ESTHER DE BOER-VAN RIJK

Joosje Lakmaker

Esther de Boer-van Rijk

Hollands populairste actrice

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze publicatie kwam tot stand met steun van

het Fonds voor bijzondere journalistieke projecten

en het SNS Reaalfonds.

© 2014 Joosje Lakmaker

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Illustratie omslag © Erven Coen van Oven

Foto auteur © Bureau de zevenslaper

NUR 670/680

ISBN 978 90 284 4075 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014, met ISBN 978 90 284 2551 4

Inhoud

Inleiding

Hesje uit de Peperstraat

Kermis en theater

Dilettante en debuut

Leerschool aan de Coolsingel

Henri

De Salon des Variétés

De Nederlandsche Tooneelvereeniging

De Hollandsche Schouwburg – Herman Heijermans

De kerstpremières

Op hoop van zegen. Spel van de zee in vier bedrijven

Een ernstig streven, niet morsen met de kunst

Het publiek

De enige die wij het Nederlands tooneel benijden

Op de rand van het faillissement

Directeur Heijermans

De Hoop-ziekte

De bioscoop die alle tooneelkunst doodt

Het talent van mevrouw De B.

De gedwee-lijdende kunstenaar bestaat niet meer

Reizen, spelen, reizen

Een gouden jubileum en een zwemdiploma

Heijermans is niet meer

Amsterdam ’s amuse

De oude garde sterft, maar vraag niet hoe

Hes, je moet ophouden.

Het beloofde land, met eigen ogen

Esthers familie

Ten slotte

Films met Esther de Boer-van Rijk

Dankwoord

Noten

Geraadpleegde bronnen

Index

Inleiding

‘Nederlands populairste actrice is dood,’ schreven de kranten op woensdag 8 september 1937, de dag nadat Esther de Boer-van Rijk overleed. Op 9 september werd ze begraven. Het werd een massaal eerbetoon, duizenden mensen stonden in Amsterdam langs de route van de stoet naar de joodse begraafplaats in Muiderberg.

De Amsterdamse wethouder De Miranda sprak bij de afscheidsplechtigheid in de Stadsschouwburg:

Amsterdam staat rouwend aan de baar eener grote kunstenares en het gemeentebestuur wil uiting geven aan zijn droefenis om het heengaan dezer begaafde actrice en dank brengen voor het vele, dat zij heeft gedaan. […] Mevrouw de Boer genoot een populariteit die alleen kan worden vergeleken met die van de beide Bouwmeesters.1

Esther de Boer-van Rijk was een legende toen ze op vierentachtigjarige leeftijd overleed. In de weken voor haar dood brachten vrijwel alle kranten een dagelijks bericht over haar gezondheidstoestand. Wie haar niet op het toneel had gezien, kende haar van de V.A.R.A.-radio.

Haar naam is onverbrekelijk verbonden met de rol van Kniertje in het toneelstuk Op hoop van zegen van Herman Heijermans, het fameuze stuk dat na meer dan honderd jaar nog altijd wordt opgevoerd. De geschiedenis van de weduwe Kniertje Vermeer die haar man en al haar zonen verliest aan de zee, machteloos in een wereld waarin een goed verzekerd schip meer waard is dan de levens van de vissers, blijft aangrijpend en tijdloos mooi.

Esther heeft Kniertje in Op hoop van zegen tot een icoon gemaakt. Het laatste beeld uit de slotscène is eindeloos vaak vereeuwigd in schilderijen, tekeningen en beelden: als ze weg schuifelt met haar pannetje, gebroken na het bericht dat ook haar laatste twee zonen zijn verdronken. Zo staat ze op het schilderij van Eduard Frankfort dat in de Amsterdamse Stadsschouwburg hangt. Een kleine kopie van het bijna levensgrote portret uit 1912 hing bij veel mensen thuis.

Maar Esther de Boer-van Rijk was veel meer dan Kniertje. In de ruim zestig jaar – van 1874 tot 1937 – dat ze op het toneel stond, speelde ze honderden rollen.

Esther was al een bekende Amsterdamse actrice van rond de vijftig toen ze in het toneel van Herman Heijermans een nationale beroemdheid werd. De roem bleef, ook toen ze zeventig en zelfs tachtig was. Uit deze tijd dateren de meeste foto’s. Een klein, mager vrouwtje met een scherp gezicht en wit pluizig haar dat soms alle kanten op staat. De foto’s doen niet denken aan een beroemde actrice. Geen glamour zoals bij de Franse diva Sarah Bernhardt, de ‘goddelijke’; geen voorname allure zoals bij Esthers tijdgenote, Theo Mann-Bouwmeester, de grande dame van het Leidseplein.

Esther de Boer-van Rijk was vanaf 1900 de steractrice in Heijermans’ toneelstukken waarin voor het eerst de dagelijkse werkelijkheid op het toneel werd gebracht, met de zorgen, de drama’s en de humor uit het leven in de volksbuurten. De stukken waren haar op het lijf geschreven. Ze groeide op in een volksbuurt en kende het gesappel maar al te goed. In de bloeitijd van het realistisch theater werd zij de verpersoonlijking van de ‘gewone’ vrouw. Men vergat dat ze speelde, werd er altijd gezegd.

Ik begon aan deze biografie uit nieuwsgierigheid naar de Amsterdamse theaterwereld van vóór 1940 met haar vele joodse acteurs en het grote joodse publiek.

Esther de Boer-van Rijk bleek de lieveling van dat publiek. De meeste joodse toneelspelers deden weinig of niets aan het geloof, waren geassimileerd. Esther was de uitzondering, ze noemde zich met trots jodin en speelde regelmatig in joodse toneelstukken. En door de stukken van Heijermans hoorde ze bij de sociaal-democratische beweging waar zoveel joodse Amsterdammers zich een deel van voelden. ‘Onze Esther,’ zeiden ze: een klein, joods vrouwtje met zo’n groot talent.

Als Hesje van Rijk groeide ze op in een orthodox gezin in joods Rotterdam. Een meisje met lef en vechtlust. Ze was tien toen ze haar eerste toneelstuk zag en vanaf dat moment raakte ze bezeten van de ambitie om actrice te worden. Een in die tijd door velen verafschuwd beroep, zeker voor een vrouw in orthodox-joodse kringen. Maar Esther zette door en werd ontdekt, na jaren in het amateurtoneel terwijl ze overdag werkte in haar moeders naaiatelier.

Ik raakte onder de indruk van de geweldige kracht waarmee ze de totale overgave aan haar vak wist te combineren met een zwaar privéleven. Eigenzinnig, sterk en tot het laatst met een tomeloze vitaliteit. Ze was een Jiddisje moeder voor haar gezin, maar wantrouwig, soms venijnig tegenover de buitenwereld. ‘Mevrouw De Boer was niet mooi, niet aanminnig, maar ze had talent,’ schreef de regisseur Cor van der Lugt Melsert.

Tot de laatste dag voor de sluiting was ik in het Theaterinstituut in Amsterdam, het unieke toneelarchief dat eind 2012 zo bot werd opgeheven. De theatercollectie is gelukkig gered. Het Theaterinstituut was echter maar een van de kunstinstellingen, gezelschappen en productiehuizen waar drastisch op bezuinigd is. Een duidelijk financieel motief was er niet, het ging om relatief kleine bedragen, maar de tijd leek aangebroken om met het veronderstelde teveel aan ‘elitaire’ kunst af te rekenen.

Dit boek gaat over een tijd zonder enige toneelsubsidie. Gezelschappen gingen keer op keer failliet. Tegenover ieder goed, ‘elitair’ toneelstuk moest een reeks kluchten worden opgenomen ter wille van de kas. Acteurs voerden acties tegen tochtige, koude kleedkamers en voor een pensioen, een strijd die onder andere leidde tot de grote toneelstaking in Nederland in 1920. Esther steunde alle acties volop.

Waar veel biografen kunnen putten uit brieven, dagboeken en verhalen van familieleden en vrienden, is er in het geval van Esther vrijwel niets. Ze was geen vrouw die haar diepere gevoelens op papier zette. Ik heb zoveel mogelijk gebruik gemaakt van haar memoires – Ik kijk terug – uit 1934 die vooral bestaan uit eerder gepubliceerde lange interviews en toneelanekdotes, aan elkaar geschreven door een onbekend gebleven ghostwriter.

Esther overleed in 1937. Haar familie werd door de nazi’s vermoord. En daarmee zijn ook de meest persoonlijke documenten verloren gegaan. Een kleindochter overleefde de vernietiging, in Palestina. Esthers achterkleindochter in Israël heeft alleen een paar voorwerpen van haar overgrootmoeder: haar ‘secretaire’, wijnglazen en een gouden ring met briljantjes; een cadeau bij de vierhonderdste keer dat ze de rol van Kniertje speelde.

Meer dan een klassieke, persoonlijke biografie is dit een geschiedenis van het toneelleven uit haar tijd, met Esther als rode draad. Ik heb geprobeerd zo veel mogelijk van het acteursbestaan te laten zien. Het reizen, het spelen op de kermis en de theaters, met een hoofdrol voor de Amsterdamse Hollandsche Schouwburg waar Esther haar grootste triomfen vierde.

Esther genoot van haar roem, maar verblind door succes raakte ze niet. ‘Ze hebben nu eenmaal de gein op mij gegooid,’ zei ze in een stampvolle Stadsschouwburg bij haar tachtigste verjaardag in het crisisjaar 1933, ‘maar er zijn in ons vaderland zo veel reuze acteurs. Als ik een avondje niet behoef te spelen, denk ik niet: nu blijf ik eens lekker thuiszitten. Dan ga ik naar de schouwburg. Dat moet U ook doen! Komen jullie?!’

Hesje uit de Peperstraat

In de Zandstraat is ’t heerlijk,

Overal muziek en licht.

Voor een glaasje oude klare

Slaan ze daar je oogen dicht;

Met revolvers en met messen,

Maken ze elkaar van kant.

