Het onafhankelijkheidssyndroom

Kees-Jan van Klaveren

Het onafhankelijkheidssyndroom

Een cultuurgeschiedenis van het naoorlogse Nederlandse zorgstelsel

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Kees-Jan van Klaveren 2016

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld © iStock

NUR 680

ISBN 978 90 284 4074 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 284 2550 7

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Een cultuurgeschiedenis van de verzorgingsstaat

De analyse van het zorgdebat

Het onafhankelijkheidssyndroom

1  Vechten om een lappendeken

De Nederlandse gezondheidszorg tot 1945

Het Duitse Ziekenfondsenbesluit

Internationale invloeden

Sociale zekerheid in Nederland

Geen recht zonder verantwoordelijkheid

Naar een nieuwe organisatievorm: de Gezondheidswet

Ouderenzorg en de autonomie van bejaarden

Conclusie

2  Vertrouwen in een onzekere toekomst

De grens der menselijke vrijheid

Artsen over medische ethiek

Abortus en de nieuwe medische ethiek

Bespreekbaarheid en ouderenzorg

De vensters open

Politieke besluitvorming

De Volksgezondheidsnota 1966

Het sluitstuk van de verzorgingsstaat

Conclusie

3  Therapieën voor een zieke samenleving

Twee roerige congressen

De zieke samenleving

Arts en samenleving

De Structuurnota en politieke besluitvorming

Tegengeluiden en polarisatie

Van verzorgingsstaat naar zorgende samenleving

Conclusie

4  Wegens verbouwing nog even geopend

Een wegebbende ideologie?

De crisis en de verzorgingsstaat

De patiënt aan het woord

De zorgzame samenleving

De spraakverwarring rond solidariteit

Bereidheid tot verandering na de commissie-Dekker

Conclusie

Slotbeschouwing

Noten

Bronnen

Literatuur

Afkortingen

Register

Voorwoord

In de lange geschiedenis van de mensheid is de verzorgingsstaat een buitengewoon recent en onwaarschijnlijk fenomeen, dat ook geen lange toekomst voor zich lijkt te hebben. Het is een zeer plaatselijk fenomeen bovendien, niet alleen omdat veel landen er nooit een gehad hebben, maar ook omdat geen twee verzorgingsstaten aan elkaar gelijk zijn. In Nederland is hij altijd met de nodige reserves begroet. Grof gezegd laat zijn naoorlogse geschiedenis zich in twee perioden delen: rond 1975 maakte de twijfel of we er wel aan moesten beginnen plaats voor de twijfel of we er wel aan hadden moeten beginnen.

Ondanks alle twijfel is die Nederlandse verzorgingsstaat een hardnekkig fenomeen. Lange tijd genoot hij internationaal de reputatie een van de meest uitgebreide stelsels van sociale zekerheid te zijn. Juist de voortdurende reserves bij door de overheid gegarandeerde sociale zekerheid is er een kernelement van geworden. De terughoudendheid kwam voort uit de angst dat overheidsbemoeienis ten koste zou gaan van ieders eigen verantwoordelijkheid. Die angst ging echter ook vergezeld van de overtuiging dat iedere burger wel degelijk aanspraak kon maken op sociale zekerheid, dat eenieder toegang moest krijgen tot zorg. Beide elementen kwamen voort uit eenzelfde emancipatoire prikkel: de reflex om afhankelijkheid op te vatten als misstand.

Met de titel van dit boek heb ik zeker niet willen betogen dat die reflex ziekelijk is. Het ging mij juist om de uitzonderlijke, vergaande bereidheid een betere sociale werkelijkheid te scheppen. Wel is het streven naar zo groot mogelijke onafhankelijkheid van burgers een ideaal dat zich nooit laat realiseren, omdat het zelf nieuwe vormen van afhankelijkheid creëert. Het is zaak om die blinde vlekken in beeld te krijgen en zo te voorkomen dat het onafhankelijkheidssyndroom werkelijk pathologische trekken krijgt.

Het valt niet uit te sluiten dat ook ik me bij het schrijven van dit boek op sommige momenten onterecht al te onafhankelijk waande. Dat ligt dan in ieder geval niet aan alle mensen die mij de afgelopen jaren geholpen hebben om tot dit eindresultaat te komen. Dat was in de eerste plaats James Kennedy, die mij dit project toevertrouwde en mij als promotor begeleidde. Ik ben je dankbaar voor het feit dat je me de ruimte bood om mijn eigen keuzes te maken, en heb diepe bewondering voor de manier waarop je me in onze vele gesprekken hielp om die keuzes ook zo sterk mogelijk op papier te krijgen.

Binnen het onderzoeksproject ‘Inclusive Thinking’ was vanaf de eerste dag Bram Mellink mijn naaste projectgenoot – en al snel ook een dierbare vriend. We zijn in vier jaar tijd samen opgegroeid in de wetenschap. Ik heb veel geleerd van je creativiteit, je kritische vermogens, je stelligheid. Het meest van alles heb ik van je geleerd hoe waardevol het is om het zakelijke en het persoonlijke waar mogelijk te vermengen. Dit boek draagt in alles, van de centrale these tot de laatste puntkomma, de sporen van jouw betrokkenheid.

Ik deelde kamer 461 van het P.C. Hoofthuis met mijn projectgenoten Guno Jones en Markha Valenta. Ik heb regelmatig een beroep gedaan op jullie ervaring als academici en jullie levenswijsheid. Zelfs op dagen dat jullie er niet waren, wist ik me nog altijd omringd door jullie boeken. Met de andere projectgenoten aan de VU deelden jullie het vermogen om mijn beeld van Nederland en van de wetenschap op losse schroeven te zetten en, belangrijker nog, die schroeven nooit meer helemaal aan te draaien.

Binnen het Huizinga Instituut en wat toen nog het Netwerk Politieke Geschiedenis heette, heb ik mijn onderzoek op uiteenlopende manieren besproken en inspiratie opgedaan uit het onderzoek van anderen. Ik leerde het wetenschappelijk bedrijf op een andere manier kennen in de promovendiraad van het Huizinga Instituut. Het instituut werd toen nog verpersoonlijkt door zijn veel te vroeg overleden coördinator Anne Hilde van Baal, aan wie ik met waardering terugdenk.

