DE WINTER VOORBIJ

Isabel Allende

De winter voorbij

Vertaald uit het Spaans

door Rikkie Degenaar

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

voor Roger Cukras, om de onverwachte liefde

Oorspronkelijke titel Más allá del invierno. Penguin Random House Grupo Editorial, Barcelona

© 2017 Isabel Allende

© 2018 Nederlandse vertaling Rikkie Degenaar / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart Rouwhorst / Studio Ron van Roon

Illustratie omslag © PeskyMonkey / iStock

Foto auteur © Lori Barra

NUR 302

ISBN 978 90 284 4270 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met ISBN 978 90 284 2721 1

Au milieu de l’hiver, j’apprenais enfin

qu’il y avait en moi un été invincible

Midden in de winter begreep ik eindelijk

dat er in mij een onoverwinnelijke zomer huisde

Albert Camus,

Retour á Tipasa (1952)

Lucía

Brooklyn

Eind december 2015 liet de winter nog op zich wachten. Het werd Kerstmis, met dat ergerlijke klokkengebeier, en de mensen liepen nog steeds met korte mouwen en op sandalen, sommige blij met die dwaling van de jaargetijden, andere bezorgd om de opwarming van de aarde, terwijl achter de ramen met zilverkleurige rijp bestrooide kunstbomen verschenen, wat verwarring schiep onder de eekhoorns en de vogels. Drie weken na Nieuwjaar, toen al niemand meer stilstond bij het achterlopen van de kalender, werd de natuur ineens wakker, schudde de herfstige slaperigheid van zich af en liet de zwaarste sneeuwstorm sinds mensenheugenis neerkomen.

In een souterrain in Prospect Heights, een hol van baksteen en cement, met een berg sneeuw voor de voordeur, vervloekte Lucía Maraz de kou. Ze bezat het stoïcijnse karakter van de mensen van haar land: ze was gewend aan aardbevingen, overstromingen, incidentele tsunami’s en politieke omwentelingen, en als er zich binnen een redelijke termijn geen enkele ramp voordeed, maakte ze zich zorgen. Toch had niets haar voorbereid op deze Siberische winter die Brooklyn bij vergissing bereikte. Chileense stormen beperkten zich tot het Andesgebergte en tot Vuurland, in het diepe zuiden, waar het vasteland uiteenvalt in door de stekende zuidenwind gewonde eilanden, de vrieskou de botten breekt en het leven hard is. Lucía was afkomstig uit Santiago, ten onrechte befaamd om zijn milde klimaat, met vochtige, koude winters en droge, gloeiend hete zomers. De stad zit gepropt tussen paarse bergen, die in de vroege ochtend soms besneeuwd zijn; dan wordt het helderste licht van de wereld weerspiegeld in de verblindende witheid van die toppen. Heel af en toe daalt er een armzalig, bleek poeder op de stad neer, als as, niet eens in staat het stadslandschap wit te kleuren voordat het smelt en verandert in smerige modder. Sneeuw is vanuit de verte altijd smetteloos.

In haar armzalige, slecht verwarmde hok in Brooklyn, een meter onder straatniveau, betekende de sneeuw een nachtmerrie. Het berijpte glas in de kleine ramen liet nauwelijks licht door, en binnen heerste een schemerdonker waar de kale peertjes die aan het plafond hingen nauwelijks iets aan veranderden. In de woning was slechts het hoogstnoodzakelijke aanwezig, een allegaartje van krakkemikkige tweede- of derdehands meubels en wat potten en pannen. De huisbaas, Richard Bowmaster, gaf niets om inrichting of comfort.

De storm kondigde zich op vrijdag aan met dichte sneeuwval en woeste windstoten die de zo goed als verlaten straten striemend leegbliezen. De bomen bogen diep en het noodweer doodde de vogels die, in de war gebracht door de ongebruikelijk zachte maanden daarvoor, vergeten waren te migreren of een schuilplaats te zoeken. Toen begonnen werd met het herstellen van de schade, voerden de vuilniswagens zakken vol bevroren mussen af. De geheimzinnige papegaaitjes van het kerkhof van Brooklyn daarentegen overleefden de storm, zoals drie dagen later kon worden vastgesteld toen ze weer ongedeerd tussen de graven scharrelden. Vanaf donderdag hadden tv-verslaggevers, met het obligate begrafenisgezicht en de bewogen toon van de nieuwsberichten over terrorisme in ver weg gelegen landen, de storm voor de volgende dag voorspeld en rampen voor het weekeinde. In New York werd de noodtoestand afgekondigd en de decaan van de faculteit waar Lucía werkte, gaf gehoor aan de waarschuwing door alle colleges af te gelasten. Het zou voor haar hoe dan ook een heel waagstuk zijn geweest om Manhattan te bereiken.

Ze maakte gebruik van de onverwachte vrijheid van die dag om een cazuela levantamuertos te bereiden, die dikke Chileense soep waar je de doden nog mee zou kunnen opwekken, die in geval van tegenspoed de ziel oplapt en bij ziekten het lichaam. Lucía was ruim vier maanden in de Verenigde Staten en at meestal in het universiteitsrestaurant. Ze had weinig puf om zelf te koken, op die paar keer na dat ze het deed uit heimwee of om vrienden te onthalen. Voor die authentieke cazuela maakte ze een stevige, goed gekruide bouillon, bakte uien, braadde vlees, kookte de groente, de aardappelen en de pompoen apart en voegde op het laatste moment rijst toe. Ze gebruikte alle pannen, en de primitieve keuken van het souterrain zag eruit alsof er een bom was ontploft, maar het resultaat loonde de moeite en deed het gevoel van eenzaamheid vervagen, dat haar was overvallen toen de storm kwam opzetten. Die eenzaamheid, die voorheen altijd kwam zonder zich aan te kondigen, als een arglistige bezoeker, was verschoven naar het verste hoekje van haar bewustzijn.

