EEN WARE HELD

Martin Michael Driessen

Een ware held

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk 2013

Derde druk 2017

© 2013 Martin Michael Driessen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

NUR 301

ISBN 978 90 284 4084 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2017, met
ISBN 978 90 284 2734 1

1

De bergpas die zij niet hadden kunnen verdedigen was in wolken gehuld. Ver onder het plateau waarop de overlevenden van het bataljon door bersaglieri waren samengedreven, ontwapend en bewaakt, strekte de Lombardische vlakte zich uit. Nu het niet langer sneeuwde kon het vliegtuig van de generaal elk moment aan de horizon verschijnen.

Elke vierde man zou worden geëxecuteerd. De broers hadden al eerder in zo’n rij gestaan, na de nederlaag aan de Isonzo; toen werd elke tiende man doodgeschoten, om de vechtlust van de troepen aan te wakkeren. Zij hadden het destijds laconiek ondergaan. Eén op de tien was niet méér dan op een slechte dag aan het front. Generaal Cadorna was langs de gelederen gelopen en had met zijn karwats de mannen aangewezen die zouden sterven. Hun blikken volgden de generaal in zijn parmantige uniform met dezelfde berusting waarmee men naar een mooie, onbereikbare vrouw kijkt. De punt van zijn karwats wipte ritmisch bij elke stap. Hij kweet zich haastig van zijn taak, als een expert die alleen maar was ingevlogen omdat geen van de aanwezige officieren tot tien kon tellen. Toen hij klaar was klom hij in zijn Nieuport-dubbeldekker en steeg op, zonder getuige te zijn van de executies, die hij naar Romeins voorbeeld had bevolen.

‘Eén op de vier… Met zulke generaals heb je geen vijand meer nodig!’ mompelde de man naast hen, die zijn onderlijf strak in een deken had gewikkeld.

‘Stil,’ zei Beppo, want een van hun bewakers stond niet meer dan vijf meter verderop. Het was een grote, breedgeschouderde jongeman – bersaglieri waren bovengemiddeld lang – die met zijn karabijn schuin op de rug, en met een dampende tinnen mok in zijn handen uitkeek over de vlakte. Hij wachtte op het vliegtuig van de generaal, misschien vol ongeduld om na de executies terug te keren naar het front. De bos zwarte hanenveren aan zijn helm toonde aan dat hij tot de elitetroepen behoorde. Elitetroepen hadden een frustrerend effect op de andere soldaten van de armee. In onverdedigbare posities kwam de gedachte op dat er altijd mannen waren die beter werden geacht dan zij, en op wie de generale staf per slot een beroep kon doen.

Hun eigen bataljon had wekenlang onder vuur gelegen en ondanks gebrek aan munitie en leeftocht de linie boven Planica gehouden, tot het weer omsloeg en de Oostenrijkse artillerie op de berghellingen boven hen begon te vuren en daarmee lawines in gang zette waartegen geen verweer mogelijk was.

De jonge bersagliere haakte een duim onder de riem van zijn karabijn en hees het wapen hoger op zijn rug.

In die loop zit misschien de kogel die mij zal doden, dacht Beppo.

Een groot en weids licht lag op de Lombardische vlakte ver onder hen, tot vrijwel aan de horizon kon men de afzonderlijke velden en akkers, de loop van wegen en stromen onderscheiden. Het hoge wolkendek zou sneeuw brengen, later op de dag of anders morgen, maar vooralsnog was er tussen land en hemel die lichtende strook hemel waarin het vliegtuig van de generaal nu spoedig zou verschijnen.

De broers zaten schouder aan schouder onder een deken.

‘Waar is thuis?’ vroeg Luigi, zoals bijna elke dag.

Beppo nam zijn hand van het litteken op zijn voorhoofd, waar hij overheen had zitten wrijven, een oude gewoonte, en wees naar het zuidwesten.

‘Daar. Zie je die heuvel met de watertoren erop, links van die grote schuren? Daarachter is het, vierhonderd kilometer verderop.’

‘Ligurië,’ zei Luigi. ‘Denk jij dat we het ooit weer zien?’

‘Misschien niet alle twee,’ zei Beppo. ‘Denk je dat je het alleen aankunt?’ vroeg hij na enige tijd. ‘Als het mij treft, moet je een paar hectare verkopen. Don Aurelio heeft een oog op die langs de straatweg, om er te bouwen. We konden het samen nauwelijks aan.’