Samen met Robert Vonk en Paul van Trigt richtte ik ook een ‘eigen’ netwerk op, waarmee we diverse keren een bont pluimage van medisch historici op de been brachten voor symposia en colloquia. Ik hoop van harte dat ook in de toekomst medici, wetenschapshistorici en cultuurhistorici blijven samenkomen om van elkaars interesse in en onderzoek naar medische geschiedenis te blijven leren. Hoe dan ook kijk ik met veel genoegen terug op de samenwerking met Robert en Paul.

Hoewel de nadere kennismaking met Amsterdam een van de aan genaamste bijkomstigheden van mijn verblijf aan de Universiteit van Amsterdam was, voelde ik me ook in die tijd nog stevig geworteld in Rotterdam. Zonder de aanmoedigingen van Maria Grever en Siep Stuurman had ik wellicht nooit een promovendus in mezelf vermoed. In het bijzonder dank ik Dick van Lente, die mijn teksten van welwillende kritiek voorzag.

Ik dank de leden van de leerstoel Nederlandse geschiedenis, mijn medepromovendi en Linda van der Wende, die ik onrecht zou doen door haar alleen als student-assistent te noemen. Jullie maakten de afgelopen jaren het P.C. Hoofthuis voor mij tot een prettige, stimulerende werkplek. In 2013 werd het evaluatiebureau voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs qanu mijn nieuwe werkgever. Daar kreeg ik de kans om de wetenschap op heel andere manieren te dienen, en de ruimte om mijn proefschrift tot een goed einde te brengen.

Koen van Gulik toonde zich namens Wereldbibliotheek bereid dit boek uit te geven en was vervolgens geduldig genoeg om te wachten tot ik eindelijk kon gaan promoveren. Sjoerd de Jong en Koos Hageraats maakten me al snel duidelijk dat daarmee het boek nog allerminst klaar was, en hebben me voor tal van woordherhalingen, onduidelijkheden en slordigheden behoed.

Jannet en Thomas, jullie herinneren me er elke dag aan dat de liefde alles overwint. Ik zou niet anders willen dan daarin van jullie afhankelijk te zijn.

Inleiding

Tegen een kale achtergrond beweegt een hoogbejaarde vrouw zich moeizaam voort achter een looprek. Een cello laat sombere klanken horen. De vrouw kijkt indringend in de camera, begint zich vervolgens uit te kleden. In een voice-over vertelt ze hoe ze tot voor kort bij het wassen altijd geholpen werd door Connie. Die was echter te duur, en nu kwamen er elke dag andere hulpen. Opnieuw richt de oude vrouw haar blik tot de kijker, inmiddels vrijwel naakt. In voice-over vervolgt ze: ‘Ik kan me net zo goed voor heel Nederland uitkleden.’ Het filmpje sluit af met de slogan ‘Voor een menselijke thuiszorg’.

Met deze schokkende beelden probeerde de Socialistische Partij in februari 2008 aandacht te vragen voor haar campagne ‘De naakte waarheid in de thuiszorg’, waarin de partij protesteerde tegen de kwalijke effecten die marktwerking volgens haar had op de zorg. Het filmpje leidde tot grote ophef. PVdA-Tweede Kamerlid Agnes Wolbert bijvoorbeeld waarschuwde tegen valse sentimentaliteit: zij had er grote moeite mee dat door ouderen voor te stellen als slachtoffer ‘een hele groep als zielig weggezet’ werd.¹ Van marktwerking was volgens haar geen sprake: thuiszorg werd betaald uit publieke middelen, op dat moment nog de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ).

De Haagse docent verpleegkunde Peter Bakens diende Wolbert van repliek in een opiniestuk in de Volkskrant. Marktwerking of niet, op de thuiszorg werd in de afgelopen jaren wel degelijk bezuinigd. Dat kwam volgens hem omdat de thuiszorg en eigenlijk de hele gezondheidszorg vooral als een kostenpost werd gezien, met marktwerking als een manier om die kosten te verlagen: ‘Bij [deze] visie hoort het beeld van de bodemloze put en horen ook de pogingen om de zorg als een koekjesfabriek te runnen.’ Daartegenover plaatste Bakens de visie ‘dat je de beschaving van een land af kunt lezen aan het niveau waarop men voor haar kwetsbaarste leden zorgt’, waarin gezondheidszorg bijdraagt aan het welzijn en geluk van haar burgers.² En terwijl andere critici zich stoorden aan het gebruik van naaktbeelden, wees de blinde cabaretier Vincent Bijlo deze kritiek van de hand: volgens hem was dit ‘bloot met inhoud’. De naakte oude vrouw confronteerde haar publiek met de zorgen van de ouderdom, aldus Bijlo in het Algemeen Dagblad van 9 februari 2008. ‘Wij zien ons bejaarde zelf in de oude vrouw, daar zijn we bang voor.’

De opinies van Wolbert, Bakens en Bijlo vormen slechts een kleine greep uit de vele over elkaar heen buitelende reacties in kranten en op radio, televisie en internet. Hoewel het spotje slechts enkele weken op televisie te zien was, werd het toch door het Nederlandse publiek gekozen tot de beste televisiecommercial van 2008. Deze keuze was des te verrassender omdat sinds 1995 steevast een komische commercial had gewonnen. De gewaagde keuze om een bejaarde vrouw zich uit te laten kleden op televisie bleek goed te hebben uitgepakt. Toch verklaart het ‘naakt met inhoud’ slechts een deel van het succes. Veel kijkers deelden kennelijk de impliciete veronderstelling van het filmpje dat goede zorg, en al helemaal goede ouderenzorg, niet slechts een zaak is van de gebruikers en aanbieders ervan. Met de uitspraak ‘Ik kan me net zo goed voor heel Nederland uitkleden’ maakte de oude vrouw haar situatie tot een publieke zaak en deed ze met succes een appel op de publieke moraal van veel Nederlanders.³

De aanname dat goede thuiszorg voor een individuele bejaarde een zaak is die de hele samenleving aangaat, lijkt vanzelfsprekend, maar is dat niet. Om te beginnen werd en wordt er verschillend gedacht over hoe ‘goede thuiszorg’ er precies uit hoort te zien. Is thuiszorg beter als zorger en verzorgde een persoonlijke band opbouwen? En is dat een minimaal vereiste of een aangename bijkomstigheid? Ook is het maar de vraag of thuiszorg wel het juiste model van zorgverlening is. Horen kinderen niet voor hun ouders te zorgen? Of is het wellicht juist beter dat bejaarden in professionele instellingen worden verzorgd? En ten slotte de meest fundamentele vraag: is ieders individuele zorg wel een zaak van nationaal belang?