Daarom zeker heet de Zandstraat,

In ’t begin: “’t Roode Zand”.

Uit: Koos Speenhoff, Rotterdamsche Praatjes

Rotterdam 1916

‘Ik ben geboren in de Rue du Poivre. Ik zal de naam in het Frans zeggen. Mijn ouders waren van de smalle gemeente en konden niet anders wonen dan in dat Rotterdamse buurtje dat gelukkig nu niet meer bestaat…’2

Esther (Hesje) van Rijk werd geboren op 29 juli 1853 als jongste van tien kinderen in een orthodox-joods gezin in de Rotterdamse Peperstraat, in het beruchte Zandstraatkwartier, de rosse buurt van de stad.

Rotterdam halverwege de negentiende eeuw was een provinciale stad. Op prenten en tekeningen – en een enkele foto – zijn de mooie plekken te zien. De grote zeilschepen voor de kade van de Boompjes, de boulevard aan de rechteroever van de Maas waar de stad ophield. Fraaie koopmanshuizen en stevige iepen stonden er, chique hotels zoals het Nouvel Hotel des Bains, het Oost-Indisch Huis en een grote synagoge. Hier woonden, met uitzicht over de brede rivier, de belangrijke Rotterdamse families, onder wie de enkele joodse notabelen van de stad.

De binnenstad (de ‘stadsdriehoek’) daarentegen was overvol: tweederde van de Rotterdammers, zo’n 90.000 mensen, woonde er dicht op elkaar in nauwe straatjes en steegjes. Over de grote keien werden ratelende karren geduwd met melk, groente en bier. Venters, meestal vrouwen, schreeuwden om hun waar aan te prijzen: garnalen, mosselen en naar gelang het seizoen radijs of aardbeien, kroten (rode bieten) en hete, zoete appels. Joodse handelaren verkochten citroenen en sinaasappels. En altijd verse vis – arm en rijk at gekookte of gebakken schol – en gedroogde vis op zondag.

Er was altijd lawaai. In de Hoogstraat, de belangrijkste straat in de binnenstad, stonden pensions voor emigranten naar Amerika, en liepen reizigers en aangemonsterde zeelieden die op weg waren naar de rosse buurt. In Physiologie van Rotterdam door twee Rotterdammers staat een beschrijving van de geluiden in de straat. Er wordt veel gezongen, jongens van de armenschool komen op hun klompen voorbij, joelend, zingend en stampend. Af en toe passeert een bruiloftspartij met een orgel of klarinet, voorafgegaan door een als Pierrot verklede man, trommelend op een vuilnisblik.

En, net als in veel andere steden, was er ook in Rotterdam de stank. Een rioolsysteem bestond nog niet, van oudsher gooide iedereen afval uit het huishouden en van bedrijven in de grachtjes, sloten of in open goten langs de huizen. Vooral ’s zomers drongen de vieze geuren door tot in de huizen. Het drinkwater kwam uit dezelfde gracht; waterleiding was er nog niet.

In de mooie buurten aan de Maas, op de Boompjes en aan de Schie, was het een stuk aangenamer. De bewoners ademden frisse lucht en hadden de beschikking over – relatief – schoon, stromend water.

De binnenstad van Rotterdam was berucht om de slechte gezondheidstoestand en de grote kindersterfte. Besmettelijke ziekten hadden vrij spel in de overvolle huizen en straten. Tyfus en pokken – een ziekte waarmee ook Esthers vader besmet was geweest – kwamen met regelmaat terug. Het meest verwoestend waren de cholera-epidemieën. De ergste cholera-uitbraak was in Esthers eerste levensjaar, 1853-1854, en heerste in de hele stad. Duizenden mensen overleden. Het ontstellende aantal slachtoffers werd de eerste aanzet voor de burgerij en de gemeente om zich serieus met het probleem bezig te houden. Maar een epidemie voorkomen lukte nog lang niet. In 1866 heerste de cholera opnieuw, nu in heel Nederland. Alle kermissen werden verboden en alle theatervoorstellingen afgelast.

De Peperstraat lag in de noordelijke ‘punt’ van de stadsdriehoek, tussen de Coolvest en de Zandstraat. Het water van de Coolvest – de Coolsingel – vormde de rand van de stad. Achter de huizen lagen bleekveldjes en moestuinen en iets verderop begon het platteland. Op oude tekeningen en op foto’s van de fotograaf Henri Berssenbrugge staat de korenmolen De Hoop, zoals Esther die zag. Hij stak boven de buurt uit; als het waaide hoorde ze de wieken zoeven om dan telkens met een korte ruk weer verder te gaan. Op de kade leverden boeren ’s morgens heel vroeg hun melkbussen af vanuit lange, platte boten. Op de voorplecht blaften de honden die de melk met karren naar de plek van distributie moesten brengen.

Dit klinkt landelijk, maar voor het Zandstraatkwartier gold dat niet. Daar waren cafés, danstenten, theatertjes, ’tingeltangels’: muziekkroegjes, hoeren en pooiers.

‘Ik ben geboren in de ‘Rue du Poivre’… Het was een geintje, maar niet zonder betekenis. Noch hier noch elders noemt Esther ooit de werkelijke naam van haar straat of erger, van de beruchtste hoerenbuurt van Rotterdam.

In 1912 werd de Zandstraatbuurt gesloopt voor de bouw van een nieuw stadhuis, een beurs en een postkantoor, maar de naam bleef nog lang een begrip. De zanger en cabaretier, Louis Davids, groeide er ook op, dertig jaar later. Zijn zuster Heintje, de variétéartieste, beschrijft de wijk in haar herinneringen:

Ja, die Rotterdamse Zandstraat… De politiemannen en paedagogen uit die dagen waren niet blijmoedig gestemd over de kinderen die daar groot werden. […] Onophoudelijk brak de ruzie los. De meiden gilden, de mannen vloekten en gingen elkander te lijf. Een kroegruit knalde aan scherven. Vuisten beukten op de koppen en messen werden getrokken.3

Zo’n vijftien procent van de buurtbewoners was joods. Een aparte jodenbuurt zoals in Amsterdam bestond in Rotterdam niet. De joden – drie procent van de Rotterdammers – woonden verspreid over een aantal buurten bij elkaar.

De meeste joodse Zandstraatbewoners hadden weinig te maken met het prostitutiebedrijf, al zaten er altijd wel een paar Jiddisje meisjes ‘in het leven’. In Rotterdammers over Rotterdam staat een anekdote over de joodse acteur Louis de Vries, een naaste collega van Esther (het verhaal speelt rond 1900 maar het zou net zo goed 1860 hebben kunnen zijn). In een café in de Zandstraat vroeg De Vries aan Saartje Okkernoot, een prostituee, of zij nog aan Seideravond deed. Seideravond, het begin van Pesach, is een belangrijke religieuze familieavond vol rituelen. ‘Er plofte een ontstelde stilte neer; memmele (tante) Roosje zei nog verzoenend dat je ’n meissie niet aan zulke dierbaarheden uit ’r kindsheid moest herinneren, maar dat meneer zelf Jehoede was en het dus vast niet kwaad bedoeld had, maar reeds was Saartje zelf in een heftige huilbui gevallen en in een felle stroom van verwenschingen.’4

De meeste joden in de buurt hadden hun eigen nering, handel of koopwaar. Er waren verschillende bakkers, met ‘een puike kwaliteit paaschbrood’ [matzes]. De naaste buren van het gezin Van Rijk waren een brillenverkoper, een zuurkraamster, een ‘koopman in koekjes’, een weduwe in de groentenering en een ‘muzijkant’. Vlak naast hen was een hoeden– en pettenfabriek; op nummer 34 waren nieuwe, gedroogde kastanjes te koop, ‘direct aangevoerd uit Lissabon’.5

Moses van Rijk en Jentje (Adrienne) Wolfhart waren allebei kinderen van een lompenhandelaar, maar hadden de pauperwijken waarin ze opgroeiden achter zich kunnen laten. Moses werd in 1810 geboren in de zogeheten Stinksloot of Stinksteeg. Eigenlijk heette het straatje Nieuw Vogelenzang, maar de stank van de vlakbij gelegen sloot of het straatje zelf, verdrong kennelijk elke andere gedachte. Jentje, geboren in 1811, kwam uit de Ketelaarsgang in de Schiedamschedijk. Een ‘gang’ was een nauw steegje zonder daglicht. De vele joden in deze buurt worden in Physiologie van Rotterdam op een niet mis te verstane manier getypeerd door de anonieme auteurs: ‘Op de Schotse Dijk ‘[bij de Schiedamschedijk stond de Schotse kerk] ‘verspreidt het uitschot der twaalf stammen Israëls de lieflijkste geuren en schagchert en krioelt in holen en gaten, die u op het bloote gezicht een rilling op het lijf jagen.’6

Sinds de cholera-epidemie in 1853 kregen de allerarmste joden van januari tot maart drie keer per week wat eten uitgereikt in het gebouw van de synagoge in de Botersloot. Het werd verzorgd door de ‘Commissie tot spijsverzorging van onvermogende Israëlieten’, in de volksmond de Soepcommissie genoemd.

De familie Van Rijk hoefde niet naar de soepuitdeling in de synagoge; Moses kon zijn gezin net onderhouden. ‘We waren wat je noemt fatsoenlijk-arm,’ aldus Esther.7

Moses en Jentje van Rijk konden lezen en schrijven en daarin verschilden ze van veel andere joodse Rotterdammers. Ze hadden elkaar in Brussel ontmoet, waar Jentje als naaister bij een familie in betrekking was; wat Moses hier deed vertelt Esther niet. Ze noemt haar vader ‘requestschrijver’: schrijver van verzoekschriften voor mensen die dat zelf niet konden. Maar van het schrijven van verzoekschriften kon Van Rijk geen gezin onderhouden; hij deed veel meer. Bij de geboorteaangiften van zijn kinderen noemde hij zich beurtelings ‘koopman’, ‘commissionair’, ‘particulier’ of ‘zaakwaarnemer’. Jentje van Rijk vulde het gezinsinkomen aan met naaiwerk.

