegenstelling tot alle andere mensen die hij kende (hij keek om zich heen, ging zijn klasgenoten af) had Louise nooit een verborgen agenda, speelde ze nooit een rol. Niet voor langere tijd, tenminste. En nu schoot hem nog iets te binnen uit het telefoongesprek: ze had gevraagd hoe het met papa ging. ‘Hij heeft er weer een kamer bijgenomen,’ had hij geantwoord. ‘Oei, is het zo erg?’ had ze gezegd – maar op een toon die eerder geamuseerdheid dan zorg verried.

‘Oscar de Vree! Hèhè – heb ik je aandacht? Wees nou eens bij de les jongen.’

Hij keek de leraar aan.

‘Een getal dus,’ zei deze, toch weer vriendelijk. ‘Onder de dertig.’

Oscar haalde zijn schouders op. ‘Twintig?’

De leraar pakte het uitgeklapte deel van het schoolbord bij de onderkant en draaide het om.

==

==

2

Ze kwam omhoog, duwde het schuifraampje open. En met-een zoog het lege compartiment zich vol met geraas en de droge, warme geuren van het land. Ze liet zich terugvallen, veegde een paar voor haar ogen hangende haren opzij en wachtte het moment af: zo dadelijk zou zich, niet langer dan tien, twaalf tellen, in een flauwe bocht het vergezicht tonen dat haar de afgelopen twee jaar vaker had getroffen wanneer ze bijna thuis was. Deze keer had ze er bij het instappen opeens aan gedacht en was ze er speciaal voor aan de linkerkant gaan zitten.

Nu boemelde (en ook dit kende ze precies) de trein eerst nog een kloof vol groene schaduw binnen – grillige eiken, die met hun in elkaar verwarde kruinen naar de langsvliedende rijtuigen reikten. Maar daar was het, ja – nu kwam de duik in het licht en daar lag het onder een serene hemel, hooguit een paar meter lager en toch greep het oog naar een verre horizon, kreeg je die nevelige voortijdelijke blik over de vallei met haar verweerde houtwallen en de middeleeuwse torenspits die zich ontfermde over een samenscholing van rode daken en rechts daarachter het uitgestrekte, in eeuwige bries ruisende bos met zijn koele beukenlanen en greppels vol fluisterende bladeren en meer naar links als een ader in het land de verzonken meanders van de Breve, herkenbaar ook aan hoog opgeschoten meidoornbosjes en uit het lood hangende wilgen langs het jaagpad en ten slotte in een van die kronkels het park, als het die naam gezien zijn haveloze staat al mocht hebben, met daarin haar huis, het huis van haar ouders, grootouders, van haar familie zover de geschiedenis zich liet terugbladeren.

Het moment was voorbij, ze bleef kijken. Ze moest plotseling lachen. Want ze zou natuurlijk nooit terug willen, nooit nog echt hier willen wonen. Nee. Sinds de dag waarop ze was gaan studeren had ze geen seconde heimwee gevoeld. En toch – er sprong altijd iets in haar op wanneer ze na een periode van een maand of langer terugkwam en niet alleen wist dat daar, in die ondiepe door een ijstijd gevormde kom, de eerste achttien jaar van haar leven zich had afgespeeld, maar dat er ook iets fundamentelers was, een verbondenheid met het landschap of zelfs nog letterlijker, met de grond eronder – een bodem die vaster en echter aanvoelde dan die in het westen, waar zich haar studiestad bevond. Maar wat was dat, wat was het precies? Want het was geen liefde, nee. Orde, dan? Opeens realiseerde ze zich nog iets anders: zojuist – bij het zien van het dorp in de verte, van kleine huizen geschaard rond de kerk – was als een vallende ster langs de rand van haar bewustzijn een gedachte gescheerd: de Goede Herder en Zijn kudde. Ja, het was door haar hoofd gegaan. Alle schaapjes veilig, hosanna. Zou er ooit een moment komen waarop ze zulke ingeprente associaties voorgoed kwijt was? Kwam er bijvoorbeeld een tijd waarin ze niet meer, nooit meer, bij de maaltijd de vluchtige aandrang in haar handen voelde om ze te vouwen? Want dat gebeurde nog steeds, dagelijks. En de eerste regels van het Onzevader stonden dan ook meteen trappelend achter je tanden klaar. Krankzinnig, zo diep als het in je zat en zo moeilijk als het bleek om het niet alleen te laten afsterven maar daarna ook nog met wortel en al uit te trekken. Hoewel iets in haar probeerde te berusten; het was nu eenmaal verbonden met die tijd: een onophoudelijk gevecht, vanaf pakweg haar elfde, met iedereen (en vooral met haar moeder), waarbij ze steeds sterker werd, steeds vaardiger haar intellect wist te hanteren en uiteindelijk toch maar mooi als overwinnaar – wat haar moeder nooit op waarde zou schatten – tevoorschijn was gekomen.