Dit boek gaat over de antwoorden die in de afgelopen decennia zijn gegeven op de vraag hoe de gezondheidszorg in Nederland moet worden vormgegeven. De veranderlijkheid in die antwoorden maakt duidelijk dat veel van wat we voor vanzelfsprekend of zelfs noodzakelijk houden, op de lange termijn twijfelachtig en aan verandering onderhevig blijkt. Zo zullen weinig Nederlanders zich vandaag nog iets kunnen voorstellen bij het belang dat in de jaren vijftig werd gehecht aan de confessionele identiteit van ziekenhuizen. Andersom zou men het in de jaren vijftig als een morele ramp hebben gezien dat ziekenhuizen winst kunnen uitkeren of failliet kunnen gaan. Ik wil laten zien hoe die breed gedeelde uitgangspunten in discussies over het zorgstelsel zijn ontstaan en in de loop van de tijd verschoven of plaatsmaakten voor nieuwe vanzelfsprekendheden.

Die veranderingen hebben in de loop van de tijd uiteenlopende invullingen gegeven aan een dieper liggende continuïteit, die bestaat uit een voortdurend streven de onafhankelijkheid, de zelfstandigheid van iedere patiënt zo groot mogelijk te maken. Dit streven werd sinds 1945 gevoed door twee deels overlappende, deels tegengestelde uitgangspunten: de overtuiging dat elke burger recht heeft op zorg, en de notie dat iedereen de ruimte moet worden gelaten voor een eigen verantwoordelijkheid.

Sinds 1945 zocht de overheid, vanuit de overtuiging dat de beschikbaarheid van zorg onderdeel uitmaakte van ieders recht op sociale zekerheid, naar manieren om ieders toegang tot goede zorg te garanderen. Gezondheidszorg ontwikkelde zich tot een van de pijlers van de naoorlogse verzorgingsstaat. Dat ging gepaard met aarzelingen over de rol van de overheid, over de verhouding tot de eigen verantwoordelijkheden van burgers, over betaalbaarheid. Toch bleef gelijke toegang tot zorg een zaak van nationaal belang. Nederland erkent het ‘recht op gezondheidzorg’ formeel sinds 1946, toen zij samen met zestig andere landen de statuten van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) ondertekende.

Waar ‘recht’ een collectieve organisatievorm veronderstelt, is in Nederland altijd gedacht dat een strikt collectieve organisatie van gezondheidszorg de vrijheid van burgers zou aantasten. De zorg moest zo georganiseerd worden dat er ruimte bleef voor ieders eigen verantwoordelijkheid, voor eigen keuzes. Aanvankelijk werd die ruimte gezocht in (levensbeschouwelijke) gemeenschappen, georganiseerd in particuliere organisaties. Vanaf de jaren zestig werd de ‘eigen verantwoordelijkheid’ niet langer een zaak van eigen organisaties, maar van het individu. Nu stonden principes als individuele keuzevrijheid en zelfontplooiing centraal.

Het samengaan van rechten en verantwoordelijkheden leidde tot een sterke emancipatie van de patiënt. Het SP-spotje over de thuiszorg geeft daar een mooie illustratie van. De oude vrouw is, ondanks haar kwetsbaarheid, geen meelijwekkende figuur. Zelf spreekt ze de kijker toe. Ze vraagt geen hulp, maar uit haar ongenoegen over de gevolgen die zij ondervindt van de bezuinigingen in de thuiszorg. Aan het eind van het spotje komt geen gironummer in beeld, maar een oproep om de ‘uitverkoop in de thuiszorg’ te stoppen. De boodschap is helder: dit is geen zielig oud vrouwtje, maar een mondige bejaarde die vindt dat haar geen recht wordt gedaan met de bezuinigingen.

Tegelijk laat het spotje duidelijk de spanning tussen recht en eigen verantwoordelijkheid zien. De marktwerking waartegen de SP ageerde, was onderdeel van het streven om patiënten meer als vrij kiezende consumenten te benaderen. Het spotje riep de vraag op of de bijbehorende terugtrekkende beweging van de overheid wel zo gunstig uitpakt voor alle ‘consumenten’. Meer in het algemeen valt te betwijfelen of patiënten wel zitten te wachten op een vrije zorgmarkt. Andersom zou ook geredeneerd kunnen worden dat juist de neiging van de overheid om de marktwerking beperkt te houden volgens het principe van ‘gecontroleerde marktwerking’, ertoe heeft geleid dat de markt niet biedt wat de consument vraagt.

In het denken over de gezondheidszorg heeft een slingerbeweging plaatsgevonden. Vanaf 1945 won het ideaal van ‘recht op gezondheid’ langzaam maar zeker terrein op de notie van eigen verantwoordelijkheid, totdat in de vroege jaren zeventig zelfs een recht op welzijn niet ver meer leek. Sinds de tweede helft van de jaren zeventig groeide juist het beroep op eigen verantwoordelijkheid en kwam de collectieve organisatie van zorg steeds verder onder druk te staan. In al die beweging bleek het ideaal van de onafhankelijke patiënt de pot goud aan de voet van de regenboog, omdat elk nieuw model weer nieuwe vormen van afhankelijkheid met zich meebracht.

Vaak waren het juist deze uitsluitende effecten die de motor vormden voor verandering. Liberalisering bijvoorbeeld was ooit het antwoord op overmatige overheidsbemoeienis die leidde tot een passieve en afwachtende houding van burgers; en die overheidsbemoeienis was op haar beurt weer een reactie op de grote lokale en regionale verschillen in kwaliteit van zorg die ontstaan waren als gevolg van gebrekkige samenwerking en coördinatie tussen de particuliere, deels verzuilde zorginstellingen. Zo werd de dynamiek van continuïteit én verandering in de gezondheidszorg voortgedreven door het streven naar meer onafhankelijkheid.

