Isabel Allende

Het huis met de geesten

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Vertaald uit het Spaans door Saskia Otter

De eerste druk verscheen in 1985

Oorspronkelijke titel La casa de los espíritus
Omslagontwerp Karin van der Meer

E-BOOK ISBN 978 90 284 4044 9

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de 46e druk, 2012 met ISBN 978 90 284 2487 6

www.wereldbibliotheek.nl

Inhoud

1 Rosa de Schone
2 De Drie Maria’s
3 Clara de helderziende
4 De tijd van de geesten
5 De geliefden
6 De wraak
7 De broers
8 De graaf
9 Het meisje Alba
10 Het verval
11 Het ontwaken
12 De samenzwering
13 De terreur
14 Het uur van de waarheid
Epiloog

Aan mijn moeder, mijn grootmoeder en al die andere
buitengewone vrouwen in deze geschiedenis.
I.A.

Hoe lang leeft een mens uiteindelijk?
Duizend jaren of slechts één?
Is het een week of zijn het eeuwen?
Hoe lang duurt de dood?
Wat wil zeggen, voor altijd?

PABLO NERUDA

1

Rosa de Schone

Barrabas is van over zee bij ons gekomen, schreef het meisje Clara in keurig schoonschrift. Ze had destijds al de gewoonte belangrijke dingen op te schrijven. Later, toen ze niet meer praatte, noteerde ze ook alledaagse dingen, niet vermoedend dat haar schriften me vijftig jaar later zouden helpen om het verleden te laten herleven en om mijn eigen ontzetting te overwinnen. Barrabas arriveerde op Witte Donderdag. Hij zat in een schamele kooi, tussen zijn eigen uitwerpselen, met de afwezige blik van een weerloze gevangene. Maar aan de trotse houding van zijn kop en zijn forse bouw was al te zien dat hij tot een legendarische reus zou uitgroeien. Het was een saaie herfstdag. Niets voorspelde de gebeurtenissen die zouden plaatsvinden in de parochiekerk van San Sebastián, tijdens de mis die Clara met haar hele familie zou gaan bijwonen. Zij schreef het op zodat het in de herinnering zou blijven voortleven. Als teken van rouw waren de heiligenbeelden omhangen met paarse doeken die de kwezels elk jaar weer uit de klerenkast van de sacristie haalden en uitklopten. Onder de rouwlakens leek de hemelse hofhouding op een verzameling meubels klaar voor verhuizing. Zelfs de kaarsen, de wierook en het gekerm van het orgel konden aan dit treurige beeld niets goedmaken. Waar anders levensgrote heiligen stonden met allemaal dezelfde verkrampte gelaatsuitdrukking, met pruiken van dodenhaar, met robijnen, parels en smaragden van gekleurd glas en gekleed als Florentijnse edelen, stonden nu donkere dreigende gedaanten. Alleen de Heilige Sebastiaan, de schutspatroon van de kerk, kwam de verhulling ten goede. Zo bleef met Pasen de gelovigen de aanblik van zijn schaamteloze houding bespaard. Hij zag eruit als een lijdende homoseksueel; zijn lichaam doorboord met pijlen en overdekt met stromen bloed en tranen. De wonden leken, dank zij de penseel van pater Restrepo, wonderlijk vers en deden Clara rillen van walging.

Het was een lange week van boetedoening en vasten, zonder kaartspel of muziek die aan konden zetten tot losbandigheid en vergetelheid. Er werd kuisheid en zware rouw in acht genomen voor zover dat mogelijk was. Het leek of juist in die dagen het zwakke katholieke vlees extra door de duivel in verzoeking werd gebracht. Het vasten bestond uit zachte pasteitjes, smakelijke groenteschotels, luchtige tortilla’s en grote boerenkazen. Zo gedachten de families het Lijden van de Heer. Ze namen zelfs niet het kleinste stukje vlees of vis tot zich, want volgens pater Restrepo zou dat met excommunicatie worden bestraft. Niemand waagde het om hem niet te gehoorzamen. De priester was gezegend met een lange wijsvinger waarmee hij in het openbaar de zondaars beschuldigend aanwees. Ook bezat hij een rappe tong die geoefend was in het opzwepen van de gemoederen.

‘Dief, jíj hebt het collectegeld gestolen!’ donderde hij van de preekstoel, en hij wees naar een man die deed of hij een pluisje van zijn broek plukte om niet op te hoeven kijken. ‘Schaamteloze, je prostitueert je op de kaden!’ zo beschuldigde hij doña Ester Trueba, getrouwe van de Heilige Maagd van Karmel, die krom liep van de reumatiek en verbaasd opkeek zonder zelfs maar te weten wat het woord betekende, laat staan waar de kaden lagen. ‘Hebt berouw! Zondaars! Onrein aas! Jullie zijn het offer van Onze Heer niet waard! Vast! En doet boete!’