De trein reed nu gelijk op met het zonneschijnspattende riviertje, dat hier een paar honderd meter lang was rechtgetrokken. Ganzen, een stuk of twintig, wiekten omhoog (maar geen raakte een ander) uit een veld achter een rietkraag. Een windvlaag legde rimpelingen als schubben op het water. Eens, dacht ze, was hier de grens van het universum. En daar zag ze een brug die ze kende; erachter begon een doodlopende halfverharde weg langs een aantal boerderijen – die ze op haar eerste echte fiets allemaal was afgegaan om kinderpostzegels te verkopen.

==

Nu was ze er bijna, en nog altijd wist ze niet hoe ze het zou brengen. Ze had knopen willen doorhakken maar er was niks van gekomen, haar gedachten dwaalden steeds opnieuw af. Het lukte eenvoudigweg niet de ernst van de situatie tot zich te laten doordringen, terwijl ze dat, zo had ze zichzelf de afgelopen week herhaaldelijk voorgeredeneerd, toch echt wel moest doen. Oscar zou dat in elk geval doen; hij zou schrikken van haar probleem, daar kon je zeker van zijn – Oscar was tegenwoordig serieus in alles. Bovendien was hij overdreven bescheiden en kritisch op zichzelf, waardoor mensen (zoals toch al zo vaak met het tweede kind) geneigd raakten hem te onderschatten. Ze had een keer gezegd, ’s avonds op zijn kamer, half jaar geleden in de kerstvakantie, dat hij een oude geest had, nee, een oude ziel – en dat bescheidenheid zonder spot onuitstaanbaar was. Ook daar had hij meteen zo’n gekweld gezicht bij getrokken, dat ze haar eigenlijke kanttekening, dat hij nooit een vriendinnetje kreeg als hij de zaken niet wat luchtiger kon opvatten, maar achterwege had gelaten. En dan te bedenken dat hij als klein kind heel vrolijk was geweest; hij stond extatisch blij op alle familiefoto’s en had vaak de slappe lach gehad – wat verder toch alleen aan meisjes voorbehouden leek. Maar een paar jaar geleden was dat helemaal veranderd. Hij was ernstig geworden, en soms ook somber. Hij las ontzettend veel – er leek discipline achter te zitten. Hij zocht voortdurend van alles op in het woordenboek of de encyclopedie. Wat wilde hij met zijn leven? Daar had ze geen idee van, en mama en papa vast ook niet; hij liet nooit iets los. Maar het was belangrijk, dacht ze, dat hij ermee bezig was. Als hij, net als zij, de verkeerde studie koos? – want Oscar, dat was nu typisch iemand die puur uit plichtsbesef een zinloos traject tot het bittere eind zou aflopen. Hoe dan ook, dacht ze terwijl ze haar overbodige zomerjas van de zitting tegenover zich pakte en haar hand in de binnenzak schoof, was haar eniggeboren broertje ook een jongen die nooit iets uitgaf en al jaren braaf zijn zakgeld in zijn Zilvervloot stopte.

‘Och –’ ze keek in haar portemonnee. Niet eens genoeg voor sigaretten. Onder in haar reistas zat nog een pakje Gauloises dat er een stuk of vier bevatte. Uitstellen, dacht ze – uitstellen en niet aan denken.

Een lichte schok gaf aan dat de remweg werd ingezet. Even later schudde een wissel het rijtuig naar een parallelspoor; de trein in tegengestelde richting stond al klaar. Dit was in een straal van twintig kilometer het enige punt waarop twee treinen elkaar konden passeren. Ze stond op, trok haar tas uit het bagagerek en liep naar het balkon.