Die avond, met buiten de loeiende wind die sneeuwwolken meevoerde en ongenood door de kieren naar binnen glipte, werd ze bevangen door de diepgewortelde angst van haar jeugd. Ze wist dat ze veilig was in haar grot, haar angst voor de elementen was absurd en er bestond geen reden om Richard lastig te vallen, behalve dan dat hij de enige was tot wie ze zich onder deze omstandigheden kon wenden omdat hij op de verdieping boven haar woonde. Om negen uur ’s avonds gaf ze toe aan haar behoefte een menselijke stem te horen en belde ze hem.

‘Wat ben je aan het doen?’ vroeg ze. Ze probeerde niet te laten merken hoe nerveus ze was.

‘Ik ben piano aan het spelen. Heb je last van het geluid?’

‘Je piano hoor ik niet, het enige wat je hierbeneden hoort is een geraas alsof de wereld vergaat. Is dat normaal hier, in Brooklyn?’

‘Zo nu en dan is het ’s winters slecht weer, Lucía.’

‘Ik ben bang.’

‘Waarvoor?’

‘Gewoon bang, niet voor iets speciaals. Ik veronderstel dat het een stom idee is je te vragen me even gezelschap te houden. Ik heb een cazuela gemaakt, dat is een Chileense soep.’

‘Vegetarisch?’

‘Nee. Nou goed, het doet er niet toe, Richard. Welterusten.’

‘Welterusten.’

Ze nam een slok pisco en stopte haar hoofd onder haar hoofdkussen. Ze sliep slecht, ze werd om het half uur wakker met dezelfde, gefragmenteerde droom, dat ze schipbreuk had geleden in een dikke substantie zo zuur als yoghurt.

Op zaterdag had de storm zijn onstuimige weg vervolgd in de richting van de Atlantische Oceaan, maar het weer in Brooklyn bleef slecht, met kou en sneeuw, en Lucía was niet van plan om naar buiten te gaan omdat veel straten nog steeds versperd waren, hoewel er bij het krieken van de dag al was begonnen met sneeuwruimen. Ze zou heel wat uren ter beschikking hebben om te lezen en haar colleges van de komende week voor te bereiden. Ze zag op het nieuws hoe de storm vernieling bleef zaaien op zijn pad. Ze verheugde zich op het vooruitzicht van rust, een goede roman en nietsdoen. Vroeg of laat zou ze wel iemand zover krijgen de sneeuw voor haar deur weg te ruimen. Dat kon geen probleem zijn, kinderen uit de buurt hadden zich al aangeboden om een paar dollar te verdienen. Ze was tevreden met haar lot. Ze realiseerde zich dat ze zich prettig voelde in dat ongastvrije hol in Prospect Heights dat ondanks alles nog zo slecht niet was.

Die middag, toen ze de opsluiting een beetje zat werd, deelde ze wat soep met Marcelo, haar chihuahua, waarna ze samen onder een enorme berg dekens kropen op een lattenbodem met een bultig matras, om naar een aantal afleveringen van een serie over moorden te kijken. Het was zo ijskoud in het appartement dat Lucía een wollen muts moest opzetten en handschoenen aantrekken.

De eerste weken, toen ze nog zo haar twijfels had over haar besluit om uit Chili te vertrekken, waar je tenminste in het Spaans kon lachen, troostte ze zich met de wetenschap dat alles verandert. Alle narigheid van de ene dag zou een volgende dag oude koek zijn. En inderdaad, die twijfels hadden niet lang standgehouden: ze vond haar werk leuk, ze had Marcelo, ze had vrienden gemaakt op de universiteit en in de buurt, de mensen waren overal even aardig en je hoefde maar drie keer naar hetzelfde café te gaan om te worden ontvangen als lid van de familie. Het Chileense idee over de kilheid van de yankees was een sprookje. De enige die je misschien kil zou kunnen noemen was Richard Bowmaster, haar huisbaas. Maar goed, die kon de boom in!

Net als honderden anderen in de wijk had Richard een schijntje betaald voor dat enorme huis, gebouwd in de voor Brooklyn typische bruine baksteen, dat hij had gekocht van zijn beste vriend, een Argentijn die onverwacht een fortuin had geërfd en naar zijn land was gegaan om dat te beheren. Een paar jaar later was hetzelfde huis, alleen wat meer vervallen, meer dan drie miljoen dollar waard. Hij had het gekocht vlak voordat de yuppen uit Manhattan massaal toestroomden om de schilderachtige woningen te kopen en op te knappen, wat de prijzen opjoeg tot schandalige hoogte. Voor die tijd was de buurt het domein geweest van bendes, drugs en misdaad, en geen mens die zich daar ’s nachts buiten waagde, maar in de periode dat Richard zijn huis kocht, was het een van de meest gewilde plekken van het land, ondanks de vuilnisbakken, de iele boompjes en het oudroest in de tuinen. Lucía had Richard schertsend aangeraden om dat voorwereldlijke huis met zijn gammele trappen en krakkemikkige deuren te verkopen en naar een Caribisch eiland te vertrekken om daar als een vorst oud te worden, maar Richard was een man met een zwaarmoedig karakter wiens aangeboren pessimisme gevoed werd door de ontberingen en ongemakken van een huis met vijf grote lege vertrekken, drie niet-gebruikte badkamers, een afgesloten zolderverdieping en een eerste verdieping met dermate hoge plafonds dat je een uitschuifbare ladder nodig had om de peertjes in de lampen te vervangen.

Richard Bowmaster was Lucía’s baas op de New York University, waar ze een contract van zes maanden als teacher in residence had. Na afloop van het semester was haar leven nog volledig oningevuld; ze zou ander werk nodig hebben en een andere plek om te wonen terwijl ze zich beraadde over haar toekomst op de lange termijn. Vroeg of laat zou ze naar Chili terugkeren om daar haar laatste dagen te slijten, maar zover was het nog lang niet, en sinds haar dochter Daniela naar Miami was verhuisd om daar maritieme biologie te studeren, wellicht verliefd was en plannen koesterde om daar te blijven, was er niets wat haar naar haar land terugriep. Ze was van plan de gezonde jaren die haar nog restten voordat ze ten prooi zou vallen aan het verval, ten volle te benutten. Ze wilde in het buitenland wonen, waar de dagelijkse uitdagingen haar geest in beslag namen en een betrekkelijke rust veroorzaakten in haar hart, want in Chili werd ze verpletterd onder het gewicht van het bekende, van de sleur en de beperkingen. Daar voelde ze zich veroordeeld tot de rol van oude, alleenstaande vrouw, belaagd door akelige, zinloze herinneringen, terwijl haar elders mogelijk verrassingen en kansen te wachten stonden.