De priester moest zich, meegesleept door zijn opgewonden geloofsijver, inhouden om niet openlijk tegen de instructies van zijn superieuren in te gaan, die in het kader van de nieuwe tijd tegen boetekleed en zelfkastijding waren. Híj was voorstander van een flinke kastijding van het vlees om de zwakheden van de ziel te overwinnen. Hij was beroemd om zijn ongebreidelde preken. Zijn getrouwen volgden hem van de ene parochie naar de andere en zweetten als hij de hellepijnen van zondaars beschreef. Hij doorspekte iedere preek met beschrijvingen van ingenieuze martelwerktuigen die het vlees aan stukken scheurden, de eeuwige vlammen, de haken die het mannelijk lid doorboorden, de walgelijke reptielen die de vrouwelijke lichaamsopeningen binnendrongen en nog vele andere folteringen, om de vrees voor God aan te wakkeren. Zelfs de perversiteiten van Satan werden door de priester met zijn Galicische accent tot in de kleinste details beschreven. Het was zijn missie om op deze wereld het geweten van de indolente autochtonen wakker te schudden.

Severo del Valle was atheïst en vrijmetselaar, maar omdat hij politieke ambities had, kon hij het zich niet permitteren om op zondagen en op kerkelijke feestdagen weg te blijven van de drukst bezochte mis; hij moest gezien worden. Nívea, zijn echtgenote, had liever contact met God zonder tussenkomst van derden. Zij wantrouwde de soutane maar al te zeer en beschrijvingen van hemel, hel en vagevuur verveelden haar. Ze ondersteunde echter de parlementaire eerzucht van haar man in de hoop dat wanneer hij een zetel in het Congres zou verwerven, zij het vrouwenkiesrecht, waar ze al tien jaar voor streed, niet gehinderd door haar talrijke zwangerschappen, zou kunnen verwezenlijken. Die Witte Donderdag had pater Restrepo zijn toehoorders met zijn apocalyptische visioenen tot het uiterste gebracht en Nívea voelde zich duizelig worden. Ze vroeg zich af of ze weer zwanger was. Ondanks de wassingen met azijn en de in gal gedrenkte sponzen had ze vijftien kinderen gebaard, van wie er nog elf in leven waren en ze had reden te veronderstellen dat ze langzamerhand te oud werd want haar jongste, Clara, was al tien jaar. Het hoogtepunt van haar verbazingwekkende vruchtbaarheid leek voorbij. Ze voelde zich misselijk omdat hij tijdens de preek op haar wees toen hij over farizeeërs sprak, die streefden naar de legalisatie van buitenechtelijke kinderen en het burgerlijk huwelijk probeerden in te voeren om zo het Gezin, het Vaderland, de Eigendom en de Kerk te ondermijnen. Daarmee wilden ze voor de vrouw eenzelfde positie creëren als voor de man, wat in tegenspraak was met de Wet van God die op dit punt ondubbelzinnig is. Nívea en Severo namen met hun kinderen de hele derde rij in beslag. Clara zat naast haar moeder die telkens in haar hand kneep als de pater al te zeer uitweidde over de zonde van het vlees. Zij wist dat dit bij haar dochtertje verwrongen beelden opriep die niets met de werkelijkheid te maken hadden; dat bleek uit de vragen die ze stelde en die niemand kon beantwoorden. Clara was vroegrijp en had een tomeloze fantasie die erfelijk was bij de vrouwen in haar moeders familie. Het was snikheet in de kerk; de lucht van waskaarsen, wierook en de dicht opeengepakte menigte versterkten het matte gevoel van Nívea. Ze wenste dat de plechtigheid afgelopen was zodat ze naar haar koele huis kon, naar de galerij met de varens om de horchata te drinken die de Nana op feestdagen klaarmaakte. Ze keek naar haar kinderen: de kleintjes waren moe maar zaten stijf rechtop in hun zondagse kleren, de groten begonnen hun aandacht te verliezen. Ze liet haar blik rusten op Rosa, de oudste van haar nog in leven zijnde dochters, en zoals altijd was ze weer verrast. Haar wonderlijke schoonheid had iets verwarrends, waaraan ook zij zich niet kon onttrekken; ze leek uit een andere materie gemaakt dan de rest van de mensheid. Nog voor ze geboren werd wist Nívea al dat Rosa anders was, want ze had haar in dromen gezien en was daarom niet verbaasd geweest toen de vroedvrouw een kreet had geslaakt bij het zien van het kind. Rosa was bij haar geboorte blank, glad zonder één rimpeltje, als een porseleinen popje, met groen haar en gele ogen, het mooiste schepseltje dat sinds de