Sándor Márai

Kentering van een huwelijk

Uit het Hongaars vertaald door

Henry Kammer

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto Brassaï Couple d’amoureux dans un petit café parisien, c. 1932

© 2004 ESTATE BRASSAÏ – R.M.N.

Oorspronkelijk titel Az Igazi / Judit

© Erven Sándor Márai / Vörösvary-Weller Publishing Toronto

© 2005 Nederlandse vertaling Henry Kammer en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4038 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de dertiende druk, 2012, met
ISBN 978 90 284 2502 6

DEEL 1

Zeg, zie je die man daar? Nee, niet meteen kijken, draai je weer om en praat gewoon door. Ik zou het vervelend vinden als hij deze kant op keek en mij zag, ik wil niet dat hij me groet. Nu kun je je weer omdraaien. Dat kleine, gedrongen mannetje in die bontjas met marterkraag? Nee, die bedoel ik niet. Die lange, bleke man in die zwarte winterjas, hij staat met dat magere, blonde dienstertje te praten. Daar bij de toonbank, ze pakt juist gekonfijte sinaasappelschilletjes voor hem in. Eigenaardig, voor mij kocht hij die nooit.

Wat mij scheelt? Niets. Ik moet alleen even mijn neus snuiten.

Is hij al weg? Geef me een seintje wanneer hij vertrokken is.

Heeft hij al betaald? Hoe ziet zijn portefeuille eruit? Let goed op, ik wil niet zijn kant uit kijken. Is het een portefeuille van bruin krokodillenleer? Ja? Daar ben ik nou blij om, weet je.

Waarom ik dat belangrijk vind? Zomaar. Of liever gezegd: omdat hij die portefeuille van mij heeft gekregen indertijd, voor zijn veertigste verjaardag, nu tien jaar geleden. Of ik van hem gehouden heb? Een moeilijke vraag die je me daar stelt, lief je. Ja, ik denk dat ik inderdaad van hem gehouden heb. Is hij al weg?

Ik ben blij dat hij weg is. Wacht, ik wil even mijn neus poederen. Kun je aan me zien dat ik heb gehuild? Het is dwaas, maar wij mensen zijn nu eenmaal dwaas. Als ik hem zie, begint mijn hart altijd te bonzen. Wil je weten wie hij is? Dat mag best, lief je, het is echt geen geheim. Die man is mijn vroegere echtgenoot.

Zeg, laten we allebei een portie pistache-ijs bestellen. Ik snap niet waarom ze beweren dat je ’s winters geen ijs kunt eten. Ik ga naar deze theesalon het liefst ’s winters, en hoofdzakelijk om ijs te eten. Soms denk ik wel eens dat je iets alleen moet doen omdat je het wilt, en niet omdat het goed of zinvol is. Vooral sinds ik alleen ben, kom ik hier ’s winters graag, tussen vijf en zeven. Ik houd van deze rode salon met zijn meubels uit de vorige eeuw, zijn bejaarde serveersters en zijn grote spiegelruiten waardoor je zo goed naar de drukte op het plein en naar de binnenkomende mensen kunt kijken. Het heeft allemaal iets warms, het bevat een vleugje fin de siècle. Bovendien is de thee hier veel beter dan ergens anders, proef je het? Ik weet het, moderne vrouwen gaan niet naar een theesalon. Ze gaan naar koffiebars waar je je moet haasten, waar je niet comfortabel kunt zitten. Ze betalen er veertig fillér voor een espresso en eten daarbij een portie sla. Dat is de nieuwe wereld, maar ik behoor nog tot de oude wereld, ik ben gesteld op deze elegante theesalon, met zijn fraaie meubels, zijn roodzijden behang en zijn spiegelkasten. En op de oude dames die hier komen, gravinnen en aartshertoginnen. Natuurlijk ga ik er niet elke dag naar toe, zo nu en dan, vooral ’s winters, en dan vind ik het hier altijd heel aangenaam. Er was een tijd dat ik hier regelmatig met mijn man afsprak, zo tegen zessen, als hij van kantoor kwam. We dronken in deze salon dan een kopje thee.

Ook vandaag moet hij na kantoortijd rechtstreeks hierheen zijn gekomen. Tien voor halfzeven, dat is zijn tijd. Ik weet nog steeds precies hoe zijn dag is ingedeeld, het lijkt wel of ik nog met hem samenleef. Om vijf voor zes belt hij altijd en dan komt de bediende om zijn jas af te borstelen en die voor hem op te houden als hij hem aantrekt. Ook zijn hoed krijgt dan een beurt met de borstel. Als hij eenmaal buiten is, geeft hij de chauffeur opdracht voor hem uit te rijden, en dan gaat hij er zelf te voet achteraan om een luchtje te scheppen. Hij loopt te weinig, daarom ziet hij zo bleek. Misschien heeft die bleekheid trouwens ook wel een andere oorzaak, ik zou het echt niet weten. De oorzaak is mij onbekend, want ik zie of spreek hem bijna nooit meer, de laatste keer was drie jaar geleden. Ik heb een hekel aan zoetsappige scheidingen waarbij de echtgenoten na de uitspraak gearmd de rechtbank verlaten om samen in het beroemde restaurant in het stadspark te gaan lunchen. Tijdens de maaltijd gedragen ze zich zo teder en attent tegenover elkaar dat het wel lijkt of er niets gebeurd is, maar daarna gaan ze elk hun eigen weg. Ik heb een andere moraal en een andere mentaliteit. Ik geloof er niets van dat echtgenoten na hun scheiding goede vrienden kunnen blijven. Een huwelijk is een huwelijk en een scheiding een scheiding. Zo zie ik dat.

Hoe denk jij er trouwens over? Eigenlijk een gekke vraag van me, want je bent nooit getrouwd geweest.

Weet je, ik geloof niet dat iets wat de mens ooit heeft bedacht en vervolgens millennialang gedachteloos heeft herhaald alleen maar een formaliteit kan zijn. Ik geloof dat het huwelijk heilig is, en dat scheiden gelijkstaat met heiligschennis. Zo ben ik nu eenmaal opgevoed. Maar ik geloof dat ook om andere redenen, niet alleen omdat mijn opvoeding en mijn geloof mij daartoe dwingen. Ik geloof het omdat ik een vrouw ben en omdat een echtscheiding voor mij evenmin een inhoudsloze formaliteit is als de plechtigheid in het gemeentehuis of de kerk die twee mensen lichamelijk en geestelijk voor eeuwig met elkaar verbindt. Wat er in de rechtszaal gebeurt, is niet minder ingrijpend dan in de trouwzaal, want daar worden twee mensenlevens voorgoed van elkaar gescheiden, ja uiteengerukt. Toen wij gingen scheiden, heb ik geen ogenblik gedacht dat mijn man en ik Vrienden zouden kunnen blijven. Hij was in die tijd natuurlijk hoffelijk, attent en grootmoedig, zoals een man volgens de geldende fatsoensnormen en maatschappelijke conventies op zo’n moment behoort te zijn. Zelf was ik helemaal niet hoffelijk of grootmoedig, ik heb me, toen ik bij hem wegging, zelfs de piano toegeëigend, lekker ordinair en zo wraaklustig als de pest. Het liefst had ik de hele woning meegenomen, met alles wat erbij hoorde, de hele mikmak, zelfs de gordijnen. Vanaf het moment van de scheiding was ik zijn vijandin geworden, en dat zal ik ook blijven zolang ik leef. Mij hoeft hij niet voor een vriendschappelijk dineetje in het Stadspark uit te nodigen, ik ben niet bereid het meevoelende vrouwtje te spelen dat af en toe naar de woning van haar ex gaat om daar het dienstmeisje ter verantwoording te roepen, als ze weer eens zijn linnengoed heeft achterovergedrukt; voor mijn part gapt ze zijn hele hebben en houden. Zelfs als iemand me zou vertellen dat hij ziek was, ging ik nog niet naar hem toe. Waarom niet? Omdat we gescheiden zijn, snap je? Bij een scheiding kun je je nooit neerleggen.