Een cultuurgeschiedenis van de verzorgingsstaat

Met de komst van de verzorgingsstaat nam overheidsbemoeienis op het terrein van de gezondheidszorg ongeëvenaarde vormen aan, een proces dat gelijk opging met schaalvergroting, professionalisering en een snelle groei van de kosten. Zo maakte kleinschalige zorg in financieel onafhankelijke particuliere instellingen, veelal gedragen door kerken en levensbeschouwelijke organisaties, steeds meer plaats voor dure, specialistische zorg in ziekenhuizen, gefinancierd uit publieke middelen. Hoewel de verzorgingsstaat een groot stempel heeft gedrukt op de naoorlogse Nederlandse geschiedenis, is zijn verleden verrassend weinig onderzocht.

Als onderzoeksgebied is de verzorgingsstaat al wel geruime tijd voer voor met name sociologen en economen. Ze waren kritisch over de ‘medicalisering’ van de samenleving en vroegen zich af welke effecten het had dat burgers zich van wieg tot graf van goede zorg verzekerd wisten.⁴ Luidde dat het begin in van een nieuwe, collectieve solidariteit, of hadden de collectief gedragen voorzieningen het laatste beetje solidariteit en verantwoordelijkheidsbesef van en tussen burgers weggenomen?

Economen concentreerden zich eveneens op de collectieve voorzieningen. Ze onderscheidden verschillende typen verzorgingsstaten door de omvang en reikwijdte van verzorgingsarrangementen met elkaar te vergelijken. Ook in economisch onderzoek naar gezondheidszorg binnen de verzorgingsstaat speelt het begrip solidariteit een belangrijke rol, teruggebracht tot kwantificeerbare termen als ‘inkomenssolidariteit’, ‘risicosolidariteit’ en ‘intergenerationele solidariteit’.⁵ Terugkerend thema is dat die solidariteit onder druk staat vanwege de snel stijgende kosten van het zorgstelsel. Daarom stellen economen dat er binnen de verzorgingsstaat een uitruil dient plaats te vinden tussen rechtvaardigheid en doelmatigheid; liberalisering van de ‘zorgmarkt’ kan de doelmatigheid en daarmee de houdbaarheid van de verzorgingsstaat vergroten.

De nadruk die sociologen en economen leggen op de collectieve vormgeving van het zorgstelsel gaat inmiddels al ruim vijfendertig jaar samen op met politieke debatten over bezuinigingen en hervormingen. In de sociologie en economie is ‘solidariteit’ ontwikkeld tot een belangrijke waarde om veranderingen in de omvang en reikwijdte van de ver zorgingsstaat te meten. De term suggereert terecht dat de verzorgingsstaat een sterke ideologische lading heeft. Toch heeft de nadruk op solidariteit in het sociologische en economische onderzoek tot een nadelig soort blikvernauwing geleid.

Deels heeft dit te maken met het feit dat het gebruik van de term ‘solidariteit’ in relatie tot de verzorgingsstaat erg abstract is. Volgens het woordenboek draait solidariteit om verbondenheid, saamhorigheid. Weinig burgers zullen echter overspoeld worden door warme gevoelens van lotsverbondenheid als zij van collectieve voorzieningen gebruikmaken of ervoor betalen. Daarom maken sociologen als Paul de Beer ook wel onderscheid tussen de ‘warme’, betrokken solidariteit tussen burgers onderling en de ‘koude’, abstracte solidariteit die de overheid kan bieden.⁶ Die voorstelling van zaken kan ertoe leiden dat de verzorgingsstaat wordt gereduceerd tot een onpersoonlijk substituut bij gebrek aan de steun uit warme, betrokken gemeenschappen van weleer. Zo bezien schiet de verzorgingsstaat per definitie tekort wanneer solidariteit zijn uitgangspunt en toetssteen is.

De verzorgingsstaat is en was echter meer dan een lapmiddel voor gebrekkige onderlinge verbondenheid. Hij biedt geen liefdadigheid van overheidswege, maar geeft burgers recht op zorg, onderwijs en inkomen en creëert daarbinnen keuzevrijheid en eigen verantwoordelijkheid. Een mondige bejaarde die zelfstandig blijft met behulp van thuiszorg en die in actie komt wanneer zij bezuinigingen op haar zorg onrechtvaardig vindt, was ondenkbaar geweest zonder de ideologische verschuiving waarmee de opkomst van de verzorgingsstaat gepaard ging. Daarom staan in dit boek de idealen centraal die de verzorgingsstaat moest verwezenlijken, niet de waarde die als externe meetlat zijn grenzen moet tonen en meten.

Een andere trend in sociologisch en economisch onderzoek naar de verzorgingsstaat werd in 1990 ingezet door de Deense socioloog Gøsta Esping-Andersen: dat van de internationale vergelijking. Hij maakte een typologische indeling waarin hij drie soorten verzorgingsstaten van elkaar onderscheidde, op basis van de effecten die zij hadden op de sociale stratificatie van de samenleving. Anderen namen deze typologie over, vulden haar aan of stelden andere typologieën voor.⁷ Ook hervormingen (‘retrenchments’) werden met elkaar vergeleken in hun effecten op kosten en beschikbare voorzieningen.

Hoewel de opkomst van en hervormingen binnen de Nederlandse verzorgingsstaat niet los te denken zijn van een internationale context, heb ik ervoor gekozen om die context slechts daar te bespreken waar die in Nederlandse debatten zelf expliciet aan de orde wordt gesteld. In hun vorm kunnen verzorgingsstaten onderling te vergelijken zijn en is het nuttig ze te generaliseren tot bepaalde typen. Bij een onderzoek naar hun ideologische lading bestaat echter het risico dat generalisaties leiden tot een beperkt inzicht in de vraag waarom ze een bepaalde vorm hebben aangenomen. Typologieën maken vergelijkingen mogelijk, maar onttrekken eigenheden en veranderingen ook deels aan het zicht.

Dit blijkt wel uit het feit dat Nederland bijzonder moeilijk bleek in te delen in de verschillende typologieën. Esping-Andersen bijvoorbeeld deelde Nederland in bij de sociaaldemocratische verzorgingsstaten, omdat het samen met de Scandinavische landen aan het begin van de jaren negentig over de meest uitgebreide en universele voorzieningen beschikte. Er valt echter ook veel voor te zeggen om Nederland net als Duitsland in te delen bij de corporatistische stelsels – als land met een lange traditie van (gesubsidieerde) particuliere organisaties die de rol van de overheid relatief klein houden. De hervormingen van de verzorgingsstaat ten slotte lijken te wijzen op een verschuiving in de richting van het liberale model, waarin de overheid slechts daar ingrijpt waar markt en samenleving onvoldoende vangnet bieden voor de allerarmsten.