In het leven van Esthers ouders speelde de Belgische Opstand in 1830 een grote rol. Toen in augustus 1830 het verzet tegen het Hollandse gezag losbarstte en de situatie chaotisch werd, vluchtte Jentje verkleed als jongen in een postkoets het land uit. Moses moest niet lang daarna in Nederlandse dienst. Hij werd flankeur bij de Tweede Afdeeling Mobiele Schutterij Zuid-Holland. Drie jaar later, in 1833 – de soldaten lagen zich te vervelen aan het front waar niets gebeurde –, vroeg Moses toestemming voor zijn huwelijk aan de kolonel van zijn kantonnement in het Brabantse Waspik. Onder de huwelijkse bijlagen is een ‘Verklaring van Armoede’. De getuigen verklaren daarin dat Moses en Jentje in behoeftige omstandigheden verkeren en niet in staat zijn de administratieve kosten van een huwelijk te betalen. Als pasgetrouwd man kreeg Moses een jaar verlof uit dienst; Jentje en hij trokken in bij haar ouders op de Schiedamschedijk. Zijn deelname aan de Tiendaagse Veldtocht werd Moses’ grootste trots, ondanks de afloop van de strijd: België werd onafhankelijk. Het metalen erekruis gemaakt van Belgisch geschut ter herinnering aan de veldtocht hing thuis in de Peperstraat aan de muur.8

Jentje en Moses waren orthodox gelovig en Esthers moeder droeg een bandeau: een pruik op een linnen doek die strak over het eigen haar zat. Binnens- en buitenshuis hield Jentje haar bandeau op, de krulletjes die Esther zo leuk vond, bleven bedekt. Een bandeau hoorde bij een net orthodox meisje. ‘Draagt ze een bandeau?’ was een vaste vraag van een moeder aan haar zoon wanneer die zijn verloofde wilde voorstellen.

Hoeveel kinderen in het gezin Van Rijk geboren zijn, is merkwaardig genoeg niet duidelijk. Esther zelf vertelde altijd dat zij het veertiende kind was uit een gezin van wie er zeven waren overleden. Maar in de archieven is er ‘maar’ sprake van tien kinderen Van Rijk. Van vier van hen is aangifte gedaan van overlijden.

Toen eind 1834 hun eerste kind werd geboren, noemden Jentje en Moses haar Ester (zonder h), naar Moses’ grootmoeder van moederskant. Het meisje werd niet ouder dan drie. Daarna kwamen nog negen kinderen. Twee jongetjes en nog een meisje stierven jong.

Op 29 juli 1853 was Moses voor zaken buiten de stad en de vroedvrouw deed aangifte van de geboorte van een nieuw meisje Van Rijk. Ze gaf de naam Ester op, naar het jong gestorven eerste kindje dat negentien jaar eerder was geboren.

Aan het begin van haar toneelcarrière, toen ze een beetje gedistingeerde toneelnaam wel kon gebruiken, werd het Esther, met een h. Voor iedereen in haar omgeving, – familie, collega’s – bleef ze Hesje of Hes.

Als blond nakomertje kreeg ze alle aandacht. Ze was een klein wonder; de andere kinderen in het gezin waren donker. Voor Jentje, die leefde met de tragedie van vier gestorven kinderen, moet de komst van de sterke, energieke Hesje een cadeautje zijn geweest, een kleine troost. De verbondenheid tussen Esther en Jentje werd nog sterker toen Moses in 1862 overleed. Hij was eenenvijftig, en Esther acht. ‘Mijn vader kwam doodziek thuis van een bootreis, heeft drie maanden gesukkeld, toen gingen de gordijnen in ons huisje neer.’ Moses’ dood betekende een financiële slag. Er waren nog vier thuiswonende kinderen. Esther en haar schoolgaande broer en zusje moesten naar de armenschool.

Uit niets blijkt dat haar vaders vroege dood voor Esther een groot verdriet en gemis betekend heeft. Het leven ging al snel weer opgewekt verder, al voelde ze zich soms schuldig als ze haar trieste moeder zag.

Ze had vooral één belangrijke herinnering aan haar vader Moses. Die herinnering speelt zich af bij tante Saar, een jongere zuster van Moses. Saar was geen braaf joods meisje, Ongehuwd kreeg ze haar eerste kind en ze had een ‘Jiddisj logement’, een café.9

Als streng gelovig man moet Moses het allemaal met lede ogen hebben aangezien. Maar nu ging het om zijn dochter. Saar nodigde Esther vaak uit om de gasten te amuseren. Ze kende alle versjes en liedjes die haar broers en zusjes op school leerden en kon expressief voordragen. Boven op de tafel, anders was het kleine, broodmagere meisje niet te zien.

Tante Saar en haar ‘clientèle’ vonden dat prachtig. Vader niet.Eens, toen hij me kwam halen, was ik weer het middelpunt van de belangstelling. Boven op tafel staande, zong ik mijn hoogste lied.‘Meneer Van Rijk,’ riep een der toehoorders, ‘u moet die kleine later naar de opera of naar het tooneel sturen.’ Vader moet woedend zijn geweest. Met een ruk stond ik op den grond. Zonder een woord te zeggen werd ik meegenomen. Toen wij op den drempel stonden, keerde hij zich om en snauwde: ‘Als ik nog ooit zooiets hoor, mag Hesje hier niet meer komen.’ Hij smeet de voordeur dicht.

Tante Saar trok zich er niet veel van aan en Esther evenmin. Ze bleef liedjes zingen en versjes opzeggen terwijl een neefje op de uitkijk stond.

Natuurlijk bleef dit voor Esther een van de belangrijkste herinneringen aan haar vader. Zijn aversie bij het zien van het kokette kleine meisje op de toog van een café, omringd door rokende en drinkende mannen, slaat om in echte woede als iemand suggereert dat ze haar beroep zou vinden in de verderfelijke wereld van toneel of opera. Moses zag in de Zandstraatbuurt genoeg jonge meisjes de verkeerde kant opgaan. Zijn Hesje zou daar niet bij zijn, zo lang hij het voor het zeggen had.

Lang niet alle joodse Rotterdammers waren orthodox gelovig. Uit het Rotterdamse Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen, opgericht in 1870, blijkt dat de strenggelovige joden zich ernstig zorgen maakten over de toenemende onverschilligheid tegenover de geboden en tradities en over de hang naar amusement en cafés. ‘De Jood begon uithuizig te worden, hij vond vermaak en verloor liefde, namelijk zijn familie,’ aldus de hoofdredacteur.10 Hij fulmineert tegen ontwikkelingen tijdens Esthers jeugd. De verheffing of de val van het zedelijk en godsdienstig leven, zo werd de lezers week in week uit voorgehouden, hing uitsluitend af van de joodse vrouw, de hoeksteen van het familieleven.‘Het is vooral de arme Joodsche moeder die ons dat op schitterende wijze toont. Zij kan geen enkele taak uitbesteden. Zij is een heldin die met armoede kampt, geduldig ontbeert wanneer zij haar kroost slechts droog brood kan geven. […] Ja! Die zelfs dan de strijd durft te aanvaarden tegen de engel des doods, wanneer hij haar woning binnentreedt om haar haar lieveling te ontroven.’

Hoewel Jentje van Rijk in deze geest was opgevoed, zag ze het door de orthodoxen verheerlijkte bestaan van de arme joodse moeder als een nachtmerrie die ze koste wat kost wilde voorkomen. Ze nam haar beroep als kostuumnaaister weer op en na verloop van tijd werd haar naaiatelier een goed lopend bedrijfje. Ze maakte jurken van satijn en zijde met veel banen, korsetwelvingen en slepen van soms meters lang. Jongedames uit de betere Rotterdamse buurten bestelden hun japonnen bij juffrouw Van Rijk; Esthers oudere zussen, Elisabeth en Helena, hielpen met de bezorging. De werkende zonen droegen een deel van hun verdiensten af.

Esthers lagere school stond in de Tweede Lombardstraat, dicht bij de Peperstraat, een openbare armenschool met vier leraren voor tweehonderdtwintig leerlingen. Onderwijzers en kinderen probeerden de dag zo goed mogelijk door te komen.

Esther was intelligent en snel. Na een paar jaar mocht ze naar een betere school in de Tuinderslaan, bij de Kruiskade, Een onderscheiding, al was ze liever bij haar weinig eisende onderwijzer gebleven die haar liet slapen als ze haar versje had opgezegd.

In een interview zegt ze uitdagend: ‘Ik zat op de armenschool. Daar geneer ik me niet voor. Integendeel!’ Vervolgens constateert ze bitter dat ze wel heel weinig heeft geleerd; het moet een bron van schaamte zijn geweest. Ze kon slecht spellen. Later liet ze haar zakelijke brieven zoveel mogelijk door haar schoonzoon schrijven.11

Veel ouders die langzamerhand losraakten van de orthodoxie stuurden hun kinderen niet meer naar de aparte school voor joods godsdienstonderwijs. Esther moest er wel heen, maar deed dat met forse tegenzin. Het schooltje – niet meer dan een lokaal – stond net als haar eerste lagere school in de Tweede Lombardstraat. De kinderen moesten alleen uit het hoofd leren: het Hebreeuws, gebeden en geboden. Als haar niet-joodse vriendjes en vriendinnetjes buiten speelden, zat Esther ’s zondags urenlang in een donker klasje, ‘waar het ’s zomers om te braden was’. Ze vond het er verschrikkelijk. Toen haar vriendjes een keer besloten om op een zondag naar het Park te gaan – ten zuiden van de Westzeedijk, een eind lopen – bedacht ze een kleine sabotageactie. ’s Morgens heel vroeg stopte ze wat grind in het sleutelgat. Meester Präger kreeg de deur niet open en een smid was op zondag niet beschikbaar; de kinderen werden naar huis gestuurd. De andere leerlingen juichten en Esther had graag willen vertellen dat dit aan haar te danken was. ‘Het is een van mijn prettigste zondagen geweest.’12

Jentje en Moses van Rijk hebben hun kinderen ongetwijfeld bezworen om zich verre te houden van het rosse wereldje in hun buurt. De toneelspeelster Esther de Boer-van Rijk wenste later op geen enkele manier te worden geassocieerd met de artiesten uit de zaaltjes en lokalen in de Zandstraat en de Peperstraat. In dat opzicht was haar vaders nachtmerrie ook de hare, want de grens tussen actrice en prostitutie was dun – in de publieke opinie. Zwaarder woog de erfenis van een jeugd op de rand van de armoede. Fatsoenlijk arm. Het balanceren tussen dat fatsoen en beschamende, echte armoede zou haar leven tekenen. Hoeveel ze ook verdiende, de angst voor een pauperbestaan raakte ze nooit meer kwijt.