Zondeval op aarde geboren was. Dat zei de vroedvrouw terwijl ze een kruis sloeg. Sinds haar eerste badje waste de Nana het haar met kamillethee waardoor de kleur zachter werd en het de glans kreeg van geoxydeerd brons. Ze legde haar bloot in de zon om haar huid sterker te maken, want op de zachte delen van haar buik en onder haar oksels was die zó doorschijnend dat je de aderen en het geheimzinnige spierweefsel kon zien. Deze zigeunerkunsten richtten niet veel uit en spoedig deed het gerucht de ronde dat er bij hen een engel geboren was. Nívea hoopte dat haar dochter in de puberteit wat onregelmatigheden zou gaan vertonen, maar niets van dien aard gebeurde: Rosa werd met achttien jaar niet dik en kreeg zelfs geen pukkels; integendeel, ze werd bevallig als een waternimf. De lichte, blauwige glans van haar huid, de kleur van haar haar, de trage bewegingen en haar stille wezen deden denken aan een waterbewoonster. Ze had iets van een vis en met een geschubde staart zou ze een echte zeemeermin geweest zijn, maar haar twee benen plaatsten haar ergens op de grond tussen menselijk schepsel en mythologisch wezen. Ondanks alles had het meisje een bijna normaal leven geleid. Ze had een verloofde; eens zou ze trouwen en dan zou de verantwoordelijkheid voor haar schoonheid in andere handen overgaan. Rosa boog haar hoofd en een zonnestraal, die door het gotische kerkvenster naar binnenviel, gaf haar profiel een aureool. Sommigen draaiden zich naar haar om en fluisterden, zoals ook zo vaak gebeurde als ze passeerde. Ze scheen niets te merken, ze was niet gevoelig voor ijdelheid. Vandaag was ze nog afweziger dan anders omdat ze nieuwe dieren uitdacht om op haar tafelkleed te borduren; half vogel, half zoogdier, met schitterende veren, met horens en klauwen, dik en met zulke korte vleugels dat ze met de natuurwetten leken te spotten. Ze dacht zelden aan haar verloofde, Esteban Trueba, niet omdat ze geen liefde voor hem voelde, maar uit vergeetachtigheid: twee jaar is een lange scheiding. Hij werkte in de mijnen van het Noorden en schreef haar regelmatig. Rosa antwoordde hem zo nu en dan met overgeschreven versjes of bloemen met Oostindische inkt getekend op perkament. Dank zij deze correspondentie die zorgvuldig werd gecontroleerd door Nívea, leerde ze de onzekerheden van het mijnwerkersbestaan kennen. Het doorlopend aanwezige gevaar van instortingen, de jacht op waardeloze ertsaders, de kredietaanvragen op basis van te verwachten rijkdommen, het geloof in een wonderbaarlijke goudader waardoor hij snel fortuin zou maken en terug kon komen om Rosa aan zijn arm voor het altaar te leiden. Zó zou hij de gelukkigste man op aarde worden, verzekerde hij altijd onderaan zijn brieven. Maar Rosa had geen haast met trouwen. Ze was hun enige kus, hun afscheidskus, al bijna vergeten en ook kon ze zich de kleur van de ogen van deze vasthoudende verloofde niet meer herinneren. Omdat ze alleen romantische verhalen las, stelde ze zich hem graag voor met hoge laarzen en getaand door de woestijnwind, gravend op zoek naar schatten van piraten, Spaanse dubloenen en Inka-sieraden. Nívea probeerde haar duidelijk te maken dat de rijkdom van een mijn in de stenen zit, tevergeefs, want Rosa kon maar niet geloven dat Esteban Trueba tonnen stenen verzamelde in de hoop dat die, na een ingenieus verbrandingsproces, één gram goud zouden opleveren. Ondertussen wachtte ze op hem zonder zich te vervelen, volhardend in de taak die ze zichzelf had opgelegd: het grootste tafelkleed van de wereld te borduren. Ze was begonnen met honden, katten en vlinders, maar spoedig sloeg haar fantasie op hol. Bezorgd gadegeslagen door haar vader vormde zich onder haar handen een paradijs vol onmogelijke beesten. Severo vond dat het tijd werd dat zijn dochter zich uit haar fantasiewereld zou losmaken om met beide benen op de grond te gaan staan, het huishouden te gaan leren en zich voor te bereiden op het huwelijk. Nívea deelde zijn bezorgdheid niet. Ze wilde haar dochter liever niet kwellen met zulke aardse zaken want ze voelde dat Rosa een hemels wezen was en niet geschapen om het in het alledaagse bestaan lang vol te houden. Daarom liet ze haar in alle rust borduren en verzette zich niet tegen die dierentuin uit een nachtmerrie.