In dit soort generalisaties wordt de culturele context van de Nederlandse debatten genegeerd. Juist daar krijgen internationale ontwikkelingen hun betekenis. Internationale vergelijkingen richten zich veelal op datgene wat het best onderling te vergelijken valt: cijfers, feiten. De inhoud van debatten en de achterliggende culturele waarden die hierin een rol spelen, zijn echter te nauw aan hun context verbonden om ze te kunnen generaliseren tot uitwisselbare eenheden. Er valt bijvoorbeeld best een internationale vergelijking te maken over beschikbare voorzieningen voor ouderenzorg; wellicht is ook te berekenen welk deel van het bruto nationaal inkomen in verschillende landen aan ouderenzorg wordt uitgegeven. Daarmee is echter nog lang niet uitgelegd waarom zo veel Nederlanders het als onrecht beschouwen dat een bejaarde vrouw elke dag door een andere verpleegster gewassen wordt. Om dergelijke maatschappelijke opvattingen te kunnen duiden en ze te betrekken op de ontwikkeling van de Nederlandse verzorgingsstaat, richt dit boek zich op de inhoudelijke analyse van debatten over de vormgeving van het zorgstelsel. Het plaatst en interpreteert die primair binnen de Nederlandse culturele context.

De Nederlandse gezondheidszorg is verrassend weinig door historici bestudeerd. De meest recente historische monografie over gezondheidszorg in bredere zin is het inmiddels ruim dertig jaar oude proefschrift van Paul Juffermans, Staat en gezondheidszorg in Nederland (1984).⁸ Verder is relatief veel gepubliceerd over de financiering van de Nederlandse zorg, waarin het accent vaak lag op de ziekenfondsen.⁹ In dit veld is de aandacht vooralsnog met name uitgegaan naar sociaal-economische ontwikkelingen en de machtsbalans tussen overheid, verzekeraars en zorgverleners. Ook op het terrein van de geschiedenis van de psychiatrie zijn in de afgelopen vijftien jaar diverse studies verschenen. ¹⁰ In 2008 bundelden Marijke Gijswijt-Hofstra en Harry Oosterhuis de meest recente inzichten in het driedelige Verward van geest en ander ongerief. ¹¹

Deze belangstelling voor de psychiatrie valt te verklaren uit de grote veranderingen die in de loop van de twintigste eeuw plaatsvonden in de duiding van psychische aandoeningen en de bijbehorende psychiatrische behandelingen. Met name in de periode 1965-1975 vond een grote omslag plaats, toen een omvangrijke groep psychiaters fundamentele kritiek uitoefende op de normatieve en op aanpassing gerichte omgang met patiënten. Sinds die omslag behoefde het weinig betoog dat psychiatrie en geestelijke gezondheidszorg ingebed zijn in een sociale en culturele context die aan verandering onderhevig is. Een van de vroegste kritieken op de psychiatrie was zelf al een historische studie. De Franse denker Michel Foucault publiceerde in 1961 zijn Folie et déraison. Histoire de la folie, waarin hij de maatschappelijke uitsluiting van tot ‘gek’ verklaarden terugvoerde tot de zeventiende eeuw en vergeleek met de middeleeuwse heksenvervolging.

Hoewel de huidige historici van de psychiatrie de fundamentele kritiek van Foucault en de antipsychiatrie niet delen, wijzen ook zij op de culturele constructie van geestelijke gezondheid en ziekte.¹² Daarmee beperkt de geschiedenis van de psychiatrie zich niet tot de ontwikkeling van een medische subdiscipline, maar werpt zij ook een heel eigen licht op bredere maatschappelijke ontwikkelingen. Zo signaleerde sociologe Evelien Tonkens in haar analyse van de ‘Dennendal-affaire’ uit de vroege jaren zeventig een verschuiving van geleide naar spontane zelfontplooiing. Die verschuiving voltrok zich niet alleen in de manier waarop psychiaters hun cliënten benaderden, maar ook in het belang dat men in de samenleving ging hechten aan zelfverwerkelijking en authenticiteit.¹³

Onlangs heeft de Amsterdamse historica Gemma Blok deze culturele benadering ook toegepast op de verslavingszorg.¹⁴ In de bredere geschiedschrijving over de Nederlandse gezondheidszorg zijn meer culturele benaderingen echter nog nauwelijks doorgedrongen. Omgekeerd heeft dit als effect dat in brede studies over de Nederlandse geschiedenis van de twintigste eeuw nauwelijks verwezen wordt naar ontwikkelingen in en debatten over de gezondheidszorg.¹⁵ Dit gebrek aan belangstelling wordt bepaald niet gespiegeld door maatschappelijke desinteresse voor gezondheidszorg. Alleen al cijfermatig valt het belang van de gezondheidszorg nauwelijks te overschatten. De Rijksoverheid stelde in 2015 zo’n 28 procent van haar budget beschikbaar voor gezondheidszorg. Nederlanders noemen hun gezondheid al jaren als belangrijkste waarde in hun leven. In 2013 waren zo’n 1,35 miljoen Nederlanders werkzaam in de gezondheidszorg, bijna eenvijfde van de hele Nederlandse beroepsbevolking. Dit boek is dan ook bedoeld als een pleidooi voor de brede culturele relevantie van de geschiedenis van het Nederlandse zorgstelsel.

De analyse van het zorgdebat

Hoe zag die geschiedenis van het Nederlandse zorgstelsel er dan uit, en hoe en met welke bronnen laat die geschiedenis zich het best beschrijven? De eerste contouren zijn al getekend: onafhankelijkheid, meer nog dan solidariteit, was een kernwaarde in de vormgeving van het zorgstelsel. Het ideaal van autonomie vormt de sleutel om de dynamiek in dit stelsel te begrijpen. Die dynamiek wil ik laten zien door te kijken naar verschuivingen in maatschappelijke debatten over hoe zorg georganiseerd moet worden.

Om tot een goed beeld te komen van belangrijke debatten die sinds 1945 over het Nederlandse zorgstelsel gevoerd zijn, heb ik een aantal artsenbladen door de tijd heen gevolgd. De belangrijkste daarvan zijn Medisch Contact en het Tijdschrift voor Sociale Geneeskunde (sinds 1983 Tijdschrift voor Sociale Gezondheidszorg, sinds 1997 kortweg TSG). De discussies onder artsen vormden een tussenlaag tussen de politieke debatten in Den Haag en de praktijk in de zorginstellingen, en boden daarom een goede aanzet om te verkennen wat de gemoederen bezighield.