Kermis en theater

Schuin tegenover de Peperstraat, op de Coolsingel aan de overkant van het water, stond de Groote Schouwburg, ook wel de Groote Komedie genoemd. Om bij het theater te komen hoefde Esther alleen het ‘Komediebruggetje’ over te steken, een kleine draaibrug die voor passerende boten werd opengedraaid door een brugwachter.

Voor het begin en na afloop van een voorstelling reden koetsen en gesloten huurrijtuigen af en aan. Een enkele keer vertrok er vanuit de schouwburg een stoet zwarte rijtuigen met neergelaten gordijntjes, stapvoets. Dan was een belangrijk acteur of actrice gestorven die vanuit het theater werd begraven.

De Groote Komedie, het oudste theater van de stad, bestond sinds 1774. Het was een initiatief van de voornaamste Rotterdamse families die de stad bestuurden. Rotterdam moest meer allure krijgen en niet meer provinciaals afsteken tegen de ‘cultuurstad’ Amsterdam, waar ze al sinds 1638 een theater hadden. Aandeelhouders – zakenmannen en notabelen – hadden het beheer van de schouwburg, ze voelden het als een burgerplicht voor de eer van de stad. Om dezelfde reden subsidieerden andere rijke Rotterdammers toneel, opera en concerten. Voorstellen om overheidsgeld te besteden aan het belangrijkste theater van de stad werden door het stadsbestuur keer op keer verworpen. Cultuurbeleid was en bleef particulier initiatief en niet alleen in zakenstad Rotterdam.

Het theaterseizoen duurde van september tot juni. In de Groote Schouwburg kwamen de welgestelde Rotterdammers die ’s zomers vakantie hielden in hun buitenhuizen, de meeste bezoekers hadden een abonnement. Toegangskaartjes waren duur, duurder dan in Amsterdam. Loge en parquet kostten twee gulden, parterre een gulden vijftig en de goedkoopste rang – een plaats in de galerij – zestig cent. De meeste Rotterdammers konden zich alleen af en toe een plaats op de galerij of het schellinkje permitteren.

Toen Esther werd geboren was Louis Rosenveldt, de vader van Louis, Frits en Theo Bouwmeester, directeur van de Groote Schouwburg. Zijn dochter Theo(dora) werd later een even gevierd actrice als Esther, maar in een heel ander genre: Theo (later, na haar derde huwelijk: Mann-Bouwmeester) werd Nederlands beroemdste tragédienne. De meisjes waren vrijwel even oud, maar in Rotterdam hebben ze elkaar nooit ontmoet. Esther ging naar een armenschool in de Lombardstraat, Theo’s school stond niet ver daarvandaan maar in een iets deftiger straat, de Oppert bij de Laurenskerk. Toen Esther van Rijk in de schouwburg haar eerste toneelstuk zag, had Theo Bouwmeester daar al als zevenjarige haar debuut gemaakt.

Het gezin Van Rijk was allesbehalve bemiddeld, maar zoals veel joodse families waren ze dol op komedie en opera. Moses’ lage dunk van vrouwen aan het toneel deed daar niets aan af. Als klein meisje hoorde Esther thuis praten over operasterren en beroemde acteurs. Waarschijnlijk gingen ze vooral naar kleine, goedkopere theaters in de buurt, bijvoorbeeld de Salon des Variétés in de Lombardstraat, waar komedies werden gespeeld en liedjes gezongen.

En er was de jaarlijkse kermis. Twee weken lang in augustus, het hoogtepunt van het jaar. Er heerste een soort carnavalsstemming in de stad en het feest was voor iedereen. Tenten en kramen stonden in een groot deel van de binnenstad, op de Grote markt, Nieuwe Markt en Vlasmarkt. Alle kleine en grote theaters en alle amusementslokalen waren opengesteld. Voor de meeste Rotterdammers bestond het dagelijks leven uit sappelen, zes werkdagen van dertien uur. Vakantie was iets voor een kleine groep welgestelden en deze weken betekenden een festijn zonder weerga, vooral op de zaterdagavond en –nacht. Werknemers wensten hun bazen een plezierige kermis en kregen een kermisfooi. Kermis was voor iedereen, maar niet iedereen beleefde hetzelfde vertier. In Esthers buurt werd gezongen en gedanst in de cafés en andere lokalen. De Rotterdamse kermisdrank was aalbessenjenever, en gedronken werd er. Massa’s mensen dansten de ‘alebessenhos’, sprongen, schreeuwden en zongen ‘onzedelijke’ kermisliederen begeleid door orgels, ratels en fluiten.

Esther ging met een broertje of zusje naar de draaimolen, at wafels of poffertjes. Ze zag het apenspel en Norma en Lelie, twee honden tegen wie je domino of whist kon spelen. Voor een kwartje mocht ze naar de Diergaarde bij de Kruiskade. Haar hele jeugd woonde ze vlakbij de dierentuin maar gewone kinderen mochten daar niet in. De Diergaarde was een besloten sociëteit voor vooraanstaande burgers. Alleen op een paar dagen tijdens de kermisweken mochten alle Rotterdammers naar binnen, voor een klein bedrag, via een aparte ingang.

Er waren spectaculaire kijkspelen, op zeer grote doeken geschilderde landschappen die door stoom of warmte leken te bewegen. Het publiek zag hoe de Mississippi stroomde van zijn oorsprong tot in de Golf van Mexico. De kermis was bovendien de gelegenheid bij uitstek om nieuwe uitvindingen te bekijken, zoals de microscoop. De toeschouwers werd een genoeglijke avond beloofd bij het bekijken van ‘kleine levende diertjes’ in water en in schimmel op de kaas en in fruit.

Tussen alle amusement liepen er bedelende kinderen, kinderen met marmotjes om een centje te verdienen en tot diep in de nacht zongen zes-, zevenjarigen liedjes voor de kermisgangers.13

Bij kermis hoorde toneel. Luchtige stukken tegen lagere toegangsprijzen, komedies, sprookjes, gespeeld in tenten, lokalen en theaters.

Esther speelde haar hele carrière in de zomermaanden op de kermis. Alle toneelgezelschappen trokken ’s  zomers door het land – vaak met een eigen tent – van kermis naar kermis. Het was een manier om de onbetaalde zomermaanden door te komen. Contracten golden maar van september tot juni, een systeem dat pas in 1941 onder de Duitse bezetting werd afgeschaft.

Hét Rotterdamse kermisstuk in 1853, Esthers geboortejaar, was een Franse toneelbewerking van Uncle Tom’s Cabin van Harriët Beecher Stowe dat net een jaar eerder was verschenen. Verschillende gezelschappen brachten het als De negerhut in de Groote Comedie. Niet iedereen vond het geschikt amusement, maar toneelrecensent en ‘kermiswandelaar’ Herman Heijermans Sr. (de vader van de toneelschrijver) prees de ‘hoog zedelijke strekking’ en de treffende beschrijvingen van het milieu.14

Kermisstukken trokken een breder publiek dan in het theaterseizoen. Maar de toegangsprijzen waren voor de meerderheid van de Rotterdammers nog te hoog. Net als in de rest van het jaar bleef ook op de kermis toneel vooral iets voor welgestelde Rotterdammers met hun gezinnen die zo de kans kregen om bekende acteurs uit een andere stad te zien.

Heel populair maar prijzig, waren de voorstellingen van de landelijk beroemde Amsterdamse komiek Nathan Judels met zijn Salon des Variétés waaraan later ook Louis Bouwmeester als directeur verbonden was. De Salon des Variétés bracht die zomer in 1853 ‘Wat is het lastig als men geen geld heeft, een nieuwe vrolijke vaudeville naar het Hoogduitsch’, en daarna de komedie Een knecht van twee meesters van Carlo Goldoni.

In 1854 werd er vanwege een cholera-epidemie in Rotterdam geen kermis gevierd. Toen de ziekte in 1866 overal heerste, gold er een kermisverbod voor het hele land, een klap voor de amusementswereld en de theatergezelschappen. Een jaar later besloot het stadsbestuur om de kermis uit de stadsdriehoek te verplaatsen naar het veemarktterrein aan de Jonker Fransstraat. Daarmee kwam het tegemoet aan de al langer bestaande anti-kermisbeweging en aan de protesten tegen het lawaai, de openbare dronkenschap en de bedelaars in de stadsdriehoek. De boosheid onder de middenstand in de binnenstad was groot, de verplaatsing ging door, maar het feest bleef bestaan.

Esther vertelt in haar memoires niets over het toneel dat ze als kind op de kermis zag. Haar eerste overweldigende toneelervaring beleefde ze in de Groote Schouwburg. Ze was tien en haar broer Jaap nam haar mee. Jentje vond het best, ‘als jij het betaalt, jongen.’

Ze zagen die avond Marie-Jeanne of de vrouw uit de volksklasse van de Franse toneelschrijvers Adolphe d’Ennery en J. de Mallian. Een volksvrouw moet haar kinderen afstaan, gedwongen door een slechte, adellijke heer. Op en top melodrama met een goede afloop.