Toen de deuren met een korzelige metalen krak openklapten, kneep ze haar ogen samen tegen de weerschijn van de zon op de immense silo met daarop in reuzenletters VAN LAAR & ZONEN die pal achter het station stond en hield haar adem in tegen de lucht van veevoer. Ze stapte op het perron en hoorde het volgende moment achter zich: ‘Hee, Loe!’

Ze draaide zich om, herkende een oud-klasgenoot die tegelijk met haar was gaan studeren. Johan, Johan Joosten. Conservatorium. Langste jongen van de klas. Hij liep nog precies zoals ze zich van school herinnerde: als een reiger – steeds schoot eerst zijn hoofd op zijn dunne nek vooruit en pas dan, zo leek het, volgden zijn grote, behoedzame stappen. En hij droeg altijd kleren die hem te ruim zaten. Ze had hem aardig gevonden, al ging ze niet echt met hem om.

Hij keek over haar heen en zwaaide. ‘Mijn vader,’ zei hij. Zij werd zeker ook opgehaald? Maar ze ging toch niet dat hele eind lopen in die hitte? Hij verschikte de vioolkist die over zijn schouder hing. Ze mocht meerijden, geen probleem, zijn vader zette haar af, die kon wel een omweg maken. Maar goh, zei hij, goh wat toevallig dat zij ook in deze trein zat, wat leuk elkaar weer te zien. Want dat was lang geleden, ze kwam zeker niet zo vaak thuis?

Ze moesten wachten voor de slagboom tot hun trein zich weer in gang trok. Zes jaar dag na dag in dezelfde klas, dacht ze, en daarna had ze geen moment meer aan hem gedacht. Maar nu, met ook het besef dat hij min of meer hetzelfde lot had ondergaan – opeens weg uit het vertrouwde, het gedoe met kamers en helemaal niemand kennen – vroeg ze door het gerinkel van de overwegbellen heen met gemeende belangstelling of het goed met hem ging. En met de muziek? O ja, zei Johan, heel goed; de opleiding was grandioos en hij had regelmatig huisconcerten en zat als eerste violist in een studentenorkest dat binnenkort op tournee naar Hongarije ging. En, wilde hij weten, speelde haar vader nog veel?

Ze kwamen bij de auto, die met draaiende motor stond te wachten. Ze kreeg een hand van Johans vader, die haar eveneens nog van naam kende. Met zijn bril met zwartomrande glazen en het zuinige mondje eronder deed hij denken aan Erich Honecker. Er kleefden zweetdruppeltjes op zijn kalende voorhoofd. Nog voor hij – wat ze een beetje overdreven vond – haar tas aanpakte en in de kofferbak zette, had hij al twee keer naar haar borsten gekeken.

‘Ik ga wel achterin,’ zei ze, trok het portier open en duwde haar jas voor zich uit over de skaileren zitting.

==

Uit de autoradio – of misschien was het een bandje – gonsde een stem die de heerlijkheid Gods verkondigde. Het bestond hier: mensen die ter stichting naar een preek luisterden, gewoon op een doordeweekse middag tijdens een ritje. Opeens een uithaal: ‘Maar de HEERE...!’ Het klonk zowel euforisch als onheilspellend. Johans vader zette het geluid zachter, en onderwierp zijn zoon aan een routineus verhoor: welke examens hij had afgelegd en gehaald, of hij soms een bosje fresia’s kocht voor tante Aaltje (kennelijk Johans hospita) want dat waren haar lievelingsbloemen, en of hij op tijd opstond en niet boemelde. Johan, met de vioolkist tussen zijn knieën, reageerde timide en leek opeens een stuk kleiner.

