VOORBIJ DE BLAUWBRUG

Joosje Lakmaker

Voorbij de Blauwbrug

Het verhaal van
mijn joodse grootvader

Zevende druk

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Ik dank de mensen met wie ik gesprekken heb gevoerd, die meelazen, mij adviseerden of die mij op een andere manier hebben geholpen bij de totstandkoming van dit boek.

Speciale dank gaat uit naar Fieke Lakmaker en naar Theo van Praag (EDUjob).

Eerste druk maart 2008

Tweede druk mei 2008

Derde druk augustus 2008

Vierde druk oktober 2008

Vijfde druk februari 2009

Zesde druk mei 2009

Zevende druk mei 2013

Dit boek is mede tot stand gekomen met ondersteuning van de Stichting Democratie en Media, de Stichting EDUjob en het SNS Reaalfonds.

Uitgeverij Wereldbibliotheek is er niet in geslaagd alle rechthebbenden van de illustraties te achterhalen. Eenieder die meent rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagillustratie Jacob Olie/Stadsarchief Amsterdam

© 2008 Joosje Lakmaker en

Uitgeverij Wereldbibliotheek

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4082 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2019, met ISBN 978 90 284 2558 3

Inhoud

Inleiding – Mijn zwijgende vader

1 Niet verder dan de Blauwbrug

2 Socialisme, stralende idee

3 Wereldbibliotheek

4 Wij noemden onszelf geen joden

5 Naar het Gooi

6 Verfijning van de arbeidersgeest

7 De uitgeverij van de partij

8 Duikelaartje

9 Gerrit, Jaap en Hijman

10 Antwerpen

11 Uitgeverij Regenboog Amsterdam-Antwerpen

12 Socialisme – nú!

13 Wie in zoo’n tijd zwijgt…

14 De roep om sterke mannen

15 Leman en Hans

16 Een nieuwe joodse buurt

17 Begonnen ze nou maar

18 Bezetting

19 Die ster is een schietschijf

20 December

21 Daarna

Geraadpleegde bronnen

INLEIDING
Mijn zwijgende vader

Op 2 juni 1991, ik was 41, pleegde mijn vader zelfmoord. Hij liet niks na, geen briefje, geen verklaring. Het ging al een tijd niet goed met hem. Na zijn pensioen en na een klein hartinfarct was hij steeds depressiever geworden. De eerste oorlog in Irak, begin ’91, stortte hem in een acute crisis. In de kranten, op de tv en radio, overal was het oorlog. ‘Voor mij is het weer 1940,’ had een joodse kennis tegen hem gezegd.

‘En voor jou?’ vroeg ik mijn vader.

Hij glimlachte vaag en zweeg.

Het ging bij ons thuis nooit over de oorlog. Dat wil zeggen nooit over de familie van mijn vader en de oorlog. We wisten dat zijn ouders en broer niet waren teruggekomen, zoals de uitdrukking was. We kenden wel het verhaal over mijn stoere tante Ans. Ze was hoogzwanger en met haar dikke buik had ze ingebroken in het huis van mijn grootouders – haar schoonouders – nadat zij en hun oudste zoon – haar man, Bert Lakmaker – waren opgepakt. Ze had onder meer alle dikke delen van De Socialisten van Quack meegenomen. Toen ik een jaar of tien was en dit verhaal voor het eerst hoorde, wist ik niet wie Quack was, maar het waren kennelijk dierbare boeken. Uit de summiere opmerkingen van mijn vader begrepen we dat de vermoorde families van zijn vaders- en moederskant nog veel groter waren, maar meer ook niet.

We vroegen er niet naar, het was zo.

Over de Tweede Wereldoorlog las mijn vader vooral boeken over de militaire geschiedenis van de geallieerden, de vijf dikke delen van Churchills memoires, Alexander Werths Russia at War, 1941-1945. Geen boeken over de jodenvervolging. Ik las helemaal niks over die tijd, dat vond ik eng.

Mijn vader sprak vrijwel niet over zijn ouders. Over zijn vermoorde broer geen woord, evenmin over het zusje dat voor de oorlog gestorven was.

Af en toe liet hij een glimp zien van de sfeer bij hem thuis. Hij had niks op met Kerstmis bijvoorbeeld. Vaak kwam hij met het beeld van het meisje met de zwavelstokjes en kinderen die hun neusje tegen het raam drukten om te zien hoe warm en gezellig het was bij de rijkelui.

Hij kon met een rollende r de eerste regels declameren van het gedicht van SDAP-voorzitter Jan Oudegeest: ‘Eens komt de schone klare dag dat het volk zijn boeien breekt’, en hij zong voor mij wel eens liedjes van Speenhoff: ‘Voor wie zijn vader heeft vermoord en wie zijn moeder heeft vergeven, die is nog veels te goed voor het soldatenleven.’

Ze hadden bij hem thuis geen geld, maar wel de wereldliteratuur in de boekenkast, vertelde hij. En zonder dat hij dat expliciet zei, begreep ik wel dat die wereldliteratuur hun minstens zoveel gevoel van eigenwaarde gaf. Ik wist ook dat mijn grootouders linkse mensen waren. Toen ik als zeventienjarige scholier lid werd van de Socialistische Jeugd (SJ), vond mijn vader dat op zijn ironische manier wel leuk, al zei hij het niet hardop. Hij herkende de leuzen en de linkse romantiek, bijna ontroerd en altijd licht spottend. In 1967 reageerden de meeste ouders niet zo. Veel kinderen hadden vanaf dat moment altijd geweldige ruzies of werden het huis uit gegooid. Elke zaterdag demonstreerden we tegen de oorlog in Vietnam en voor veel ouders was het een vreselijke schok dat er ineens tegen Amerika – de bevrijder! – werd betoogd en gescholden. Mijn politieke betrokkenheid veranderde de verhouding met mijn vader. Het werd het begin van een vertrouwelijk contact; voor ’t eerst praatten we met elkaar. Over kranten, over geschiedenis, en over de Spaanse Burgeroorlog in de jaren vlak voor de oorlog, die onder de leden van de SJ nog erg leefde. In de jukebox van de club zaten tussen Nina Simone en Een pikketanussie, een pikketanussie gaat er altijd in, meerdere strijdliederen uit de Spaanse Burgeroorlog, en die werden geregeld gedraaid.