‘Geen stuk voor een tienjarige,’ aldus Esther. ‘Het mag een draak zijn geweest, naar onze opvattingen van nu, goed gespeeld werd er zeker.’ Ze kreeg die eerste keer al acteurs van naam te zien. Sophie de Vries, Louis Moor en Jaap Haspels, later een van de directeuren van Esthers eerste toneelgezelschap. Er is een affiche bewaard gebleven van een andere voorstelling van Marie Jeanne op 20 maart in hetzelfde jaar, 1863. Na het drama volgde een luchtig tweede stuk, deze avond was dat Geen Liefde zonder Jalouzij, een blijspel van Alexander Elz. Elke theateravond eindigde met komedie of ballet, zodat de toeschouwers in een prettige stemming naar huis gingen.

Voor Esther betekende de voorstelling een totale omslag in haar leven. Het was afgelopen met op straat spelen. Op zolder doorleefde ze de volgende dag opnieuw het verdriet van de ongelukkige moeder uit het stuk. Ze jammerde zo hard dat de buren kwamen aangehold.

Voorlopig bleef het echter bij die ene voorstelling; de familie vond haar nog te jong om regelmatig naar het theater te gaan. Stiekem kocht Esther af en toe met de fooitjes voor het rondbrengen van haar moeders naaiwerk een half ‘gaanderijtje’ (galerijtje). Het allergoedkoopste kaartje, dat na het begin van de voorstelling werd verkocht. De man achter de kassa moest uit zijn hokje hangen om het kleine meisje te zien, maar Esther kon naar het blijspel.

Haar eerste toneelkans kwam bij een ‘dilettanten’-toneelvereniging waar ze om haar mooie zangstem werd gevraagd door de broer van een vriendin.

Ze was dertien en werkte al een jaar als naaister in het atelier van haar moeder. Jentje vond het goed. Dat wil zeggen, door de week kon ze Esther niet missen, maar op zaterdag mocht ze bij de amateurtoneelclub zo veel repeteren als ze wilde. ‘Maar denk er om, niet alleen met een heer in een kamer, daar houd ik niet van.’

Vanaf dat moment voelde Hesje van Rijk zich actrice. De hele week leefde ze toe naar de zaterdagse repetities en voorstellingen. Terwijl ze zat te naaien leerde ze haar rollen, met de tekst op schoot. Zo zou ze het altijd blijven doen.

Dilettante en debuut

Het ‘dilettantentooneel’ waar Esther zich vol overgave bij aansloot, bloeide. In Rotterdam bestonden zo’n vijfenveertig amateurtoneelverenigingen, meer dan duizend in heel Nederland, ook op het platteland, verenigingen met namen als Kunst na den Arbeid, Apollo en Oefening Kweekt Kennis. Het enthousiasme voor toneelspelen was enorm en dat bleef heel lang zo. Ze speelden voor familie, kennissen, buurtbewoners. In 1938 deden nog zeker dertigduizend Nederlanders aan amateurtoneel.15

Dilettantentoneelverenigingen waren een herleving van de vroegere rederijkerskamers. Heren van goeden huize met liefde voor de vaderlandse letterkunde oefenden welsprekendheid, droegen gedichten voor en speelden toneel. Ze voelden zich ver verheven boven de professionele toneelwereld. Om zich van de gewone ‘komediant’ te onderscheiden droegen ze avondkleding en geen toneelkostuums.

Na 1860 werd er vooral toneel gespeeld en kwamen de leden uit allerlei milieus, van deftig tot onderwijzers en kantoorpersoneel. De strenge scheiding met de professionele acteurswereld verdween. Af en toe huurde een vereniging een acteur van naam voor de regie of voor de hoofdrol. Het repertoire bestond uit ‘ernstig’ werk van populaire Nederlandse schrijvers als Bilderdijk en Van Lennep, en veel blijspelen.

In het amateurtoneel viel Esthers talent al snel op. Bij haar eerste optreden in 1867 – bij een niet nader genoemde vereniging – had ze de hoofdrol in twee van de drie eenakters: De jager, de huzaar en het oestermeisje en Margot, de voordeelen eener goede opvoeding, twee blijspelen.16 Kort voor de uitvoering werd de mannelijke hoofdrolspeler van het derde stuk ziek. Zijn rol werd overgenomen door een professioneel acteur, Jacques de Boer van het gezelschap van de Rotterdamsche Schouwburg. Na de repetities verklaarde De Boer de rol alleen te willen spelen op voorwaarde dat ‘die kleine blonde dame [Esther] Margot speelt’.

‘Op mijn veertiende speelde ik met een beroepsacteur!’

Haar optreden met Jacques de Boer raakte bekend bij het Rotterdamse dilettantentoneel. Het gezelschap deed het goed en kreeg de ene uitnodiging na de andere, zelfs van buiten de stad. Voor het eerst van haar leven kwam ze verder dan Delfshaven, waar ze ’s zaterdags als gezinsuitje wel eens naar toe wandelden. ‘Zoover hadden de meeste van de familie en kennissen het nooit gebracht.’ Verwonderd vertelde ze haar moeder dat de mensen er in Gouda net zo uitzagen als in Rotterdam.

Ze leefde steeds meer in twee werelden. Overdag werkte ze in haar moeders atelier, maar ze droomde van het theater en haar ambitie groeide.

Op haar achttiende werd Esther gevraagd door de Rotterdamse joodse Tooneelliefhebbersvereeniging Olympia. Olympia bestond net een jaar, maar de vereniging had al een goede naam en kreeg niet alleen recensies in de joodse pers maar ook in de algemene Rotterdamse kranten. Op 23 november 1871 vierde Olympia haar eerste jaarfeest in de Nieuwe Schouwburg aan de Coolsingel. Op het programma stonden twee blijspelen, muziek – een potpourri van Verdi’s La Traviata – en de onthulling van de nieuwe vlag van de vereniging. ‘De stukken werden met veel talent uitgevoerd, en brachten de lachspieren in beweging,’ aldus het Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen. En zoals altijd was er een bal na. De toegang voor een heer met een of twee dames kostte 99 cent, bij meerdere dames werd het 50 cent. Dilettantenverenigingen gaven regelmatig optredens voor goede doelen; bij Olympia speelde Esther voor de Vereeniging tot het verpleegen van minvermoogende Israëlietische kraamvrouwen.

Na de voorstelling ter gelegenheid van het zilveren regeringsjubileum van Koning Willem III kregen de spelers een groots applaus. ‘En in het bijzonder’, aldus de verslaggever van het Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen, ‘mejuffrouw Van Rijk, die uitmuntte door haar voordracht en geestig spel. Zij kreeg een geschenk.’

Het was 13 mei 1874 en mejuffrouw Van Rijk had intussen naam gemaakt in kringen van het dilettantentoneel. Sterker nog, ze stond op de drempel van haar professionele toneeldebuut.

De Gorkumse rederijkerskamer Nut en Genoegen organiseerde in april 1874 voor de tweede keer een ‘Groote Internationale Tooneelwedstrijd’. Internationaal, want er deden ook Vlaamse verenigingen mee. Een jury van professionele acteurs beoordeelde het optreden van het gezelschap en van de individuele speler of speelster.

Er werden verzen voorgedragen van Hendrik Tollens en Hendrik Jan Schimmel, dichter en de bekendste Nederlandse toneelschrijver van het moment. Olympia bracht het drama Mathilda of Een vrouwenhart van de Duitse auteur Roderich Benedix. Esther had de hoofdrol.

De jonge Mathilda weigert een huwelijk met een rijke koopman zoals haar vader wil. Ze kiest voor haar minnaar, een arme tekenleraar, en wordt door de familie verstoten door toedoen van haar broer, de schurk van het verhaal. Dankzij Mathilda’s onwankelbare liefde voor haar man en haar vader eindigt het drama in een gelukkige hereniging. ‘Gij hebt de schoone roeping vervuld van een vrouwenhart op aarde!,’ zegt haar echtgenoot, inmiddels een succesvol schilder.

Olympia kreeg de minste punten van de jury. ‘Het drama Mathilda,’ aldus Het Rederijkers Weekblad, ‘werd slecht opgevoerd, daar al de mannenrollen blijkbaar werden vervuld door jeugdige, onbedreven personen, terwijl de kleeding ver beneden het middelmatige was. Echter, in al dat donker flonkerde één ster, die niet verduisterd is. Het was zij die de hoofdrol Mathilda vervulde. Een zeer jeugdig meisje, mejuffrouw E. van Rijk, heeft die rol waardig, natuurlijk en gevoelvol gespeeld, en daarom is haar de prijs als beste dilettante voor het drama toegekend.’

De prijsuitreiking werd een feest en de leden van de verschillende dilettantenverenigingen trokken verkleed door de straten van Gorkum.17

De dilettantentoneelverenigingen dankten hun grote populariteit aan de weerzin tegen het professionele toneel en tegen de acteurswereld. Want het echte toneel verkeerde in een diepe crisis, althans volgens de intellectuele elite, toneelcritici en schrijvers. Ze spraken met afgrijzen over het verval in het theateraanbod sinds de jaren dertig. Het welgestelde uitgaanspubliek ging het liefst naar de Franse of Duitse opera en kwam alleen nog naar toneel om buitenlandse beroemdheden te zien, zoals de Franse actrice Mademoiselle Rachel.

Schouwburgdirecteuren deden alles om zo veel mogelijk andere toeschouwers te krijgen. Het repertoire bestond uit komedies, melodrama en historisch drama. Simpele verhalen met een held en een schurk. De meeste stukken waren oorspronkelijk Frans of Duits. Shakespeare, flink gekuist en krom vertaald, trok aanzienlijk minder toeschouwers dan Menschenhaat en berouw of De onechte zoon van de Duitse August von Kotzebue, dé populaire toneelschrijver. Als een van de weinige Nederlandstalige stukken stond op Nieuwjaarsdag in Amsterdam en Rotterdam al eeuwenlang Vondels Gijsbrecht van Aemstel op het repertoire, met als naspel De bruiloft van Kloris en Roosje.18

Overheidssteun voor theaters of gezelschappen bestond niet en alles draaide om de kas. Huzaren te paard denderden over de planken en af en toe verscheen er een levende olifant. De heftige hartstochten en gruwelijke daden werden vertolkt in bombastisch spel. De acteurs rolden met hun ogen en liepen met een dreunende toneelstap. Tot in hun sterfscène bulderden ze op een galmende ‘tooneeltoon’.