Ze had de baan op het Center for Latin American and Caribbean Studies geaccepteerd om een tijdje weg te zijn en dichter bij Daniela te wonen. Ook, moest ze zichzelf toegeven, omdat Richard haar intrigeerde. Ze had net een teleurstellende liefde achter de rug en dacht dat Richard haar daar misschien van zou kunnen genezen, dat hij een manier kon zijn om Julián voorgoed te vergeten, haar laatste minnaar, de enige die een zekere leegte in haar had achtergelaten sinds haar scheiding in 2010. In de jaren na haar scheiding had Lucía gemerkt dat minnaars voor een vrouw van haar leeftijd een schaars goed waren. Ze had wat scharrels gehad die de moeite van het vermelden niet eens waard waren tot Richard op het toneel verscheen. Ze had hem al meer dan tien jaar daarvoor leren kennen, toen ze nog getrouwd was, en had hem vanaf het eerste moment aantrekkelijk gevonden, al zou ze niet kunnen uitleggen waarom. Zijn karakter was tegengesteld aan het hare en afgezien van academische kwesties, hadden ze weinig gemeen. Ze waren elkaar van tijd tot tijd tegengekomen op congressen, hadden urenlang met elkaar over hun beider werk gesproken en onderhielden regelmatig schriftelijk contact, zonder dat hij ook maar enigszins blijk had gegeven van amoureuze belangstelling. Lucía had er weleens op gezinspeeld, iets wat ze maar heel zelden deed, omdat ze het lef niet had om te flirten, zo’n vrouw was ze niet. Voordat ze naar New York kwam, hadden Richards peinzende houding en zijn verlegenheid haar heel aanlokkelijk geleken. Ze stelde zich voor dat een dergelijke man diepzinnig en betrouwbaar moest zijn, een edele geest, de hoofdprijs voor degene die het zou lukken de hindernissen te slechten die hij opwierp op de weg naar elke vorm van intimiteit.

Op haar tweeënzestigste koesterde Lucía nog steeds meisjesachtige fantasieën, ze kon niet anders. Haar hals was gerimpeld, haar huid droog en haar armen flabberden, ze had last van haar knieën en had erin berust haar taille langzaam te zien verdwijnen omdat ze de discipline niet kon opbrengen het verval in een sportschool te bestrijden. Haar borsten bleven jong, maar die waren dan ook niet van haarzelf. Ze keek liever niet naar zichzelf als ze naakt was, want aangekleed voelde ze zich veel prettiger, ze wist welke kleuren en welk soort kleren haar goed stonden en hield daar consequent aan vast, ze was in staat in twintig minuten een complete outfit aan te schaffen, zonder zich te laten afleiden, zelfs niet door nieuwsgierigheid. Net als foto’s was de spiegel een onbarmhartige vijand, want hij confronteerde haar onbewogen, zonder verzachtende omstandigheden, met haar tekortkomingen. Zelf vond ze dat de manier waarop ze bewoog haar beste punt was, als ze dat al had. Ze was soepel en bezat een zekere élégance, onverdiend, omdat ze daar absoluut niets voor had gedaan, want ze was snoeplustig en lui als een odalisk, en als er rechtvaardigheid bestond in de wereld zou ze obees zijn. Van haar voorouders, arme Kroatische boeren, geharde mensen die waarschijnlijk honger hadden geleden, had ze een gunstig metabolisme geërfd. Op de foto in haar paspoort, ernstig, en face, was ze net een Russische gevangenbewaarster, zoals haar dochter Daniela altijd grapte, maar niemand zag haar zo: ze had een expressief gezicht en wist hoe ze zich moest opmaken.

Kortom, ze was tevreden met haar uiterlijk en kon berusten in de onontkoombare verwoesting van de jaren. Haar lichaam werd ouder, maar binnenin bleef het meisje dat ze ooit was onveranderd aanwezig. Toch kon ze zich onmogelijk een voorstelling maken van de oude vrouw die ze ooit zou zijn. Haar wens om zo veel mogelijk uit het leven te halen werd groter naarmate haar toekomst kleiner werd, en een deel van dat enthousiasme werd veroorzaakt door het vage verlangen, dat bij gebrek aan gelegenheid botste met de realiteit, een geliefde te vinden. Ze miste seks, romantiek en liefde. Het eerste lukte zo nu en dan nog wel, het tweede was een kwestie van geluk hebben en het derde was een geschenk uit de hemel dat haar vast en zeker niet ten deel zou vallen, zoals ze meer dan eens tegen haar dochter had gezegd.

Lucía vond het jammer dat ze het had uitgemaakt met Julián, maar echt spijt kreeg ze er nooit van. Ze verlangde naar vastigheid, terwijl hij ondanks zijn zeventig jaar nog steeds als een echte rokkenjager van de ene verhouding naar de andere hopte. Ondanks de raadgevingen van haar dochter, die de voordelen van de vrije liefde predikte, was intimiteit met iemand die het met andere vrouwen hield voor haar niet mogelijk. ‘Maar wat wil je nou eigenlijk, mama? Trouwen?’ had Daniela spottend gezegd toen ze hoorde dat ze met Julián had gebroken. Nee, dat niet, maar wat ze wel wilde was vrijen met liefde, om het genot van het lichaam en de rust van de geest. Ze wilde vrijen met iemand die voelde als zij. Ze wilde geaccepteerd worden zonder iets te verbergen of voor te wenden, de ander door en door kennen en hem op dezelfde manier accepteren. Ze wilde iemand met wie ze de zondagochtend in bed kon doorbrengen, de kranten lezend, iemand wiens hand ze kon vasthouden in de bioscoop, met wie ze kon lachen om flauwekul, met wie ze ideeën kon uitwisselen. Ze had het wel gehad met vluchtige avontuurtjes.