Wacht even, dat laatste, over ziek zijn, neem ik toch liever terug. Ik wil niet dat hij ziek wordt. Als dat gebeurde en hij in een sanatorium werd opgenomen, zou ik hem toch opzoeken. Waarom lach je nu? Lach je me uit? Wou je beweren dat ik juist hoop dat hij ziek wordt, zodat ik hem kan opzoeken? Natuurlijk hoop ik dat. Ik zal het blijven hopen zolang als ik leef. Maar hij moet niet al te ziek worden. Heb je daarstraks gezien hoe bleek hij was? De laatste jaren ziet hij altijd zo bleek.

Ik zal je het hele verhaal vertellen. Heb je tijd om het aan te horen? Zelf heb ik heel veel tijd, helaas.

Kijk eens, daar heb je ons ijs. Kun je je nog herinneren dat ik, toen we van het internaat kwamen, op een kantoor ben gaan werken? In die periode hebben we een tijdje gecorrespondeerd, weet je nog? Jij vertrok onmiddellijk naar Amerika, maar we hielden contact door elkaar af en toe te schrijven. Drie of vier jaar lang hebben we dat volgehouden, als ik me goed herinner. Ik herinner me dat we op een dwaze, ongezonde manier verliefd op elkaar waren, dat er een soort kalverliefde tussen ons was; een liefde waar ik achteraf niets goeds over kan zeggen, maar kennelijk kan een mens niet zonder liefde leven. In die tijd was ik dus verliefd op jou. Overigens was er een standsverschil tussen ons, want jullie waren rijk, terwijl wij slechts tot de middenstand behoorden. Wij woonden heel bescheiden: drie kamers, een keuken en een voordeur die uitkwam op een gemeenschappelijke gang. Ik keek tegen je op… een dergelijke bewondering van een jongere voor een leeftijdgenoot is eigenlijk al een soort verliefdheid. Ik had net als jij een kinderjuffrouw, maar de mijne mocht alleen ‘tweedehands’ badwater gebruiken, ze moest het water gebruiken waarin ik had gebaad. Dergelijke details zijn heel belangrijk. Overigens zijn er enorm veel schakeringen tussen armoede en rijkdom. En wat dacht je van de schakeringen tussen armoede en helemaal niets bezitten? Die zijn zo talrijk dat ik ze onmogelijk zou kunnen opnoemen. Jij bent rijk en daardoor weet je niet hoe ongelooflijk groot het verschil is tussen vierhonderd en zeshonderd per maand. Dat is groter dan het verschil tussen tweeduizend en tienduizend per maand. Ik weet waar ik het over heb. Bij ons thuis hadden we achthonderd per maand. Mijn man verdiende vijfenzestighonderd per maand. Daar moest ik echt aan wennen.

In het ouderlijk huis van mijn man was alles een beetje anders dan bij ons. Wij woonden in een huurwoninkje, mijn man en zijn familie in een gehuurde villa. Wij hadden een balkon met geraniums, zij een bescheiden tuin met twee bloembedden en een oude notenboom. Wij hadden een normale ijskast, waar we ’s zomers ijs voor kochten, terwijl mijn schoonouders de gelukkige eigenaren waren van een elektrisch ijskastje, waarmee je mooie vierkante ijsblokjes kon maken. Wij hadden een dienstmeisje voor alle voorkomende werkzaamheden, hun personeel bestond uit een echtpaar, waarvan de man als knecht werkte en de vrouw als kokkin. Wij hadden drie kamers, zij vier, als je de hal meerekent zelfs vijf. Ja, zij hadden een heuse hal, waarvan de deuren met chiffon waren bekleed, terwijl wij het met een simpele vestibule moesten doen, waarin wegens ruimtegebrek ook nog de ijskast stond, zo’n donkere vestibule met een borstelhouder en een ouderwetse kapstok, zoals je in veel huizen in Boedapest ziet. Wij hadden een radiotoestelletje dat mijn vader op afbetaling had gekocht. Een gebrekkig functionerend toestel met drie lampen, dat de radiosignalen alleen uit de ether plukte als het daar zin in had. Zij hadden een radiomeubel zo groot als een kast, met een elektrische grammofoon die automatisch de platen wisselde en een radio waarmee je zelfs Japanse zenders kon ontvangen. Mijn ouders hadden me geleerd dat een mens zelf voor zijn levensonderhoud moet zorgen, dat hij dus moet werken; zijn ouders hadden hem bijgebracht dat werken niet het allerbelangrijkste is, maar dat een mens in de eerste plaats moet leven – fatsoenlijk, welgemanierd en gedisciplineerd. Dat zijn enorme verschillen in opvatting, maar dat wist ik toen nog niet.

Toen we nog maar pas getrouwd waren, zei mijn man op een ochtend aan het ontbijt: ‘Die eetkamerstoelen zijn een beetje vermoeiend voor het oog door die mauve bekleding. Ze zijn zo fel van kleur dat het lijkt of ze het voortdurend uitschreeuwen. Kijk eens of je in de stad een stof met een meer neutrale kleur kunt vinden, ik wil ze tegen de herfst opnieuw laten bekleden.’

Twaalf stoelen die met een minder Vermoeiende’ stof moesten worden bekleed. Ik keek hem verbaasd aan en dacht dat hij een grapje maakte, maar dat was niet zo. Hij was al weer in zijn krant gedoken en las met een ernstig gezicht de berichten. Het was duidelijk dat hij meende wat hij zei en dat die mauve kleur, die inderdaad een beetje ordinair was, hem werkelijk stoorde. Maar mijn moeder had die bekleding met liefde voor ons uitgezocht en ze was nog bijna nieuw. Toen hij de voordeur achter zich dichttrok, barstte ik in snikken uit. Ik was niet achterlijk en begreep precies wat hij bedoelde. Hij had me op een bedekte manier te kennen gegeven dat ik niet zo’n verfijnde smaak had als hij en dat ik uit een ander milieu kwam, ook al had ik goede manieren en een goede opleiding en behoorde ik tot de gegoede burgerij. De wereld waarin ik was opgegroeid, verschilde van de wereld die hem vertrouwd en dierbaar was, al was dit verschil slechts miniem en ging het om niet meer dan nuances. Mensen die tot de bourgeoisie behoren zijn veel gevoeliger voor dergelijke nuanceverschillen dan aristocraten. Wie tot de bourgeoisie behoort, moet zich tot zijn dood bewijzen, terwijl aristocraten dat al bij hun geboorte doen. Een burger moet ofwel geld verdienen ofwel geld beleggen. Mijn ex-man behoorde niet meer tot de verdienende generatie en zelfs niet tot de tweede generatie, die van de beleggers. Eén keer heeft hij daarover iets gezegd. Hij had een Duits boek gelezen en daarin, zoals hij het uitdrukte, het antwoord op zijn belangrijkste levensvraag gevonden. Zelf heb ik het niet zo begrepen op dat soort belangrijke vragen. Volgens mij wordt een mens tijdens zijn leven met miljoenen kleine vragen geconfronteerd en is alleen het geheel, het totaal belangrijk. Daarom vroeg ik enigszins spottend: ‘Geloof je werkelijk dat je jezelf nu volledig kent?’

‘Absoluut,’ antwoordde hij, en hij keek me door zijn bril zo openhartig aan dat ik spijt kreeg die vraag gesteld te hebben. ‘Ik ben een kunstenaar, alleen ontbreekt mij het benodigde talent. Dat komt in de bourgeoisie wel vaker voor. Het betekent de ondergang van de familie.’

Daarna zei hij nooit meer iets over dit onderwerp.