Maar het publiek genoot. Toneelschrijver Justus van Maurik beschreef de toeschouwers in de Amsterdamse Stadsschouwburg aan het Leidseplein waar hij in 1861 als jongen voor het eerst een toneelvoorstelling zag.19 Van Maurik ging met een vriend naar De Schipbreuk der Medusa, over de teloorgang van een Frans fregat voor de westkust van Afrika.20 Na de pauze kwam De Schapenpoot, een toverballet vol theatrale effecten.21 Er werd zelfs elektrisch licht gebruikt. Spectaculair, want pas rond 1900 werd de gasverlichting van het toneel vervangen door elektriciteit.

De twee jongens zullen niet meer dan een glimp opvangen van de gebeurtenissen op de planken. Als zestienjarigen hebben ze de allergoedkoopste plaatsen, voor de engelenbak: ‘dicht bij de hemel’, in de nok van het gebouw. Voor de ingang van de schouwburg staan ze al opeengeperst in een mensenmassa, omringd door ‘jenever-, uien-, zoutevisch-, bier– en bokkinggeuren.’ Het dringen wordt vechten als de deuren opengaan en alleen met de betaalde hulp van een ‘dringer’, een sterke man die ze aan zijn jasje vasthouden, bereiken ze het schellinkje. Stevige buurtbewoners rondom het Leidseplein verdienden op deze manier wat bij.

In de engelenbak is het heet. De jongens worden vreemd bekeken en iemand snauwt ze toe dat ze niet hier, maar in het amfitheater moeten wezen bij hun eigen, deftiger slag mensen. Terwijl het orkest speelt worden er nootjes gepeld, wordt er bier gedronken, een scharretje gegeten en ruzie gemaakt. Totdat de voorstelling begint. Dan staat iedereen op, verdringt elkaar om niets te missen; de jongens moeten zich vastklemmen om niet over de rand van de engelenbak te worden geduwd. Het publiek komt vooral voor één man: de steracteur van dat moment, Louis Veltman. Veltman speelde altijd de rol van de schurk of verrader en was beroemd in Amsterdam en ver daarbuiten.

Ook Van Maurik bewonderde hem zeer. Hij zag de joodse Louis Veltman later één keer buiten het theater, op de Amsterdamse Nieuwmarkt. Vanachter hun kraam hoorde hij een paar handelaren zeggen: ‘Daar komt-ie an, de gezegende Veltman, God laat ‘m gezond; je zou niet zeggen als je ’m zoo in z’n natuurstaat ziet, dat ie zoo’n smuigert kan wezen.’

Het publiek beleefde de stukken intens en vereenzelvigde de acteurs volledig met hun rol. Veltman moest de schouwburg via een achteringang verlaten om niet op zijn gezicht geslagen te worden. Tijdens Esthers eerste jaren als actrice bestond die vereenzelviging nog altijd. Over Catharina Beersmans, de actrice die haar het vak leerde: ‘Als mevrouw Beersmans De twee weezen had gespeeld – je stond te rillen op het tooneel van de macht van haar spel – en ze kwam buiten, ’n dichte voile voor, dan stond daar ’n troepje publiek: “Waar is dat slechte wijf? Die komt door de andere deur,” zeiden wij. Ze zouden haar misschien te lijf zijn gegaan. Vond je toch lief.’22

Een aantal populaire acteurs werd mateloos vereerd, maar het ‘toneelvolk’ had een slechte naam. ‘Wie zich blanket, heeft iets te verbergen,’ werd er gezegd. ‘Moeder haal je wasje binnen, de komedianten komen er aan!’ De actrice Betty Holtrop-van Gelder beschrijft hoe iemand van haar gezelschap op zoek gaat naar kamers bij particulieren, omdat vanwege de kermis in het Noord-Brabantse stadje alle goedkope hotels bezet zijn. Hij vindt een geschikte plek en belooft de gastvrouw bij het weggaan een vrijkaartje voor de toneelvoorstelling.

’t Goeie vrouwtje schrikt zich half dood! ‘Wat?! Tooneelvolk?! Zijn ’t menschen die op de komedie spelen? Heer in den Hemel!’ roept ze – en slaat een kruis – ‘Dat kan niet! m’n beste man, dat gaat niet! Ik dacht dat het menschen waren van ’t paardenspel!’

En flap… daar vloog de deur dicht. Later bleek, dat de pastoor een paar dagen te voren zijn banvloek over ons had uitgesproken.23

Het rondtrekkende en armoedige bestaan was reden tot groot wantrouwen. De meeste acteurs werden geboren in een toneelfamilie en leerden het vak van kleins af aan. Een opleiding bestond niet en de meeste toneelspelers hadden nauwelijks algemene ontwikkeling. Jacques Veltman raakte zijn Amsterdamse accent nooit kwijt en dat gold niet alleen voor hem; de meest verheven of dramatische teksten werden uitgesproken in plat Amsterdams, plat Rotterdams of Leids. Het effect was onbedoeld komisch.

Maar de weerstand tegen toneelspelers zat dieper en de Kerk speelde daarbij van oudsher een flinke rol. Toneelspelen werd in protestants-christelijke kringen gezien als een vorm van bedrog, een openbare leugen. ‘Zich voor te doen voor een ander, rollen te vervullen, welke men als een kleed aandoet en weer aflegt, aandoeningen en hartstochten te veinzen, welke men niet voelt […] is dat niet de weg om zelf onwaar te worden en zijn eigen karakter en zedelijke persoonlijkheid eindelijk geheel te verliezen?’24

De afkeer van ’onwaarheid’, doen alsof, was diep verankerd in de Nederlandse publieke opinie. Lange tijd was het zelfs verboden om acteurs in gewijde grond, op een kerkhof te begraven.

Het vaste schouwburgpubliek keek niet minder neer op ‘plankenlanders’ zoals acteurs zichzelf noemden. De Deense schrijver Hans Christiaan Andersen verbleef een paar keer in Amsterdam, in 1866 en 1868. Hij logeerde bij een deftige familie aan de Herengracht. Andersen zag veel toneelvoorstellingen; hij werd een bewonderaar van de acteur Anton Peters en wilde hem graag uitnodigen voor een gesprek.

Een acteur thuis ontvangen?! Dat kon écht niet, werd Andersen voorzichtig uitgelegd.25 De gevierde toneelspeelster Marie Kleine-Gartman was rond 1875 de eerste actrice die bij voorname Amsterdamse families werd uitgenodigd.

Het grote aantal joodse toeschouwers en spelers betekende niet dat er in orthodox-joodse kring milder over toneel werd gedacht. De joodse wetten en voorschriften verbieden toneelvoorstellingen en het is orthodox-gelovige joden verboden daaraan deel te nemen. De Bijbel waarschuwt tegen het maken van afbeeldingen van hemelse en aardse zaken.

En dan de joodse actrice. ‘Schaamte is het grootste sieraad van vrouwen, in het bijzonder van de Israëlietische vrouw,’ leert de bijlage ‘Zedenkundige plichten’ bij het Dagboek voor alle Huisgezinnen. ‘[Zij is] de moeder der deugd, de dochter der vroomheid. Zij die zich dagelijks schaamt, zal niet zondigen.’26

Esther werd opgevoed met liefde voor opera en toneel, maar hun zedelijke plichten wogen voor de kinderen Van Rijk het zwaarst. Ook als actrice bleef ze doordrongen van het besef dat ze als joods meisje, als joodse vrouw, haar kuisheid en eerbaarheid in acht moest houden.

Actrices waren in elke religie en in de algemene opinie bijna per definitie dames van lichte zeden. Een fatsoenlijke vrouw, laat staan een fatsoenlijk meisje, hoorde niet dag en nacht te verkeren in een wereld van kostuums en schmink en in vrije omgang met mannen. Voor de meeste mensen was het acteursleven een bestaan van ongekend losse omgangsvormen. Vrouwen en mannen verkeerden dag in dag uit samen, soms in intieme scènes op het toneel, en op reis. Dan sliepen ze onder hetzelfde dak, waar zich ook nog wel eens echte liefdesscènes afspeelden.

Het zedeloze imago van de toneelwereld veranderde uitermate langzaam. Bespottelijk, schandalig! was de reactie van de vader van Mary Dresselhuys in 1926 – ze was zeventien – toen ze haar ouders vertelde dat ze naar de toneelschool wilde. Mary zou nooit trouwen, net zo min als haar zuster. En haar broers konden een studie in Leiden wel vergeten.

Kort voordat Esther bij het amateurtoneel kwam, mochten vrouwen nog geen lid worden. De verenigingen kozen stukken zonder vrouwenrollen en zo nodig speelde een man in travestie, zoals dat in het vroege theater gebeurde. Alleen als introducé waren meisjes welkom – meer dan welkom, vooral bij het bal na. Tegen deze achtergrond begon Esther aan haar professionele toneelcarrière.

Wie actrice wilde worden en niet in een toneelfamilie was geboren, moest stevig in haar schoenen staan. Vechtlust en doorzettingsvermogen had ze, én een opvallend talent.