Daar komt bij dat artsen de meest constante factor vormden in de debatten over gezondheidszorg. Verschillende partijen die daar nu een belangrijke stem in hebben, ontbraken lange tijd of zijn onherkenbaar veranderd. Zo waren patiënten tot en met de jaren zeventig geen serieuze gesprekspartner. Zorgverzekeraars ontwikkelden zich van een veelheid aan ziekenfondsen en particuliere maatschappijen tot vier grote bedrijven met een marktaandeel van 90 procent, aangevuld met enkele kleinere verzekeraars. Artsen waren nadrukkelijk aanwezig in debatten en waren ook al die tijd op min of meer dezelfde wijze georganiseerd: zij waren lid van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), die alle artsen en al hun beroepsverenigingen vertegenwoordigt.

De enige andere partij die zich wat continuïteit en invloed betreft met de artsen kon meten, was de overheid. Artsenbladen volgden de politieke ontwikkelingen dan ook nauwgezet. Ze hielden hun lezers op de hoogte van debatten in het parlement, citeerden uit toespraken van ministers en spelden nota’s en wetten op het terrein van gezondheidszorg. Op die manier boden ze tal van aanknopingspunten om ook de politieke dimensie van de verschillende discussies in kaart te brengen. Daarbij waren politieke machtsverhoudingen, belangen en strategieën niet onbelangrijk, maar ging het me primair om de achterliggende denkbeelden en veronderstelde en geëxpliciteerde ideologische opvattingen.

Hoewel ik voor de verschillende perioden ook diverse aanvullende bladen heb bestudeerd, zoals het Tijdschrift voor Protestantse Gezondheidszorg in de jaren vijftig, of het Tijdschrift voor Gezondheidsrecht in de jaren tachtig, kan ik zeker niet claimen álle verzuilde medische bladen of álle tijdschriften die ingaan op patiëntenrecht gelezen te hebben. Een dergelijke breedte zou ook niet aansluiten bij mijn doel om debatten door de tijd heen te zien veranderen. Juist dankzij de continuïteit van de artsenbladen was het mogelijk om binnen hetzelfde medium verschuivingen op te zien treden. Daar komt bij dat Medisch Contact, het contactorgaan van de KNMG en het meest gelezen Nederlandse artsenblad, vaak al een ander perspectief gaf dan het Tijdschrift voor Sociale Geneeskunde – dat vooral gelezen en geschreven werd door sociaal-geneeskundigen, medisch sociologen en gezondheidseconomen.

De gekozen bronnen hebben als onvermijdelijk gevolg dat artsen en politici veel zichtbaarder aanwezig zijn dan bijvoorbeeld zorgverzekeraars of patiënten. Daarmee krijgen degenen die het voor het zeggen hadden, hier de meest dominante stem. Dat is al niet fraai in een vakgebied waarin ‘history from below’ nog altijd geldt als een van de belangrijkste historiografische wapenfeiten¹⁶, maar lijkt op het eerste gezicht ronduit ongemakkelijk voor een boek dat de grenzen verkent van de inclusieve idealen van de verzorgingsstaat. Toch heb ik er bewust voor gekozen juist de dominante stemmen aan het woord te laten. Het opmerkelijke van de verzorgingsstaat, met zijn inzet op sociale zekerheid en gelijke toegang tot zorg, is dat hij in het leven is geroepen door, of althans onmogelijk was geweest zonder politici en artsen. De grenzen van de verzorgingsstaat zijn dus de grenzen die in hun debatten geuit en verondersteld worden.

Nu vormen debatten ingewikkelde onderzoekseenheden. Hun verloop is vaak grillig; ze kunnen soms jaren duren, maar ook ineens stilvallen, of even plotseling weer de kop opsteken. Hoewel de verschillende bijdragen aan het debat voortdurend naar elkaar verwijzen, heeft niemand alles gelezen of gehoord wat in de discussie is ingebracht. Winnaars of verliezers zijn vaak moeilijk aan te wijzen. Politieke besluitvorming lijkt een voor de hand liggend criterium voor de uitslag van een maatschappelijk debat – maar zeker in de gezondheidszorg geldt dat veel invloedrijke maatschappelijke debatten nooit tot besluitvorming leidden, of dat besluitvorming pas tot stand kwam jaren nadat een debat zijn hoogtepunt bereikte. Veelzeggender dan winst of verlies is cultuurhistorisch bezien de vraag wat er op het spel staat: Waarover wordt getwist of onderhandeld, welke posities en partijen ontstaan er? Wat is vanzelfsprekend, wat ‘onbespreekbaar’? Kortom: wat is de bandbreedte van het debat?

Dit boek gaat meer over schommelingen in het maatschappelijke en culturele klimaat waarin deze debatten zich hebben voltrokken dan over wat individuen eraan bijdroegen en wat hun intenties daarbij waren. In een clichématig onderscheid tussen geschiedenis en sociale wetenschappen verklaren historici verandering door te wijzen op gerichte handelingen van individuele actoren, terwijl sociologen de nadruk leggen op sociale processen waar individuen nauwelijks invloed op uit kunnen oefenen. Geschiedtheoreticus Chris Lorenz merkte op dat dit de twee uitersten zijn van het veld waarbinnen de meeste historici en sociale wetenschappers zich bewegen.¹⁷ Inderdaad zouden niet veel historici het voor hun rekening willen nemen om af te zien van elke verklaring die de optelsom van handelende individuen overstijgt. Zij maken inmiddels dankbaar gebruik van concepten en modellen uit ‘hulpwetenschappen’ als sociologie, economie en antropologie. Structurerende concepten als ‘conjunctuur’, ‘natiestaat’ of ‘professionalisering’ verschaffen dan het verband waarbinnen het handelen van historische personen betekenis krijgt.

Mijn positionering is een andere. Het is niet primair mijn bedoeling om handelende individuen te bestuderen en hun handelen vervolgens te voorzien van een verklarende achtergrond, het gaat me om de constructie en voortdurende ontwikkeling van die ‘achtergrond’ zelf. Het is mij te doen om ontwikkelingen in de cultuur van de verzorgingsstaat; niet als context waarbinnen een minister beleid ontwikkelt of artsen hun belangen behartigen, maar als kernpunt van mijn analyse.