Ik begreep hem toen niet. Hij schreef niet, hij schilderde niet en hij musiceerde niet, want hij had een hekel aan amateurkunstenaars. Het enige wat hij wel deed, was veel lezen, ‘systematisch lezen, zoals hij het uitdrukte. Volgens mij las hij een beetje té systematisch. Ik las met hartstocht, maar alleen boeken die harmonieerden met mijn stemming en mijn smaak, terwijl hij las alsof hij een heilige plicht vervulde. Als hij eenmaal aan een boek was begonnen, hield hij niet op voordat hij het uit had, zelfs al ergerde of verveelde het hem. Lezen was voor hem iets heiligs, hij vereerde het geschreven woord als priesters hun heilige teksten. En als hij naar een museum, een schouwburg of een concertzaal ging, gedroeg hij zich precies zo, hij had dezelfde eerbiedige aandacht voor alles wat hij daar zag en hoorde. Ja, mijn ex hield werkelijk van kunst, hij hield van alles wat een ziel had. Ik hield niet zo van kunst, ik hield eigenlijk alleen maar van hem.

Zijn enige probleem was eigenlijk dat hij ‘het benodigde talent’ miste. Hij leidde de fabriek, reisde veel en gaf ook opdrachten aan kunstenaars, die hij zeer goed betaalde. Maar hij drong zijn medewerkers en zijn adviseurs nooit zijn smaak op, die veel verfijnder was dan de hunne. Als hij sprak, zwakte hij elke uitgesproken zin met de daaropvolgende af, alsof hij fijngevoelig en hoffelijk vergiffenis vroeg voor de impertinentie dat hij een mening had verkondigd, zodat het vaak leek of hij radeloos was en hulp nodig had. Toch kon hij bij het nemen van belangrijke beslissingen en in zakelijke aangelegenheden zeer gedecideerd en zelfs koppig zijn.

Weet je wat hij was? Iets heel zeldzaams, een echte man.

Ik gebruik dit woord niet in zijn theatrale betekenis, mijn man was geen Don Juan of krachtpatser, maar hij had een mannelijke geest. Zijn geest was bespiegelend en rechtlijnig, maar ook onrustig, zoekend en wantrouwend. Ook dit had ik toen nog niet ontdekt. Een mens leert maar heel langzaam van het leven.

Op het internaat hebben wij nooit dergelijke dingen geleerd, jij noch ik, heb ik gelijk?

Misschien moet ik beginnen je te vertellen dat hij me op een dag aan een van zijn vrienden voorstelde, aan Lázár, de schrijver. Heb je wel eens van hem gehoord? Ken je zijn boeken? Ik wel, allemaal. Ik heb ze bijna stukgelezen, alsof daarin het antwoord op een vraag was te vinden; een vraag die mijn leven beheerste. Maar toen ik ze allemaal uit had, wist ik het antwoord nog steeds niet. Kennelijk is er geen antwoord op dergelijke vragen. Alleen het leven geeft antwoord, en soms op een heel verrassende manier. Voordat ik die schrijver ontmoette, had ik geen letter van zijn werk gelezen. Ik kende zijn naam wel maar ik wist niet dat mijn man hem persoonlijk kende, dat ze met elkaar bevriend waren. Op een avond, toen ik thuiskwam, trof ik mijn man in het gezelschap van die schrijver aan. Daarna gebeurde er iets heel vreemds. Het was het moment waarop ik me voor het eerst realiseerde dat ik mijn man niet werkelijk kende, hoewel we al meer dan twee jaar waren getrouwd. Ik leefde met iemand samen van wie ik bijna niets afwist. Altijd had ik gedacht dat ik hem kende en nu kwam ik tot de ontdekking dat zijn werkelijke liefhebberijen, zijn smaak en zijn verlangens mij volslagen vreemd waren. Weet je wat die twee, Lázár en mijn man, die avond aan het doen waren?

Een spelletje.

Maar een heel eigenaardig en verontrustend spelletje!

Ze speelden geen rummy, nee, absoluut niet. Mijn man had trouwens een enorme hekel aan platvloerse genoegens als kaartspelen. Nee, ze speelden een ander spel, dat zo vreemd en zo griezelig was dat ik het in het begin niet eens goed begreep. Terwijl ze daarmee bezig waren, hoorde ik hen angstig en met een beklemd gemoed aan, met het gevoel dat ik me in het gezelschap van twee krankzinnigen bevond. Het leek wel of mijn man enkel door de aanwezigheid van die man totaal was veranderd. Stel je voor, na meer dan twee jaar huwelijk kom ik op een avond thuis en tref mijn man aan in het gezelschap van een onbekende heer, die me vriendelijk tegemoetkomt, mijn man aankijkt en dan zegt: ‘Dag, Ilonka. Je bent toch niet boos dat ik Péter heb meegebracht, hè?’

Hij wees op mijn man, die met een verlegen uitdrukking op zijn gezicht opstond en me berouwvol aankeek. Ik dacht dat die twee kerels gek waren geworden en dat moet duidelijk aan me te zien zijn geweest, maar ze sloegen geen acht op me en gingen gewoon door. De onbekende klopte mijn man op zijn schouder en zei: ‘We zijn elkaar op de Arénaweg tegengekomen. Stel je voor, die rare Péter wilde meteen doorlopen nadat hij me had gegroet, maar dat was me toch een beetje te gortig. Ik heb tegen hem gezegd: “Zeg Péter, ouwe dwaas, je bent toch niet boos op me?” Daarna heb ik hem bij de arm genomen en meegetroond. Nou, beste mensen,’ vervolgde hij met gespreide armen, ‘omhels elkaar eens. Zelfs een kusje zie ik vandaag door de vingers.’

Je kunt je wel voorstellen hoe ik me voelde. Ik stond daar met mijn hoed, mijn handschoenen en mijn tas midden in de kamer, als een onnozel gansje, en staarde die twee kerels aan. Mijn eerste opwelling was naar de telefoon te hollen en de huisarts of de eerstehulpdienst te bellen. Daarna dacht ik aan de politie, maar mijn man kwam naar me toe, gaf me verlegen een handkus en zei met gebogen hoofd: ‘Laten we vergeten wat er allemaal is gebeurd, Ilonka. Ik ben blij dat je nu gelukkig bent.’

Daarna gingen we aan tafel. De schrijver ging op Péters plaats zitten en gaf aanwijzingen alsof hij de heer des huizes was. Tijdens het hierop volgende gesprek tutoyeerde hij mij. Het kamermeisje dacht natuurlijk dat we krankzinnig waren geworden en liet van schrik een kom met sla vallen. Die avond kreeg ik niet te horen wat voor spel ze speelden, wat ik achteraf begrijpelijk vind, want het kon alleen gespeeld worden als ik nergens van wist. Ze hadden dit met elkaar afgesproken voordat ik thuiskwam, en ze speelden het zo volmaakt dat beroepstoneelspelers het niet hadden kunnen verbeteren. Het idee dat aan het spel ten grondslag lag, was dat ik al jaren geleden van Péter was gescheiden en vervolgens met die onbekende, met die schrijver en vriend van mijn man, was getrouwd. Péter was hierdoor zo gekwetst dat hij alles aan ons had afgestaan, de woning en de hele inboedel, kortom alles wat hij bezat. En nu had die schrijver mijn gekrenkte ex-man op straat ontmoet, hem bij de arm genomen en naar onze woning meegetroond. Hij had tegen hem gezegd: ‘Doe nou niet zo moeilijk, het heeft geen zin steeds weer op het verleden terug te komen, vanavond eet je bij ons. Ilonka wil je ook graag weer eens zien.’ Péter had die uitnodiging aangenomen en nu bevonden we ons met ons drieën in de woning waar ik vroeger met Péter had samengeleefd en gebruikten we in goede harmonie de maaltijd. De schrijver had Péters plaats in mijn leven ingenomen, was met me getrouwd en sliep in Péters bed. Kun je het volgen? Zo zat dat spel in elkaar. Het was krankzinnig.