Louise keek opzij, naar de mensen op straat. Een paar vrouwen en meisjes op de fiets, in tegenspraak met het zomerse weer in donkere rok tot over de enkel. Misschien, ging het door haar heen, zou ze zich nooit meer ergens thuis voelen; was het onmogelijk op het platteland te leven nadat je in de stad had gewoond, terwijl je ook nooit volledig bij de stad zou horen. Hadden anderen dat, medestudenten uit de provincie? Ze had er nooit iemand over gehoord. Maar ze had sowieso nauwelijks zinnige gesprekken gevoerd met leeftijdgenoten. Wat zijzelf in elk geval nooit zou vergeten was de schok, in eerste instantie niet eens helemaal bewust, dat je wereld zo ongelooflijk uitdijde; want pas achteraf zag je hoe ontzettend klein en onbeduidend de plek waar je opgroeide was. Uiteraard ervoer je in de jaren voor dat moment een knelling – je wilde zó graag eten, opstaan, douchen, televisiekijken wanneer het jou uitkwam, zo graag ook wilde je af van alle verdere bemoeienis van je ouders, je wilde vriendjes zonder dat zij er iets mee te maken hadden (dat vooral) – maar zelfs die beperkingen en de wens eraan te ontsnappen gaven aan hoe nietig haar wereld was geweest. De uiteindelijke uitdijing was van geheel andere aard dan ze had kunnen vermoeden. Het zat bijvoorbeeld in sociale kringen, de manier waarop andere, tot dat moment volstrekt onbekende milieus in elkaar staken. Ze herinnerde zich hoe boers en ouderwets ze zich soms had gevoeld, hoe ze zich geen raad had geweten met de bravoure van studenten die in een stad waren geboren en opgegroeid. Zoals tijdens dat werkcollege, waarbij een studente schuin tegenover haar – de precieze aanleiding was ze kwijt – opeens droog opmerkte: ‘Een dertienjarige maagd? Onmogelijk.’ Het lef, om zoiets te zeggen in een hele groep! Ook al was het waarschijnlijk alleen bedoeld om te provoceren, ze had de rest van het college van starre bewondering geen woord kunnen uitbrengen. Dat ad-remme, esprit gekoppeld aan een ongeduldig anarchisme – ze zou niemand in Brevendal kunnen aanwijzen die zo was. Ja, hier dachten ze waarschijnlijk dat juist zij de brutaliteit zelve was maar dat was ze alleen thuis of onder mensen die ze goed kende.

In die tijd had ze ook beseft dat geen van haar medestudenten iets zou begrijpen van de worsteling die zij achter de rug had – hoe vreselijk ze zich als kind schaamde voor haar twijfel en afvalligheid, hoe eenzaam het was om vanaf je tiende, elfde je geloof laagje voor laagje te zien wegsmelten, te beseffen dat je dus niet uitverkoren was en te denken dat je daarin helemaal alleen stond. Wat ze ook niet konden snappen, tenminste niet echt, was de verbijsterde woede die daarna over haar was gekomen en die tot de dag van vandaag voortduurde.

Ze moest opnieuw aan haar eerste fiets denken, het rondrijden met kinderpostzegels. Er was nog een andere, sterkere herinnering aan die fiets. Op de dag dat ze hem kreeg, ze was jarig, had ze zich afgevraagd: wat als de Here Jezus wil dat ik hem in de vijver gooi? Ze had aarzeling gevoeld, en alleen al dat betekende dat ze onwaarachtig en onwaardig was in haar geloof. Maar ze kon niet anders, het lukte haar gewoonweg niet met overtuiging tegen zichzelf te zeggen dat ze zou gehoorzamen. Uiteindelijk had dat haar verjaardag compleet verpest en had ze doodongelukkig en van pure wanhoop uit zichzelf de fiets in de vijver geduwd.

De preek liep ten einde en nu begon een psalm zich in hele noten voort te slepen.

‘Geef mij maar orgelmuziek,’ zei het gezicht van Honecker met een op haar gefixeerde blik in de middenspiegel. ‘Viool is aardig, maar het haalt het niet bij orgel.’

Neerbuigend tegenover je kind in bijzijn van een vreemde, waarom deden ouders dat toch? Deze man deed het ook nog eens op dat lijzig-gedragen toontje van de gergemmers – druipend van de wetenschap dat ze de ware leer aanhingen. Och ja, het kon altijd nog erger dan haar moeder. Die was Bijbelvast maar ze dreef de waanzin zelden tot in het absurde. Zo hoefden Oscar en zij vanaf hun twaalfde niet meer twee keer per zondag mee naar de dienst als ze geen zin hadden. En ze ging discussies aan waar andere ouders hun kinderen meteen de mond snoerden.