Mijn vader was een beschouwer, een intense krantenlezer. Dat hij de historie van de socialistische beweging goed kende was duidelijk, net als zijn mening over de hopeloosheid van zo’n onderneming. Af en toe klonk iets door van de felle standpunten waarmee hij opgevoed moest zijn: over sociaal-democraten, altijd bereid hun principes te offeren voor een beetje macht, of over de leugenachtige CPN: ‘Lees maar Darkness at Noon van Arthur Koestler over de stalinistische monsterprocessen, en dat boek is al van vóór de oorlog.’

Maar over zijn jeugd of zijn linkse vader liet hij zich niet uit.

Ik kende een paar verhalen over zijn onderduiktijd, allemaal over één periode. Ruim anderhalf jaar zat hij met twee andere joodse jongens en een ouder echtpaar verstopt in de pastorie bij een doopsgezinde dominee in Giethoorn. Dan ging het over ná de bevrijding: zeilen en een geintje met een meisje in een boot.

Ik vroeg natuurlijk wel eens iets. Hoe het was in de jaren dertig, toen de nazi’s en de oorlog almaar dichterbij kwamen. En hij vertelde een keer dat hij na de arrestatie van zijn ouders dacht: wat zullen ze het koud hebben, ze hebben niks bij zich.

Over het jodendom, zijn joodse identiteit, hebben we het nooit gehad. ‘Socialisten’ noemde mijn vader zijn ouders, het woord jood kwam niet voor. Ik vond het begrip ‘joodse identiteit’ jarenlang bespottelijk. Echte joodse mensen waren voor mij nette mensen uit Buitenveldert. Omdat mijn moeder niet joods is, waren wij niks. Om ons gezin heen waren veel vrienden die joods-niet-joods getrouwd waren; ik had een joodse schoolvriendin, er zaten meer joodse kinderen in de klas, maar het was geen onderwerp van gesprek. Ik herinner me alleen van iemand de akelige woorden: ‘Jij bent onder een christenhart gedragen.’

Wel vertelde vader eens hoe vlak na de oorlog iemand hem op de fiets nariep: ‘Zo, Moos, ben je er nog?’ En hij vertelde over de huldiging van de verzetsvrouw die hem in Giethoorn had ondergebracht. In de toespraak werd eraan herinnerd dat ze ook nog joodse onderduikers in huis had genomen ‘en we weten allemaal dat dat geen pretje was’.

‘Wat doe ik hier,’ vroeg hij zich af.

De betekenis van het adjectief joods was voor mij eigenlijk synoniem met oorlogsslachtoffer.

Het enige uitzonderlijke moment was in juni 1967, tijdens de Zesdaagse Oorlog in Israël. Hij kwam stralend boven in zijn witte doktersjas en zei: ‘We staan aan de Rode Zee.’

‘We?’

‘Wij, joden’ of ‘wij, Israëliërs’ … Zoiets had hij nog nooit gezegd. Ik begon over de Palestijnen. Ik wist weinig tot niets van de kwestie, maar voelde enige weerstand bij deze triomf, zo fijn was het toch niet allemaal in dat land.

‘We zijn niet allemaal lid van de Socialistische Jeugd,’ reageerde hij sarcastisch.

Pas nu begrijp ik hoe uniek dit gevoel van triomf moet zijn geweest.

Jaren later, vlak voor zijn dood, liepen we eens samen over de Weesperzijde, langs de Amstel. Het was een late zomeravond, de bomen waren vol en de Berlijnse Muur was net gevallen. Mij leek de wereld er tamelijk vrolijk uit te zien. We hadden het over Oost-Europa en hoe het daar verder zou gaan. Mijn vader zag er niets goeds van komen, hij was bang. Hij was bang voor chaos, en vooral bang dat met het verdwijnen van de communistische macht het antisemitisme weer zou oplaaien.

De jaren na zijn dood probeerde ik de ramp die ons gezin door zijn zelfmoord was overkomen, te begrijpen. Ik kon niet boos zijn, al voelde ik me in de steek gelaten. Schuldig voelde ik me niet. Ik had alleen nog beter moeten opletten, vond ik.

De aanleiding voor zijn zelfmoord leek ons de angst voor dementie. Maar zijn geschiedenis bood nog zoveel andere verklaringen.

‘Ze hebben hem toch nog te pakken gekregen,’ zei mijn broer in de verwarde uren na de ontdekking van mijn vaders dood. Ik moest vrijwel onmiddellijk denken aan Primo Levi. Twee jaar eerder was hij in de liftschacht van zijn huis in Turijn gesprongen, zo werd aangenomen. In de weken na de crematie van mijn vader begroette ik Levi’s droevige gezicht op zijn boekomslagen als dat van een verre oom, maar de boeken zelf las ik nog niet. Ik begon met Presser. Zijn Ondergang had ik nooit durven aanraken, maar ik raakte meegesleept door het ritme en de stijl waarmee hij bezwerend tegen je blijft praten. ‘En, wat denkt ge, lezer?!’

