Elena Ferrante

De geniale vriendin

DE NAPOLITAANSE ROMANS 1

Kinderjaren, puberteit

Vertaald uit het Italiaans
door Marieke van Laake

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel L’amica geniale

© 2011 Edizione e/o

© 2013 Nederlandse vertaling Marieke van Laake/Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Foto omslag © Des Panteva/Trevillion Images
E-BOOK ISBN 978 90 284 4049 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de 31e druk, 2019 met ISBN 978 90 284 2795 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 284 2795 2(31e druk 2019)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.wereldbibliotheek.nl

De Heer: Gij moogt ook dan u vrij doen kennen:

’k Heb u en uws gelijken nooit gehaat.

Van alle geesten, die ontkennen,

Is het de spotter, die mij ’t minste schaadt.

Des mensen werkkracht kan te licht aan ’t sluimren raken,

Hij mint de luie rust maar al te wel:

Daarom geef ik hem gaarne zo’n gezel,

Die prikkelt, drijft en moet als duivel waken.

– J.W. Goethe, Faust

Personages

De familie Cerullo (het gezin van de schoenmaker):

Fernando Cerullo, schoenmaker.

Nunzia Cerullo, moeder van Lila.

Raffaella Cerullo, door iedereen Lina genoemd, alleen Elena noemt haar Lila.

Rino Cerullo, oudere broer van Lila, ook hij is schoenmaker.

Ook een van Lila’s zonen zal Rino gaan heten.

Andere kinderen.

De familie Greco (het gezin van de conciërge):

Elena Greco, Lenuccia of Lenù genoemd. Zij is de eerstgeborene, na haar komen Peppe, Gianni en Elisa.

De vader is conciërge op het gemeentehuis.

De moeder is huisvrouw.

De familie Carracci (het gezin van don Achille):

Don Achille Carracci, de boeman uit de sprookjes.

Maria Carracci, echtgenote van don Achille.

Stefano Carracci, zoon van don Achille, werkzaam in de kruidenierswinkel van de familie.

Pinuccia en Alfonso Carracci, de andere twee kinderen van don Achille.

De familie Peluso (het gezin van de timmerman):

Alfredo Peluso, timmerman.

Giuseppina Peluso, echtgenote van Alfredo.

Pasquale Peluso, oudste zoon van Alfredo en Giuseppina, metselaar.

Carmela Peluso, die zich ook Carmen laat noemen, zus van Pasquale, verkoopster in een fourniturenwinkel.

De familie Cappuccio (het gezin van de gekke weduwe):

Melina, de gekke weduwe, een nicht van de moeder van Lila.

De echtgenoot van Melina, die losser was op de groente- en fruitmarkt.

Ada Cappuccio, dochter van Melina.

Antonio Cappuccio, haar broer, monteur.

Andere kinderen.

De familie Sarratore (het gezin van de spoorwegbeambte-dichter):

Donato Sarratore, controleur.

Lidia Sarratore, echtgenote van Donato.

Nino Sarratore, de oudste van de vijf kinderen van Donato en Lidia.

Marisa Sarratore, dochter van Donato en Lidia.

Pino, Clelia en Ciro Sarratore, de jongste kinderen van Donato en Lidia.

De familie Scanno (het gezin van de groenteman):

Nicola Scanno, groenteman.

Assunta Scanno, echtgenote van Nicola.

Enzo Scanno, zoon van Nicola en Assunta, ook hij is groenteman.

Andere kinderen.

De familie Solara (het gezin van de eigenaar van het gelijknamige café annex banketbakkerij):

Silvio Solara, eigenaar van café-banketbakkerij Solara.

Manuela Solara, echtgenote van Silvio.

Marcello en Michele Solara, zoons van Silvio en Manuela.

De familie Spagnuolo (het gezin van de banketbakker):

Meneer Spagnuolo, banketbakker van café-banketbakkerij Solara.