Overigens was dat spel niet alleen dwaas maar ook subtiel, want Péter speelde dat hij zich opgelaten voelde omdat hij door herinneringen werd gekweld, en de schrijver deed alsof hij alleen maar veinsde dat hij volledig op zijn gemak was, hoewel hij in werkelijkheid evenzeer last had van de eigenaardige situatie omdat hij zich tegenover Péter schuldig voelde. Dat was de reden waarom hij zich zo luidruchtig en joviaal gedroeg. En wat ik speelde? Om je de waarheid te zeggen speelde ik helemaal niet mee, ik zat daar maar tussen die twee kerels in die zich zo waanzinnig gedroegen en staarde hen beurtelings met grote ogen aan. Op den duur begon ik de regels van het spel natuurlijk te begrijpen en toen deed ik ook mee met dit eigenaardige gezelschapsvermaak. Behalve het spel begon ik trouwens ook nog iets anders te begrijpen.

Ik kwam tot het inzicht dat mijn man, van wie ik gedacht had dat hij mij geheel en al toebehoorde, met huid en haar, zoals het heet, met al zijn zielsgeheimen, in werkelijkheid volstrekt niet van mij was maar van een vreemde, van iemand van wie ik heel weinig afwist. Ik voelde me alsof ik iets schandelijks over hem had vernomen dat ik tot dan toe niet wist, bijvoorbeeld dat hij in de gevangenis had gezeten of op een ziekelijke manier verslaafd was – zaken die volstrekt niet pasten bij het beeld dat ik me de afgelopen jaren van hem had gevormd. Ik ontdekte dat ik mijn man slechts in bepaalde opzichten kende en dat hij mij overigens even vreemd was als de schrijver die hij op straat had opgepikt en mee naar huis genomen om dat vreemde spelletje te spelen – een spelletje dat schijnbaar zinloos was, maar zich in wezen tegen mij richtte. Ik ontdekte dat mijn man behalve de wereld die ik kende, ook nog een andere wereld had.

En wat ik daarbij nog te weten kwam, was dat die onbekende, die schrijver, een grote macht had over de ziel van mijn man.

Zeg me eens wat macht is? Er wordt de laatste tijd zo dikwijls over dit fenomeen geschreven. Wat is politieke macht, hoe is het mogelijk dat één mens miljoenen zijn wil kan opleggen? En waarin bestaat de macht, de kracht die ons vrouwen is gegeven? In de liefde, zeg je. Misschien heb je wel gelijk. Ik heb soms mijn twijfels als ik dit woord hoor. Waarmee ik niet wil zeggen dat liefde niet bestaat, absoluut niet. Liefde is de grootse kracht hier op aarde. Maar toch heb ik soms het gevoel dat mannen, wanneer ze ons beminnen – iets waartoe zij zijn gedwongen –, soms een beetje neerkijken op de liefde. In alle echte mannen bespeur ik iets terughoudends, het is alsof ze een bepaald gedeelte van hun wezen, van hun ziel afsluiten voor de vrouw van wie ze houden en zeggen: ‘Tot hier liefje, en niet verder. Hier, in de diepste ruimte van mijn ziel, krijgt niemand toegang.’ Domme vrouwen ergeren zich daaraan. Verstandige verbijten hun teleurstelling, onderdrukken hun nieuwsgierigheid en berusten ten slotte in het onvermijdelijke.

Maar wat is macht? Wat is de macht van een mens over de ziel van zijn medemens? Hoe kon die ongelukkige, nerveuze, intelligente en imponerende, maar toch onvolmaakte en bezeerde man, die schrijver, macht hebben over de ziel van mijn man?

Want macht hád hij, dat heb ik later ontdekt, een onzalige, noodlottige macht. Op een keer, lang na die eerste ontmoeting, zei mijn man dat die vriend van hem de ‘getuige’ was van zijn leven. Hij probeerde me ook uit te leggen wat hij daarmee bedoelde. Hij zei dat elk mens een getuige in zijn leven heeft, iemand die hij in zijn jeugd heeft ontmoet en die sterker is dan hij. Alles wat we doen, doen we alleen om onze slechte eigenschappen verborgen te houden voor die onbarmhartige getuige, die tegelijk onze rechter is. Maar de getuige laat zich niet misleiden. Hij weet dingen van ons die anderen onmogelijk kunnen weten. En al worden we tot minister benoemd of krijgen we de Nobelprijs, de getuige glimlacht alleen geringschattend. Geloof je dat zoiets mogelijk is?

En hij zei ook nog dat een mens eigenlijk alles wat hij in zijn leven doet, voor die getuige doet; hij is degene die we trachten te overtuigen, aan wie we willen laten zie hoe goed en hoe knap we zijn.

De grote krachtsinspanningen die we ons in ons leven getroosten om in het leven vooruit te komen, zouden we niet kunnen opbrengen als die getuige er niet was. Ken je de pijnlijke situatie dat een pas getrouwde man zijn boezemvriend, de kameraad uit zijn jeugdjaren, aan zijn vrouw voorstelt? Opgewonden observeert hij zijn vrouw om te zien welke indruk die vriend op haar maakt, of zij het eens is met zijn keus. De vriend probeert haar natuurlijk te imponeren en voor zich te winnen, maar hij is tegelijk jaloers op haar omdat hij weet dat zijn relatie met haar man door het huwelijk op de achtergrond wordt gedrongen. Ongeveer zo behandelden ze me die avond, maar veel extremer dan normaal het geval is omdat ze veel geheimen deelden waar ik toen nog niet van wist.

En toch werd er die avond een tipje van de sluier opgelicht, want uit hun gesprekken begreep ik dat die twee boezemvrienden, mijn man en de schrijver, iets over de relatie tussen een man en een vrouw wisten waarover mijn man nooit met mij had gesproken. Het was alsof ik onwaardig was in dit geheim ingewijd te worden.

Zodra de zonderlinge gast – pas na middernacht – was vertrokken, ging ik voor mijn man staan en vroeg hem zonder er doekjes omheen te winden: ‘Je hebt geen al te hoge dunk van me, hè?’

Hij keek me door de rook van zijn sigaret vermoeid knipogend aan, alsof hij aan een slemppartij had deelgenomen en nu met een houten hoofd verwijten aanhoorde. Heus waar, die avond waarop mijn man voor het eerst de schrijver mee naar huis nam om met hem dat vreemde spelletje te spelen liet een wrangere smaak achter dan een drinkgelag of een verboemelde nacht. We waren allebei bekaf en werden door sombere en zelfs bittere gedachten gekweld.

‘Nee,’ zei hij ernstig, ‘ik kijk niet op je neer, absoluut niet. Waarom denk je dat? Je hebt een goed verstand en gezonde instincten,’ voegde hij er vastberaden en vol overtuiging aan toe.

Ik hoorde zijn woorden wantrouwend aan en dacht na. We zaten tegenover elkaar aan de afgeruimde tafel, want in plaats van na de maaltijd naar de salon te verhuizen waren we de hele avond aan de eetkamertafel tussen asbakken vol sigarettenpeuken en lege wijnflessen blijven zitten, omdat onze gast dat prettig vond. Wantrouwend zei ik: ‘Ik heb verstand en instincten, dat is heel fijn. Maar wat vind je van mijn karakter en mijn ziel?’

Terwijl ik dit zei, voelde ik dat het een beetje pathetisch klonk. Mijn man keek mij oplettend aan, maar gaf geen antwoord.

Het was alsof hij wilde zeggen: Dat is mijn geheim. Wees ermee tevreden dat ik je verstand en je instincten waardeer.

Zo ongeveer is het allemaal begonnen. Later heb ik vaak teruggedacht aan die avond.

De schrijver bezocht ons hierna zelden en buitenshuis ontmoette mijn man hem slechts af en toe. Als dat was voorgekomen, merkte ik het, als een jaloerse vrouw die de geur ruikt van een vluchtig avontuurtje dat haar man zich heeft veroorloofd – de parfumgeur die een vrouwenhand op zijn huid heeft achtergelaten. Natuurlijk was ik afgunstig op de schrijver en aanvankelijk drong ik er bij mijn man op aan dat hij hem nog eens voor het eten zou uitnodigen, maar mijn man weerde dit verzoek steeds opnieuw verlegen af. ‘Het is geen man die graag onder de mensen komt,’ zei hij, mijn blik ontwijkend. ‘Het is een zonderling, een schrijver, iemand die eeuwig zit te werken.’