Ik las en las tot ik ineens mijn grootouders tegenkwam. In de biografie van Koert Broersma over de journalist Philip Mechanicus, Buigen onder de storm, stond de beschrijving van een groepsfoto uit 1913 waarop Leman en Fie Lakmaker staan, samen met een paar anderen. Het bleek een foto van een vriendengroepje, voortgekomen uit de socialistische jeugdorganisatie De Zaaier. De foto is genomen op een bruiloftsfeest, de twintigers zijn stemmig gekleed. Leman ziet eruit als een interessante intellectueel, Fie houdt een jongetje vast dat net kan staan. Ik wist dat zij en Leman elkaar in de jeugdbeweging hadden ontmoet, tijdens een vredesdemonstratie. Verliefd worden tussen rode vlaggen en gescandeerde leuzen kende ik, en vredesmanifestaties zijn van alle tijden. Bij het zien van Leman en Fie, jonger dan ik ze ooit op een foto had gezien, kon ik het me helemaal voorstellen.

De foto van de vrienden in het Oosterpark in Amsterdam werd het begin van een zoektocht die ik samen met mijn nicht Fieke ondernam. Fieke is de dochter van het kleine jongetje op de foto, Bert Lakmaker. Die zoektocht begon pas nadat, enkele jaren na mijn vader, ook haar moeder, Ans, was overleden. Na hun dood viel de reden weg voor bescherming en voorzichtigheid, en de gêne om pijnlijke vragen te stellen. De foto uit het boek over Mechanicus bleek daarbij een goed uitgangspunt. Het lukte om de kinderen van de mensen uit het groepje op de foto – zeventig-, tachtigjarigen – te spreken. Ze hadden fragmentarische herinneringen, impressies.

Dat gold gelukkig niet voor de kinderen van de beste vrienden van mijn grootouders, Wim en Bets van Norden, die ook op de foto staan. Hans, Wim en Tineke van Norden hadden veel en gedetailleerde herinneringen dankzij de intensieve vriendschap tussen hun ouders en de Lakmakers, een vriendschap die een leven lang duurde. De kinderen Lakmaker en Van Norden logeerden bij elkaar en groeiden deels samen op.

We wisten niets van de gezinnen waaruit Leman Lakmaker en Fie Voorzanger voortkwamen. Hoeveel broers en zusters hadden ze gehad en wat voor mensen waren dat?

Het boek In Memoriam, met de namen, sterfdata en de plaats van overlijden van alle vermoorde Nederlandse joden, gaf geen duidelijk antwoord. Bladzijden met Lakmakers, iets minder bladzijden met Voorzangers. Met achter elke naam: Auschwitz, 1942, Sobibor, 1943, enzovoort, enzovoort. Wie van hen familie was, werd ons in de meeste gevallen niet duidelijk.

In het Stadsarchief van Amsterdam vonden we de eerste gegevens. Eerst telden we het duizelingwekkende aantal van tweeëntwintig kinderen voor onze pas ontdekte overgrootmoeder Sara Lakmaker-Groen. Onze grootvader Leman had dus eenentwintig broers en zusters. Arme Sara!

Maar het zat anders. In die tijd bleken er twee gezinnen Lakmaker te zijn geweest, met twee Gerrits aan het hoofd. Beiden werden geboren in 1860 en beiden stierven merkwaardigerwijs op dezelfde dag van hetzelfde jaar: 6 januari 1938. Ons gezin Lakmaker telde uiteindelijk dertien kinderen, de Voorzangers zeven, de vroegtijdig overleden kinderen in beide gezinnen niet meegerekend.

We vonden de Amsterdamse straten waar onze grootouders geboren waren, alle vijfentwintig adressen waar het gezin Lakmaker gewoond heeft. Dit dynamische verhuispatroon bleek normaal in de oude Jodenbuurt, waar haast iedereen zijn spulletjes op een bakfiets laadde en met alle kinderen van het ene naar het andere adres trok, als dat goedkoper of juist iets beter was.

We kwamen veel te weten uit We hebben als mens geleefd van Selma Leydesdorff dat een gedetailleerd beeld geeft van het vooroorlogse joodse Amsterdam. Voor het eerst kon ik me iets voorstellen bij de buurten waar de familie gewoond had. Als kind woonde ik in de Nieuwmarktbuurt, fietste naar de lagere school door de Nieuwe Uilenburgerstraat, langs het Waterlooplein en de Amstel naar het Frederiksplein, maar voor wie de geschiedenis van die plekken niet kende, was er niets dat aan de vroegere bewoners herinnerde.

Een van de bronnen die Leydesdorff heeft gebruikt, is het archief van de Sociale Dienst, waarin de rapporten van het vooroorlogse Bureau voor Maatschappelijke Steun zijn opgenomen. Dat archief bleek een schat aan informatie te bieden. Want we hadden geluk: bijna alle broers en zusters van onze grootouders waren zeer regelmatig op een uitkering aangewezen geweest. Ineens had ik mapjes in mijn handen die in bijna honderd jaar niet meer waren aangeraakt, met rapporten in het priegelige handschrift van de ambtenaren, vol details over het leven van de familieleden. Ze hadden al namen, nu kregen ze adressen, ze kregen kinderen en werkgevers, met veelal joodse namen.

Opeens werden ze echte mensen en ik schrok van de armoedige omstandigheden, de uitermate karige uitkeringen van soms maar een paar gulden per week. Vanaf 1941 hebben de mapjes van het Bureau voor Maatschappelijke Steun een goudgeel omslag met daarop: Afd. J, met een vette paarse J. Bij de familieleden die tot het laatst toe een uitkering kregen, staat als slotopmerking dwars over de bladzijde: Gezin naar Dtsland gedeporteerd, Afvoeren LU (laatste uitkering) en de datum.

Daar gingen ze dan. Een leven van sappelen eindigde met die laatste aantekening.

Ik had ze net leren kennen en ze verdwenen opnieuw.