Rosa Spagnuolo, echtgenote van de banketbakker.

Gigliola Spagnuolo, dochter van de banketbakker.

Andere kinderen.

Gino, zoon van de apotheker.

De onderwijzers en leraren:

Ferraro, onderwijzer en bibliothecaris.

La Oliviero, onderwijzeres.

Gerace, leraar op het gymnasium.

La Galiani, lerares op het gymnasium.

Nella Incardo, nicht van juffrouw Oliviero, woonachtig op Ischia.

Proloog

Het uitwissen van de sporen

1

Vanochtend belde Rino. Ik dacht dat hij weer geld wilde en nam me voor hem dat te weigeren. Maar de reden van zijn telefoontje was een andere: zijn moeder was zoek.

‘Sinds wanneer?’

‘Twee weken.’

‘En dan bel je me nu pas?’

Mijn toon moet hem vijandig hebben geleken, ook al was ik niet boos of verontwaardigd, er lag alleen een zweempje sarcasme in. Hij probeerde te reageren, maar deed dat verward, gegeneerd, half in het Napolitaans, half in het Italiaans. Hij zei dat hij ervan overtuigd was dat zijn moeder zoals gewoonlijk door Napels zwierf.

‘Ook ’s nachts?’

‘Je weet hoe ze is.’

‘Inderdaad, maar twee weken weg, lijkt je dat normaal?’

‘Ja. Je hebt haar al lang niet meer gezien, het is erger met haar: ze heeft nooit slaap, komt en gaat en doet waar ze zin in heeft.’

Hoe dan ook, uiteindelijk was hij ongerust geworden. Hij had iedereen naar haar gevraagd, was de ziekenhuizen langs gegaan, had zich zelfs tot de politie gewend. Tevergeefs, zijn moeder was nergens te vinden. Wat een goede zoon: een zware man, tegen de veertig, nooit gewerkt, alleen maar louche zaakjes gedaan en geld verkwist. Ik stelde me voor met hoeveel zorg hij had gezocht. Met geen enkele. Hij had geen hersens en alleen voor zichzelf had hij hart.

‘Ze is niet toevallig bij jou?’ vroeg hij ineens.

Zijn moeder? Hier in Turijn? Hij kende de situatie en zei maar wat, om iets te zeggen. Wat hem betrof, hij reisde regelmatig, had minstens tien keer onuitgenodigd bij mij gelogeerd. Maar zijn moeder, die ik graag zou hebben ontvangen, had Napels nooit verlaten, haar hele leven niet. Ik antwoordde: ‘Nee, bij mij is ze niet.’

‘Weet je het zeker?’

‘Rino, alsjeblieft, ik zeg toch dat ze hier niet is.’

‘Waar is ze dan heen gegaan?’

Hij begon te huilen en ik liet hem zijn toneelstukje opvoeren, snikken die onecht begonnen en vervolgens echt werden. Toen hij klaar was, zei ik: ‘Alsjeblieft, gedraag je voor een keertje zoals zij dat zou willen: zoek haar niet.’

‘Wat zeg je nou?’

‘Wat ik zei. Het heeft geen zin. Leer alleen te leven en zoek ook mij niet meer op.’

Daarna verbrak ik de verbinding.

2

Rino’s moeder heet Raffaella Cerullo, maar iedereen heeft haar altijd Lina genoemd. Ik niet, die eerste naam heb ik nooit gebruikt, en ook de tweede niet. Voor mij is ze Lila, al meer dan zestig jaar. Als ik haar ineens Lina of Raffaella zou noemen, zou ze denken dat er een einde aan onze vriendschap was gekomen.