Noten

1 Het Volk, 9 september 1937

2Interview Algemeen Handelsblad, 26 juni 1933

3Een kleine man die je nooit vergeet. Het leven van Louis Davids. Verteld door Heintje en naverteld door Johan Luger en H.P. van den Aardweg. Amsterdam 1949

4Ch. A. Cocheret, Rotterdammers over Rotterdam. Herinneringen aan een verdwenen stad. Rotterdam 1947

5Coll. Stadsarchief Rotterdam

6Physiologie van Rotterdam door twee Rotterdammers. Den Haag 1844

7Libelle, weekblad voor de vrouw, 14 september 1937

8Esther de Boer-van Rijk, Ik kijk terug. Episodes uit mijn leven. Amsterdam 1934

9Interview Algemeen Handelsblad, 1 juli 1933

10Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen, 1 april 1970, 1e jaargang, nr. 1, uitgegeven door de Vereeniging tot beoefening van Joodsche Wetenschappen, Rotterdam

11Libelle, weekblad voor de vrouw, 14 september 1937

12Ik kijk terug

13NRC, 16 augustus 1853

14Idem

15Rapport inzake het dilettantentoneel. Onderzoek door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Amsterdam 1938

16De jager van Alex van Ray. De schrijver van Margot is onbekend

17Rederijkers Weekblad, 5 juni 1873, 10e jaargang

18De Bruiloft van Kloris en Roosje, auteur(s) onbekend, 17e eeuw

19Toen ik nog jong was. Amsterdam, 1901. Justus van Maurik (1846-1904), was auteur en sigarenfabrikant

20Jean-Baptiste Savigny en Alexandre Corréard

21Alphonse Martainville en Louis-François Ribié

22Esther de Boer Van Rijk. 50 jaar tooneelspeelster. Haar herinneringen naverteld door M.J. Brusse. Rotterdam 1923

23Betty Holtrop- van Gelder, De Vrouw aan het Tooneel. Amsterdam, 1899

24De Vereeniging Christelijke Stemmen. Amsterdam, 1866

25Hans Reeser, Andersen op reis door Nederland. Zutphen, 1976

26Dagboek voor alle Huisgezinnen, door M. van Veen. ’s Hertogenbosch, 1854

Geraadpleegde bronnen

Hesje uit de Peperstraat

Physiologie van Rotterdam door twee Rotterdammers. Den Haag 1844

Ch.A. Cocheret, J.Prins, Rotterdammers over Rotterdam. Herinneringen aan een verdwenen stad. Rotterdam 1947

J.A.A. Aarse, Mr. H.C. Hazewinkel, Alfred Kossmann, Prentenboek van Rotterdam. Amsterdam 1954

E. Italie, ‘De Israëlietische Gemeente’. In: Rotterdam in Den Loop Der Eeuwen, deel 2, Kerkelijk Leven. Rotterdam 1907

Paul van de Laar, Stad van formaat. Geschiedenis van Rotterdam in de negentiende en twintigste eeuw. Zwolle 2000

P.Th. van de Laar en M. van Jaarsveld, Historische atlas van Rotterdam. De groei van de stad in beeld. Amsterdam 2004

H. Heijermans Sr., Uit de herinneringen van een oude journalist. Rotterdam 1949

Dr. L.J. Rogier, Rotterdam tegen het midden van de negentiende eeuw. Rotterdam 1948

A. van der Woud, Koninkrijk vol sloppen. Achterbuurten en vuil in de negentiende eeuw. Amsterdam 2010

Kermis en theater

Benien van Berkel, Tobie Goedewaagen (1895-1980). Een leven lang nationaal-socialist. Amsterdam 2012

Coby Bordewijk, Wat geeft die Comedie toch een bemoeijing! De Leidse Schouwburg, 1705-2005. Amsterdam 2005

E. Italie, ‘De Israëlietische Gemeente’. In: Rotterdam in Den Loop Der Eeuwen, deel 2, Kerkelijk Leven. Rotterdam 1907

Marja Keyser, Komt dat Zien! De Amsterdamse kermis in de negentiende eeuw. Amsterdam 1976

Paul van de Laar, Stad van formaat. Geschiedenis van Rotterdam in de negentiende en twintigste eeuw. Zwolle 2000

Henk Gras, Rotterdamse Kermis & Kermiskwestie (2de voorlopige versie, ongepubl.) nwo Postdoc. project (1994-’97)

Joost Groeneboer, Hetty Berg (red.) … Dat is de kleine man… 100 jaar joden in het Amsterdamse amusement, 1840-1940. Amsterdam 1995

Herman Heijermans, ‘Kermis’. In: Falklandjes. Abcoude 1989

Jos Jacobson, ‘Voorheen en thans’. In: Rotterdamsch Jaarboekje 1921. Collectie Stadsarchief Rotterdam

Josien Reimering, Ambtenaren en aristocraten, kooplui en arbeiders in de schouwburg. Een vergelijking tussen het Haagse en Rotterdamse toneelleven van 1813-1870. Scriptie Erasmus Universiteit, Rotterdam 1988

Dilettante en debuut

Esther de Boer-van Rijk, Ik kijk terug

Paul Post, ‘19 december 1870. Oprichtingsvergadering van het “Nederlandsch Tooneelverbond. Een keerpunt in het negentiende-eeuwse toneel’. In: R.L. Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden: tien eeuwen drama in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Dr. J. Walch, Aan weerskanten van het voetlicht. Amsterdam 1927

Oscar Westers, Welsprekende burgers. Rederijkers in de negentiende eeuw. Nijmegen 2003

J. te Winkel, Ontwikkelingsgang der Nederlandsche letterkunde. Deel VII, Haarlem 1922

J.A. Worp, Geschiedenis van het drama en van het tooneel in Nederland. Deel 2. Groningen 1907

Leerschool aan de Coolsingel

Wim Achten, ‘4 oktober 1890. Opening van de Tivoli-Schouwburg in Rotterdam. Toneel en realisme in Rotterdam’. In: R.L. Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden: tien eeuwen drama in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Archief Verenigde Rotterdamsche Toneelisten, Coll. Stadsarchief Rotterdam

Coby Bordewijk, Wat geeft die Comedie toch een bemoeijing! De Leidse Schouwburg, 1705-2005. Leiden 2005

M.J. Brusse, Achter de coulissen. Rotterdam 1909

Marie van Eijsden-Vink, Mijn Tooneelleven. Utrecht 1934

Rosier Faassen, Mijn Leven. Auto-biographie. Rotterdam 1897

Dr. B. Hunningher, Een eeuw Nederlands Toneel. Amsterdam 1949

M.G. Kemperink, Nederlands Toneel in het fin de siècle, 1890-1900. Amsterdam 1995

Prof. dr. H.H. de Leeuwe, Antoine Jean Le Gras. Een Nederlands regisseur der negentiende eeuw in Rotterdam. Overdruk uit Rotterdams Jaarboekje, 1978

Prof. dr. H.H. de Leeuwe, Multatuli Vorstenschool. Culemborg 1975

Nop Maas, ‘1 Maart 1875. Première van Multatuli’s Vorstenschool. Een ongekend succes voor een Nederlands stuk.’ In: R.L. Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden: tien eeuwen drama in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Justus van Maurik, Toen ik nog jong was. Amsterdam 1901

Dik van der Meulen, Multatuli - Leven en werk van Eduard Douwes Dekker. Amsterdam 2002

Henri

J.C.H. Blom, R.G.Fuks-Mansfeld, I.Schöffer (red.), Geschiedenis van de Joden in Nederland. Amsterdam 1995

Marie van Eijsden-Vink, Mijn Tooneelleven. Utrecht 1934

Joost Groeneboer, Hetty Berg (red.)... Dat is de kleine man… 100 jaar joden in het Amsterdamse amusement, 1840-1940. Amsterdam 1995

Simon Koster, De Bouwmeesters. Kroniek van een theaterfamilie. Assen 1973

P.Th. van de Laar, ‘Pincoffs. Van succesvol koopman tot fraudeur’. In: De Negentiende Eeuw, 28e jrg. 1, Hilversum 2004

Theo Mann-Bouwmeester, Mijn jeugd– en tooneelherinneringen. Amsterdam 1916

Theo Mann-Bouwmeester, Mijn Leven. 1850-1930. Met medewerking van A.M. de Jong. Amsterdam 1930

Dr. M.B. Mendes da Costa, Tooneelherinneringen. Leiden 1900 (deel 1) en Amsterdam 1927 (deel 2), 1929 (deel 3)

Paul Post, ‘Het toneel op de kermis, het theater van later’. In: Johanna Jacobs (red.), Kennis, kunstjes en kunnen. Kermis: de wondere wereld van glans en glitter., Amsterdam 2002

Pieter Stokvis, Het intieme burgerleven. Huishouden, huwelijk en gezin in de lange 19e eeuw. Amsterdam 2005

De Salon des Variétés

Remieg Aerts, Piet de Rooy (red.), Geschiedenis van Amsterdam. Hoofdstad in aanbouw. 1813-1900. Amsterdam 2006

Florian Diepenbrock, Eensgezinde tweedracht. Organisatievorming van Nederlandse musici in de tweede Gouden Eeuw, 1890-1920. Amsterdam 2007

Rob van der Zalm, ‘Bij de Tooneelvereeniging gaat Nora in première. Ibsen en het realisme in Nederland’. In: Rob Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden. Tien eeuwen drama in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Joost Groeneboer en Hetty Berg (red.), … Dat is de kleine man… 100 jaar joden in het Amsterdamse amusement, 1840-1940. Amsterdam 1995

De Nederlandsche Tooneelvereeniging

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam, 1996

Dr. B. Hunningher, Toneel en werkelijkheid. Rotterdam 1947

Henrik Ibsen, Kleine Eyolf: toneelspel in drie bedrijven. Amsterdam 1928

Piet de Rooy (red.), Geschiedenis van Amsterdam. Tweestrijd om de hoofdstad. 1900-2000. Amsterdam 2007

Roland van Tulder (red.), Het XYZ van Amsterdam. Amsterdam 2008

Eva Westenberg, De kunst van het lezen en spreken en iets over het toneel in Nederland. Kampen 1902

De Hollandsche Schouwburg – Herman Heijermans

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Joost Groeneboer, ‘Onbezorgde Jaren’. In: Frank van Vree, Hetty Berg, David Duindam [red.], De Hollandsche Schouwburg. Theater Deportatieplaats Plek van herinnering. Amsterdam 2013

De kerstpremières

Salvador Bloemgarten en Jaap van Velzen, Joods Amsterdam in een bewogen tijd. 1890-1894. Zwolle 1997

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Herman Heijermans, Toneelwerken, deel I. Amsterdam 1965

Hermine Heijermans, Mijn vader Herman Heijermans. Amsterdam 1973

Marie Heijermans-Peers, Met Herman Heijermans in hemel en put. Amsterdam 1927

Adriaan van der Horst, ‘De kerstpremières van Herman Heijermans’. In: Algemeen Handelsblad, 11 december 1935

Frans Hulleman, Heyermans-herinneringen. Laren 1924.