Tijdens ons onderzoek ging ik naar de Haagse straat waar de arrestatie van Fie, Leman en Bert Lakmaker plaatsvond in 1942. Het is een mooi huis in de Zeeheldenbuurt. Ik zocht en vond met enige moeite de Haagse ‘Hollandsche Schouwburg’, het Joodsch Tehuis op de Paviljoensgracht waar Fie, Leman en Bert net als alle joden in Den Haag naartoe gebracht werden voor deportatie naar Westerbork. Niet meer dan een klein bordje op een nieuwbouwhuis herinnert daar nog aan. Het is nu een wijkcentrum met een meisje met hoofddoek achter de balie. Zoeken naar joodse overblijfselen in Den Haag – na Amsterdam de stad met de meeste joodse inwoners, tot de nazibezetting – is een deprimerende ervaring. Er is helemaal niets meer. Bij de vernieuwing van het Haagse centrum is bij de Bezemstraat een Rabbijn Maarsenplein ontstaan, waar een marmeren steen herinnert aan de geschiedenis van de joden in de stad. Maar verder is de Haagse Jodenbuurt gereduceerd tot enkele gedenktekens op soms wonderlijke plaatsen. Aan de achterkant van het C&A-gebouw hangt een gedenkteken en in de kelder ervan ligt een steen met een davidster die de plek markeert waar ooit de eerste synagoge van de stad stond. De synagoge in de Wagenstraat, ooit het hart van de Haagse Jodenbuurt, heeft nu twee minaretjes en doet dienst als moskee. Maar verderop, langs de Paviljoensgracht, zag ik ineens Spinoza. Op een mooi pleintje met bomen en het huis waar hij woonde van 1671 tot 1677. De eerste keer dat ik hem zag, was hij groen en bemost, inmiddels is hij schoongemaakt. En al kijkt zijn voormalige woonhuis uit op de Doubletstraat, een drukbezochte hoerenstraat, Spinoza is er nog.

Van het begin af aan dacht ik almaar: hoe is het om je hele familie te overleven? Dat zette me aan tot lezen en zoeken. Ik wilde zoveel mogelijk weten, maar gevoelsmatig hield ik de vraag op veilige afstand.

In de gesprekken, in de ontdekkingen in verschillende archieven en in bewaard gebleven brieven kwam mijn grootvader Leman steeds meer naar voren als een bijzondere man. Ik raakte door hem gefascineerd, en hoe meer ik over hem te weten kwam, hoe meer ik onder de indruk raakte.

Ik besloot de geschiedenis te beschrijven van deze idealist en wereldverbeteraar, bezeten van boeken en van de behoefte om anderen te laten lezen en deel te laten hebben aan de ontwikkeling die hij zelf zo keihard had moeten bevechten. Een man met een tomeloze ondernemingslust en ambitie. Een socialist die geld wilde verdienen, keer op keer op de fles ging en het grootste deel van zijn leven geen cent bezat. Een internationalist die brak met het jodendom en als jood werd vermoord.

1
Niet verder dan de Blauwbrug

‘Die kijkt niet verder dan de Blauwbrug,’ zei men in de buurt. Er siet nit weiter wie die blaubrik, in het Jiddisj. Dan ging het om een echt gettomannetje, een beperkte maar goeie ziel.

De Blauwbrug over de Amstel vormde de grens van de Jodenbuurt, aan de andere kant van de brug begon de rest van de stad. De oorspronkelijke brug was van hout en leek wat constructie betreft op de verderop gelegen Magere Brug. De Blauwbrug werd aangelegd in de zeventiende eeuw en genoemd naar de blauwe kleur waarmee de leuningen waren geverfd. In 1883 kregen twee architecten, B. de Greef en W. Springer, van de gemeente Amsterdam de opdracht om een nieuwe stenen brug te maken. De brug moest breder worden en minder hoog vanwege het toenemende verkeer en vooral vanwege de tram. Het ging de gemeente niet alleen om praktische verbeteringen. De Blauwbrug moest de mooiste brug van de stad worden. En inderdaad, door het ontwerp en het monumentale beeldhouw- en siersmeedwerk gaven de twee stadsarchitecten de Blauwbrug de allure van een brug over de Seine.

De voorouders van Leman Lakmaker kwamen niet verder dan Marken, de buurt rond de Valkenburgerstraat. Op de kaart uit ± 1905 (zie blz. 20) is te zien dat de lange, smalle Valkenburgerstraat bestond uit zo veel dichtbewoonde steegjes, gangen en slopjes, dat het een buurt op zichzelf was. Een paar bruggen vormden de verbinding naar de andere wijken in de Jodenbuurt, Uilenburg en Vlooyenburg. Op straat was handel, er stonden karren, kramen, winkels en bedrijfjes, en het was er propvol mensen.

Hier werden Lemans grootvader en overgrootvader geboren, hier leefden en stierven ze. Voorbij de Blauwbrug kwamen ze niet, wat zouden daar te zoeken hebben?

Leo Simons, die in 1905 uitgeverij Wereldbibliotheek oprichtte, geeft in zijn gids uit 1891 over Amsterdam – Amsterdam in stukken en brokken – een wat exotische impressie van de bewoners van de oude Jodenbuurt:

En toch is het er niet zoo stil als wij verwachten moesten. Al heeft een leven in zulk een buurt en in deze hokken weinig opwekkends voor de fantasie, al prikkelt ’t bloed niet en jaagt het vroolijk en forsch door de aderen, deze afstammelingen van een Oostersch volk verloochenen hun oorsprong nooit geheel. Nog altijd leven zij ’t liefst buiten op de straat, in onderling gezellig verkeer, krachtig gesticulerend, in een bewegelijkheid waaraan heel het lichaam deelneemt. En nauwelijks zijn zij in een iets ruimer straat, waar zij vrijer kunnen ademhalen, of ze laten zich ook luide horen en spreken hardop, met schelle stem.

