jozef en zijn broers

Thomas Mann

JOZEF EN
ZIJN BROERS

Met een inleiding van de auteur

wereldbibliotheek · amsterdam

Eerste druk, oktober 2014

Tweede druk, november 2014

Derde druk, december 2014

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning van het Goethe Institut en een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds

Vertaling: Thijs Pollmann. Bijgestaan door een redactieraad bestaande uit Henri Bloemen (KU Leuven), Theo Kramer (Universiteit van Amsterdam), Ellis van Midden en Michel Meynen

Typografie en vormgeving: Jan Martin Wilschut bno, Over & Beyond bv

Foto Thomas Mann (1937): Carl Van Vechten (Library of Congress, Carl Van Vechten Collection) Oorspronkelijke titel: Joseph und seine Brüder (I Die Geschichten Jaakobs; II Der junge Joseph; III Joseph in Ägypten; IV Joseph der Ernährer)

For ‘Die Geschichten Jaakobs’:

© 1933 by S. Fischer Verlag ag, Berlin

For ‘Der junge Joseph’:

© 1934 by S. Fischer Verlag ag, Berlin

For ‘Joseph in Ägypten’:

© 1936 by Bermann-Fischer Verlag GmbH, Wien

For ‘Joseph der Ernährer’:

© 1943 by Bermann-Fischer Verlag ab, Stockholm

By permission of S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main

© 2014 Nederlandse vertaling: Thijs Pollmann en Uitgeverij Wereldbibliotheek bv, Amsterdam

© 2014 Vertaling van de inleiding van Thomas Mann: Hans Dries sen

© 2014 Nawoord: Henri Bloemen en Theo Kramer

isbn 978 90 284 4100 2

nur 302

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2014, met isbn 978 90 284 2400 5

Bericht van de uitgever

De vier romans die Jozef en zijn broers vormen, verschenen oorspronkelijk apart van elkaar tussen 1933 en 1943. Wij geven het hele werk in een band uit. Aan onze uitgave hebben we toegevoegd de rede over dit magnum opus die Thomas Mann in 1942 hield voor de Library of Congress in Washington, een korte verantwoording van vertaler Thijs Pollmann en een op ons verzoek geschreven nawoord van Henri Bloemen en Theo Kramer over de rijkdom en reikwijdte van Jozef en zijn broers.

De uitgeverij heeft zich laten bijstaan door een redactieraad, bestaande uit Henri Bloemen (KU Leuven), Theo Kramer (Universiteit van Amsterdam), Ellis van Midden en Michel Meynen. Hans Driessen was bij de totstandkoming van deze uitgave van onschatbare waarde. De verantwoordelijkheid voor de vertaling ligt uiteraard bij de uitgeverij.