Al minstens drie decennia vertelt ze me dat ze wil verdwijnen zonder sporen na te laten, en alleen ik weet precies wat ze daarmee bedoelt. Ze heeft nooit een vlucht of een identiteitsverandering overwogen, en er evenmin van gedroomd elders een nieuw leven te beginnen. En omdat ze het een afschuwelijk idee vond dat Rino met haar lichaam geconfronteerd zou worden en gedwongen zou zijn zich erover te ontfermen, heeft ze ook nooit aan zelfmoord gedacht. Er stond haar altijd iets anders voor ogen: ze wilde in het niets oplossen; ze wilde elke cel van zichzelf laten verdwijnen; er moest niets meer van haar overblijven. En omdat ik haar goed ken, of in elk geval denk dat ik dat doe, staat het voor mij vast dat ze een manier heeft gevonden om nog geen haar in deze wereld achter te laten, nergens.

3

De dagen verstreken. Ik controleerde mijn elektronische en mijn papieren post, maar zonder hoop. Ik had haar heel vaak geschreven, zij mij bijna nooit geantwoord: zo ging het altijd. Ze gaf de voorkeur aan de telefoon en aan lange, nachtelijke gesprekken als ik in Napels was.

Ik opende al mijn lades, en de blikken dozen waarin ik allerlei dingen bewaar. Niet veel. Ik heb een massa spullen weggegooid, vooral dingen die haar betroffen, en dat weet ze. Ik ontdekte dat ik niets van haar heb, geen foto, geen briefje, geen cadeautje. Het heeft me zelf verbaasd. Is het mogelijk dat ze in al deze jaren niets van haar bij mij heeft achtergelaten, of, erger, dat ik niets van haar heb willen bewaren? Dat is mogelijk.

De volgende keer was ik het die belde, en ik deed het met tegenzin. Rino nam niet op, niet op zijn vaste telefoon en niet op zijn mobieltje. Hij belde me ’s avonds terug, op zijn gemak. Zijn stem klonk als die van iemand die net doet alsof hij verdriet heeft.

‘Ik zag dat je gebeld hebt. Heb je nieuws?’

‘Nee. En jij?’

‘Niets.’

Hij zei dingen tegen me die nergens op sloegen. Hij wilde op de televisie komen, een oproep doen in dat programma dat zich met verdwenen mensen bezighoudt, zijn moeder voor alles vergiffenis vragen, haar smeken terug te komen.

Ik luisterde geduldig en vroeg hem toen: ‘Heb je in haar kast gekeken?’

‘Waarom?’

Wat het meest voor de hand lag, was natuurlijk nooit bij hem opgekomen.

‘Ga eens kijken.’

Hij ging erheen en ontdekte dat er niets meer te vinden was, zelfs geen zomer- of winterjurk van zijn moeder, alleen maar oude kleerhangers. Ik heb hem overal in huis laten zoeken. Haar schoenen waren verdwenen. De weinige boeken die ze bezat. Alle foto’s. De filmpjes. Haar computer was weg, ook de oude diskettes die mensen vroeger gebruikten, alles, alles uit haar lange loopbaan van elektronische heks die al aan het einde van de jaren zestig, in de tijd van de ponskaarten, handig met computers begon om te gaan. Rino was stomverbaasd.

Ik zei: ‘Neem alle tijd die je wilt, maar bel me daarna en vertel me dan of je iets van haar hebt gevonden, al was het maar een speld.’

Hij belde me de volgende dag, uiterst opgewonden. ‘Er is niets.’

‘Helemaal niets?’

‘Nee. Ze heeft zichzelf van alle foto’s geknipt waar we samen op stonden, ook die van toen ik klein was.’

‘Heb je goed gekeken?’

‘Overal.’

‘Ook in de kelder?’

‘Overal,’ zei hij. ‘Zelfs de doos met documenten is weg: noem maar op, oude geboortebewijzen, telefooncontracten, reçu’s van rekeningen. Wat betekent dat? Heeft iemand alles gestolen? Wat zoeken ze? Wat willen ze van mijn moeder en mij?’

Ik stelde hem gerust en zei dat hij kalm moest blijven. Het was onwaarschijnlijk dat iemand iets wilde, van hem al helemaal.