Een balein van Nívea’s korset brak en de punt boorde zich tussen haar ribben. Ze stikte bijna in haar blauwfluwelen jurk, met de te hoge kanten kraag, de nauwsluitende mouwen en de taille zó strak ingesnoerd dat ze als ze hem losmaakte wel een half uur buikpijn had totdat haar darmen weer op hun plaats zaten. Ze had er vaak met haar vriendinnen, suffragettes, over gesproken. Maar steeds weer kwamen ze tot dezelfde conclusie: eerst het haar en de rokken kort, want zelfs al zouden ze medicijnen kunnen studeren of stemrecht krijgen, als de mode hetzelfde bleef sloeg het nergens op. Zijzelf had echter niet de moed om als eerste iets aan de mode te veranderen. Ze merkte dat de Galicische stem niet meer op haar hersens inhamerde, maar verstomde. Het was één van die lange pauzes die de priester vaak in zijn preek inbouwde, hij kende het effect van een onaangename stilte. Hij maakte daar dan gebruik van en bekeek zijn parochianen een voor een met zijn felle ogen. Nívea liet de hand van haar dochter Clara los en haalde een zakdoek uit haar mouw om de zweetdruppel die langs haar hals liep weg te vegen. Zijn laatste woorden trilden nog na tussen de zuilen.

Op dat moment van spanning en stilte, zoals Nívea zich dat jaren later nog zou herinneren, klonk heel zuiver het stemmetje van de kleine Clara.

‘Pst! Pater Restrepo! Als het verhaal over de hel nou eens niet waar is, dan staan we allemaal voor gek.’

De jezuïet stak zijn wijsvinger als een bliksemafleider boven zijn hoofd om op nieuwe folteringen te wijzen. De mensen hielden hun adem in en diegenen die zaten te dommelen schrokken op. Meneer en mevrouw Del Valle reageerden als eersten en een paniekgevoel maakte zich van hen meester en ze zagen hoe hun kinderen zenuwachtig heen en weer begonnen te schuiven. Severo begreep dat hij iets moest doen voor er een algeheel gelach zou losbarsten of voor er een of andere hemelse straf op hen neer zou dalen. Hij pakte zijn vrouw bij de arm en Clara bij haar kraag en sleepte hen mee; met grote passen liep hij de kerk uit, gevolgd door de andere kinderen die in een kluit achter hen aanrenden. Het lukte hen bij de deur te komen voordat de priester hen met een bliksemflits in zoutpilaren kon veranderen, maar op de drempel hoorden ze nog net zijn bulderende stem als van een woedende aartsengel.

‘Duivels kind! Hoogmoedige meid!’

Deze woorden van pater Restrepo stonden als een ernstige diagnose in het geheugen van de familie genoteerd en in de daaropvolgende jaren moesten ze er nog vaak aan terugdenken. De enige die nooit meer aan die woorden dacht was Clara zelf. Ze schreef ze alleen op in haar dagboek en vergat ze daarna. Haar ouders daarentegen raakten de woorden niet kwijt, ook al vonden ze dat bezetenheid door de duivel en hoogmoed twee té grote zonden waren voor zo’n klein meisje. Ze waren bang voor roddelpraat en het fanatisme van pater Restrepo. Tot die dag hadden ze aan het zonderlinge gedrag van hun dochtertje nog geen naam gegeven en ze hadden het ook niet verbonden met duivelse invloeden. Ze zagen het als iets speciaals van het meisje, zoals het hinken van Luís of de schoonheid van Rosa. De bijzondere kracht van Clara stoorde niemand en veroorzaakte niet de minste wanorde, want deze uitte zich bijna altijd in onbelangrijke dingen en altijd alleen in de familiekring. Soms, ’s middags, als ze allemaal rond de tafel in de eetkamer zaten, volgens streng hiërarchische schikking, begon het zoutvaatje te beven en bewoog zich plotseling tussen de glazen en borden door, zonder dat er een of andere aanwijsbare krachtbron of goochelaarstruc in het spel was. Nívea trok Clara dan aan haar vlechten en slaagde erin haar dochter op te laten houden met haar malle fratsen zodat het zoutvat weer stilstond. Haar broers en zusters hadden afgesproken, dat om te voorkomen dat bezoekers zouden kunnen schrikken, degene die het dichtst bij het bewegende voorwerp zat het moest vastpakken. De familie at dan altijd door zonder commentaar. Ook waren ze gewend aan de voorspellingen van hun kleine zusje. Ze kondigde aardbevingen aan, wat erg handig was in een land met veel natuurrampen. Zo hadden ze tijd het porselein in veiligheid te brengen en pantoffels klaar te zetten als ze ’s nachts hals over kop naar buiten moesten vluchten. Toen ze zes jaar was, voorspelde Clara dat Luís van zijn paard geworpen zou worden, hij sloeg er echter geen acht op en sindsdien was hij kreupel. Zijn linkerbeen werd steeds korter en hij moest een speciale, door hemzelf gemaakte schoen met verhoogde zool dragen. Die keer maakte Nívea zich echt ongerust, maar de Nana kalmeerde haar weer: er waren veel kinderen, zei ze, die als insekten konden vliegen, die dromen voorspelden en met geesten spraken, maar dat zou voorbijgaan als ze hun onschuld verloren.