‘Als er maar één van ons terugkomt,’ antwoordde Luigi, ‘is het beter dat jij het bent. Want jij bent getrouwd.’

‘Emilia en ik hebben geen kinderen,’ antwoordde zijn broer nuchter, ‘en jij bent de lievelingszoon van onze moeder. Als jij niet terugkeert, wordt dat haar dood.’

Luigi begon aan zijn knokkels te knagen.

‘Emilia is nog jong,’ zei hij, ‘jullie kunnen…’

‘Nee,’zei Beppo. ‘Vergeet het. Dan is het waarschijnlijker dat jij nog trouwt.’

Natte sneeuwvlokken begonnen neer te dwarrelen en verdwenen zodra ze iets raakten: de koude aarde, het leer van hun laarzen, of hun wollen deken. Op het deel van de helling waar zij zaten, was de sneeuw al zo goed als weggesmolten, slechts hier en daar lagen nog poreuze, grauwe plakken.

Hogerop stond een mobiele gaarkeuken met grote ijzeren wielen langs de rand van de weg, omringd door een handvol bersaglieri. Stoom steeg op als de kok het deksel van het vat lichtte om hun nappen te vullen.

‘Krijgen we nog soep, denken jullie?’ vroeg de man naast hen mismoedig, terwijl hij zich strakker in zijn deken wikkelde, ‘of worden we hier alleen maar doodgeschoten?’

Een man die lager op de helling lag, hield met uitgestrekte armen een boek omhoog, alsof hij in een park lag te lezen en geen andere zorg had dan het boek tussen de zon en zichzelf te houden. Sneeuwvlokken dwarrelden neer. De broers keken gefascineerd naar het boek dat voor hen in de lucht werd gehouden, tegen de heldere strook hemel tussen wolkendek en land. De handen van de soldaat staken in wollen handschoenen waarvan de vingertoppen waren afgeknipt, wat handig was om te schieten, of om bladzijden om te slaan.

‘Kameraad!’ riep Luigi na een tijd, ‘wat lees je daar?’

‘Marx,’ antwoordde de soldaat onder hen, van wie ze behalve de armen en het opgeheven boek alleen helm en voeten zagen.

‘Staan er plaatjes in?’ vroeg iemand.

De soldaat antwoordde niet, het begon harder te sneeuwen, en iemand achter hen zei dat het vliegtuig van de generaal nu wellicht niet zou kunnen landen. Het plateau waarop de uitgeputte en hongerige honderdzesenzeventig mannen wachtten, was daar dan ook nauwelijks geschikt voor. Een kort hellend vlak, hoog gras, greppels en verborgen keien zouden het uiterste eisen van de piloot die Cadorna veilig aan de grond moest zetten.

‘Misschien komt hij wel met een automobiel,’ opperde de in zijn deken gewikkelde man.

‘En wat maakt dat uit?’ vroeg Luigi.

‘Ik had een garage in Milaan,’ zei de man.

Voor het eerst vroeg Beppo zich af of het iets zou uitmaken op welke plaats in de rij ze zouden staan, als het zover was.

Hij kon zich niet voorstellen dat Cadorna meteen de eerste man zou aanwijzen. Zoiets zou de indruk van bloeddorstigheid wekken, die een generaal moest vermijden. Hij zou net als na de Isonzo met de tweede, of waarschijnlijker nog met de derde man beginnen. Als Beppo kans zag de eerste man in de rij te zijn, had hij dus meer kans om te overleven. En als dat zo was, zou Luigi met drie mannen tussen hen in op de vijfde plek moeten staan, om eveneens gespaard te worden.

Zijn broer diepte een blik sardines op dat hij al sinds een jaar in zijn rugzak meedroeg. Hun blikopener waren ze allang kwijt, maar de broers hadden hun geweren afgegeven zonder de bajonet. Luigi probeerde het blik, waar hij de papieren wikkel van had afgescheurd, open te maken met de punt. Vervolgens klemde hij het blik tussen de hakken van zijn laarzen, zette de bajonet erop en gebruikte een platte kei als hamer.