‘Mag ik een tijdje bij je komen logeren?’

‘Nee.’

‘Alsjeblieft, ik kan niet slapen.’

‘Zoek het maar uit, Rino, ik zou niet weten wat ik voor je kon doen.’

Ik hing op, en toen hij opnieuw belde heb ik niet opgenomen. Ik ben aan mijn bureau gaan zitten.

Lila wil weer eens overdrijven, dacht ik.

Ze was het begrip ‘geen spoor’ tot in het absurde aan het doorvoeren. Ze wilde, zesenzestig jaar oud, niet alleen zelf verdwijnen, maar ook het hele leven dat ze achter zich had uitwissen.

Ik was verschrikkelijk boos.

Laten we maar eens zien wie dit keer zijn zin krijgt, zei ik bij mezelf. Ik zette de computer aan en begon onze geschiedenis op te schrijven, alles wat ik me ervan herinner, tot in de details.

Kinderjaren

Het verhaal van don Achille

1

Die keer dat Lila en ik besloten om de donkere trappen te beklimmen die tree na tree, van verdieping naar verdieping, naar de deur van het appartement van don Achille leidden, begon onze vriendschap.

Ik herinner me het paarsige licht op de binnenplaats, de geuren van een zoele lenteavond. De moeders waren het avondeten aan het klaarmaken, het was tijd om weer naar binnen te gaan, maar wij bleven nog hangen en daagden elkaar uit onze moed te bewijzen, zonder ooit een woord tegen elkaar te zeggen. We deden al een tijdje niets anders, op school niet en daarbuiten niet. Lila stak haar hand en vervolgens haar hele arm in de donkere muil van een afvoerput, en meteen daarna deed ik dat dan ook, met kloppend hart en in de hoop dat de kakkerlakken niet over mijn huid omhoog zouden rennen en dat de ratten me niet zouden bijten. Lila klom tot aan het raam op de eerste verdieping van mevrouw Spagnuolo, ging aan de ijzeren stang hangen waar de wasdraad doorheen liep, schommelde en liet zich vervolgens op het trottoir vallen, en dan deed ik dat meteen daarna op mijn beurt, ook al was ik bang dat ik verkeerd zou vallen en me pijn zou doen. Lila stak de roestige sluitspeld, die ze god weet wanneer op straat had gevonden maar als een cadeau van een fee in haar zak bewaarde, in haar huid; en ik keek naar de metalen punt die een wittige tunnel in haar handpalm boorde en als ze hem er vervolgens uit trok en mij gaf, deed ik hetzelfde.

Op een gegeven moment wierp ze me een van haar typische blikken toe, strak en met samengeknepen ogen, en liep ze naar het flatgebouwtje waar don Achille woonde. Ik verstijfde van angst. Don Achille was de boeman uit de sprookjes; het was me ten strengste verboden hem te benaderen, tegen hem te praten, naar hem te kijken, hem te bespieden; ik moest doen alsof hij en zijn familie niet bestonden. Er leefde ten aanzien van hem, en niet alleen bij mij thuis, een angst en een haat waarvan ik de oorsprong niet kende. Mijn vader praatte op zo’n manier over hem dat ik me hem had voorgesteld als een zware man vol paarsige bulten, woest, ondanks dat ‘don’, dat bij mij een idee van kalme autoriteit opriep. Hij was een wezen dat uit ik weet niet welk materiaal bestond, ijzer, glas, brandnetels, maar levend, levend met een gloeiendhete adem die uit zijn neus en zijn mond kwam. Ik dacht dat hij iets scherps en brandends in mijn ogen zou schieten, als ik alleen al uit de verte naar hem keek. Als ik ook nog zo gek zou zijn om naar zijn voordeur te gaan, zou hij me vermoorden.