Ze stonden stil voor het enige stoplicht van het dorp, bij het kerkplein. Johan draaide zich in zijn stoel om haar een vraag te stellen, maar zijn vader was hem voor.

‘Jullie hebben een nieuwe dominee, hè? Ja, ik weet er alles van want ze wonen naast ons. De pastorie kon niet want er woont een ouwe oma bij in die geen trappen kan lopen.’

‘Ja –’ zei ze. ‘Mijn broer zei er iets over.’ De auto trok weer op, en op dat moment werd haar aandacht afgeleid door iets achter het glas. Johans vader hield haar nog steeds in de gaten, want hij verklaarde: ‘Die bouwval hebben ze eindelijk gesloopt.’

Het pand van notaris Been – zoals het werd genoemd, hoewel er al een halve eeuw niemand met die naam had gewoond – was het monumentaalste in Brevendal. Er had de afgelopen jaren een judovereniging in gezeten, een pluimveeveredelingsvereniging, en, volgens een paar klasgenoten die op een nacht waren ingeslopen, een spook dat over de zolderverdieping heen en weer kloste. Nu was er alleen nog een gat als een bomkrater. Johans vader lichtte toe dat op die plek een nieuwe Rabobank kwam. En of ze wel wist wat Rabo betekende, vroeg zijn gezicht in de spiegel. Het wachtte niet op een antwoord: ‘Ruimt alle boeren op!’ Een grap die ze al haar hele leven kende, over de zogenaamde boerenbank die in werkelijkheid boeren woekerleningen aansmeerde en als de aflossing niet kon worden betaald boerderij en land overnam. Nu ging het weer over de vooruitgang in het dorp, die zo mooi zichtbaar werd in de nieuwbouw die aan de randen opschoot, zoals de wijk die ze nu passeerden, over de smalle asfaltweg die naar haar huis leidde – en ze zag dat zich nog maar vier stukken weiland tussen de bebouwing en het land van haar ouders bevonden.

Johans vader remde en zette de auto stil. ‘Zo jongedame,’ zei hij. ‘Tot hier. Die zwarte piste van jullie laat ik liever links liggen.’ Terwijl hij hardop lachte om zijn eigen gevatheid, stapte Johan uit om Louises tas uit de kofferbak te halen. Toen hij haar die aangaf, zei hij: ‘Kom anders eens naar de kelder. We zijn er vanavond.’

‘Doen jullie dat nog steeds? Ach.’

‘Niet vaak meer.’

‘Ik zie wel. Vaarwel.’

‘Ja,’ lachte Johan. ‘Tot ziens.’

==

Ze wachtte in de berm tot de auto was gekeerd en uit het zicht verdween. Toen draaide ze zich om, keek over het glooiende, aflopende veld, waar schrikdraad omheen stond. Het liep tot aan de bosrand in de verte. Er was niemand te zien, niets bewoog.

Ze sprong over de ondiepe, droge sloot, bleef staan waar ze neerkwam. Ze trok de mouw van haar blouse over haar vingers en beroerde heel licht de draad – de schrale beet van de stroom bleef uit. Nu duwde ze de draad met haar hand omlaag en stapte eroverheen. Ze pakte het hengsel van haar tas in haar andere hand en begon te rennen. Om de stap schampte de tas haar been; op plekken waar de aarde ruller was, zakten haar schoenen weg en soms struikelde ze half. Gaandeweg begon haar arm pijn te doen, haar knieën leken het te begeven maar ze rende door, de tas in steeds grotere uithalen naast zich slingerend, tot ze buiten adem raakte. Ze kwam tot stilstand, liet de tas vallen en daarna zichzelf. Ze ging achterover liggen, spreidde haar armen languit in het hoge gras.