‘Zal ik het proberen?’ vroeg Beppo, maar zijn broer bleef op de knop van zijn bajonet beuken, met als enige resultaat dat het zachte blik meegaf en inslagen vertoonde als van kogels. Ze zouden een blikopener van een kameraad kunnen lenen, maar dat zou delen betekenen en daar voelden de broers niets voor. Het blik was het laatste wat zij nog bezaten van thuis, want Beppo’s vrouw had het hun bij het afscheid meegegeven. Beppo vroeg zich af waar die sardines vandaan kwamen. De visgronden bij Elba misschien, of Noord-Afrika. Het leek hem belangrijk alles over deze sardines te weten en hij plukte het gele etiket uit het gras en probeerde te lezen wat er onder de slecht getekende vis stond.

‘Luigi,’ zei hij, ‘kijk eens of er wat op dat blik staat?’

Luigi zoog op de duim die hij zojuist had gekneusd en hield het sardineblik omhoog, dat er inmiddels zelf uitzag als een geplette vis. ‘Hoezo, wat dan?’ vroeg hij.

‘Een uiterste datum misschien,’ zei de man met het boek zonder zich om te draaien, maar de broers zeiden niets, want ook een gesprek over het sardineblik kon snel op delen neerkomen.

‘Ik zie niks,’ zei Luigi en begon weer met de kei op het blik te slaan.

Maar als wij uit elkaar gaan staan met drie anderen tussen ons in en het lot valt wél op mij, dacht Beppo, dan sterven we allebei. Dat zou het einde betekenen voor onze moeder, en voor de boerderij. Misschien moeten we juist naast elkaar gaan staan als het zover is, dan overleeft in ieder geval één van ons twee.

De vraag was hoeveel kans ze zouden krijgen om zelf hun plaats te kiezen. Tot aan de slag bij de Isonzo stond iedereen in een rangorde die toevallig was ontstaan op de exercitieplaats. Hij probeerde zich te herinneren waar Luigi had gestaan. Hijzelf was op die stoffige exercitieplaats de vijfde van links in de rij geweest. Maar na de Isonzo was hij de vierde van links geweest, omdat een boekhouder uit Bologna was gesneuveld. En na Cadorna’s decimage en de gevechten van de laatste dagen ontbraken nog veel meer mannen. Misschien zou men zich straks min of meer willekeurig groeperen, wat hun de kans gaf zelf een plek te kiezen. Maar aan de andere kant konden de bersaglieri hen ook naar hun plaats duwen en stoten.

Waar zou het gebeuren? Niet op dit steile stuk van de helling; eerder op het vlakkere plateau hogerop, waar ook het vliegtuig zou landen. Of anders langs de weg die naar de bergpas leidde.

Luigi draaide het verwrongen sardineblik om en om in zijn handen. Hoe langer het duurde, hoe meer ze ernaar verlangden de visjes te eten die Emilia hun had toebedacht. Een sacrament, dacht Beppo. De vis, het symbool van onze Heiland. Hij vroeg zich af of er een priester ingevlogen zou worden voor de executies. Niet als Cardona met een tweezitter komt, dan is er alleen plaats voor de piloot en hemzelf.

De sneeuwvlokken begonnen dichter te vallen en ze smolten ook niet meer meteen. De rijdende gaarkeuken werd een stuk in de richting van het dal gerold en in de laatste nog zichtbare bocht geparkeerd.

‘Ze bewaren hun soep zeker voor wie het overleeft,’ zei de in zijn deken gewikkelde soldaat. ‘Jezus, wat heb ik een honger. Willen jullie mijn blikopener?’

‘Nee,’ zeiden de broers tegelijk.

Beppo nam het blik over, legde het op een steen en trok zijn eigen bajonet uit de schede. De man die Marx las borg zijn boek op, misschien omdat er te veel sneeuw op viel, en draaide zich om. Het gezicht onder de helm was breed en puistig, en hij droeg een bril.

‘Je moet je bajonet op de steen zetten en rechtop houden. Je broer moet het blik op de punt leggen, en er dan met een kei op slaan.’

Luigi mompelde: ‘Niet doen. Dan loopt de olie eruit, als je een gat maakt.’ Ook de olie wilden ze niet verspillen. Het heilig oliesel, dacht Beppo, is een sacrament. Hij liet zijn vingertoppen over het verbogen blik glijden en over de smalle gladde rand, die van een perfect ovaal was verworden tot een kronkelende ring.