Ik wachtte even om te zien of Lila zich zou bedenken en terug zou komen. Ik wist wat ze wilde doen, ik had tevergeefs gehoopt dat ze het zou vergeten, maar nee. De lantaarns waren nog niet aan en ook de lampen van de trap niet. Uit de huizen kwamen opgewonden stemmen. Om haar te volgen moest ik het blauwige van de binnenplaats verlaten en het zwart van de voordeur in gaan. Toen ik het uiteindelijk deed, zag ik niets in het begin, ik rook alleen een geur van oude spullen en DDT. Daarna wende ik aan het donker en ontdekte ik Lila op de eerste tree van de onderste trap. Ze stond op en we begonnen naar boven te klauteren.

Bij het klimmen bleven we aan de muurkant, zij twee treden hoger dan ik, en ik twijfelde of ik de afstand zou verkleinen of groter zou laten worden. Het gevoel van mijn schouder die langs de afgebladderde muur schuurde, is me bijgebleven en ook de indruk dat de treden erg hoog waren, hoger dan die van de flat waar ik woonde. Ik trilde. Elk geluid van stappen, elke stem was don Achille die met een lang mes achter ons aan kwam of ons tegemoet liep, zo’n mes waarmee ze kippenborsten opensnijden. Er hing een geur van gefrituurde knoflook. Maria, de vrouw van don Achille, zou me in de pan met kokende olie leggen, de kinderen zouden me opeten, hij zou mijn hoofd uitzuigen, zoals mijn vader dat met zeebarbeel deed.

We stopten regelmatig even, en telkens hoopte ik dat Lila besloot om terug te gaan. Ik was helemaal bezweet, of zij dat ook was, wist ik niet. Van tijd tot tijd keek ze naar boven, maar het was me niet duidelijk waarnaar, je zag alleen maar het grijs van het grote raam bij elk stuk trap. Ineens gingen de lampen aan, maar ze gaven alleen een zwak, stoffig licht waardoor er grote stukken schaduw bleven, vol gevaren. We wachtten om te zien of het don Achille was geweest die de lichtknop had omgedraaid, maar we hoorden niets, geen stappen en ook geen deur die open of dicht ging. Toen liep Lila verder, en ik liep achter haar aan.

Ze vond dat wat ze deed goed en noodzakelijk was, ik was inmiddels alle goede redenen vergeten en bevond me daar alleen maar omdat zij daar ook was. We klommen langzaam naar boven, naar datgene waar we het meest bang voor waren, we gingen ons blootstellen aan de angst en die angst peilen.

Bij het vierde stuk trap deed Lila iets onverwachts. Ze stopte om op me te wachten, en toen ik bij haar was gaf ze me een hand. Door dat gebaar veranderde alles tussen ons, voor altijd.

2

Het was haar schuld geweest. Niet zo lang daarvoor – tien dagen, een maand, wie zal het zeggen, we hadden toen geen idee van tijd – had ze stiekem mijn pop gepakt en naar beneden gegooid, in een souterrain. Nu gingen we naar boven, naar de angst, toen hadden we ons verplicht gevoeld naar beneden te gaan, op een holletje zelfs, naar het onbekende. Naar boven, naar beneden, we hadden altijd het gevoel dat we iets verschrikkelijks tegemoet gingen dat op ons wachtte, ook al bestond het eerder dan wij. Als je nog niet zo lang op de wereld bent, is het moeilijk om te zien welke rampen ten grondslag liggen aan wat wij als ramp ervaren, en misschien heb je er ook geen behoefte aan. In afwachting van morgen bewegen grote mensen zich in een heden waarachter een gisteren ligt of een eergisteren of hoogstens een vorige week: aan de rest willen ze niet denken. Kleine kinderen kennen de betekenis van gisteren of eergisteren niet, en evenmin die van morgen, alles is dit, nu: dit is de straat, dat is de voordeur, dit zijn de trappen, dit is mama, dit is papa, dit is de dag, dit de nacht. Ik was klein en als het erop aankwam wist mijn pop meer dan ik. Ik praatte tegen haar, zij praatte tegen mij. Ze had een hoofdje van celluloid met haren van celluloid en ogen van celluloid. Ze droeg een blauw jurkje dat mijn moeder op een van haar zeldzame gelukkige momenten voor haar had genaaid, en ze was prachtig. Lila’s pop daarentegen had een lijf van gelige stof vol zaagsel, ik vond haar lelijk en vies. Die twee bespiedden elkaar, schatten elkaar in, maar waren klaar om in onze armen te vluchten als er een onweer losbarstte, als er donder klonk, als een groter en sterker iemand met scherpe tanden hen wilde pakken.