Ze was gewend geraakt aan haar eigen ruimte, aan haar stilte en haar eenzaamheid en was tot de conclusie gekomen dat ze te veel zou moeten inleveren als ze haar bed, haar badkamer en haar kleerkast met iemand zou delen, en dat er niet één man bestond die aan al haar behoeften kon voldoen. Toen ze jong was dacht ze nog dat ze zonder liefdesrelatie niet compleet was, dat er dan iets fundamenteels ontbrak. In haar volwassen leven was ze dankbaar voor de hoorn des overvloeds van haar bestaan. Toch overwoog ze uit louter nieuwsgierigheid vagelijk zich in te schrijven bij een online datingservice. Ze had dat idee meteen weer verworpen omdat Daniela haar vanuit Miami zou betrappen en ze verder echt niet zou weten hoe ze zichzelf moest beschrijven om zonder te liegen toch enigszins aantrekkelijk te lijken. Ze veronderstelde dat dit voor ieder ander hetzelfde was, iedereen liegt.

Mannen van haar leeftijd wilden twintig of dertig jaar jongere vrouwen. Dat was begrijpelijk, zij zou ook geen zin hebben het aan te leggen met een sukkelend oud mannetje, zij had ook liever een jonger ding. Volgens Daniela was het doodzonde dat ze hetero was, omdat er fantastische alleenstaande vrouwen te over waren, met een rijk geestesleven, zowel fysiek als emotioneel goed in vorm en veel interessanter dan de meeste weduwnaars en gescheiden mannen van zestig of zeventig die los rondliepen. Lucía gaf haar beperkingen op dat gebied toe, maar het leek haar te laat om nog te veranderen. Na haar scheiding had ze verschillende keren gevreeën met mannen uit haar vriendenkring, na een paar borrels in een discotheek, of met een onbekende als ze op reis was of na een feest, niets om over naar huis te schrijven, maar het had haar geholpen om over haar schroom heen te komen zich uit te kleden als een man toekeek. De littekens op haar borst waren zichtbaar en haar maagdelijke borsten, als van een Namibische bruid, leken niet te horen bij de rest van haar lichaam; ze dreven de spot met de rest van haar anatomie.

De bevlieging om Richard te willen verleiden, zo opwindend toen ze zijn aanbod kreeg om op de universiteit te komen werken, verdween nog dezelfde week dat ze haar souterrain betrok. Het vele, onvermijdelijke samenzijn op het werk, op straat, in de metro en bij de voordeur, had juist afstand geschapen in plaats van hen dichter bij elkaar te brengen. De voorheen zo warme kameraadschap van de internationale bijeenkomsten en de elektronische communicatie was bevroren toen hun relatie op de proef werd gesteld door elkaars nabijheid. Nee, een romance met Richard Bowmaster zat er definitief niet in, wat jammer was, want hij was het soort rustige, betrouwbare man met wie het niet erg zou zijn zich te vervelen. Lucía was maar een jaar en acht maanden ouder dan hij, een verwaarloosbaar verschil, zoals zij zelf zei als de gelegenheid zich voordeed, maar stiekem gaf ze toe dat dit bij vergelijking een nadeel was. Ze voelde zich lomp en werd steeds kleiner door het inzakken van haar wervelkolom en omdat ze geen al te hoge hakken meer kon dragen zonder voorover te vallen. Iedereen in haar omgeving groeide en groeide maar. Haar studenten leken steeds langer, spichtiger en onverschilliger, als giraffen. Ze vond het maar niks dat ze zo van beneden de rest van de mensheid recht in de neus keek. Richard daarentegen zag er goed uit voor zijn jaren, met de charmante slungeligheid van de professor die opgaat in zijn wetenschappelijke beslommeringen.

Zoals Lucía hem aan Daniela beschreef, was Richard Bowmaster een man van gemiddelde lengte, met een flinke bos haar, een gezond gebit en ogen ergens tussen grijs en groen, afhankelijk van hoe het licht in zijn brillenglazen weerkaatste en zijn maagzweer zich gedroeg. Hij lachte zelden zonder duidelijke aanleiding, maar de permanente kuiltjes in zijn wangen en zijn warrige haar verleenden hem een jeugdig uiterlijk, hoewel hij altijd met zijn blik op de grond gericht liep, beladen met boeken en gebogen onder het gewicht van zijn zorgen. Lucía kon zich niet voorstellen waar die uit bestonden, want hij leek gezond, hij zat aan de top van zijn academische carrière en als hij met pensioen ging, zou hij genoeg geld hebben voor een comfortabele oude dag. De enige financiële last die hij had was zijn vader, Joseph Bowmaster, die op een kwartier rijden in een bejaardenhuis woonde. Richard belde hem dagelijks en zocht hem een paar keer per week op. De man was zesennegentig en zat in een rolstoel, maar hij was vuriger van hart en helderder van geest dan wie ook en bestond het brieven naar Barack Obama te schrijven om hem van advies te dienen.

Lucía vermoedde dat er achter Richards introverte uiterlijk een potentieel aan vriendelijkheid schuilging en een heimelijk verlangen om zonder koude drukte goed te doen, want als vrijwilliger verzorgde hij de papegaaitjes op het kerkhof en deelde hij in alle bescheidenheid eten rond in een gaarkeuken. Richard had die karaktertrek vast en zeker te danken aan het koppige voorbeeld van zijn vader Joseph, die niet van zins was het zijn zoon toe te staan door het leven te gaan zonder de een of andere gerechtvaardigde zaak te omarmen. In het begin had Lucía Richard nauwlettend bestudeerd, op zoek naar aanknopingspunten voor een vriendschap, maar omdat ze geen zin had in de gaarkeuken en zich niet interesseerde voor wat voor papegaai dan ook, deelden ze alleen hun werk, en ze kwam er maar niet achter hoe ze zich in het leven van die man naar binnen kon wurmen. Ze voelde zich niet persoonlijk geraakt door Richards onverschilligheid, omdat hij net zo weinig aandacht besteedde aan de attenties van de rest van zijn vrouwelijke collega’s of aan die van de hordes meisjes op de universiteit. Zijn kluizenaarsbestaan was een vraagteken, welke geheimen zou hij verbergen, hoe had hij zestig jaar kunnen leven zonder grote uitdagingen, als een gordeldier beschermd door zijn pantser?