‘Met zoiets wordt niemand oud,’ verklaarde ze. ‘Wacht maar, u zult zien dat haar manie om meubels te verschuiven en ongeluk te voorspellen wel verdwijnt.’

Clara was het lievelingetje van de Nana. Zij had bij de bevalling geholpen en was de enige die de uitzonderlijke aanleg van het meisje echt begreep. Toen Clara uit de buik van haar moeder kwam wiegde de Nana haar, waste haar en sindsdien hield ze uitzinnig veel van dit tere wezentje. Door de astma zaten haar longen vol slijm, vaak stikte ze bijna en liep dan blauw aan. Ze had haar dan met haar grote warme borsten weer tot leven gewekt; ze wist dat dit het enige middel was, veel werkzamer dan al die alcoholhoudende hoestdrankjes van dokter Cuevas.

Die Witte Donderdag ijsbeerde Severo door de kamer, bezorgd vanwege het schandaal dat zijn dochtertje tijdens de mis veroorzaakt had. Hij kwam tot de conclusie dat in deze moderne tijd van verlichting, van triomf van wetenschap en techniek, waarin de duivel voor altijd zijn aanzien had verloren, slechts een fanaticus als pater Restrepo nog geloofde dat mensen van de duivel bezeten kunnen zijn. Nívea onderbrak hem en zei dat het daar niet om ging maar om het feit dat, als de ‘heldendaden’ van haar dochter algemeen bekend werden, en de pater een onderzoek ging instellen, iedereen ervan op de hoogte zou zijn.

‘De mensen zullen haar dan aanstaren alsof ze een wonderkind was,’ zei Nívea.

‘En de Liberale Partij gaat naar de verdommenis,’ voegde Severo eraan toe, die wel inzag wat een heks voor zijn politieke carrière zou betekenen.

Dat bespraken ze toen de Nana binnenkwam, schuifelend op haar pantoffels en met knisperende onderrok, om aan te kondigen dat op de patio een paar mannen een dode aan het afladen waren. En zo was het. Een kar met vier paarden ervoor vulde de hele eerste patio; de mannen hadden ruw de camelia’s vertrapt, de paarden hadden de glimmende tegels besmeurd met hun vijgen. In een stofwolk gehuld, met hoefgetrappel en onder luid gevloek om het boze oog te bezweren, hadden ze hun entree gemaakt. Ze brachten het lijk van oom Marcos en al zijn bagage. Een slijmerig mannetje – in een zwarte jas en met een te grote hoed op – begon op zalvende toon het hele geval uit te leggen. Hij werd bruusk onderbroken door Nívea, die zich op de stoffige kist met het stoffelijk overschot van haar lievelingsbroer wierp. Ze schreeuwde dat ze de kist open moesten maken omdat ze het met eigen ogen wilde zien. Ze had hem al eens eerder moeten begraven en daarom twijfelde ze ook of hij nu wel echt dood was. Haar geschreeuw alarmeerde alle bedienden. Ook de kinderen kwamen aanzetten toen de naam van hun oom als een jammerklacht weerklonk.

Clara had haar oom al een paar jaar niet meer gezien, maar kon hem zich nog precies voor de geest halen. Het was het enige duidelijke beeld uit haar kinderjaren en om zijn herinnering op te roepen hoefde ze niet eerst de daguerreotype in de salon te bekijken, waarop hij als ontdekkingsreiziger stond. Hij steunde op een ouderwets dubbelloops geweer, met zijn rechtervoet op een tijger, in dezelfde overwinnaarshouding als de Maagd Maria op het hoogaltaar, die tussen gipsen wolkjes en bleke engeltjes met haar voet op de overwonnen duivel staat. Clara hoefde haar ogen maar te sluiten om haar oom in levenden lijve voor zich te zien, met zijn verweerde gezicht, mager, met een vrijbuitersknevel en een vreemde glimlach die zijn paardetanden toonde. Het was onvoorstelbaar dat hij midden op de patio in die zwarte kist lag.