We speelden op de binnenplaats, maar alsof we niet samen speelden. Lila zat op de grond, aan een kant van het raampje van een souterrain, ik aan de andere kant. We hielden van die plek, vooral omdat we zowel de spulletjes van Tina, mijn pop, als die van Nu, Lila’s pop, konden uitstallen op het beton tussen de tralies voor de opening, tegen het gaas. We legden er steentjes neer en doppen van priklimonade, bloemetjes, spijkers, glasscherven. Ik ving op wat Lila tegen Nu zei en vertelde dat dan fluisterend aan Tina, maar ik veranderde het wel een beetje. Als zij een dop pakte en die als een hoed op het hoofd van haar pop legde, zei ik tegen de mijne, in dialect: ‘Tina, zet je koninginnenkroontje op, want anders vat je kou.’ Als Lila met Nu in de armen rondhinkte, liet ik Tina even later hetzelfde doen. Maar we speelden los van mekaar, niet samen. Zelfs die plek kozen we zomaar, zonder afspraak. Lila ging daar zitten en ik slenterde een beetje rond en deed of ik ergens anders heen liep. Maar daarna ging ik alsof er niets aan de hand was ook daar naast dat luchtgat zitten, maar aan de andere kant ervan.

Wat ons het meeste aantrok was de koele lucht uit het souterrain, een zuchtje wind dat ons in de lente en de zomer verfriste. En verder hielden we van de tralies met de spinnenwebben, het donker, en het fijne gaas dat rossig van de roest zowel aan mijn als aan Lila’s kant omkrulde en daardoor twee evenwijdige openingen vormde waardoor wij steentjes in de duisternis konden laten vallen en naar het geluid konden luisteren als ze de grond raakten. Alles was mooi en angstwekkend toen. Door die openingen kon de duisternis ons ineens onze poppen afpakken, die soms veilig in onze armen lagen, maar die we vaker opzettelijk naast het omgekrulde gaas legden waardoor ze dus waren blootgesteld aan de koude adem van het souterrain en de dreigende geluiden die eruit opklonken, het geritsel, het gekraak en het gekrab.

Nu en Tina waren niet gelukkig. De angsten die wij elke dag doorstonden waren ook hun angsten. Het licht op de stenen, op de flats, op de velden, op de mensen in de huizen en erbuiten vertrouwden we niet. We voelden dat die mensen duistere kanten hadden, onderdrukte gevoelens, die altijd op uitbarsten stonden. En aan die donkere muilen, aan de holen die zich daarachter openden, onder de flats van de wijk, kenden we alles toe wat ons bij daglicht bang maakte. Zo was don Achille bijvoorbeeld niet alleen in zijn appartement op de bovenste verdieping maar ook daar beneden, als een spin te midden van de spinnen, een rat te midden van de ratten, hij was een vorm die alle mogelijke gedaanten kon aannemen. Ik stelde me voor dat zijn mond openhing en dat er lange, dierlijke slagtanden uitstaken, dat hij een lichaam had van geglazuurde steen en giftige grassen, en dat hij steeds klaarstond om alles wat wij door de openingen van het gaas lieten vallen in een enorme tas op te vangen. Die tas was een fundamenteel kenmerk van don Achille, hij had hem altijd bij zich, ook in huis, en deed er levende en dode dingen in.