Zij was daarentegen trots op de dramatiek van haar verleden en hoopte op een interessant bestaan in de toekomst. Ze koesterde een principieel wantrouwen jegens het geluk, dat ze een beetje kitscherig vond, en had genoeg aan een min of meer tevreden bestaan. Richard had lang in Brazilië gewoond en was getrouwd geweest met een wulpse jonge vrouw, te oordelen naar een foto die Lucía van haar had gezien, maar hij had blijkbaar niets overgenomen van de uitbundigheid van dat land of van die vrouw. Ondanks zijn eigenaardigheden vond ze Richard nog steeds leuk. In de beschrijving die ze haar dochter stuurde, zei Lucía dat hij ‘licht bloed’ had, zoals ze in Chili zeggen van iemand die zonder duidelijke oorzaak en zonder daar zijn best voor te doen door iedereen aardig wordt gevonden. ‘Het is een rare, Daniela, moet je nagaan, hij woont alleen, met vier katten. Hij weet het nog niet, maar als ik vertrek, laat ik Marcelo onder zijn hoede achter,’ had ze eraan toegevoegd. Ze had er goed over nagedacht. Het zou een hartverscheurende oplossing zijn, maar ze kon onmogelijk een bejaarde chihuahua met zich meeslepen over de wereld.

Richard

Brooklyn

Als hij ’s avonds thuiskwam, op de fiets als het weer het toeliet en anders met de metro, hield Richard zich eerst bezig met zijn vier katten, weinig aanhankelijke beesten die hij uit het asiel had geadopteerd om de muizen te bestrijden. Die stap was een rationele maatregel geweest, er kwam geen zweempje gevoel bij kijken, maar de katten werden uiteindelijk zijn onontkoombare gezelschap. Toen hij ze kreeg waren ze gesteriliseerd, ingeënt, gechipt om ze te kunnen opsporen als ze zoekraakten en hadden ze een naam, maar om het wat makkelijker te maken doopte hij ze om met de Portugese cijfers Um, Dois, Três en Quatro. Richard gaf ze eten, verschoonde de kattenbak en luisterde vervolgens naar het nieuws terwijl hij zijn avondeten klaarmaakte op de grote, multifunctionele keukentafel. Na het eten speelde hij dan een tijdje piano, soms voor zijn plezier en andere keren uit discipline.

In theorie had alles in zijn huis een vaste plek en wás alles ook op zijn plek, maar in de praktijk vermenigvuldigden paperassen, tijdschriften en boeken zich als spitsmuizen in een nachtmerrie. ’s Morgens waren er altijd meer dan de avond daarvoor en soms doken er publicaties of losse blaadjes op die hij nooit eerder had gezien en waarvan hij geen idee had hoe die in zijn huis waren terechtgekomen. Na het eten las hij, bereidde zijn colleges voor, corrigeerde toetsen en schreef politieke essays. Het succes van zijn academische carrière had hij te danken aan zijn vasthoudendheid op het gebied van onderzoek en publiceren, niet zozeer aan zijn roeping voor het onderwijs, vandaar dat hij de toewijding die zijn studenten hem betoonden, zelfs na hun afstuderen, onbegrijpelijk vond. Zijn computer stond in de keuken en de printer op de tweede verdieping, in een kamer die hij verder voor niets anders gebruikte en waar de tafel voor het apparaat het enige meubelstuk was. Gelukkig woonde hij alleen en hoefde hij de merkwaardige opstelling van zijn kantoorspullen niet uit te leggen, want maar weinig mensen zouden begrijpen dat hij het op en af lopen van de steile trap gebruikte als conditietraining. Verder dwong hij zichzelf op die manier om twee keer na te denken alvorens wat voor flauwekul dan ook te printen, uit respect voor de bomen die waren opgeofferd om het papier te maken.

Soms, tijdens zijn slapeloze nachten, als hij er niet in slaagde de piano te verleiden en de toetsen speelden waar ze zelf zin in hadden, gaf hij toe aan de geheime zonde gedichten te schrijven en uit zijn hoofd te leren. Daarvoor verspilde hij maar heel weinig papier: hij schreef met de hand in schoolschriften met ruitjespapier. Hij had verschillende schriften vol onvoltooide gedichten en een paar luxe, in leder gebonden notitieboekjes waar hij zijn beste gedichten in overschreef met het idee die in de toekomst verder te polijsten, maar die toekomst brak nooit aan en van het vooruitzicht ze te herlezen kreeg hij pijn in zijn maag. Hij had Japans geleerd om in hun oorspronkelijke vorm van haiku’s te kunnen genieten, hij kon het lezen en verstaan, maar het bleek te hooggegrepen het ook te willen spreken. Hij ging er prat op polyglot te zijn. Als kind had hij van zijn familie aan moederszijde Portugees geleerd, dat hij met Anita had geperfectioneerd. Hij had wat Frans opgepikt uit romantische motieven en een mondje Spaans uit beroepsmatige noodzaak. Zijn eerste grote liefde, op zijn negentiende, betrof een acht jaar oudere Française, die hij in een New Yorks café had leren kennen en naar Parijs was gevolgd. De passie bekoelde heel snel, maar om praktische redenen woonden ze samen in een zolderkamertje in het Quartier Latin, lang genoeg voor hem om de basis op te pikken van de vleselijke liefde en de taal. Zijn Spaans was uit de boeken en van de straat, het wemelde in New York van de latino’s, maar die immigranten verstonden de uitspraak die hem op het Berlitz taleninstituut was bijgebracht maar heel zelden. Hij verstond van hen ook niet meer dan nodig was om in een restaurant eten te bestellen. Het leek wel of haast alle obers in het land Spaanstalig waren.