‘Ik heb jammer genoeg geen blikopener,’ zei de marxist met het puistige gezicht en richtte zich op, om beter te zien wat zij deden.

‘Laat ons met rust,’ zei Luigi. ‘Dit is een familieaangelegenheid.’

Boven de helm van de marxist, ver weg in de lichtende streep van de hemel, verscheen een vliegtuig.

Beppo hief zijn bajonet en dreef de punt met een krachtige stoot door het deksel. Olie welde op rond de kling. Hij draaide de bajonet een slag om het gat te vergroten, en gaf het blik aan zijn broer. Luigi haalde zijn vinger langs de rand en likte hem met gesloten ogen af.

Het vliegtuig was een kleine dubbeldekker, de romp klom als een stip tussen twee dwarsbalken de vale zonneschijf in.

‘Hou je hand op,’ zei Beppo.

Hij wrong het gat open tot een scheur en peuterde met de punt van zijn bajonet een sardine uit het blik.

Op dat moment merkte hij dat er mannen om hen heen kwamen staan, hun ogen gevestigd op de gemangelde brokjes vis in Luigi’s opgehouden hand.

‘Ik heb honger,’ zei de een.

‘Ik ook,’ zei iemand anders.

Tussen de benen van de mannen door die voor hem stonden, keek Beppo naar het naderende vliegtuig in de zon.

‘Wij hebben allemaal honger, net als jullie. Waarom delen jullie niet wat jullie hebben?’ zei de marxist.

‘Rot op,’ zei Luigi. Moest hij dat eerste hapje sardine snel naar binnen schrokken en dan opstaan om hun recht op de rest te verdedigen? Hij keek naar zijn broer. De geur, de smaak, de herinnering. Het was het laatste wat ze hadden van thuis.

‘Kameraden,’ zei Beppo, ‘laat ons met rust. Het is maar één blikje. Er zitten niet meer dan vier sardientjes in.’

‘Iets is beter dan niets,’ zei iemand.

‘Ik wil graag nog één keer iets krijgen,’ zei een ander, een jonge meubelmaker die ze kenden omdat hij eens verteld had dat hij in de gevangenis had gezeten, ‘eer het zover is.’

De man die het dichtst bij hen zat, de deken nog steeds strak om zijn onderlijf gewikkeld, voegde eraan toe: ‘Jongens, voor mij zou een hapje van jullie sardines heel veel betekenen. Ik ben vroeger visser geweest.’

‘Ik dacht dat je garagehouder in Milaan was,’ zei Beppo.

‘Maar daarvoor was ik visser.’

‘Het gaat niet om eten alleen,’ zei de marxist, die nu ook was opgestaan en de helling op kwam.

Stukjes vis en olie glansden op Luigi’s handpalm. Beppo, met zijn bajonet in de ene en het blik in de andere hand, keek over zijn schouder. Honderdzesenzeventig mannen wachtten hier op hun lot. De meesten zaten of lagen op de helling, in hun jassen en dekens gewikkeld. Hier en daar stond iemand, alsof hij de wacht hield.

‘Luister,’ zei hij tegen de mannen die om hen heen stonden, ‘ik kan geen wonderen verrichten. Ik kan deze vier sardientjes niet op wonderbaarlijke wijze vermenigvuldigen. Er is niet genoeg om te delen.’

‘Er is altijd genoeg om te delen,’ zei de marxist.

‘En bovendien gaat het niet om het hele bataljon,’ zei de man uit Milaan. ‘We staan hier met ons vijven. De rest heeft het niet eens in de gaten.’

Het ging om tachtig gram vis. Luigi wilde opstaan en vechten maar Beppo pakte zijn pols en maakte een uitnodigende beweging met zijn bajonet.

‘Ga zitten,’ zei hij. ‘We delen.’

De vijf mannen gingen in een halve cirkel voor de broers zitten. Beppo stond op en boog zich over de ene opgehouden hand na de andere en verdeelde de vis. Iedereen wachtte tot hij weer zat en zelf de laatste portie ontving: terwijl hij het blik vasthield, schraapte Luigi het voor hem leeg boven zijn vrije hand.

Tegelijk gingen de hoofden omlaag en de handen omhoog, en ze aten. Na enkele tellen was het maal voorbij.

‘Tevreden?’ vroeg Luigi stug, nog steeds vol onbegrip dat zijn broer hun sardines had uitgedeeld. ‘Meer hebben we niet!’