Toch merkte ik dat ze elkaar wel eens ontmoetten. Op een keer, toen ik in de binnenstad was, zag ik ze toevallig in een café zitten. Voor het eerst voelde ik een ongezonde, vlijmende pijn, alsof iemand een puntig voorwerp – een mes of een naald – in mijn lijf stak. Ze zagen me niet omdat ze nogal achteraf zaten in het café. Ik zag dat mijn man iets tegen de schrijver zei, waarop ze allebei begonnen te lachen. Mijn man had een eigenaardige uitdrukking op zijn gezicht, heel anders dan thuis. Hij zag er niet zo uit als ik hem kende. Ik liep snel door en voelde het bloed uit mijn gezicht wegtrekken. Waarschijnlijk ben ik op dat moment heel bleek geworden.

Je bent gek, dacht ik, wat denk je nu eigenlijk? Je man heeft een vriend, die toevallig een beroemd auteur en een intelligente, excentrieke figuur is. Het is niet onfatsoenlijk dat hij hem zo nu en dan ontmoet. Waarom vind je dat zo vreemd? Waarom klopt je hart zo snel? Ben je misschien bang dat je niet met hun bizarre spelletjes mag meedoen? Ben je bang dat ze je niet intelligent of ontwikkeld genoeg vinden? Ben je soms jaloers?

Toen ik dat dacht, moest ik lachen, maar toch bleef mijn hart onstuimig bonzen. Het ging even wild tekeer als toen ik tijdens mijn zwangerschap naar het sanatorium moest, maar dat was een heel ander soort bonzen geweest, dat me vrolijk en blij had gemaakt. Ik liep snel door en voelde me bedrogen en buitengesloten door die twee mannen. Intussen zei mijn verstand me dat alles in orde en normaal was. Mijn man wilde liever niet dat ik zijn vriend ontmoette, omdat de schrijver zo’n zonderlinge, vreemde kerel was en omdat hij iemand was die alleen hij kon doorgronden door het feit dat ze vanaf hun jeugd met elkaar hadden opgetrokken. Dat hij niet over hun ontmoetingen sprak, was niets bijzonders. Hij was nu eenmaal zwijgzaam van aard. Aldus trachtte ik mezelf te overtuigen, maar intussen voelde ik me toch bedrogen. Toen mijn man ’s avonds op het gebruikelijke tijdstip thuiskwam, bonsde mijn hart nog steeds.

‘Waar ben je geweest?’ vroeg ik toen hij mijn hand kuste.

‘Waar ik geweest ben?’ Hij staarde naar het plafond. ‘Nergens. Ik ben meteen naar huis gegaan.’

‘Je liegt,’ zei ik.

Hij keek me lang aan en zei daarop: ‘O, ja, dat was ik vergeten. Ik heb onderweg Lázár ontmoet. We zijn wat gaan drinken. Inderdaad, dat was ik vergeten. Heb je ons daar zien zitten?’

Zijn stem klonk rustig en eerlijk, maar ook verbaasd. Ik schaamde me toen hij zo onbevangen reageerde.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei ik. ‘Ik vind het onaangenaam dat ik niets van die man afweet. Ik geloof niet dat hij werkelijk een vriend van je is. Van mij is hij dat ook niet, van geen van ons beiden. Verbreek de relatie met hem, ga hem uit de weg.’ Mijn stem klonk bijna smekend toen ik dit van hem verlangde.

Mijn man keek me verbaasd aan en antwoordde alleen: ‘Een man als Lázár hoef je niet uit de weg te gaan, die dringt zich niet op.’ Intussen poetste hij zijn brillenglazen schoon, zoals hij altijd deed als er iets pijnlijks gebeurde.

Daarna sprak hij nooit meer over de schrijver, met geen woord.

Na dit gesprek wilde ik alles weten wat er over Lázár te weten viel. Ik begon zijn boeken te lezen. Een paar van zijn romans vond ik in de boekenkast van mijn man. Het viel me op dat de boeken van eigenaardige, met de hand geschreven opdrachten waren voorzien. Wat er zo eigenaardig aan was? Ze waren zo… hoe zal ik het zeggen… zo respectloos… nee, dat is niet het goede woord… ze waren zo zonderling, zo spottend. Het was alsof de auteur de persoon aan wie de opdracht was gericht minachtte, maar niet alleen hem: hij minachtte ook zijn eigen boeken en zichzelf, omdat hij die boeken schreef. Er school iets neerbuigends, iets bitters en verdrietigs in die opdrachten. Het was alsof de schrijver eigenlijk bedoelde te zeggen: ik kan nu eenmaal niet anders dan dergelijke boeken schrijven, maar ik distantieer me ervan.

Voor mij waren schrijvers altijd een soort wereldlijke priesters geweest en Lázár beantwoordde aan dit beeld doordat hij zich in zijn boeken op hoogst ernstige toon tot de wereld richtte. Ik begreep niet alles wat hij schreef. Het leek wel of hij mij, een van zijn lezeressen, onwaardig achtte om de hele waarheid te vernemen en daarom opzettelijk duister schreef. Ik was niet de enige die dat vond, want veel critici en lezers zeiden hetzelfde.

Zoals alle beroemdheden had Lázár veel vijanden. Zelf sprak hij nooit over zijn boeken en nog minder over de literatuur in het algemeen. Hij zei daar nooit wat over maar stelde alleen vragen. Zo kwam hij op een avond bij ons langs om te vragen of ik hem wilde uitleggen hoe hazenpeper wordt klaargemaakt. Heb je ooit zoiets gehoord? Echt waar, hazenpeper. Ik moest hem daar alles over vertellen en daarna wilde hij het ook nog van onze kokkin horen. Toen hij voldoende informatie had vergaard, vertelde hij allerlei wetenswaardigheden over giraffen, die ik heel interessant vond. Hij sprak ook over allerlei andere zaken en je kon merken dat hij veel wist; alleen over literatuur repte hij met geen woord.

Je denkt misschien dat schrijvers allemaal een beetje geschift zijn. Zoiets dacht ik toen ook, maar later ben ik ervan overtuigd geraakt dat de zaak wat ingewikkelder is, zoals zo veel dingen in het leven ingewikkelder zijn dan ze op het eerste oog lijken. Nee, schrijvers zijn niet gek, maar ongelooflijk kwetsbaar en schuw.

Na verloop van tijd kwam Lázár niet meer bij ons op bezoek. Toch hadden we tot op zekere hoogte nog contact met hem doordat we zijn boeken en artikelen lazen. Soms werd zijn naam genoemd als het gesprek over politici en beroemde vrouwen ging, maar wat we dan hoorden, was rijkelijk vaag. Politici noemden hem een literair genie en beweerden dat hij achter hen stond en vrouwen spraken over hem als over een roofdier, dat ze in hun netten hadden verstrikt. Maar ten slotte hoorden we helemaal niets meer over hem, want het roofdier’ had zich in zijn hol teruggetrokken. Zo gingen er jaren voorbij zonder dat we hem zagen. Wat hij in die tijd deed? Ik weet het niet. Hij leefde, hij las en hij schreef boeken. Misschien toverde hij wel in die tijd. Daarover wil ik je straks nog iets vertellen.