Zaterdagochtend vroeg was de storm voorbij, Brooklyn half bedolven onder de sneeuw achterlatend. Richard werd wakker met het nare gevoel dat hij Lucía de vorige dag voor het hoofd had gestoten door haar angsten botweg te negeren. Terwijl hij het toch fijn zou hebben gevonden haar bij zich te hebben terwijl de wind en de sneeuw om het huis joegen. Waarom had hij haar afgekapt? Hij was bang om in de val van de verliefdheid te lopen, een val die hij vijfentwintig jaar had weten te vermijden. Hij vroeg zich niet af waarom hij de liefde uit de weg ging, want het antwoord leek hem duidelijk: het was zijn onontkoombare boetedoening. Mettertijd was hij gewend geraakt aan zijn monniksgewoonten en aan die innerlijke stilte van mensen die alleen leven en slapen. Na het telefoongesprek met Lucía had hij even de neiging gehad om met een thermoskan thee naar de deur van het souterrain te gaan om haar gezelschap te houden. Het intrigeerde hem, die kinderlijke angst in een vrouw die toch genoeg narigheid in haar leven had meegemaakt en onkwetsbaar leek. Hij had die bres in Lucía’s verdediging graag aan een nader onderzoek onderworpen, maar werd tegengehouden door een vermoeden van gevaar, alsof hij zich door toe te geven aan die opwelling op drijfzand begaf. Het gevoel van gevaar bleef aanwezig. Niets nieuws. Soms werd hij overvallen door een ongegronde angst, maar daar waren zijn groene pillen goed voor. Hij had dan het gevoel alsof hij onontkoombaar naar de ijskoude duisternis van de bodem van de zee viel en er niemand in de buurt was om hem een hand toe te steken en hem naar de oppervlakte te trekken. Die fatalistische voorgevoelens waren begonnen in Brazilië, onder invloed van Anita, die altijd bezig was met boodschappen uit het hiernamaals. Voorheen overvielen die angsten hem heel regelmatig, maar hij had geleerd ze te beheersen aangezien ze maar heel zelden bewaarheid werden.

Via radio en tv werd het publiek geïnstrueerd binnen te blijven tot de straten waren schoongeveegd. Manhattan was nog half verlamd, de winkels waren gesloten, maar de metro en de bussen begonnen al op gang te komen. Andere staten waren erger getroffen dan New York, met vernielde huizen, ontwortelde bomen en wijken die van de buitenwereld waren afgesloten, soms zelfs zonder gas en elektriciteit. De bewoners waren in enkele uren twee eeuwen teruggevallen. Daarbij vergeleken hadden ze in Brooklyn nog geluk gehad. Richard ging naar buiten om zijn voor het huis geparkeerde auto schoon te vegen voordat de sneeuw in ijs veranderde en hij zou moeten krabben. Daarna voerde hij de katten en nam hetzelfde ontbijt als altijd, havervlokken met amandelmelk en fruit, en installeerde zich achter de tafel om aan zijn artikel te werken over de economische en politieke crisis in Brazilië die in de aanloop naar de Olympische Spelen door alle internationale aandacht maar al te duidelijk aan het licht was gekomen. Hij moest de scriptie van een student corrigeren, maar dat schoof hij voor zich uit. Hij had de hele dag nog.

Om een uur of drie ’s middags merkte Richard dat een van de katten ontbrak. Als hij thuis was, zorgden de dieren er altijd voor bij hem in de buurt te zijn. Zijn relatie met hen was er een van wederzijdse onverschilligheid, behalve die met Dois, het enige vrouwtje, dat de minste gelegenheid aangreep om bij hem op schoot te springen om zich te laten aaien. De drie katers waren onafhankelijk en hadden van het begin af begrepen dat ze geen troeteldieren waren en dat het hun plicht was om op muizen te jagen. Hij realiseerde zich dat Uno en Quatro rusteloos door de keuken drentelden en dat Três nergens te bekennen was. Dois was naast de computer op tafel gaan liggen, een van haar lievelingsplekjes.

Hij ging in het huis op zoek naar de afwezige, hem roepend met het fluitje dat de katten herkenden. Hij vond hem op de eerste verdieping, uitgestrekt op de vloer, met roze schuim om zijn snuit. ‘Kom Três, sta op. Wat is er met je, jongen?’ Het lukte hem de kat op zijn poten te zetten, waarna Três een paar wankele dronkenmansstapjes zette voordat hij omviel. Overal lagen sporen van braaksel, wat wel vaker gebeurde omdat de katten de muizenbotjes soms niet goed verteerden. Hij droeg hem naar de keuken en probeerde hem tevergeefs wat water te laten drinken. Op het moment dat hij daarmee bezig was verstijfden Três’ vier poten en begon hij te stuiptrekken, en toen besefte Richard dat het vergiftigingssymptomen waren. Hij ging in gedachten snel langs de giftige stoffen die hij in huis had, allemaal veilig opgeborgen. Het kostte hem een aantal minuten om de oorzaak te vinden, onder de vaatwasser in de keuken. Het antivriesmiddel was omgevallen en gezien de pootafdrukken had Três ervan gelikt. Hij wist zeker dat hij zowel het blik als de deur van het kastje goed dicht had gedaan en begreep niet hoe het ongeval had kunnen gebeuren, maar dat was van later zorg. Het belangrijkste vooralsnog was om voor de kat te zorgen: antivries was dodelijk.