Simons was zelf jood, afkomstig uit een gegoed Haags koopmansmilieu, maar woonde sinds enige jaren in Amsterdam. Voor andere Amsterdammers was de Jodenbuurt, waar zeven keer zoveel mensen woonden als in de rest van de stad, een wonderlijke wereld waar ze hooguit een enkele keer op zondag kwamen rondkijken.

Men leefde er op straat omdat er binnen geen ruimte was. In de Valkenburgerstraat woonden op elk adres meerdere grote gezinnen, in hofjes met één kamer, zonder keuken, in kelders en op zolders. Vaak was er geen daglicht of frisse lucht; er waren geen ramen en de olielamp brandde de hele dag. Tussen de huizen, achter een deur, waren ‘gangen’, kleiner dan steegjes, waar ook weer mensen woonden. Elf gangen waren er in de Valkenburgerstraat, met lieflijke namen als Suikerbakkersgang, Hartjesgang en zelfs Liefdegang. Hier stonden de ergste krotten. De huizen kwamen bovendien niet op de straat uit en aan de achterkant grensden ze aan het water van de grachten. Het water lag vol rotzooi, stonk en bood geen ontsnappingsmogelijkheid in geval van brand. Van alle gangen in de Valkenburgerstraat gold de Rooie Leeuwengang – een stenen leeuwenkop hing boven de ingang – als de ellendigste woonplek. Hier woonde Wolff Gerrit Levie, Lemans overgrootvader, met zijn gezin.

Wolff Gerrit Levie (1790-1845) was kruier, zijn zoon Jacob Gerrit Lakmaker was sjouwer. Hetzelfde werk maar dan zonder een handkar. De eerste helft van de negentiende eeuw was de armste periode in de geschiedenis van het getto. Meer dan de helft van alle bewoners leefde van enige vorm van bedeling door een joodsreligieuze liefdadigheidsinstelling.

Wolff Gerrit Levie was degene die de achternaam Lakmaker in 1812 liet vastleggen. Lak stond voor zegellak. De vele joodse venters in het Amsterdam van de achttiende eeuw verkochten niet alleen fruit, vis en groente, maar ook papier, potloden of lak. Lakventer was vermoedelijk het beroep van Wolffs vader geweest. Bij de eerste naamsopgave, in 1812, toen een achternaam wettelijk verplicht werd, ging het mis. De ambtenaar lette niet op en noteerde Lak. In 1859 liet de oudste zoon van Wolff Gerrit Levie, Wolf Lakmaker, de vergissing rechtzetten, zodat zijn broer Jacob dat jaar niet onder de naam ‘Lak’ het huwelijk in ging.

Jacob Lakmaker en zijn vrouw Betje Jacob Goudsmit verhuisden na hun huwelijk naar de Verversstraat, een straatje tussen de Staalstraat en de Zwanenburgwal. Hier werd in 1860 hun tweede zoon geboren, Gerrit, de vader van Leman, mijn grootvader.

In 1891 liet de regering een onderzoek uitvoeren naar het onderwijs in Nederland. In deze staatsenquête wordt een veertienjarige jongen geciteerd wiens verhaal een indruk geeft van Gerrits jeugd, twintig jaar eerder. De ondervraagde jongen was van zijn tiende tot zijn twaalfde jaar naar school geweest en kon een paar woorden lezen en schrijven. Voor en na zijn twee schooljaren was hij thuis nodig om op zijn broers en zusjes te passen. ’s Morgens om halfzes ging hij naar de markt, overdag duwde hij de groentekar van zijn vader en ’s avonds leerde hij schijven schuren van een oom.

De schooltijd van mijn overgrootvader Gerrit was nog armoediger dan die van de jongen in de staatsenquête. Zijn vader Jacob was sjouwer, maar vaak had hij geen werk; hij stierf toen zijn zoon Gerrit elf was.

Gerrit kon helemaal niet schrijven, maar hij werd, net als de jongen uit de enquête, schijvenschuurder, dankzij een oom bij wie hij in de leer kon. Hij leerde een vak en dat betekende een stap vooruit vergeleken met zijn vader en grootvader. Gerrit was nu ‘achter de handkar vandaan’, zoals men zei, al klopte dat niet helemaal. Was er geen werk of raakte iemand invalide, dan was er weer de kar. Ook in het geval van Gerrit, al zou dat nog veertig jaar duren. Zelfs Gerrits kleinzoon, Hans Lakmaker – mijn vader –, gebruikte nog de uitdrukking ‘sjouwen is armoe’.

Schijvenschuren was een hulpvak in de diamantindustrie, die in de periode vanaf Gerrits tiende jaar, rond 1870, een enorme groei doormaakte. Als schuurder werkte Gerrit Lakmaker voor verschillende slijpers. Hij onderhield de schijf in de slijpmachine, waar de diamant zijn vorm krijgt. Dat betekende het bijschuren van de cirkelvormige schijf, zwaar en nauwkeurig werk. De schijf moest volkomen vlak zijn om de facetten in de diamant aan te kunnen brengen.

Een onmisbare rol, maar een schijvenschuurder gold in de hiërarchische wereld van het diamantvak niet als diamantbewerker. Om die reden mochten schuurders geen lid worden van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkers Bond en zijn voorgangers. Om de belangenstrijd met hun werkgevers, de slijpers, te voeren, hadden de schijvenschuurders zich georganiseerd in eigen vakbonden. Alles draaide om het werk van de diamantslijpers. Waren er slijpers ziek of hadden ze een bruiloft, dan viel er voor de schuurders niets te doen.

Het schuurdersvak was ‘een hinderlijk vak voor de buren’, in de ironische woorden van de voorzitter van de Schijvenschuurdersbond. ‘En daarom,’ zei hij op een vergadering in 1894, ‘moeten de schijvenschuurders maar tevreden zijn met ongezonde werkplaatsen als een kelderwoning of een bedompte zolderkamer.’