Ze hoorde zichzelf hijgen, bleef diep inademen, voelde haar ribben op en neer gaan, staarde omhoog. Ze dreef – een stuk wrakhout in een zee van klavers en grashalmen en boterbloemen. Ze kneep haar ogen samen tegen het felle licht. De hemel was immens en leeg; er vertoonde zich maar een enkele wolk, een fabelcontinent dat behoedzaam onder de zon door schoof. Ze rook haar eigen huid, en de stoffige aarde waarop ze lag; ze rook het gras, de dorrende bloemen en wortels. Een leeuwerik hing kwetterend in de hoogte. Een hommel snorde voorbij. Een kleine grauwe vlinder kwam belangstellend aangedwarreld, leek op haar voorhoofd te willen gaan zitten maar bedacht zich en was alweer verdwenen. Ze voelde zich heel levend – levend en wezenlijk en sterfelijk. Nooit, nooit, nooit meer, dacht ze. Nooit meer zou haar leven oppervlakkig zijn, of kleinzielig, of bekrompen. Ze voelde de zon branden op haar gezicht. Ze dreef, en spoelde hier aan op een middag in juni.

Zonder te kijken strekte ze haar hand uit naar haar tas, trok de rits een eindje open en zocht op de tast tussen haar boeken en kleren het pakje sigaretten. Ze vond het, sloot haar vingers eromheen, hield het voor zich omhoog, drukte haar duim tegen het dekseltje. Geen vier maar drie, plus de aansteker. Ze stak er een aan, zoog de eerste rook diep in. Ze liet sliertjes uit haar mond ontsnappen, zag hoe ze opstegen en verijlden tegen het blauw, tot haar blik versprong naar de massievere wolk, wit als een door de hemel geblazen laken. God, nergens smaakte een sigaret zo goed als buiten, in het veld. Het moest verschil maken: opgroeien op een plek waar je je soms bewust werd van de werkelijke ruimte om ons heen. Want dat was de grootste verleiding van wonen in een stad: dat je ging geloven dat alles ertoe deed, dat alles belangrijk was en dat wat anderen deden ertoe deed, en dat je moest meedoen omdat je anders iets zou missen. Ze bracht de sigaret weer naar haar lippen. Nu was alles mislukt, en tegelijkertijd voelde ze zich door en door gelukkig.

De allereerste keer dat ze had gerookt – dat was niet ver van hier geweest, met Oscar, die dat nooit meer zou doen. Op een verjaardag hadden samengepakt in een glas sigaren voor het grijpen gestaan. Ze waren aan de rand van het park op een houtwal gaan zitten, buiten het zicht van iedereen, en zij had de sigaar aangestoken, aan de verkeerde kant had ze jaren later ontdekt, en ze hadden om beurten een trek genomen en waren misselijk geworden; Oscar zag zo grauw dat ze niet terug durfden te gaan naar huis en ze hadden zo lang op die plek bij de houtwal rondgehangen dat hun moeder hen was komen zoeken.

Ze rookte de sigaret op, drukte het peukje naast zich in de aarde, bleef op haar rug liggen. Ze sloot haar ogen, keek naar het heldere paarsrood aan de binnenkant, waarin het plankton wemelde. Nu ze kalmer was en haar eigen adem niet meer hoorde, begon een ander geluid door te dringen: de wind door de bomen aan de bosrand. En dat, dacht ze, hoelang had ze dat niet gehoord? Maar wat je eigenlijk hoorde, was de stilte achter dat geluid, achter elk geluid buiten; want het zat ook achter het geluid van de zee, achter alle geluiden die niet door mensen en dieren werden gemaakt. Dit was er altijd geweest, alle jaren van haar jeugd – het eentonige geruis dat over het land kwam aanrollen en alles begeleidde. Maar soms veranderde het, zoals de keer dat ze ’s nachts thuiskwam na een examenfeestje en omhoogkeek naar de zwaar bewegende kruinen in de boslaan, en plotseling verdween alle zachtheid, alles dat vertrouwd was, en het was of de hemel openscheurde, of elk moment de ijzige adem van het heelal op de aarde kon vallen, eroverheen zou schuren en alles zou vernietigen, alle leven van het oppervlak zou schrapen.

Van ver, van over de velden achter haar, kwam het gebeier van klokken – een ijl geluid dat, in elk geval overdag, in de stad zou moeten concurreren met andere geluiden. Het was of het wilde zeggen: ook ik ben hier nog – en op hetzelfde moment voelde ze zich opnieuw volstromen met euforie.