Het was alleen in noodgevallen toegestaan de weg op te gaan, maar daar was bij hem uiteraard sprake van. Hij zocht op internet naar het adres van de dichtstbijzijnde dierenkliniek die open was, die hij al bleek te kennen, wikkelde het dier in een deken en stopte hem in de auto. Hij prees zich gelukkig dat hij die ochtend sneeuw had geruimd, want als hij dat niet had gedaan, had hij nu vastgezeten, en verder was hij blij dat deze ramp niet de dag daarvoor had plaatsgevonden, terwijl de storm woedde, omdat hij dan het huis niet eens uit had gekund. Brooklyn was veranderd in een poolstad, wit op wit, alle hoeken verzacht door de sneeuw, lege straten, en er heerste een merkwaardige rust, alsof de natuur gaapte. ‘Waag het niet om dood te gaan, Três, alsjeblieft. Je bent een proletarische kat, je hebt stalen ingewanden, een beetje antivries is niks, hou vol,’ sprak Richard hem moed in terwijl hij met een gruwelijk lage snelheid door de sneeuw reed, zich realiserend dat elke minuut die hij onderweg verloor er een minder was voor het dier. ‘Rustig maar, vriend, hou vol. Ik kan niet harder, want als we slippen zijn we verloren, maar we komen er wel. Ik kan niet sneller, het spijt me…’

Over het stuk dat hem normaal gezien twintig minuten kostte, deed hij nu twee keer zo lang en toen hij eindelijk bij de kliniek aankwam, was het weer gaan sneeuwen en lag Três opnieuw te stuiptrekken met nog meer roze schuimend kwijl om zijn bek. Ze werden ontvangen door een efficiënte vrouwelijke dierenarts, zuinig kijkend en spaarzaam met woorden, die niet optimistisch was met betrekking tot de kat en geen sympathie kon opbrengen voor de eigenaar wiens onachtzaamheid het ongeval had veroorzaakt, zoals ze zachtjes tegen haar assistent zei, maar niet zo zachtjes dat Richard haar niet kon horen. Elk ander moment zou hij gereageerd hebben op dat bitse commentaar, maar hij werd overspoeld door een intense golf van akelige herinneringen. Hij zweeg, vernederd. Het was niet voor het eerst dat zijn onachtzaamheid fatale gevolgen had. Sindsdien was hij zo voorzichtig en nam hij zo veel voorzorgsmaatregelen dat hij vaak het gevoel had dat hij op eieren liep over de weg van het leven. De dierenarts vertelde hem dat ze weinig kon doen. Bloed- en urinetesten zouden uitwijzen of de schade aan de nieren blijvend was, in welk geval het dier zou lijden en het beter was hem een waardig einde te gunnen. De kat moest opgenomen worden, over een paar dagen zou er een definitieve uitslag zijn, maar hij kon zich maar beter voorbereiden op het ergste. Richard knikte, op de rand van tranen. Met angst in het hart nam hij afscheid van Três, terwijl hij de harde blik van de dierenarts in zijn nek voelde, als een beschuldiging en een veroordeling.

De receptioniste, een meisje met peenkleurig haar en een ring door haar neus, had met hem te doen toen ze zag hoe hij beefde toen hij haar zijn creditkaart overhandigde voor de eerste betaling. Ze verzekerde hem dat zijn katje in heel goede handen was en attendeerde hem op de koffieautomaat. Als gevolg van dit kleine vriendelijke gebaar werd Richard overvallen door een onevenredig groot gevoel van dankbaarheid en ontsnapte hem een snik, vanuit het diepst van zijn wezen. Als iemand hem naar zijn gevoelens voor zijn vier huisdieren had gevraagd, zou hij hebben geantwoord dat hij zijn verantwoordelijkheid nam door ze van voedsel te voorzien en de kattenbak schoon te houden en dat de relatie met zijn katten puur zakelijk was, behalve die met Dois, die aandacht en liefde eiste. Dat was alles. Hij had nooit gedacht dat hij die afstandelijke katten zou gaan beschouwen als leden van de familie die hij niet bezat. Met de begrijpende blik van de receptioniste op zich gericht nam hij plaats in een stoel in de wachtkamer om een waterige, bittere kop koffie te drinken, met twee van zijn groene pillen om te kalmeren en een roze pil voor zijn maagzuur, tot hij zichzelf weer onder controle had. Hij moest terug naar huis.

De koplampen beschenen een desolaat landschap van levenloze straten. Richard reed langzaam, moeizaam turend door de halve cirkel die hij op de bevroren voorruit had vrijgemaakt. Die straten maakten deel uit van een onbekende stad en hoewel hij dezelfde route vlak daarvoor nog had gereden, dacht hij een minuut lang dat hij was verdwaald en was er niets dan de onbeweeglijke tijd, het zoemen van de verwarming, het driftige getiktak van de ruitenwissers, het gevoel dat de auto zweefde door een wattig landschap en de verbijstering het enige wezen te zijn in een verlaten wereld. Hij praatte in zichzelf, zijn hoofd zat vol lawaai en rampzalige gedachten over de onontkoombare verschrikkingen van de wereld en van zijn eigen leven in het bijzonder. Hoelang zou hij nog leven en onder welke omstandigheden? Als je maar oud genoeg wordt, krijg je prostaatkanker. Als je nog ouder wordt, desintegreren je hersenen. Hij had de leeftijd van de angst bereikt en reizen trok hem al niet meer, hij was gehecht aan het comfort van zijn huis, had geen zin in onverwachte dingen en was bang te verdwalen of ziek te worden en te sterven, en dat zijn lijk dan pas een paar weken later gevonden zou worden, als de katten al een groot deel van zijn stoffelijke resten hadden verorberd. De mogelijkheid gevonden te worden midden in een plas rottende ingewanden vond hij zo beangstigend dat hij met zijn buurvrouw, een oudere weduwe met een stalen karakter en een gevoelig hart, had afgesproken haar elke avond een mail te sturen. Als hij twee dagen niks van zich liet horen zou zij een kijkje komen nemen, daarvoor had hij haar een sleutel van het huis gegeven. De mail bestond slechts uit drie woorden: ‘Ik leef nog.’ Zij had zich niet verplicht om te antwoorden, maar ze leed onder dezelfde angst en stuurde altijd drie woorden terug: ‘Godsamme, ik ook.’ Het afschrikwekkendst van de dood was het idee van eeuwigheid. Dood voor altijd, wat een verschrikking.