Na die eerste ontmoeting met Lázár volgden nog vijf huwelijksjaren. Ik ben ruim zeven jaar getrouwd geweest. Ons kind werd in het derde jaar van ons huwelijk geboren. Ik heb je indertijd een foto van hem toegestuurd. Een wondermooi kind inderdaad. Daarna heb ik je niet meer geschreven, noch jou noch iemand anders, ik leefde uitsluitend nog voor mijn kind. Er was niemand meer aan wie ik aandacht schonk, noch in mijn onmiddellijke nabijheid noch daarbuiten. De mensen kwamen me ook niet meer opzoeken, zelfs niet de vrienden en kennissen die dicht bij ons woonden. Het is niet goed om zo intens van iemand te houden, zelfs niet als die persoon je eigen kind is. Elke liefde is in wezen niet meer dan ongebreideld egoïsme. Ja, ik weet het nog goed: na de geboorte van mijn kind kwam er een eind aan onze correspondentie. Jij was mijn enige vriendin, maar zelfs jou had ik niet meer nodig. Die twee jaren met het kind waren het paradijs op aarde, ik verkeerde in een toestand van euforische rust en concentreerde me volledig op mijn taak als moeder. Ik wist namelijk dat het kind niet lang in leven zou blijven. Hoe ik dat wist? Zoiets voel je eenvoudig. Wij mensen voorvoelen alles, onze hele levensloop. Ik wist dat een dergelijk geluk mij niet toekwam, dat ik geen recht had op de schoonheid en liefde die dit jongetje in zich verenigde en dat hij daarom zou sterven. Berisp me niet omdat ik dit zeg, ik alleen kan over mezelf oordelen. Maar zoals gezegd, die twee jaren waren een paradijselijke periode in mijn leven.

Hij overleed aan roodvonk, drie weken na zijn tweede verjaardag, in de herfst. Weet je waarom kleine kinderen sterven? Heb je daar ooit over nagedacht? Ik wel, heel dikwijls zelfs. Helaas geeft God geen antwoord op dergelijke vragen.

Ik heb in mijn leven niets te doen behalve daarover na te denken. Ja, dat doe ik nog steeds en ik zal het blijven doen zolang als ik leef. Een dergelijk verdriet komt een mens nooit te boven. De dood van een kind is het enige verdriet dat werkelijk telt, elk ander verdriet is daar slechts een flauwe afspiegeling van. Jij kunt niet weten hoe dat voelt. Ik weet overigens niet of ik je daarom moet benijden of dat ik medelijden met je moet hebben omdat je nooit zo’n intense ervaring hebt meegemaakt. Ja, ik geloof dat ik toch eerder medelijden met je heb.

Misschien was het allemaal anders gegaan als er in dat derde jaar geen kind was geboren. En misschien was het ook anders gegaan als het kind in leven was gebleven. Ik zeg misschien, want de geboorte van een kind is wel het grootste wonder dat een mens kan meemaken en de enige zinvolle gebeurtenis in het leven, maar laten we ons niets wijsmaken: als een huwelijk slecht is, is het slecht. Daarom voeg ik er meteen aan toe dat het kind waarschijnlijk toch niet onze onderhuidse spanningen en onopgeloste conflicten had kunnen wegnemen. Maar genoeg hierover. Zoals ik zei: op een dag werd het kind geboren, het leefde twee jaar en stierf kort na zijn tweede verjaardag. Mijn man en ik zijn daarna nog twee jaar bij elkaar gebleven, maar toen hebben we ons huwelijk laten ontbinden.

Nu ben ik er zeker van dat we, als we het kind niet hadden gehad, al in ons derde huwelijksjaar zouden zijn gescheiden. Hoe ik dat weet? Omdat ik toen al had gemerkt dat ik niet goed kon samenleven met mijn man. Het is ontzettend verdrietig als je van iemand houdt maar toch niet met hem kunt samenleven.

Waarom dat niet ging? Hij heeft het één keer gezegd, toen ik beslist van hem wilde weten wat er tussen ons niet in orde was. Hij zei: Je verlangt van mij dat ik afzie van mijn menselijke waardigheid. Dat kan ik niet. Ik zou nog liever sterven.’

Ik begreep onmiddellijk wat hij bedoelde en ik zei: ‘Sterf liever niet. Leef maar en blijf voor mij een vreemde.’

Hij was namelijk iemand die altijd deed wat hij zei, zo was hij nu eenmaal, al ging hij niet meteen tot handelen over en duurde het soms jaren voordat hij zijn woorden in daden omzette. Andere mannen praten alleen maar voor de aardigheid over hun plannen en mogelijkheden, meestal na het avondeten, en ze vergeten daarna bijna onmiddellijk weer wat ze hebben gezegd. Mijn man was heel anders, die was juist bijzonder consequent. Het was alsof hij zichzelf aan zijn woorden gebonden achtte, want als hij eenmaal iets had gezegd hield hij er hardnekkig aan vast. Wanneer hij zei: ‘Ik zou nog liever doodgaan’, wist ik dat hij inderdaad liever zou sterven dan aan mijn wens toegeven. Zo was zijn karakter en alleen zo kon hij leven. Soms liet hij in een gesprek een paar woorden vallen, verkondigde zijn mening over iemand of schetste een plan, en daarna verstreken er jaren waarin hij die persoon of dat voornemen niet meer ter sprake bracht, totdat ik op een dag merkte dat de persoon wiens daden hij had veroordeeld uit ons leven was verdwenen, of dat het plan waarover hij terloops had gesproken werkelijkheid was geworden. In het derde jaar van ons huwelijk wist ik dus al dat het niet goed tussen ons ging. Mijn man gedroeg zich weliswaar hoffelijk en teder, ja, hij hield zelfs van me, bedroog me niet en hield er geen liefjes op na, maar toch… alsjeblieft, kijk me nu niet aan, want anders begin ik misschien te blozen… toch had ik in die eerste drie en die laatste twee jaar van mijn huwelijk het gevoel dat ik niet zijn vrouw was, maar… nu ja, je begrijpt me wel. Hij hield wel van me, maar toch beschouwde hij me als een indringster in zijn woning en zijn leven en duldde hij me daar alleen. Hij had iets vriendelijks en toegeeflijks over zich, alsof hij geen keus had en er daarom maar in berustte dat ook ik daar woonde, in een van de vertrekken van dat driekamerappartement. Omdat dat nu eenmaal de loop der dingen was. Hij sprak graag met mij en was daarbij heel vriendelijk, zette zijn bril af, luisterde aandachtig, gaf goede raad en maakte soms zelfs grapjes. Soms gingen we naar de schouwburg en dan zag ik hoe hij met over elkaar geslagen armen en het hoofd wat achterovergebogen, lichtelijk spottend en sceptisch de mensen aanhoorde. Maar ook tegenover anderen stelde hij zich gereserveerd op. Hij luisterde ernstig en met verantwoordelijkheidsbesef naar wat ze zeiden en gaf daarna antwoord, maar zijn stem had dan een wat medelijdende klank, alsof hij wist dat in menselijke aangelegenheden altijd onmacht, hartstocht, leugenachtigheid en onwetendheid meespelen en je niet alles moet geloven wat een ander je vertelt, ook al is hij te goeder trouw. Dat kon hij de mensen natuurlijk niet zeggen en daarom beschouwde hij hen met milde superioriteit, ernst en scepsis, terwijl hij af en toe glimlachend zijn hoofd schudde, alsof hij wilde zeggen: Gaat u maar rustig door, maar ik heb over deze zaak zo mijn eigen mening.

Je hebt me een poosje geleden gevraagd of ik van hem hield. Ik heb veel geleden toen ik met hem samenleefde, maar ik ben er van overtuigd dat ik van hem heb gehouden, en ik weet ook waarom. Omdat hij eenzaam en verdrietig was en niemand hem kon helpen, zelfs ik niet. Maar wat heeft het veel tijd gekost om dat te begrijpen, en wat heb ik intussen veel geleden! Lange tijd heb ik gedacht dat hij me verachtte, dat hij op me neerkeek. In zijn houding was trouwens ook nog iets anders bespeurbaar. Hij was op veertigjarige leeftijd zo eenzaam als een kluizenaar in de woestijn. Wij woonden in een grote stad, leefden op grote voet, hadden veel kennissen en een uitgebreide vriendenkring en toch waren we allebei eenzaam.