Elk bezoek aan zijn zuster Nívea duurde enkele maanden, tot grote vreugde van zijn nichtjes en neefjes en vooral die van Clara. Hij veroorzaakte een wervelstorm waarin de regelmaat van het huishouden schipbreuk leed. Het huis stond dan vol grote kisten, opgezette dieren, indianensperen en plunjezakken. Overal viel je over de vreemdste spullen en er kwamen onbekende beestjes tevoorschijn, die de reis vanuit verre landen hadden overleefd, om ten slotte ten offer te vallen aan de niets ontziende bezem van de Nana. Oom Marcos gedroeg zich als een zonderling, zei Severo altijd. Nachtenlang maakte hij onbegrijpelijke bewegingen in de kamer, later wist men dat die oefeningen dienden om de controle van de geest over het lichaam te verbeteren en om de spijsvertering te bevorderen. In de keuken deed hij alchemistische experimenten die het hele huis in een stinkende walm zetten en de pannen onbruikbaar maakten. Terwijl de anderen probeerden te slapen, sleepte hij zijn koffers door de gangen, bracht schrille geluiden voort op exotische muziekinstrumenten en leerde een papegaai uit het Amazonegebied Spaans spreken. Overdag sliep hij met alleen een lendelapje om, in een hangmat in de gang, die was opgehangen tussen twee pilaren. Severo kreeg daar een slecht humeur van, maar volgens Nívea kwam de kleding overeen met die van de Nazarener. Ondanks haar prille leeftijd herinnerde Clara zich toch de eerste keer dat oom Marcos van een reis terugkeerde. Hij installeerde zich alsof hij voorgoed zou blijven. Na een tijdje begon het hem te vervelen theekransjes mee te maken en te kaarten met de ongetrouwde dochters van pianospelende gastvrouwen. Hij probeerde zich aan het gezeur van zijn familie te onttrekken, die vond dat het tijd werd dat hij voor het advocatenkantoor van Severo del Valle ging werken. Hij kocht een draaiorgeltje en ging de straat op om zijn nicht Antonieta te verleiden en ondertussen het publiek te verblijden met zijn orgelmuziek. Het apparaat was slechts een verrotte kist op wielen maar hij beschilderde het met zeemanstaferelen. Hij plaatste er een namaak stoombootschoorsteen op zodat het eruit zag als een houtoventje. Het orgeltje speelde afwisselend een militaire mars en een wals. Terwijl Marcos draaide, trok de papegaai, die Spaans had geleerd, maar nog wel een accent had, door middel van schelle kreten de aandacht van het publiek. Voor geld voorspelde hij ook de toekomst aan iedereen die dat horen wilde, hij trok dan met zijn snavel een papiertje uit een doos. De teksten op de roze, groene en blauwe papiertjes waren zo ingenieus opgesteld dat ze altijd aan de geheimste wensen van de cliënt tegemoetkwamen. Behalve de loten verkocht Marcos ook nog zaagselballen voor kinderen en poeders tegen impotentie die hij op gedempte toon aan de man trachtte te brengen. Het idee van het orgeltje was zijn laatste wanhoopsdaad om zijn nicht Antonieta voor zich te winnen nadat andere meer traditionele manieren om haar het hof te maken gefaald hadden. Hij dacht dat geen enkele vrouw met gezond verstand ongevoelig kon blijven voor een orgelserenade. En dus ging hij tot actie over. Op een avond ging hij onder haar venster staan om de militaire mars en de wals te spelen terwijl zij met haar vriendinnen thee zat te drinken. Antonieta deed of ze niets merkte. Pas toen de papegaai haar naam schreeuwde keek ze uit het venster. Haar reactie was echter niet zoals haar aanbidder had gehoopt. Antonieta’s vriendinnen zorgden ervoor dat het nieuwtje zich als een lopend vuurtje in alle salons van de stad verspreidde. De volgende dag gingen de mensen door de binnenstad wandelen om met eigen ogen te zien hoe de zwager van Severo del Valle, met een schurftige papegaai op de schouder, een draaiorgeltje bespeelde en zaagselballen verkocht, om met leedvermaak vast te stellen dat er in de beste families dingen voorkwamen waar je je voor schamen moest. Vanwege zijn geschokte familie moest Marcos zijn orgeltje wegdoen en andere, minder opvallende methoden bedenken om zijn nicht voor zich te winnen. Hij bleef achter haar aanlopen, maar had uiteindelijk geen succes. Het jonge meisje trouwde plotseling met een twintig jaar oudere diplomaat. Ze vertrok met hem naar een tropisch land, waarvan niemand zich de naam kon herinneren, maar dat naar zwarte mensen, bananen en palmen klonk. Daar lukte het haar de herinnering uit te wissen aan de aanbidder die met zijn militaire mars en zijn wals haar leven op zeventienjarige leeftijd had vergald. Marcos zakte voor twee of drie dagen weg in een depressie, daarna kondigde hij aan dat hij nooit zou trouwen maar een reis om de wereld ging maken. Hij verkocht het draaiorgeltje aan een blinde en Clara kreeg de papegaai. De Nana vergiftigde hem echter heimelijk met een overdosis levertraan, omdat ze de wellustige blik, de vlooien en het gekrijs waarmee hij de toekomst voorspelde en zaagselballen en poeders tegen impotentie aanprees, niet meer kon verdragen.