Neem de ‘stemmen’ in het debat over het tv-spotje waarmee ik opende. Het spotje zelf was afkomstig van de Socialistische Partij, die zich er graag mee wilde profileren. Een van de reacties die ik besprak was afkomstig van PvdA-Tweede Kamerlid Agnes Wolbert, partijgenote van verantwoordelijk staatssecretaris Jet Bussemaker. Haar kritische reactie berustte wellicht op diepe innerlijke overtuiging, maar sloot ook naadloos aan bij het politieke belang om een bewindspersoon van eigen politieke kleur in bescherming te nemen. Een dergelijke duiding van de stemmen in het debat brengt de onderlinge belangenstrijd in beeld, maar helpt weinig om de vraag te beantwoorden welke opvattingen over het zorgstelsel centraal stonden. Dan valt op dat thuiszorg als model voor ouderenzorg zelf door niemand bekritiseerd wordt, terwijl de heilzame effecten van marktwerking omstreden zijn. Alle betrokkenen stellen ook dat de waardigheid van ouderen op het spel staat, en dat alleen zij voor die waardigheid in de bres springen: de SP vanwege de ‘uitverkoop’ van de thuiszorg, Wolbert uit angst dat het spotje ouderen ‘zielig’ maakt, terwijl Peter Bakens aan de kwaliteit van de ouderenzorg het beschavingsniveau van de samenleving meent af te kunnen lezen. Hoe uiteenlopend ze de waardigheid van ouderen ook inzetten in hun betoog, voor alle partijen draait die eerder om universele, menselijke waardigheid dan om eerbied voor grijze haren.

Nu de contouren van het debat – thuiszorg, marktwerking, waardigheid – zich beginnen af te tekenen, ontstaat een eerste beeld van ge deelde en omstreden waarden rondom de vormgeving van de zorg. Elke tijd kent zijn eigen waardenpatronen: thuiszorg was zeventig jaar geleden bepaald niet zo vanzelfsprekend als nu, terwijl het enthousiasme voor marktwerking de afgelopen tien jaar fors lijkt te zijn afgenomen. In elk debat, in elke individuele bijdrage worden die waardenpatronen opnieuw geconstrueerd, en telkens is er ruimte voor herziening en bijstelling.

Wie die voortdurende reconstructie van waardenpatronen volgt, krijgt zo een beeld van wat de Amerikaanse historicus William H. Sewell Jr. in Logics of History (2005) de sociale dimensie van geschiedenis noemde, die hij definieerde als ‘an articulated, evolving web of semiotic practices that […] builds up and transforms a range of physical frameworks that both provide matrices for these practices and constrain their consequences’.¹⁸ Voor Sewell is het sociale een door mensenhanden gebouwde en voortdurend evoluerende constructie die ons handelen structureert en betekenis geeft, die handelen zowel mogelijk maakt als begrenst. Sewell legt dus een grote nadruk op individu overstijgende structuren, die hier echter geen onpersoonlijke en onbeïnvloedbare sociale processen zijn, maar juist voortdurend door mensenhanden worden vormgegeven.

Het is mijn overtuiging dat op deze wijze bij uitstek verschuivingen in maatschappelijke waardenpatronen zichtbaar worden, en dat door de debatten te volgen ook inzichtelijk wordt waarom deze verschuivingen zich voordeden. Daarbij spelen belangenafwegingen en machtsverhoudingen een belangrijke rol, als factoren in het ontstaan of mislukken van beleid en in de ‘hoorbaarheid’ van bepaalde groepen. In de voortdurende constructie van waardenpatronen zijn ideologische verschuivingen op de lange termijn echter bepalender voor wat als een legitieme vormgeving van het zorgstelsel geldt dan de vraag wie over de beste middelen beschikt om – gegeven de beschikbare opties – zijn gelijk aan anderen op te leggen.

Het onafhankelijkheidssyndroom

Het streven naar een zo groot mogelijke onafhankelijkheid van de patiënt vormt de rode draad in de naoorlogse vormgeving van het Nederlandse zorgstelsel, en wel op twee manieren. Enerzijds vormde de waarde van onafhankelijkheid een constante in de uiteenlopende opvattingen over het zorgstelsel die sinds 1945 de revue passeerden. Dit had alles te maken met de breed gedragen notie dat toegang tot goede zorg onderdeel uitmaakt van de sociale zekerheden die elke burger minimaal zou moeten hebben. Anderzijds gaf het streven naar onafhankelijkheid ook voortdurend weer een prikkel tot verandering, tot hervorming.

Het is deze dubbele dynamiek van autonomie als constante factor en motor van verandering die de leidraad vormt voor deze geschiedenis van de naoorlogse gezondheidszorg. Het stelsel is nooit alleen gebouwd op de notie dat sociale zekerheid een recht zou zijn, maar ging altijd gepaard met een duidelijke nadruk op eigen verantwoordelijkheid. In de periode 1945-1960 gaat de opkomst van het recht op sociale zekerheid gepaard met forse maatschappelijke spanningen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de Nederlandse regering in ballingschap zich laten inspireren door de hervormingen van de sociale zekerheid die de Britse en Amerikaanse overheden hun burgers voorspiegelden. Burgers hadden sociale rechten, onder andere op gezondheidszorg, en het was aan de overheid die rechten te garanderen. Na de oorlog bleek echter al snel dat dergelijk overheidsingrijpen in Nederland zeer omstreden was: niet alleen werd de vrijheid van burgers bedreigd om voor zorg naar eigen levensovertuiging te kiezen, maar ook het voortbestaan van particuliere organisaties van gezondheidszorg en de vergaande autonomie van de artsenstand stonden op het spel.

Na deze inleiding zal ik in vier chronologisch opeenvolgende hoofdstukken uitwerken hoe het zorgstelsel vorm kreeg – vanaf de eerste verhitte discussies over overheidsbemoeienis en ‘Duitse invloeden’ in de jaren direct na de Tweede Wereldoorlog tot aan de receptie van het rapport van de commissie-Dekker aan het einde van de jaren tachtig. In het eerste hoofdstuk laat ik zien hoe de nadruk op eigen verantwoordelijkheid tot een impasse leidde die meer dan tien jaar veranderingen in het stelsel blokkeerde, terwijl de notie van sociale zekerheid aan populariteit won. Ziekenfondspatiënten begonnen zich tegenover hun artsen als betalende klanten op te stellen, terwijl die medici op hun beurt zagen hoe het bestaande zorgstelsel steeds minder goed aansloot op veranderende opvattingen over bijvoorbeeld de ouderenzorg. Was vóór de oorlog ouderenzorg nog een vorm van armenzorg, na 1945 streefden artsen en lokale overheden naar een zorg die gericht was op het behoud van zelfstandigheid.