Slechts één keer in mijn leven heb ik een andere kant van hem gezien. Dat was het moment vlak na de geboorte van het kind, toen hij, bleek en droefgeestig, tot de kraamkamer werd toegelaten. Hij kwam verlegen binnen, alsof hij getuige was van een pijnlijke, al te menselijke situatie en zich daarvoor geneerde. Bij de wieg gekomen bleef hij staan en boog zich met zijn armen op zijn rug onzeker voorover, zoals hij dat wel meer deed, voorzichtig en terughoudend. Hoewel ik dodelijk vermoeid was, sloeg ik hem oplettend gade. Toen hij zich over de wieg boog, klaarde zijn bleke gezicht heel even op, alsof het vanbinnen werd verlicht, maar hij zei niets en keek alleen langdurig en roerloos naar de baby, misschien wel twintig minuten lang. Daarna kwam hij naar me toe, legde zijn hand op mijn voorhoofd en bleef zwijgend zo staan. Hij keek me niet aan, maar staarde door het raam naar buiten. Het was nog ochtend, een mistige oktoberochtend. Mijn man bleef nog een poosje bij mijn bed staan en streelde met zijn warme hand mijn voorhoofd. Daarna begon hij met de dokter te praten alsof hij de geboorte van zijn kind had afgehandeld en zijn aandacht nu weer op iets anders kon richten.

Later heb ik me gerealiseerd dat hij op dat moment – misschien voor de eerste en tegelijk de laatste keer in zijn leven – gelukkig moet zijn geweest. Misschien was hij toen zelfs bereid iets van zijn innerlijk te tonen, iets te onthullen van het geheim dat hij menselijke waardigheid’ noemde. Tijdens het leven van het kind sprak hij anders en vooral openhartiger met me dan daarvoor en daarna. Ik merkte toen wel dat hij me nog steeds niet volledig accepteerde en dat hij moeite had een innerlijke weerstand te overwinnen die het gevolg was van zijn afkeer van het normale gedragspatroon – een weerstand die zich als een merkwaardige mengeling van hoogmoed, angst, verbittering en wantrouwen manifesteerde –, maar omwille van het kind was hij bereid zich met de wereld te verzoenen… althans tot op zekere hoogte en gedurende een bepaalde periode. Toen het kind nog in leven was, observeerde ik met een op niets gebaseerde hoop hoe hij tegen zijn karakter vocht. Hij leek op een dompteur die probeert een wild dier te temmen. Ondanks zijn zwijgzaamheid, trots en zwaarmoedigheid probeerde hij mededeelzaam, bescheiden en nederig te zijn. Hij bracht in die tijd ook regelmatig cadeautjes voor me mee, kleinigheden. Ik vond dat ontroerend omdat hij er altijd moeite mee had gehad kleine cadeautjes te geven. Met Kerstmis en voor mijn verjaardag kreeg ik altijd iets duurs of spectaculairs van hem: een mooie reis, een dure bontjas, een nieuwe auto of sieraden, maar nooit bracht hij ’s avonds een zakje gepofte kastanjes van twintig fillér mee – iets wat ik veel liever had gehad. Begrijp je wat ik bedoel? Zelfs een zakje kandijsuiker of een andere kleinigheid had ik heel erg op prijs gesteld. En nu deed hij dat opeens wel. Hij was uitermate gul en gunde me alles: de beste artsen, het mooiste kinderkamerinterieur en noem maar op. Ook deze ring heb ik toen van hem gekregen. Ja, die is heel duur geweest. Het kwam zelfs voor dat hij, als hij ’s avonds thuiskwam, met een verlegen, bijna bedeesde glimlach een pakje openmaakte dat hij had meegebracht. Uit het fraaie zijdepapier kwam dan bijvoorbeeld een gehaakt babyjasje en een babymutsje te voorschijn. Hij legde de kledingstukken op de kinderkamertafel neer en verliet schuldbewust glimlachend het vertrek.

Zoals gezegd, op zo’n moment kon ik wel in snikken uitbarsten, kon ik huilen van blijdschap en hoopvolle verwachting. Maar er was ook nog een andere emotie die op zo’n moment in mij opkwam: angst. Ik was bang dat het hem niet zou lukken, dat hij de strijd met zichzelf niet zou kunnen winnen, dat wij – hij, het kind en ik – niet tegen zijn moeilijk karaktereigenschappen zouden zijn opgewassen. Er klopte iets niet met hem, maar wat was dat toch? Als ik dergelijke twijfels voelde, ging ik meestal naar de kerk om te bidden. ‘Help ons, Heer!’ zei ik dan, maar God weet dat wij alleen onszelf kunnen helpen.

Zolang het kind leefde, duurde dat innerlijke gevecht in hem voort.

Zie je, nu ben je al even ongerust als ik toen was. Je vraagt wat er met ons aan de hand was, wat voor karakter mijn man had. Een moeilijke vraag, liefje. Ik heb me daar meer dan zeven jaar het hoofd over gebroken. En zelfs nu we gescheiden zijn, denk ik er nog over na. Soms denk ik dat ik het antwoord weet, maar elke theorie heeft zijn zwakke punten. Ik kan je geen zekerheid verschaffen, maar hoogstens de symptomen beschrijven.

Je vraagt of hij van me gehouden heeft. Ja, die vraag kan ik bevestigend beantwoorden, maar eigenlijk geloof ik dat hij vooral van zijn vader en van zijn kind heeft gehouden.

Tegenover zijn vader gedroeg hij zich voorkomend en eerbiedig. Hij zocht hem elke week op. Mijn schoonmoeder kwam één keer in de week bij ons lunchen. Schoonmoeder, wat een akelig woord! Deze vrouw, de moeder van mijn man, was een van de voornaamste mensen die ik ooit heb ontmoet. Toen mijn schoonvader overleed en die rijke, trotse vrouw alleen in de ruime woning achterbleef, was ik bang dat ze ons tot last zou worden. Een mens is nu eenmaal met allerlei vooroordelen behept. Mijn vrees bleek ongegrond, want ze was tactvol en toegevend. Ze betrok een kleinere woning, viel niemand lastig en loste haar problemen zelf op, waarbij ze behoedzaam en verstandig tewerk ging. Ze verlangde medelijden noch hulp. Natuurlijk wist ze iets van haar zoon dat ik niet mocht weten. Alleen moeders kennen de waarheid. Ze wist dat haar zoon, hoe liefderijk, respectvol en attent hij zich ook tegenover haar gedroeg, waarschijnlijk niet van haar hield. Dat klinkt heel hard, maar toch wil ik het ronduit zeggen, want tijdens mijn huwelijk heb ik geleerd – mijn man en ik danken die wijsheid aan Lázár – dat ware woorden een creatieve en zuiverende kracht hebben. Mijn man had nooit ruzie of meningsverschillen met zijn moeder; het was altijd ‘lieve moeder’ en ‘lieve jongen’. Handkussen en beleefdheidsfrasen waren aan de orde van de dag, maar intiemere omgangsvormen leken wel taboe. Ze verbleven nooit lang in dezelfde kamer, als ze samen in één kamer waren, stond een van hen beiden na korte tijd op en liep met een smoesje de deur uit. Ook kwam het voor dat ze in zo’n situatie iemand anders uitnodigden om naar de betreffende kamer te komen. Ze durfden kennelijk niet goed langdurig zonder de aanwezigheid van andere mensen in één kamer te verblijven, alsof ze dan iets hadden moeten bespreken, wat tot narigheid zou hebben geleid, tot grote narigheid zelfs, namelijk tot het openbaar worden van een geheim dat ze zorgvuldig bewaarden. Zo lag de zaak voor mijn gevoel, maar of het werkelijk zo was? Ja, nu ik er beter over nadenk, geloof ik dat het inderdaad zo was.