Het was Marcos’ langste reis geworden. Hij keerde met een lading enorme kisten terug die tot na de winter op de achterste patio bewaard werden, tussen het kippenhok en de houtopslagplaats. Toen de lente aanbrak liet hij ze naar het Parque de los Desfiles brengen, naar een weide waar op de nationale feestdag het publiek samenkwam om de militairen in een van de Pruisen overgenomen paradepas voorbij te zien marcheren. Toen de kisten geopend werden, zag men dat er houten en metalen onderdelen en geverfde stof in zaten. Marcos deed er twee weken over om de delen met behulp van een Engelse handleiding in elkaar te zetten. Hij ontcijferde de tekst met ongebreidelde fantasie en een klein woordenboekje. Het werkstuk bleek een vogel te zijn van prehistorische afmeting met aan de voorkant een geschilderde kop van een woedende adelaar, met beweegbare vleugels en met een propeller op zijn rug. Hij veroorzaakte grote opschudding. De deftige families vergaten het orgeltje en Marcos werd het nieuwtje van het seizoen. De mensen gingen op hun zondagse wandeling naar de vogel kijken; de verkopers van prullaria en fotografen beleefden gouden tijden. Maar geleidelijk aan nam de interesse van het publiek af. Toen kondigde Marcos aan, dat, zo gauw het weer opklaarde, hij met deze vogel wilde opstijgen om het Andesgebergte over te vliegen. Het nieuws verbreidde zich binnen een paar uur en het werd de meest besproken gebeurtenis van het jaar. De zware, lompe machine die met haar buik op vaste bodem lag, leek eerder op een gewonde eend dan op die moderne vliegmachines die in Noord-Amerika werden gefabriceerd. Niets aan de buitenkant deed vermoeden dat de machine kon bewegen en nog minder dat zij heel hoog kon opstijgen om over de besneeuwde bergtoppen te vliegen. Er kwamen massa’s verslaggevers en nieuwsgierigen. Marcos liet de lawine van vragen glimlachend over zich heen komen en poseerde voor de fotografen; hij gaf niet de geringste technische of wetenschappelijke uitleg over het realiseren van zijn onderneming. De mensen kwamen van heinde en ver om het spektakel te zien. Veertig jaar later pakte Marcos’ achterneef Nicolás, die hem nooit gekend had, het idee om te vliegen weer op; iets dat altijd onder de mannen van dit geslacht had geleefd. Nicolás echter wilde het commercieel aanpakken; hij dacht aan een reusachtige worst gevuld met hete lucht en een reclametekst voor frisdrank erop. Toen Marcos zíjn vlucht aankondigde dacht nog niemand aan het nut van deze uitvinding. Hij was gewoon een avonturier. Op de dag van de vlucht was het bewolkt, maar de verwachting van de mensen was zó hooggespannen dat Marcos geen uitstel wilde. Hij was precies op tijd ter plaatse, en hij schonk geen enkele aandacht aan de hemel die dichttrok. De verbaasde menigte stond samengepakt in de aangrenzende straten, op daken en balkons van huizen in de buurt en verdrong zich in het park. Pas vijftig jaar later zouden zich weer zoveel mensen verzamelen, maar nu voor een politieke manifestatie, toen de eerste marxistische presidentskandidaat zich opmaakte om op democratische wijze de presidentszetel te veroveren. Clara zou die feestdag haar leven lang niet vergeten. De mensen waren op hun paasbest, de mannen in witlinnen kostuums, de vrouwen met Italiaanse strohoeden op die dat jaar in de mode waren. Er trokken groepen scholieren met hun onderwijzers voorbij om de held een bloemenhulde te brengen. Marcos nam de bloemen in ontvangst en zei schertsend dat ze beter konden wachten tot hij zou neerstorten, en de bloemen voor de begrafenis bewaren. Zonder dat iemand erom had gevraagd kwam de bisschop hoogstpersoonlijk met twee misdienaren met wijwatervat en wierook om de vogel te zegenen. De zangvereniging van de gendarmerie zong vrolijke, pretentieloze liedjes zoals het volk ze graag hoorde. De politie te paard kon met moeite de menigte uit het midden van het park weghouden. Daar stond Marcos in zijn overall, met een grote stofbril en met het air van een ontdekkingsreiziger. Ten behoeve van de vlucht nam hij behalve een kompas ook zijn verrekijker mee en vreemde luchtvaartkaarten die hij zelf, naar de theorieën van Leonardo Da Vinci en naar de geografische kennis van de Inka’s, had getekend. Tegen alle verwachtingen in steeg de vogel bij een tweede poging zonder mankeren op, met ronkende motor, zelfs sierlijk.