Dr. B. Hunningher, Toneel en werkelijkheid. Rotterdam 1947

Het Tooneel, 19e jaargang 1899/1900

Op hoop van zegen. Spel van de zee in vier bedrijven

Hans van den Bergh, ‘24 december 1900. Op hoop van zegen gaat in première. De triomf van het naturalistisch drama in Nederland.’ In: Maria A. Schenkeveld-van der Dussen, Nederlandse literatuur, een geschiedenis. Groningen 1993

Het Tooneel, 28e, 29e, 30e jrg. 1898-1901

Seymour Flaxman, Herman Heijermans and his dramas. Den Haag 1954

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Frans Hulleman, Heyermans-herinneringen. Laren 1925

Dr. B. Hunningher, Toneel en Werkelijkheid. Rotterdam 1947

Dr. B. Hunningher, Een eeuw Nederlands toneel. Groningen 1949

Dr. E. De Jong, Met waarachtige zorg. De toneelschrijver Herman Heijermans. Leiden 1971

Lisette Lewin, ‘Kniertje zonder kôuwe koteletten. Op hoop van zegen in Palestina’. In: De Parelduiker nr. 6, 2006

Frans Mijnssen, ‘25 jaar Op hoop van zegen’, Algemeen Handelsblad, 24 december 1925

Een ernstig streven, niet morsen met de kunst

Seymour Flaxman, Herman Heijermans and his Dramas. Den Haag 1954

Dr. B. Hunningher Toneel en Werkelijkheid. Rotterdam 1947

Maaike Polman, De professionele acteur. De professionalisering van het beroep ‘acteur’ in Nederland in relatie tot de stichting van de Toneelschool en in vergelijking met Engeland en Frankrijk. Scriptie Universiteit van Amsterdam 2006

Stabielen & Passanten. 125 Amsterdamse toneelschool. A. Veltkamp (red.), Amsterdam 2000

Auke van der Woud, Koninkrijk vol sloppen, achterbuurten en vuil in de negentiende eeuw. Amsterdam 2010

Het publiek

Archief Nederlandsche Tooneelvereeniging. Theater Instituut Nederland/Bijzondere Collecties UvA, Amsterdam

Marc Adang, Voor Sociaal-democratie, smaakopvoeding en verheffend genot. De Amsterdamse vereniging Kunst Aan Het Volk (1903-1928). Amsterdam 2007

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

P. van Horssen en D. Rietveld, ‘Socialisten in Amsterdam 1887-1898. Een sociaal profiel van de SDB- en SDAP-aanhang’. In: Tijdschrift voor sociale geschiedenis, jrg.16, nr. 4. Amsterdam 1996

Dr. B.Hunningher, Tooneel en werkelijkheid. Rotterdam 1947

Henny Ruitenbeek, Kijkcijfers. De Amsterdamse Schouwburg 1814-1841. Hilversum 2002

Henk Suèr, Goden in de Engelenbak. Theatergeschiedenis van Gijsbrecht tot Ko van Dijk. Bussum 1980

De enige die wij het Nederlands tooneel benijden

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Stadsarchief Amsterdam

Op de rand van het faillissement

Archief Nederlandsche Tooneelvereeniging. Theater Instituut Nederland/Bijzondere Collecties UvA, Amsterdam

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Dr.B. Hunningher, Toneel en werkelijkheid. Rotterdam 1947

Directeur Heijermans

Archief Rijksmuseum: brieven van Marie Heijermans aan hoofddirecteur Rijksmuseum Jhr. Van Riemsdyck van 7 en 27 juni 1913, van Ed. Frankfort van 18 juni, en van Esther de Boer-van Rijk van 9 december 1913

De Hoop-ziekte

Archief Rijksmuseum

Hans Goedkoop. Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Henk Gras. ‘Per duikboot door een boerensloot. Aspecten van de theatercultuur in Rotterdam tijdens de Eerste Wereldoorlog’. In: Hans Binneveld (red.), Leven naast de catastrofe. Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hilversum 2001

Frans Hulleman, Heyermans-herinneringen. Laren 1925

Dr. B.Hunningher, Een eeuw Nederlands toneel. Amsterdam 1949

Dr. C.A. Schilp, Herman Heijermans. Amsterdam 1967

Dr. E.F. Verkade-Cartier van Dissel, Eduard Verkade en zijn strijd voor een nieuw toneel. Zutphen 1987.

De Tribune, Sociaal-Democratisch Weekblad, 16 november 1917

De bioscoop die alle tooneelkunst doodt

Ansje van Beusekom, Film als kunst. Reacties op een nieuw medium in Nederland, 1895-1940. Proefschrift, Amsterdam 1998

Ruud Bisshof, Hollywood in Holland: de geschiedenis van de filmfabriek Hollandia, 1912-1923. Amsterdam 1988

Karel Dibbets, Frank van der Meulen (red.), Geschiedenis van de Nederlandse film tot 1940. Weesp 1986

Geoffrey Donaldson, Of Joy and Sorrow. A Filmography of Dutch Silent Fiction. Amsterdam 1997

Simon van Collem, Uit de Oude Draaidoos. Amsterdam 1959

A. Dijkgraaf, ‘Het bioscoopvraagstuk’. In: Vragen des Tijds, mei 1912

Websites www.cinemacontext.nl en filminnederland.nl

Het talent van mevrouw De B.

Gemeentearchief Apeldoorn

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Hermine Heijermans, Mijn vader Herman Heijermans. Amsterdam 1973

Dr. B. Hunningher, Toneel en werkelijkheid. Rotterdam 1947

Stadsarchief Amsterdam

De gedwee-lijdende kunstenaar bestaat niet meer

Tooneel-Leven: orgaan van de Nederlandsche Tooneelkunstenaars Vereeniging, Amsterdam januari-juni 1920

Paul Kaptein, ‘De toneelstaking van 1920’. In: Rob Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden. Tien eeuwen drama en theater in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Gé Vaartjes, Rebel en dame. Biografie van Top Naeff. Amsterdam 2010

Constant Vecht, ‘Over stinkbommen en muizen. De Toneelspelersstaking van 1920’. In: Honderd jaar kunstvakorganisaties. Kunst en strijd. Kunstenbond FNV, april 1994

Reizen, spelen, reizen

R.L. Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden: tien eeuwen drama en theater in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Dr. B. Hunningher, Toneel en werkelijkheid. Rotterdam 1947

Mariëtte Wolf, Een plek om lief te hebben. Geschiedenis van Carré. Amsterdam 2012

Een gouden jubileum en een zwemdiploma

Archief Rijksmuseum: brieven hoofddirectie Rijksmuseum aan Hein de Vries, 7, 9, 12 juli, 6 september 1923, van de Gemeente Amsterdam van 29 augustus 1923, en verklaring van ontvangst directeur van de Stadsschouwburg, 21 september 1923

Geoffrey Donaldson, Of Joy and Sorrow: A Filmography of Dutch Silent Fiction. Amsterdam 1997

Roel Pots, Cultuur, koningen en democraten. Overheid & cultuur in Nederland. Nijmegen 2000

Heijermans is niet meer

Begrafenis Herman Heijermans, Polygoon, 1924, met commentaar van Hans Goedkoop, 2 november 2010 op Geschiedenis24

Hans Goedkoop, Geluk. Het leven van Herman Heijermans. Amsterdam 1996

Amsterdam ’s amuse

Ansje van Beusekom, Film als kunst. Reacties op een nieuw medium in Nederland, 1895-1940 (proefschrift). Amsterdam 1998

José van Dijk, Het socialisme spant zijn gouden net over de wereld. Het kunst- en cultuurbeleid van de SDAP. Montfoort 1990

R. Erenstein (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden. Tien eeuwen drama in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996

Joost Groeneboer, ‘Verboden te dansen. Burgemeester De Vlugt als hoeder van de goede zeden’. In: Ons Amsterdam, nr. 53, 2001

De oude garde sterft, maar vraag niet hoe

Dr. B. Hunningher, Een eeuw Nederlands Toneel. Amsterdam 1949

Piet de Rooy (red.), Geschiedenis van Amsterdam. Tweestrijd om de hoofdstad 1900-2000. Amsterdam 2007

Meyer Sluyser, Hier is de VARA: 25 jaar democratisch-socialisme in de omroep. Amsterdam 1950

Theaterencyclopedie (digitaal), Theater Instituut Nederland/Bijzondere Collecties UvA, Amsterdam

Ronald van Tulder (red.), Het XYZ van Amsterdam. Amsterdam 2008

Huub Wijfjes, VARA- Biografie van een omroep. Amsterdam 2009

Hes, je moet ophouden.

Justus van de Kamp en Jacob van der Wijk, Koosjer Nederlands. Joodse woorden in de Nederlandse taal. Amsterdam/Antwerpen 2006

H.B.J. Stegeman, J.P. Vorsteveld, Het joodse werkdorp in de Wieringermeer: 1934-1941. Zutphen 1983

Sam de Wolf, Voor het land van belofte: een terugblik op mijn leven. Nijmegen 1987

Het beloofde land, met eigen ogen

H.B.J. Stegeman en J.P. Vorsteveld, Het joodse werkdorp I, 1934-1941. Zutphen 1983