In het tweede hoofdstuk, dat de periode 1960-1970 beslaat, krijgt de opbouw van de verzorgingsstaat het tij mee. In deze jaren won niet alleen de notie van sociale rechten aan invloed, maar individualiseerde de ‘eigen verantwoordelijkheid’: het plichtsbesef uit de jaren vijftig maakte plaats voor keuzevrijheid en zelfontplooiing. Binnen de gesloten artsenstand ontstond langzamerhand een meer open discussiecultuur die bij deze ontwikkelingen aansloot. Aanvankelijk ging het niet zozeer om het zorgstelsel zelf, maar om onderwerpen als medische ethiek en de ouderenzorg. Door deze breuk met het streven de ‘eenheid van de artsenstand’ te bewaken, ontstond ook meer ruimte onder artsen om met elkaar van mening te verschillen over de vormgeving van het zorgstelsel en de wenselijkheid van overheidsbemoeienis. Levensbeschouwelijke particuliere organisaties begonnen met elkaar samen te werken. Door de nadruk op vernieuwing werden tradities steeds meer ervaren als beklemmende taboes die de vrije zelfontplooiing van het individu blokkeerden. De overheid hield vast aan een ‘neutrale’ houding en beperkte zich tot de financiering van het stelsel.

Die neutrale houding sloeg in de vroege jaren zeventig om in een vastberadenheid tot herstructurering. De uitzonderlijke periode waarin sociale zekerheid tot absoluut beginsel van de verzorgingsstaat leek te worden verheven, vormt het centrale thema van het derde hoofdstuk. Niet alleen de zorg, maar ook het welzijn van iedere burger zou door de overheid gegarandeerd moeten worden. De hele samenleving leek in de ban van radicale maatschappijhervormers, die hun drang tot herstructurering extra gewicht meegaven door te waarschuwen dat de vrije ontplooiing van het individu ernstig werd bedreigd. De hervormers werden nauwelijks tegengewerkt – zelfs statige instituten als de KNMG legden grote maatschappelijke betrokkenheid aan de dag. Het duurde echter niet lang voordat zich grote verschillen van opvatting openbaarden in alle geledingen van de samenleving over het tempo en de omvang van herstructureringen. Vanaf de tweede helft van de jaren zeventig maakte de progressieve ‘eenheid’ plaats voor een gepolariseerde samenleving waarin de conservatieve elementen snel aan invloed wonnen.

In het vierde en laatste hoofdstuk ga ik nader in op de heruitvinding van de eigen verantwoordelijkheid zoals die gestalte kreeg in de crisis van de verzorgingsstaat en zijn alternatieven in de periode 1980-1990. Aan het einde van de jaren zeventig was niet alleen de hervormingsagenda in het slop geraakt. Een grote groep sociologen en politici raakte ervan overtuigd dat de verzorgingsstaat zelf in een crisis verkeerde. Door de beschikbaarheid van een uitgebreid sociaal vangnet werden burgers volgens hen alleen maar veeleisender en passiever; bovendien leidde elke nieuwe voorziening tot nog meer bureaucratie en inefficiëntie. Zo was overheidsbemoeienis van oplossing tot oorzaak van de problemen geworden. Politieke partijen zochten alternatieven die burgers weer meer verantwoordelijkheid moesten geven over hun eigen zorg en die grip moesten geven op de almaar stijgende kosten. Een eerste alternatief was de ‘zorgzame samenleving’, waarin de rol van overheid en professionele zorgverleners verkleind zou worden ten gunste van zelfzorg en mantelzorg. Die zorgzame samenleving veronderstelde echter een maatschappelijke mentaliteitsverandering die niet door de overheid zelf geïnitieerd kon worden. Een ander alternatief was dat de overheid een terugtrekkende beweging zou maken om meer ruimte te geven aan marktwerking en ondernemerschap in de gezondheidszorg.

De periode vanaf 1990 komt in dit boek beperkt aan bod. Niet omdat de jaren negentig en nul zich slechts kenmerkten door zakelijkheid en gebrek aan verandering. Om slechts één voorbeeld te noemen: in deze periode werden de idealen van zorgzaamheid en van de zorg als markt aan elkaar gekoppeld in het persoonsgebonden budget (pgb), dat de gebruiker in staat stelde zelf zorginkopen te doen en ook mantelzorgers te betalen. Maar de consequentie van een onderzoek naar ideologie is dat de eigen opvattingen van de auteur meeresoneren door de tekst en die kleuren, zeker als het verleden nog heel recent is. Dat is op zich geen bezwaar, zolang hij maar niet de pretentie heeft dat zijn gekleurde analyse slechts het resultaat is van systematisch onderzoek. Daarom worden pas in de slotbeschouwing de lijnen naar het heden en de nabije toekomst doorgetrokken.

Goed beschouwd is de geschiedenis van de Nederlandse verzorgingsstaat een geschiedenis waarin vrijwel onafgebroken behoorlijke reserves bestaan tegen de notie van sociale zekerheid. Telkens opnieuw is men bezorgd dat een toename van sociale zekerheid de eigen verantwoordelijkheid van burgers ondermijnt en daarmee het uiteindelijke doel – meer onafhankelijkheid – ondermijnt. Tegelijk was er van een verzorgingsstaat geen sprake geweest als men niet telkens toch bereid was geweest om een balans tussen recht en verantwoordelijkheid te vinden. Die bereidheid om het experiment met sociale zekerheid aan te gaan vanuit de overtuiging daarmee een betere, meer inclusieve samenleving te creëren, was nooit groter dan in de jaren zeventig, een periode die daarmee een uitzonderlijke positie inneemt binnen de geschiedenis van de Nederlandse verzorgingsstaat. Vier decennia later lijkt het andere uiterste bereikt. Daarom staat in de slotbeschouwing de vraag centraal of de verzorgingsstaat geschiedenis is geworden.