Ik had die twee mensen graag met elkaar verzoend, maar hoe had ik dat kunnen doen, ze hadden immers helemaal geen ruzie? Soms tastte ik heel voorzichtig, alsof ik een wond aanraakte, hun relatie af, maar al bij de eerste aanraking begonnen ze geschrokken over iets anders te praten. Wat had ik ook kunnen zeggen? Er was niets concreets waarop ik een verwijt of een klacht had kunnen baseren. Had ik kunnen zeggen dat moeder en zoon elkaar op een of andere manier tekort deden? Nee, want ze vervulden allebei getrouw ‘hun plicht’. Dat was hun alibi en dat hielden ze zorgvuldig in stand. Naamdagen, verjaardagen, Kerstmis, alle kleine en grote familiefeesten werden met de grootste stiptheid en nauwgezetheid gevierd. Mammie kreeg een cadeau en mammie overhandigde een cadeau. Mijn man gaf haar een handkus en mijn schoonmoeder kuste mijn man op zijn voorhoofd. Mammie kreeg aan de familietafel de ereplaats en iedereen onderhield zich respectvol met haar over familieaangelegenheden of de wereldpolitiek. Nooit kwam het tot een discussie, maar men luisterde aandachtig naar wat mammie zachtjes, afgemeten en hoffelijk te berde bracht en ging daarna op een ander onderwerp over. Steeds weer op een ander onderwerp, helaas. O, die familiedineetjes! Die gesprekspauzes! Dat steeds weer van onderwerp veranderen, dat tactvolle zwijgen! Als aangetrouwd lid van de familie kon ik moeilijk klagen over het feit dat ze te vaak van onderwerp wisselden terwijl we zo jaar in jaar uit aan tafel zaten en gezamenlijk verjaardagen of het kerstfeest vierden. Ik kon helemaal niets zeggen, want mijn man deed tegenover mij precies hetzelfde en veranderde, als hij met mij sprak, ook steeds van onderwerp, zodat ik eveneens onder dat zwijgen en verzwijgen gebukt ging, precies zoals mijn schoonmoeder. Soms dacht ik zelfs dat wij daar beiden schuld aan hadden omdat we zo onverstandig waren niet het geheim van zijn ziel te doorvorsen, wat onze taak was, wat de enige taak was die wij in dit leven hadden. Wij wisten niet hoe we met die man om moesten gaan. Zij had hem het leven geschonken en ik een kind. Kan een vrouw een man meer geven? Jij denkt van niet? Ik weet het niet zeker. In elk geval begon ik er op een gegeven moment aan te twijfelen. Ik zal je dat zo dadelijk vertellen. Het is daarvoor een goede gelegenheid, want we hebben nog wat tijd en ik heb mijn ex net weer eens gezien. Ik voel alle herinneringen weer bovenkomen, en met zo’n kracht dat ik ze niet meer voor me kan houden. Misschien lucht het me wat op als ik ze aan je vertel, dat zou goed zijn, want ik denk veel te vaak aan het verleden. Je krijgt dus alles van me te horen. Vermoei ik je niet te zeer met mijn gepraat? Heb je nog een halfuurtje? Misschien lukt het me in die korte tijd.

Waarschijnlijk had hij zowel voor zijn moeder als voor mij respect, en waarschijnlijk hield hij ook van ons, maar noch zijn moeder noch ik wist hoe we hem moesten benaderen. Daardoor is ons leven op een mislukking uitgedraaid.

Je zegt dat je de liefde niet hoeft te ‘begrijpen en dat dit zelfs onmogelijk is. Daarin vergis je je, liefje. Ik heb dat zelf ook lange tijd beweerd en zelfs uitdagend de wereld toegeschreeuwd. Liefde is een gevoel dat aanwezig is of niet, dus wat valt eraan te ‘begrijpen’? Wat zou de waarde zijn van een gevoel waarachter bepaalde bedoelingen of oogmerken schuilgaan? Weet je, als je ouder wordt, ontdek je dat de dingen anders zijn dan ze op het eerste gezicht lijken en dat je ze wel degelijk moet ‘begrijpen’, dat je alles moet leren, ook de liefde. Echt waar, schud nou niet je hoofd en onderdruk je glimlach. Wij zijn mensen en we gebruiken bij alles wat we doen ons verstand. Ook onze gevoelens en emoties worden uiteindelijk door ons verstand beheerst. Liefde alleen is niet genoeg.

Maar laten we geen ruzie maken. Ik heb een paar dingen in mijn leven heel goed geleerd. Overigens heb ik een hoge prijs betaald voor die kennis. Wat voor dingen? Hoe het leven in elkaar zit, liefje, het leven en de wereld. Hoe het mogelijk is dat ik op dit moment in deze rode theesalon zit en dat mijn man niet voor mij maar voor een ander gekonfijte sinaasappelschilletjes koopt. Het verbaast me overigens niets dat hij dat doet, want die ander heeft niet bepaald een verfijnde smaak.

Over wie ik het heb? Over die andere vrouw natuurlijk. Ik kan het niet over mijn hart verkrijgen haar naam uit te spreken. Dat mens met wie hij daarna is getrouwd. O, wist je niet dat hij is hertrouwd? Ik dacht dat dit bericht wel tot jou in Boston zou zijn doorgedrongen. Zie je, zo naïef is de mens. Hij denkt dat zijn persoonlijke aangelegenheden wereldschokkende gebeurtenissen zijn. Toen dat allemaal plaatsvond, de scheiding en het hertrouwen van mijn man, gebeurden er juist allerlei belangrijke dingen in de wereld. Landen werden uit elkaar gerukt, legers maakten zich gereed voor de strijd en op een gegeven moment brak de oorlog werkelijk uit. Dat was niet verrassend, want zoals Lázár heeft gezegd: iets waarop mensen zich langdurig en met veel wilskracht, uithoudingsvermogen en behoedzaamheid voorbereiden – bijvoorbeeld een oorlog –, gebeurt ten slotte ook werkelijk. Mij zou het echter niet verbaasd hebben als de kranten in die maanden op hun voorpagina’s met grote letters over mijn privéoorlog hadden bericht, over mijn veldslagen, nederlagen, gedeeltelijke overwinningen en alle andere gebeurtenissen die in die tijd plaatsvonden aan de gevechtslinie waarin mijn leven was veranderd. Maar dat is een ander verhaal. Bij de geboorte van ons kind lag dit alles nog in een ver verschiet.

Misschien moet ik het zo zeggen: voor die periode van twee jaar waarin ons kind leefde, sloot mijn man vrede met mij en met de wereld. Nog geen echte vrede, meer een inleiding daarop: een wapenstilstand. Hij wachtte af en observeerde me. Hij probeerde orde te scheppen in zijn gemoed. Hij had namelijk een zuiver gemoed. Ik heb je al gezegd dat hij een echte man was, maar hij was ook nog iets anders: een heer. Natuurlijk niet zo’n casinofiguur, die duelleert of zichzelf doodschiet omdat hij zijn speelschulden niet kan betalen. Kaarten deed hij niet eens. Op een keer zei hij tegen me: een heer speelt geen kaart, want een mens heeft alleen recht op wat hij met werken verdient. In die zin was hij een heer, dat wil zeggen: hij was beleefd en geduldig met mensen die zwakker waren dan hij, maar hij gedroeg zich tegenover zijn gelijken streng en zelfbewust. De klasse waartoe hij behoorde, de bourgeoisie, was volgens hem de hoogst bereikbare, geen enkele maatschappelijke of kerkelijke titel gaf iemand het recht zich daarboven te verheffen. Alleen voor kunstenaars had hij veel respect. Hij zei altijd dat kunstenaars de kinderen van God zijn en dat zij het zwaarst denkbare lot hebben gekozen. Buiten hen erkende hij niemand als zijn meerdere.

Omdat hij een heer was, probeerde hij na de geboorte van ons kind de angstaanjagende, beklemmende afstandelijkheid waar ik zo onder leed uit zijn ziel te verdrijven en zocht hij op een ontroerende manier toenadering tot mij en ons kind. Het was alsof een tijger had besloten van de ene dag op de andere vegetariër te worden en tot het Leger des Heils toe te treden. O, wat is het toch moeilijk te leven en mens te zijn!