Bij het afhalen van de schijven werden de schuurders vaak in de maling genomen. Onderaan staan in de hiërarchie van het diamantbedrijf betekent gepest worden, zeker in een wereldje waar het ‘dollen’ van leerlingen en collega’s sowieso gewoonte was. Regelmatig werden er spijkers in het brood gestopt, spelden in de bank geprikt, werktuigen verborgen, jassen dichtgenaaid of met stroop besmeerd.

De schuurdersbonden lieten niet over zich heen lopen. Af en toe kwamen ze in verzet tegen hun machtige broeders in ‘het vak’, zoals het diamantbedrijf genoemd werd. In een oproep voor een protestbijeenkomst in lokaal Plancius aan de Plantage Kerklaan spreekt de Bond van Vereenigde Schijvenschuurders in 1895 over ‘ongemotiveerde uitsluiting van de Schijvenschuurders bij de Vergadering der Diamantbewerkers en de ongehoorde beleedigingen dien wij voortdurend van hunnen zijde te verduren hebben’.

De verhouding met de ‘H.H. Slijpers’, zoals ze in pamfletten worden genoemd, was dan ook niet best. Slijpers werden in de ban gedaan als ze de schuurders te weinig loon betaalden of zich aan iets anders schuldig maakten. Schuurders die zich niet aan de boycot hielden en toch gingen werken voor een foute slijper, werden aan de schandpaal genageld, zoals blijkt uit onderstaand manifest, vermoedelijk uit 1893:

Het bestuur der Vereenigde Schijvenschuurders acht zich verplicht, na verschillende getuigen gehoord te hebben ten opzichte der boykotting van de Heeren Aarens en Schild, ook de schuurder A. Groen aan het daglicht te brengen, daar hij zich ONSOLIDAIR heeft getoond en hij evenals Pinto voor bovengenoemde slijpers heeft geschuurd. Een ieder wachte zich om dezen heer A. Groen nog werk te geven.

LEVE DE SOLIDARITEIT

namens HET BESTUUR

Soms stond de schijf heel even in de belangstelling. Bij een feestavond van de ANDB op 14 juli 1895 was er voor het Paleis voor Volksvlijt op het Frederiksplein een vuurwerk. Boven de hoofden van de toeschouwers schitterde een draaiende schijf-met-tang in ‘briljant- en kleurenvuur’. Na een minuut verdween de schijf weer en daarmee de aandacht voor de trots van het schuurdersvak.

Een aantal familieleden van Gerrit woonde nog op Marken en daar ontmoette hij vermoedelijk ook Sara Groen, de vierde dochter van Hartog Hijman Groen, diamantbewerker.

Toen Sara en Gerrit Lakmaker in december 1879 trouwden, waren hun beider vaders al gestorven. De moeders, Betje Levie en Betje Jacob, waren getuigen, evenals Jacob Pimpel, schoenmaker van beroep en zwager van Sara.

De moeders konden hun handtekening niet zetten. De bruidegom evenmin. Maar Sara wel, net als Jacob Pimpel, die misschien om die reden nog vaak als getuige zou optreden bij de geboorteaangiften van de toekomstige kinderen Lakmaker.

Er zijn geen foto’s van Gerrit en Sara uit de tijd dat ze jong waren, noch van Lemans kindertijd. De twee foto’s die bewaard zijn gebleven, dateren waarschijnlijk rond 1935. De foto’s zijn op dezelfde dag genomen, het moet een feestdag geweest zijn, misschien het huwelijk van hun jongste dochter Sellie in mei 1935. Het is niet duidelijk waar de foto genomen is.

Leman Lakmaker werd geboren op 6 augustus 1885 in de Verversstraat nummer 12. Op nummer 14 woonde beneden oma Betje Jacob Lakmaker. De Verversstraat heette ook wel Verwersstraat en de Zwanenburgwal de Verwersgracht. De oorspronkelijke ververs waren ververs in de lakenindustrie in het buurtje ten oosten van de Kloveniersburgwal.

Gerrit deed aangifte van de geboorte in het bijzijn van twee getuigen, zoals het hoorde: Jacob Pimpel, zwager en getuige bij zijn huwelijk, en Salomon Dresden uit de Valkenburgerstraat. Deze keer tekende niemand, want vanwege sjabbat mocht er niet worden geschreven.

Leman was Sara’s derde kind. Er waren al twee jongetjes, Jacob van vijf en Hartog van twee. Hartog stierf nog geen jaar later.

Even was Leman de jongste van twee kinderen. Maar in oktober 1887 werd zijn broertje Hijman geboren en daarna kwam er elke twee jaar een kleintje bij. Van de dertien kinderen die moeder Sara kreeg, zouden er nog drie jongetjes jong overlijden: opnieuw een Hartog en twee maal een Zacharias. Zoals gebruikelijk werd een nieuw kindje naar een gestorven broer of zusje genoemd, maar op deze namen leek een vloek te liggen.

Hoe meer kinderen, hoe krapper de woning en hoe groter de geldzorgen. Dat betekende regelmatig verhuizen. Iedereen in de buurt deed dat, men ging van de ene krotwoning naar de andere; het was een manier om rond te komen. Kelderwoningen waren het allergoedkoopst, op nummer 6 in de Verversstraat stond een bierbrouwerij, waarvan de kelder werd bewoond. Verder gold: hoe hoger hoe goedkoper. Als het wat beter ging, vond een gezin ergens anders wel een ruimere behuizing.