Klapwiekend verdween hij tussen de wolken onder luid applaus en gefluit, uitgezwaaid met zakdoeken en vlaggetjes, met een muzikaal vaarwel van de zangvereniging en besprenkeld met wijwater. Op aarde hoorde je het commentaar van de verbaasde menigte en van mannen met meer kennis die het wonder rationeel probeerden te verklaren. Clara keek nog lang nadat haar oom onzichtbaar was geworden naar de hemel. Tien minuten later dacht ze hem weer te zien, maar het was maar een mus. Na drie dagen was de euforie, veroorzaakt door de vlucht van de eerste vliegmachine van het land, weggeëbd en niemand dacht er meer aan, behalve Clara die onvermoeibaar omhoog tuurde.

Nadat men een week lang niets van de vliegoom had gehoord, werd aangenomen dat hij was opgegaan in de sterrenhemel en onwetenden speelden met het idee dat hij op de maan zou gaan landen. Met gevoelens van droefheid en opluchting kwam Severo tot de conclusie dat zijn zwager met zijn machine in een of ander ravijn in de Andes was neergestort, waar hij onvindbaar zou blijven. Nívea was ontroostbaar en stak kaarsen op bij de Heilige Antonius, schutspatroon voor verloren zaken. Het ging Severo te ver om missen voor hem te laten lezen; hij geloofde niet dat je zo in de hemel kon komen, laat staan naar de aarde terugkeren. Missen en geloftes waren, net als aflaten, de handel in heiligenprentjes en scapulieren, geen eerlijke zaak vond hij. Daarom lieten Nívea en de Nana de kinderen negen dagen lang stiekem de rozenkrans bidden. Onderwijl zochten groepen vrijwilligers en bergbeklimmers de toppen en ravijnen van de Andes af. Ze liepen stuk voor stuk alle begaanbare bergpaden af tot ze ten slotte triomfantelijk terugkeerden en de familie de stoffelijke resten brachten in een eenvoudige, verzegelde doodskist. Door zijn dood was hij een held geworden en zijn naam stond dagenlang in alle krantekoppen. Dezelfde menigte die samengekomen was om hem uit te zwaaien toen hij in de vogel was opgestegen, defileerde nu langs zijn kist. De hele familie beweende hem zoals hij verdiende, behalve Clara die als een astronoom de hemel bleef afspeuren. Een week na de begrafenis stond oom Marcos met zijn vrijbuitersknevel in levenden lijve, lachend op de drempel. Hijzelf beweerde dat hij dank zij de geheime rozenhoedjes van de vrouwen en kinderen nog gezond en wel was, in het bezit van al zijn verstandelijke vermogens en ook van een goed humeur. Ondanks de voorname oorsprong van zijn luchtvaartkaarten was de vlucht mislukt; hij had zijn vliegmachine verloren en moest te voet terug, maar zijn botten, noch zijn moreel waren gebroken. De Heilige Antonius kon daarom voor altijd op de devotie van de familie rekenen en deze liet zich niet afschrikken door het gebeurde, want ook volgende generaties deden op verschillende manieren een poging tot vliegen.

Officieel was Marcos echter een dode. Severo del Valle moest al zijn juridische kennis aanwenden om zijn zwager weer tot leven te roepen en zijn burgerrechten terug te geven. Toen de kist in het bijzijn van de officiële beambten geopend werd, bleek dat er een zak zand in gelegd was. Dit bevlekte de tot dan toe ongerepte reputatie van de vrijwillige bergbeklimmers die vanaf die dag nog slechts als zwendelaars werden beschouwd.