‘Och,’ zei de marxist, ‘van een hostie word je ook niet zat.’

‘Bedankt,’ mompelde de jonge meubelmaker terwijl hij zijn vingers en handpalm aflikte.

Luigi hield het blik omgekeerd omhoog en de laatste druppels olie vielen glinsterend op zijn uitgestoken tong.

Het vliegtuig was inmiddels uit het zicht verdwenen.

‘Hij stuurt van beneden aan, vanuit de vallei,’ zei de man uit Milaan, alsof hij alles van vliegen wist.

Beppo zei: ‘Kameraden, er is iets wat ik jullie wil vragen.’

De anderen hadden niets wat ze zouden moeten delen en keken hem berustend aan. Een belofte voor later? Waarom niet. Als ze overleefden, konden ze grootmoedig zijn.

‘Als het straks zover is,’ begon Beppo, ‘dan wil ik dat we er met ons zevenen naartoe lopen. Dat jullie vlak bij ons zijn. We weten niet hoe het toegaat, als we in de rij moeten gaan staan. Mijn broer en ik willen onze plek kunnen kiezen. Helpen jullie ons?’

De anderen dachten na.

‘Wat maakt het uit,’ zei de jonge timmerman. ‘Niemand kan weten, welke…’

‘Ah,’ zei de marxist, ‘jullie willen naast elkaar gaan staan, of juist niet?’

Beppo schudde geïrriteerd het hoofd, als iemand die gevraagd wordt naar het antwoord op een vraag die hij zelf nog moet stellen.

‘Dat weet ik niet. Ik moet het eerst met mijn broer bespreken.’

‘Daar zou ik dan maar mee opschieten,’ zei de man uit Milaan, ‘daar komt de generaal.’

Het geluid van de vliegtuigmotor werd hoorbaar, en de mannen draaiden zich om en tuurden naar het verste punt van het veld, waarachter een ravijn afviel naar de onzichtbare vallei. Een nauwelijks voelbare wind dreef de vallende sneeuw naar het oosten, het was alsof er een lang bollend gordijn werd opengeschoven om het vliegtuig passage te verlenen.

‘Beppo?’ fluisterde Luigi, en klampte zich aan Beppo’s schouder vast.

‘Wacht,’ zei Beppo, en legde zijn hand op die van zijn broer.

Het vliegtuig werd plotseling en in één keer zichtbaar, verrassend groot en schommelend op de wind. Het was een witte dubbeldekker en even zagen ze de hoofden van piloot en passagier, vermomd met kappen en brillen; toen was het al boven hen, vlak na zijn schaduw, de motor haperend, het geraas afnemend toen de piloot gas terugnam. Ze hoorden het fluiten van de wind in vleugels en staaldraden en zagen de onderkant van het vervaarlijk schommelende toestel vlak over hen heen scheren, zo laag dat ze de schroeven in het plaatwerk konden onderscheiden. De rood-wit-groene cirkels van de luchtmacht doemden als vreemde zonnen boven hen op.

‘Val dood!’ brulde iemand met omhoog gestrekte gebalde vuist.

Het vliegtuig scheerde over hen heen en in het warme zog van benzinegeur bewogen de honderdzesenzeventig mannen op de helling als een graanveld in de wind; ze rolden of draaiden met het vliegtuig mee in de hoop dat het te pletter zou slaan. Maar dat deed het niet. Het landde met een klap die de vleugels deed doorbuigen, sprong weer op alsof het verder wilde vliegen, raasde over het met keien bezaaide gras, verloor tegen de steile helling snel vaart, en toen het uitrolde maakte de piloot een korte draai, zoals de chauffeur van een limousine doet om pal voor de entree van een casino te stoppen. Het landingsgestel knikte door en de staart van het vliegtuig rees onelegant op, als het achterwerk van een grondelende eend.

‘Beppo,’ zei Luigi, ‘wat ben je van plan?’

Beppo drukte zijn hand, maar keek hem niet aan.

‘Luister,’ zei hij. ‘Ik wil het liefste dat we weer naast elkaar staan, net als aan de Isonzo. Ik hou van je. Het betekent dat in ieder geval een van ons beiden overleeft. Maar dit keer betekent het ook dat de kans dat een van ons sterft half om half is. Begrijp je dat?’