Er woonde familie in de Verversstraat en in de Valkenburgerstraat. Voordat Leman acht was, verhuisde hij met zijn broers en zusje vier keer tussen de Valkenburgerstraat en de Verversstraat en één keer naar de Dijkstraat, vijf minuten lopen van de Verversstraat. Na een maandje trokken ze weer weg uit de Dijkstraat. Telkens kwamen ze terug in een vertrouwde omgeving, bij oude buren en familie, onmisbaar in het dagelijks leven. Het was bovendien niet zo’n grote onderneming. Alle spullen konden mét de kleinsten op de handkar. Op en neer door de Breestraat, zoals de drukke Jodenbreestraat toen werd genoemd. Het adres waarheen ze almaar terugkeerden, werd Verversstraat 4 eenhoog achter, later werd het tweehoog achter in hetzelfde huis. Opoe Betje Lakmaker woonde er al vele jaren. Zij verhuisde pas in 1902, toen haar huis op nummer 14 onbewoonbaar werd verklaard en ze introk bij een ander gezin, op nummer 10.

De protestantse Zuiderkerk domineert het buurtje, dat de ‘Verwerij’ werd genoemd, tussen de Zwanenburgwal, de Staalstraat en de Groenburgwal, en waar de Verversstraat dwars doorheen loopt. De ‘besomiembus van de Jodenbuurt’ werd hij genoemd, naar het busje sjabbatkruiden dat vaak de vorm had van een kerktoren.

Een van de jongetjes uit de Verversstraat heette Meijer de Hond, hij was drie jaar vóór Leman geboren in een kelderwoning. Leman en Meijer speelden waarschijnlijk samen op straat en wisten nog niet dat ze later politiek lijnrecht tegenover elkaar zouden komen te staan. Meijer de Hond werd een beroemd en omstreden rabbijn, de ‘rebbe van het lompenproletariaat’ zoals hij werd genoemd.

Behalve een kleine synagoge gewijd aan de talmoedstudie was er in de Verversstraat vooral veel bedrijvigheid. Het pand op nummer 12, Lemans geboortehuis, hoorde bij een aantal pakhuizen. Een paar jaar later vestigden de Gebroeders Leeuwenberg – IN IJZERWAREN EN WAPENS – zich daar en de pakhuizen van nummer 10-14 werden magazijnen. De Gebroeders Leeuwenberg bouwden een verbinding, een soort luchtbrug, van de ene kant van de straat naar de andere, waar meer pakhuizen van de firma stonden. Deze verbinding bestaat nog altijd.

In de straat zaten verschillende diamantslijperijen. Er was de Diamantslijperij van de Onafhankelijke Vereeniging en de fabriek van de diamantslijper Goudsmit. En dichter bij de Staalstraat, in de panden van nummer 26 tot nummer 30, stond de stoomdiamantslijperij van A.L. Voorzanger. Leman trouwde later met een meisje Voorzanger, maar deze A.L. was geen familie. In 1893 was de slijperij aanleiding tot een reeks artikelen en ingezonden brieven in het vakbondsblad De Diamantbewerker. Onder de kop ‘Een staaltje der belangstelling van een patroon voor zijne werklieden’ beschrijft een redacteur hoe in de slijperij van ‘de Heer Ed. Voorzanger, lid van de kerkeraad der Ned. Israel. Hoofdsynagoge, philantroop enz.’ verschillende ruiten waren gebroken. De diamantbewerkers, die daar twaalf uur achtereen moesten werken, zaten in de tocht en de kou. ‘Daaruit zouden verkoudheid, bronchitis, ja zelfs tering kunnen voortkomen…’

Directeur Voorzanger had tot dan toe geweigerd de gebroken ramen te vervangen, behalve die bij de werkplek van zijn broer en vennoot. Het artikel, dat ten doel had de ‘beestachtigheid’ aan te tonen van bazen met uitsluitend liefde voor de geldzak, had onmiddellijk resultaat. De volgende dag waren alle gebroken ruiten vervangen. In een ingezonden brief in het vakbondsblad geeft een buurtbewoner zijn visie op de kwestie van de kapotte ramen en de reden waarom ze niet werden gerepareerd. Het is een iets andere lezing van de geschiedenis:

[…] Bij die bazen [Voorzanger en Co, J.L.] werken eenige wezens, soms kinderen van dertien tot veertien jaar, die naar hun taal te oordelen, beneden het reedelooze dier staan. Wat zou u ervan zeggen dat dit personeel de schrik der daarachter gelegen Groenburgwalbewoners is, dat een bewoonster mij verzekerde dat zij gedurende de snikheete zomerdagen de op de fabriek kijkende ramen niet openen kon vanwege de afzichtelijke handelingen en vreeselijke taal daar geuit?

Om nu hun vuile taal bot te kunnen vieren stietten die wezens de ruiten in, staken hunne hoofden er door en braakten dan een taal waarvan ik zooeven melding maakte. Deze baldadigheid ging de bazen te ver en de administratie te ver en staakte de reparatie.

Waarlijk ik zou U en Uw correspondent dankbaar zijn indien zij hun geestelijke gaven zouden aanwenden om die wezens die onze vakgenooten zijn tot menschen te herscheppen en persoonlijke hatelijkheden die zeker met geweld beantwoord moeten worden, voorloopig te laten varen.

Hoogachtend,

Anti-Beestachtigheid.

De Diamantbewerker maakte een einde aan de discussie met de opmerking dat de bond het zeker tot zijn taak rekende om zijn leden zo nodig beschaving bij te brengen. Overigens bleef de redactie van mening dat het in het geval-Voorzanger in de eerste plaats ging om ‘beestachtige economische uitbuiting’.