Ze dacht aan haar medestudenten, en aan hoe vaak ze zich ouderwets had gevoeld. Maar tegelijkertijd hadden de steedse studenten ook iets weeks over zich – ze misten iets onafhankelijks, of weerbarstigs, met name bij jongens van haar leeftijd; die hadden vaak iets looms in hun oogopslag dat haar afstootte. Te veel tandvlees, dat ook. Bovendien hadden ze de neiging steeds sneller en geagiteerder te gaan praten, wat zowel een opdringerige als onzekere indruk maakte – maar ze leken zich daarvan niet bewust.

Ze stond op, sloeg gras van haar kleren. Er waren meer wolken nu, ze sleepten eilanden van schaduw achter zich aan. We zijn hier, dacht ze, en we zijn hier maar even. Wat zonde om dan in onzin en leugens te blijven hangen.

Ze liep verder in de richting van de bosrand, waar ze werd begroet door het gemek van een grote zwerm kauwtjes die uit het niets omlaag leek te tuimelen en neerstreek in de kruin van een enkele beuk.

==

==

3

Hij had zo’n typische brede mond, en dikke lippen. Maar zijn oren waren juist klein, zeker als je ze vergeleek met de vleeslappen van de boerenjongens uit de omgeving. Zijn neus was korter en platter dan die van een Hollander en je kon zo in zijn ronde neusgaten kijken. Hij had dik, golvend zwart haar dat altijd glom en dat hij zo lang droeg dat oudere leraren er opmerkingen over maakten. Hij was vrij klein, zelfs een van de kleineren van de klas, maar door de manier waarop hij stond – liniaalrecht, voeten uit elkaar en kin hooghartig opgetild – zou je dat niet meteen denken. Hij liep vaak rond in kleren die je in Brevendalse winkels niet tegenkwam: leren broeken met franjes aan de pijpen, een lange suède jas met slijtplekken op de ellebogen, laarzen met hakken en stalen neuzen. En hij had, al vanaf de brugklas, nog veel meer dat niemand anders van zijn leeftijd bezat. Een benzineaansteker. Een vlindermes. Platen van Jimi Hendrix. Kapotjes. Seksboekjes. En kreteksigaretten, die een beetje knetterden wanneer hij ze aanstak en die hij nooit wilde delen met klasgenoten omdat, zo zei hij, Blanda’s daar nu eenmaal geen smaak voor hadden. Hij droeg een spiegelende zonnebril die hij in de klas pas na herhaaldelijke vermaning afzette. Hij was peziger dan de meeste blanke jongens. Hij had amandelvormige, opvallend scherpstaande en heel donkerbruine, haast zwarte ogen, die iedereen, tot aan de rector toe, hondsbrutaal aankeken.

Zo kreeg Jonkie Matupessy gestalte in Oscars gedachten, terwijl hij zich bij de fietsenhokken liet ophouden door twee klasgenoten. Een van hen trok een bezorgd gezicht, de ander keek juist voortdurend ironisch, maar ze waren allebei zeer betrokken bij zijn onfortuin en diepten uit hun geheugen steeds nieuwe informatie op over Ambonezen in het algemeen en Jonkie in het bijzonder.

Ze stonden in de schaduw van de golfplaatoverkapping; hier was een beetje wind. Oscar hield zijn fiets bij het stuur vast en keek naar de tegels voor zijn voeten, waartussen zwarte mieren kleine zandhoopjes opwierpen, iets dat hij vaker, elk jaar weer, een week of vier voor de zomervakantie, op deze plek had zien gebeuren. Onder de tegels, zo stelde hij zich voor, bewoonden de rusteloze mieren hele steden.

De bezorgde jongen had een tic: hij trok continu de rits van zijn dunne zomerjack dicht en weer open. En ook dat had Oscar al tientallen keren gezien. Hij dacht aan de catechisatie van gisteravond en aan dat, inderdaad, alles onder de zon onuitsprekelijk vermoeiend was.

‘Moet ervandoor,’ zei hij, en draaide het voorwiel.