‘Nee,’ zei Luigi. ‘Maar wat kunnen we anders doen?’

‘Uit elkaar gaan staan, met drie mannen tussen ons in.’

‘En dan?’

‘Driekwart kans dat we dan allebei blijven leven. Eén kwart kans dat we allebei doodgaan.’

‘En wat is het beste?’ Luigi staarde hem aan met de hulpeloze blik waarmee hij altijd naar zijn oudere broer keek.

‘Als we naast elkaar staan,’ zei Beppo, ‘gaat in ieder geval één van ons naar huis.’

‘Dan is het beter dat jij dat bent,’ zei Luigi. ‘Jij hebt overal meer verstand van.’

‘Daar hebben we geen keuze in. Begrijp dat toch.’

‘Ik begrijp het niet,’ zei Luigi. ‘En wat was dat andere, als er mannen tussen ons in staan?’

‘Dan gaat het of helemaal goed en we overleven allebei, of we zijn allebei dood.’

‘Zullen we dat dan maar doen?’ vroeg Luigi, radeloos als een schooljongen die hoopt dat hij het goede antwoord heeft geraden.

‘Maar begrijp je dat als we dat doen, onze moeder misschien geen van haar zoons weerziet? Dat is de consequentie. Dan heeft ze niemand meer.’

‘Dan wil ik liever naast je staan,’ zei Luigi.

‘Weet je het zeker?’ vroeg Beppo en hij keek hem indringend aan.

‘Ik weet helemaal niks zeker,’ zei zijn broer en tranen welden op in zijn groene ogen, ‘ik wilde die sardines samen met jou eten. Beslis jij het maar. Jij besluit toch altijd alles.’

Dat is niet waar, wilde Beppo zeggen maar hij wist dat het geen zin had.

Bersaglieri snelden toe en gingen aan de staart van het vliegtuig hangen om het overeind te krijgen.

In de voorste plaats van de tweezitter stond de passagier op om wie het allemaal ging, handen in dikke leren wanten naar houvast zoekend aan het windscherm. Het was niet de generaal.

Een rijzige jonge officier stapte op de vleugel en sprong op de grond, galant geholpen door twee bersaglieri. Hij droeg een lange witte overjas en rijlaarzen. De sneeuw dwarrelde nu weer ongehinderd door wind recht naar beneden, dichter dan voorheen. De honderdzesenzeventig mannen op de helling knepen hun ogen toe om hem goed te kunnen zien.

De officier trok zijn wanten uit en legde ze op de vleugel. Hij zette de vliegeniersbril af en trok de leren kap van zijn hoofd. Hij had een lang, bleek gezicht met een smalle, donkere snor, en zeer donkere ogen.

‘De generaal was me liever geweest,’ zei de man uit Milaan.

‘Hoezo?’ vroeg de marxist.

‘Die ziet er gemoedelijker uit dan deze.’

‘Wat maakt het uit. Het is elke vierde man. Dat is lood om oud ijzer.’

‘Ik word liever door een generaal doodgeschoten dan door een majoor,’ zei de jonge meubelmaker. Ze tuurden door de dwarrelende sneeuwvlokken naar de officier in zijn witte overjas, die nu vanuit het vliegtuig zijn uniformpet en een documentenmap aangereikt kreeg. Hij keek in hun richting, maar Beppo had niet het gevoel dat hij een van hen werkelijk zag.

Beppo was er vrijwel zeker van geweest dat de generaal niet de allereerste man uit de rij zou kiezen en had al besloten dat hij of zijn broer op die plek moest staan. Maar deze majoor leek fanatiek. Misschien had hij zelfs vrijwillig aangeboden de gevaarlijke vlucht naar het plateau op zich te nemen, in plaats van de generaal. Hij was jong, en misschien zou hij als plaatsvervanger bijzonder doortastend willen optreden en juist wel op de eerste man wijzen.

De commandant van de bersaglieri ging in de houding staan en salueerde voor de officier, die hoger in rang was dan hijzelf. Die bracht schichtig zijn hand naar de klep van zijn pet, alsof hij hem recht moest zetten. Nee, hij is onzeker, dacht Beppo. Die heeft niet het lef de eerste man te kiezen.