Een jaar later zouden in de fabriek in de Verversstraat wel heftiger gebeurtenissen plaatsvinden. Op 7 november 1894 begon er een staking van diamantbewerkers in een omvang zoals de buurt nog nooit had gezien. De inzet van de staking was een loonsverhoging. Stakende ‘christenarbeiders’ uit de Pijp en de Jordaan trokken langs alle diamantfabrieken, in de Verversstraat en de andere straten in de buurt. Ze overtuigden hun collega’s ervan dat ze zich moesten aansluiten en de ene na de andere fabriek liep leeg. De actie zou het begin worden van de eerste algemene staking in de diamantindustrie. Ook voor de negenjarige Leman moeten het ongelooflijk spannende dagen zijn geweest. De volgende dag zag hij honderden arbeiders door de straten trekken. De demonstranten kwamen van het IJsclubterrein achter het Rijksmuseum en gingen van het Amstelveld via de Kerkstraat over de Magere Brug. Ze trokken naar de Parkschouwburg in het Wertheimpark. De ruimte was te klein voor iedereen.

De dag daarop gaven de werkgevers toe. De snelle overwinning van de stakers had een geweldige uitstraling naar iedereen die in het vak zijn geld verdiende. De overwinning zou leiden tot de oprichting van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkers Bond, de ANDB, en vormde het begin van de liefdevolle verering van de leider van de joodse stakers, Henri Polak.

De schuurders – die niet hadden meegestaakt – profiteerden pas op langere termijn van het stakingsresultaat. Voor hen lag het werk vanaf het begin van de staking stil omdat ook hún werkgevers, de slijpers, niet werkten en er niets te schuren viel. Het bereikte akkoord versterkte de financiële positie van de slijpers, en dat bood perspectief voor de onderhandelingen tussen hen en de schuurders. Tegelijkertijd betekende de novemberstaking een geweldige impuls voor het zelfvertrouwen van alle diamantbewerkers. En daarmee werden ze voor de schijvenschuurders niet gemakkelijker om zaken mee te doen.

Het gezin van Sara en Gerrit leefde in twee kamers; er was geen keuken en geen WC. De kinderen sliepen in een bedstee: één voor de jongens, één voor de meisjes. Als toilet gebruikten ze een emmer, die eenmaal per dag door de zogeheten Boldootkar werd opgehaald.

In een hoek stond een petroleumstel, waar Sara op kookte. Voor vlees- en melkkost waren er verschillend gekleurde emaillen pannen en ander eetgerei. En voor Pesach, het belangrijkste feest, twee extra mooie setjes.

Pesach was het duurste feest van het jaar. Eigenlijk moesten dan de lopers, matten en gordijnen worden vernieuwd en er moesten matzes komen. In de Valkenburgerstraat zaten verschillende matzefabrieken, de beroemdste was die van De Haan. Veel mensen spaarden het hele jaar voor Pesach bij de bakker of kruidenier, en er waren ‘weglegchewres’, spaarverenigingen die het geld aan de deur ophaalden. Als een gezin echt minvermogend was, konden de kinderen gratis matzes krijgen.

Als de Pesachweek aanbrak en al het ‘gezuurde’ (gerezen) brood het huis uit moest, begon het chomets battelen. Jongens gingen de deuren langs en vroegen wie er nog chomets, oud gezuurd brood had. Soms kregen ze een paar centen voor deze ophaaldienst. Ten slotte verbrandden ze al het brood op straat, want daar ging het om. De grootste vuren werden gestookt op het Waterlooplein; de jongens dansten eromheen tot de politie hen naar huis joeg.

Wanneer het slechter ging in de diamantarbeid, had Gerrit geen opdrachten en moest hij ander werk zoeken. Dat gebeurde regelmatig. Rond 1890 was er in het diamantbedrijf een ernstige crisis, zevenduizend diamantbewerkers verloren hun baan. Toen Gerrit in 1889 zijn vierde zoon, Abraham, kwam aangeven, noemde hij zich ‘werkman’. Misschien ging hij sjouwen, zoals zijn vader had gedaan, misschien was hij een poosje venter. Zeven jaar lang bleef hij los werkman. Als hij werk had en een zeker inkomen, kwam er voldoende eten op tafel. Verdiende hij een tijdje niets of heel weinig, dan aten ze alleen brood en aardappelen met azijn. In deze zeven jaar werden er nog drie kinderen geboren; van één kindje moest hij een maand na de geboorte aangifte doen van het overlijden.

Ten slotte kwam Gerrit weer als schijvenschuurder aan de slag. En hij ging opnieuw in de leer, nu als briljantversteller, een beroep met meer zekerheid en meer inkomen. Op 8 januari 1898 werd hij lid van de ANDB. Eindelijk mocht hij zich diamantbewerker noemen, al stonden verstellers bij de collega’s in het vak net zo min in aanzien als de schuurders. Ze verdienden het minst en betaalden daarom ook de laagste contributie bij de bond.

Net als de schuurders werkten verstellers voor de slijpers. Tijdens het slijpen verplaatsten (‘verstelden’) ze de ruwe diamant in het soldeer, zodat een nieuw stukje steen kon worden bewerkt. De steen was met lood vastgesoldeerd in een dop aan een koperen steel. Het soldeer was kokend heet. Herman Heijermans beschrijft in zijn roman Diamantstad hoe de vingertoppen van een briljantversteller eerst bedekt raakten met bloedende blaren en geleidelijk verkoolden door het voortdurend aandrukken en kneden van het hete lood in de dop. Zo akelig hoeft het bij Gerrit niet te zijn gegaan. Heijermans laat in Diamantstad vooral de gruwelijke kant zien van het leven in de oude Jodenbuurt. Een diamantbewerkerslied uit de periode 1896-1900 laat zien dat ook de verstellers strijdbare vakbondsleden waren:

Op de wijs van het lied De Watergeus ligt voor Den Briel

Men zeide dikwijlsch een Versteller is geen mensch

Kom toon dat men zich heeft vergist.

Het doorvoeren der loontarieven is ons aller wensch