Richard was bang dat zich de donkere angstwolken begonnen te ontwikkelen die hem wel vaker omhulden. Als dat gebeurde, voelde hij aan zijn pols om te weten of die wel of niet op hol sloeg. Hij had in het verleden een paar keer een paniekaanval gehad die zo op een hartaanval leek dat hij in het ziekenhuis was terechtgekomen, maar dankzij de groene pillen en het feit dat hij had geleerd zijn paniek te beheersen, was dat de laatste jaren niet meer voorgekomen. Hij concentreerde zich in zo’n geval op de donkere stapelwolk boven zijn hoofd en stelde zich voor hoe die werd doorboord door krachtige lichtstralen, zoals die op bidprentjes. Op die manier, met dat beeld en met wat ademhalingsoefeningen, wist hij zo’n wolk dan te verdrijven, maar ditmaal was het niet nodig die truc toe te passen omdat hij zich snel overgaf aan het nieuwe van de situatie. Hij zag zichzelf uit de verte, als in een film waarin hij geen hoofdrolspeler maar toeschouwer was.

Hij leefde al jarenlang in een volledig beheerste omgeving, zonder verrassingen of schokken, maar hij was de charme van de paar avonturen die hij in zijn jeugd had beleefd, zoals zijn krankzinnige liefde voor Anita, nog niet helemaal vergeten. Hij moest lachen om zijn angst, want een paar honderd meter door Brooklyn rijden met slecht weer was niet bepaald een avontuur. Op dat moment besefte hij ineens glashelder hoe klein en beperkt zijn bestaan was geworden, en toen werd hij pas echt bang, bang zo veel jaar te hebben verspild, opgesloten in zichzelf, bang voor de snelheid waarmee de tijd verstreek terwijl de ouderdom en de dood voor de deur stonden. Zijn bril werd nat van het zweet of van de tranen; hij zette hem bruusk af en probeerde hem met zijn mouw schoon te vegen. Het schemerde en het zicht was abominabel. Met zijn linkerhand om het stuur geklemd deed hij een poging om zijn bril met de rechter weer op te zetten, maar zijn handschoenen hinderden hem in zijn bewegingen en de bril viel en kwam tussen de pedalen terecht. Een hartgrondige vloek ontsnapte hem.

Op dat moment, toen hij even was afgeleid omdat hij tastend over de bodem naar zijn bril zocht, kwam een witte auto die voor hem reed, nauwelijks zichtbaar in de sneeuw, ineens op de kruising met een andere straat tot stilstand. Richard knalde op de achterkant. De botsing was zo onverwacht en overdonderend dat hij een fractie van een seconde wegraakte. Hij kwam meteen weer bij, met hetzelfde gevoel als daarvoor, alsof hij zich buiten zijn lichaam bevond. Zijn hart was op hol geslagen, hij baadde in het zweet, zijn huid gloeide en zijn overhemd zat tegen zijn rug geplakt. Hij voelde het lichamelijke ongemak, maar zijn geest was elders, afgeschermd van die werkelijkheid. De man van de film zat vloekend en tierend in zijn auto terwijl hij, als toeschouwer, vanuit een andere dimensie kil en onaangedaan analyseerde wat er was gebeurd. Het was maar een lichte botsing, zo veel stond vast. Beide wagens hadden heel langzaam gereden. Hij moest zijn bril terug zien te krijgen, uitstappen en de andere chauffeur beleefd tegemoet treden. Verzekeringen waren ergens goed voor.

Toen hij uit de auto stapte, gleed hij uit op het bevroren wegoppervlak en hij zou achterover zijn gevallen als hij zich niet aan het portier had vastgeklemd. Hij realiseerde zich dat, ook al had hij geremd, een botsing onvermijdelijk was geweest omdat hij een meter of twee, drie zou zijn doorgegleden alvorens tot stilstand te komen. De andere wagen, een Lexus CS, had de schok met zijn achterkant opgevangen en was door de impact van de botsing naar voren gelanceerd. Schuifelend, tegen de wind in, legde Richard de korte afstand af die hem scheidde van de andere chauffeur, die ook was uitgestapt. Zijn eerste indruk was dat het iemand betrof die te jong was om in het bezit te zijn van een rijbewijs, maar toen hij dichterbij kwam realiseerde hij zich dat het een heel klein meisje was. Ze had een lange broek aan, zwarte rubberlaarzen en een windjack dat haar veel te groot was. Ze had de capuchon diep over haar hoofd getrokken.

‘Het was mijn schuld. Het spijt me, ik had u niet gezien. Mijn verzekering zal de schade vergoeden,’ zei hij.

Het meisje wierp een snelle blik op de kapotte lamp en de gedeukte, halfopen kofferbak, die ze tevergeefs probeerde te sluiten, terwijl Richard dat van de verzekering herhaalde.

‘Als u wilt, bellen we de politie, maar dat is niet nodig. Hier is mijn kaartje, het is makkelijk me te vinden.’

Ze leek hem niet te horen. Zichtbaar geschokt bleef ze maar met haar vuisten op de deksel van de kofferbak meppen tot ze inzag dat ze hem niet goed dicht zou kunnen krijgen, en liep toen zo snel als de windstoten het toelieten terug naar haar stoel, met Richard achter zich aan, die haar zijn gegevens bleef opdringen. Ze stapte in de Lexus zonder hem ook maar één keer aan te kijken, maar hij gooide zijn kaartje in haar schoot, net voordat zij het gaspedaal indrukte, nog steeds met het portier open, dat Richard raakte en ten val bracht. De wagen ging de hoek om en verdween. Wrijvend over zijn arm, die bezeerd was door klap, kwam Richard moeizaam overeind. Hij besloot dat dit een rampzalige dag was geweest en dat het enige wat er nog aan ontbrak, was dat zijn kat dood zou gaan.