Maar het vuilste, begon juist de ironische klasgenoot op haast verlekkerde toon – wist Oscar wel wat het allervuilste was van Ambonezen? Dat ze oneerlijk vochten; als je ruzie kreeg gingen ze met z’n allen los op één. Dat zou elke normale Hollandse jongen te laag voor woorden vinden maar voor Ambonezen – geen punt. En ze schopten je zonder pardon in je rug of recht in je smoel. Daar kon Oscar alleen maar op knikken, hij had die verhalen ook al eens gehoord. Maar zelfs onder Ambonezen, ging het verder, was Jonkie een klasse apart. Hij verzon dingen waar een ander niet op zou komen. Want wist Oscar nog (hij knikte opnieuw) hoe Jonkie een slapende klasgenoot een walnoot in zijn openhangende mond had gestopt, en hoe hij als brugklasser gaten knipte in de sjaal van een meisje dat voor hem zat? Voor de volledigheid werd ook de geschiedenis van de drol op het bureau opgediept. Jonkie had bij Engels zijn eigen schrift in brand gestoken en was naar de conrector gestuurd, die zijn benzineaansteker in beslag nam en hem een paar middagen liet terugkomen; de volgende ochtend lag bij het aanbreken van de eerste les, toen een klas het lokaal van de betreffende leraar binnenstroomde, midden op het bureaublad een verse, dampende drol. Het was nooit bewezen, en niemand had het Jonkie horen toegeven, maar ja. Oscar stelde zich voor hoe dat precies in zijn werk was gegaan: je zou ongezien de klas in moeten glippen, dan boven op het bureau gaan staan, en neerhurken of nee, eerst je broek omlaag en dan pas –

‘Hij spijbelt voor gym,’ zei de jongen met de rits, alsof ook daar iets sinisters achter zat.

‘Hij spijbelt voor alles,’ zei de ander.

Dat was niet waar, betoogde de eerste. Tussen de twee ontstond een kleine discussie.

Oscar vond Jonkie vervelend omdat hij een manier van praten had die ongemak en achterdocht wekte; hij legde op bepaalde woorden een onlogische, niet te doorgronden nadruk, waardoor je vermoedde dat hij alles dat werd gezegd ondanks zijn landerige houding wél nauwkeurig registreerde, wat als effect had dat je zelf je woorden anders koos zodra hij in de buurt was. Verder wist Oscar uit eigen waarneming weinig over Jonkie, behalve dat zijn cijfers niet indrukwekkend waren, dat hij vrijwel elke les de reprimande kreeg niet zo onderuitgezakt achter zijn tafel te zitten en dat hij, net als andere Molukkers, de vreemde eigenschap bezat doorgaans geen ‘je’ of ‘me’ te zeggen maar ‘jij’ en ‘mij’, waardoor hij iets kreeg van een ouderwetse nieuwslezer – en Oscar deed beseffen dat Ambonezen keuriger Nederlands spraken dan de gemiddelde Brevendaller. En, dacht hij nu, ze hadden rare namen; niet zozeer hun onbegrijpelijke achternamen, die ze hadden meegenomen uit Indië, maar hun voornamen – die klonken vaak niet echt vreemd of oosters in de oren, maar toch net zo anders dat je meteen wist dat het om een Ambonees ging. Adamo, of Simmy. Angelo, Rocky, Sanny. En Jonkie, dus. Hij voelde in de broekzak met het briefje waarop de leraar voor de zekerheid het adres had geschreven.

Maar waarom, verzuchtte hij hardop, kon De Graaf dat huiswerk zelf niet even brengen, als hij het zo belangrijk vond?

‘Die? Die schijt in zijn broek man,’ zei de ironische klasgenoot. En zo vreemd was dat niet eens, ging hij wereldwijs verder, als je bedacht dat de vader van Jonkie thuis rondliep in uniform en in de hoek van de kamer een geweer met bajonet had staan. Hij sloeg zijn kinderen, dat deden alle Molukse vaders.

Oscar reageerde kennelijk niet geïmponeerd genoeg op dit vertoon van ingewijdheid, want de jongen keek hem laatdunkend aan en voegde, als een troefkaart die hij steeds achter de hand had gehouden, toe dat Jonkies vader als KNIL-soldaat een gevangen Jap levend zijn hart had uitgesneden en het daarna had opgegeten.

Oscar zette zijn voet op de trapper van zijn fiets.

‘De broer van Jonkie is een treinkaper,’ zei de jongen met de rits.

‘Dat heb ik nog nooit gehoord,’ zei Oscar. ‘Hoe weet jij dat?’

‘Gewoon. Weet ik.’