Naast hem liet Luigi zijn hoofd zakken, deed zijn knieën uit elkaar en pakte met beide handen zijn enkels vast. Dat was altijd al de houding geweest die hij aannam als hij huilde. Zijn schouders begonnen te schokken. Zo had hij ook als kleine jongen in het zand zitten huilen, toen hij bij het voetballen zijn enkel had verstuikt. Beppo gaf hem een bemoedigende duw maar zijn broer schudde alleen het hoofd, net als toen ontroostbaar over het onrecht dat altijd hem werd aangedaan. Beppo wreef zacht over zijn rug, alsof hij er zalf op smeerde. Ik ga met hem om als met een vrouw, dacht hij, misschien respecteer ik hem niet genoeg.

De commandant van de bersaglieri wees met zijn kin in de richting van de weg en toen naar het vlakkere deel van de helling. Zijn zwarte helmbos van hanenveren danste op en neer.

Beppo dacht: ik weet niet eens aan welk einde van de rij ze beginnen. De officier zei iets, de commandant gaf een bevel en de bersaglieri begonnen nu, karabijn in de aanslag, de liggende en zittende mannen te sommeren op te staan en in beweging te komen. Sommigen stonden uit zichzelf op, anderen moesten gedwongen worden. De bersaglieri trokken mannen overeind, duwden en wezen de weg. Ze behandelden hen niet zo ruw als krijgsgevangenen maar met een mengeling van verachting en respect, alsof ze wie wel goed had gevochten niet voor het hoofd wilden stoten.

‘Blijf bij ons,’ zei Beppo tegen de mannen met wie ze de sardines hadden gedeeld.

‘Als je rekent,’ zei de marxist, ‘weet je dat je hoogstens drie van ons nodig hebt.’

Maar Beppo wilde dat ze allemaal dicht bij hem zouden blijven, alsof hun nabijheid meer veiligheid betekende. Hij trok Luigi aan zijn koppelriem overeind en ondersteunde hem terwijl ze met hun zevenen de helling op liepen, een gesloten groepje binnen de wanordelijke stroom van mannen. Ze namen hun uitrusting mee, al zou niet iedereen die nog nodig hebben.

De bergen boven hen waren in wolken gehuld. Enkele bersaglieri hielpen de piloot met wat kennelijk een noodreparatie moest worden. De mannen bereikten nu het vlakke gedeelte van het plateau, als vee dat naar een nieuwe weidegrond wordt gedreven. Anders dan op de helling waarop ze al die uren hadden gewacht, lag hier geen afval. De commandant wees de lijn aan waarop de rijen zich achter elkaar moesten formeren. Zijn hand ging met een hakkende beweging op en neer alsof hij de wereld verdeelde. Een keizer die op een landengte wijst en zegt: hier komt het kanaal, dacht Beppo. En wij zijn het water.

‘Ik kan niet,’ zei Luigi met knikkende knieën, maar Beppo zeulde hem mee aan zijn koppelriem.

Toen het hun beurt was in het gelid te vallen en er vrijwel geen tijd meer was om nog iets te veranderen, keken de mannen met wie ze de sardines hadden gedeeld hem niet meer aan, iedereen bleef op de plek staan waar hij heen was geduwd.

‘Luigi,’ fluisterde hij, ‘nu kan het nog. Als jij hier blijft staan en ik ga vier plaatsen verder, is de kans groter dat we het allebei redden. Wil je dat?’

Luigi klampte zich aan hem vast en schudde zijn hoofd. Het gaat niet, dacht Beppo berustend, dit is waar we staan. Wie weet hebben we allebei geluk. Maar stel dat het mij treft. Zijn broer was geen lafaard, maar hij kon niet zonder hem. Zonder hem zou Luigi het nooit redden. Hij had nooit echt leren lezen en schrijven, hij had geen overzicht en werkte alleen als Beppo hem zei wat hij moest doen – ze zouden hem uitbuiten en zijn erfenis afhandig maken. Zonder hemzelf zou de hele boerderij in een paar jaar te gronde gaan, Emilia en hun moeder zouden eindigen in het armenhuis.

Om hen heen werd nog steeds geduwd en geschoven. Het kon nog steeds. Hij pakte de marxist, die links naast hem terecht was gekomen, bij zijn pols.

‘Pas op mijn broer,’ zei hij. ‘Zorg dat hij hier blijft staan.’

Hij zette Luigi rechtop en kuste hem op beide wangen.