Amsterdam, oktober 2014

Inhoud

Inleiding van de auteur

VOORSPEL

Hellevaart

deel een

DE VERHALEN VAN JAÄKOB

eerste hoofdstuk – Bij de put

Isjtar

Faam en werkelijkheid

De vader

De man Jebsje

De klikspaan

De naam

Over het aapachtige Egypteland

De beproeving

Over olie, wijn en vijgen

Beurtzang

tweede hoofdstuk – Jaäkob en Esau

Maangrammatica

Wie Jaäkob was

Elifaz

Met opgeheven hoofd

Esau

derde hoofdstuk – De geschiedenis van Dina

De jonge dochter

Beset

De terechtwijzing

Het verdrag

Jaäkob woont bij Sjekem

De wijnoogst

De voorwaarde

De ontvoering

De imitatie

De slachting

vierde hoofdstuk – De vlucht

Oergeblaat

De rode

Over Jizchaks blindheid

De grote grap

Jaäkob moet op reis

Jaäkob moet huilen

Jaäkob komt bij Laban aan

De ploert

Het avondmaal

Jaäkob en Laban maken een afspraak

vijfde hoofdstuk – In Labans dienst

Hoelang Jaäkob bij Laban bleef

Jaäkob en Laban ratificeren hun overeenkomst

Over Jaäkobs vooruitzichten

Jaäkob doet een vondst

Jaäkob vraagt om Rachels hand

Over de lange wachttijd

Labans aanwas

zesde hoofdstuk – De zussen

De stinkerd

Jaäkobs bruiloft

Over Gods afgunst

Over Rachels verwarring

De alruin

zevende hoofdstuk – Rachel

Het olieorakel

De geboorte

Gevlekte schapen

De diefstal

De achtervolging

Benoni

deel twee

DE JONGE JOZEF

eerste hoofdstuk – Thot

Over schoonheid

De herder

Het onderwijs

Over lichaam en geest

tweede hoofdstuk – Abraham

Over de oudste knecht

Hoe Abraham God ontdekte

De heer van de boodschapper

derde hoofdstuk – Jozef en Benjamin

Het bos van Adonis

De droom van de hemel

vierde hoofdstuk – De dromer

Het kleurige pronkgewaad

Een lopend vuurtje

Rubens ontsteltenis

De schoven

Het overleg

Zon, maan en sterren

vijfde hoofdstuk – De tocht naar de broers

De beproeving

Jozef reist naar Sjekem

De man in het veld

Over Lamech en zijn striemen

Jozef wordt in de put gegooid

Jozef huilt vanuit de put

In het hol

zesde hoofdstuk – De steen voor het graf

De Ismaëlieten

Over Rubens berekeningen

Koop en verkoop

Ruben komt bij het graf

De eed

zevende hoofdstuk – Verscheurd

Jaäkob rouwt om Jozef

De bekoringen van Jaäkob

De gewenning

deel drie

JOZEF IN EGYPTE

eerste hoofdstuk – De reis naar beneden

Het zwijgen van de doden

Naar de heer

Nachtelijk gesprek

De aanvechting

Een weerzien

De vesting Zel

tweede hoofdstuk – De entree in Sjeol

Jozef ziet het land Gosen en komt aan in Per-Sopd

De kattenstad

Het leerrijke On

Jozef bij de piramiden

Het huis van de ingepakte god

derde hoofdstuk – De aankomst

Stroomopwaarts

Jozefs tocht door Wêse

Jozef arriveert bij het huis van Peteprê

De dwergen

Mont-kaw

Potifar

Jozef wordt opnieuw verkocht en werpt zich op zijn aangezicht

vierde hoofdstuk – De hoogste

Hoelang Jozef bij Potifar bleef

In het land van nazaten

De hoveling

De opdracht

Huij en Tuij

Jozef overdenkt deze dingen

Jozef spreekt tot Potifar

Jozef sluit een verbond

vijfde hoofdstuk – De gezegende

Jozef als lijfknecht en voorlezer

Jozef groeit als bij een bron

Amon beziet Jozef met afgunst

Beknechons

Jozef wordt zienderogen een Egyptenaar

Bericht van Mont-kaws bescheiden dood

zesde hoofdstuk – Aangeraakt

Niet juist verwoord

De ogen gaan open

De echtgenoten

Drie gedachtewisselingen

Slangenbenauwdheid

Het eerste jaar

Het tweede jaar

Over Jozefs kuisheid

zevende hoofdstuk – De kuil

Billets-doux

De pijnlijke tong (drama met epiloog)

Dûdu’s aanklacht

Dreigementen

De dameskrans

Het kreng

Nieuwjaarsdag

Het lege huis

Het gezicht van de vader

Voor de rechter

deel vier

JOZEF DE VOORZIENER

Voorspel in hogere sferen

eerste hoofdstuk – De tweede put

Jozef kent zijn tranen

De overste van de gevangenis

Over goedheid en wijsheid

De heren

Gestoken door de worm

Jozef helpt uitleggen

tweede hoofdstuk – Beroepen

Neb-nef-nezem

De ijlbode

Over het licht en het zwarte

De dromen van Farao

derde hoofdstuk – De Kretenzer galerij

De entree

Het kind uit de grot

Farao profeteert

‘Ik geloof er niet aan!’

Al te verrukt

De wijze en verstandige man

vierde hoofdstuk – De tijd waarin alles mocht

Zeven of vijf

De vergulding

De diep weggeborgen schat

Heer over Egypteland

Urim en tummim

Het meisje

Jozef trouwt

Wolken aan de hemel

vijfde hoofdstuk – Tamar

De vierde

Astaroth

Tamar leert de wereld kennen

Vastberaden

‘Niet via ons!’

Schapen scheren

zesde hoofdstuk – Het heilige spel

Waterzaken

Jozef leeft graag

Ze komen

Het verhoor

‘Betaald gezet’

Het geld in de zakken

Niet voltallig

Jaäkob worstelt bij de Jabbok

De zilveren beker

De geur van mirte of de maaltijd met de broers

De ingehouden schreeuw

Bij Benjamin!

Ik ben het

Geen ruzie maken

Farao schrijft Jozef

Hoe pakken we het aan?

De boodschap

zevende hoofdstuk – Teruggegeven

Ik wil erheen, ik wil hem zien

Met z’n zeventigen

Draag hem!

Jaäkob onderwijst en droomt

Over liefde die nee zegt

De ontvangst

Jaäkob staat voor Farao

Dienaar en deugniet

Geleid door gehoorzaamheid

Efraïm en Manasse

De samenkomst bij het sterfbed

Nu wikkelen ze Jaäkob in

Een indrukwekkend heir

Verantwoording van de vertaler

Nawoord

Inleiding van de auteur

Vaak heeft men mij gevraagd wat mij eigenlijk op deze buitenissige, niet voor de hand liggende stof heeft gebracht en me heeft bewogen van de Bijbelse legende van de Egyptische Jozef een ver uitwaaierende, veel jaren in beslag nemende roman te maken. Bij de beantwoording van die vraag is me weinig gelegen aan het uiterlijk-anekdotische, dus aan wat me op een avond, inmiddels vijftien jaar geleden in München, de toevallige stoot gaf het verhaal in mijn oude erfbijbel weer eens door te lezen. Het volstaat te zeggen dat ik verrukt was en dat meteen een productief anticiperen en proberen in mij begon te ontstaan hoe dit alleraardigste verhaal met moderne middelen – met alle middelen, de geestelijke en technische – vernieuwd en als verhaal opgefrist kon worden. Bovendien gingen deze innerlijke experimenten vrijwel meteen gepaard met een gedachte aan een overlevering, namelijk de gedachte aan Goethe, die in zijn memoires Dichtung und Wahrheit vermeldt hoe hij, een jongen nog, de Jozefstof aan een vriend dicteerde en uitspon tot een brede vertelling, die echter spoedig ten prooi viel aan vernietiging, omdat het haar volgens het eigen oordeel van de schrijver nog al te zeer aan ‘inhoud’ ontbroken zou hebben. Ter verklaring van de jeugdige, vroegtijdige onderneming merkt de zestigjarige Goethe op: ‘Dit natuurlijke verhaal is uiterst beminnelijk: alleen is het te kort, en je komt in de verleiding het in alle details uit te werken.’

Wonderlijk! Deze zin uit Dichtung und Wahrheit stond me meteen voor de geest, te midden van mijn dromerijen: hij stond in mijn geheugen, ik hoefde hem niet na te lezen – en inderdaad lijkt hij wel geschapen als motto voor wat ik vervolgens ondernam; hij geeft de eenvoudigste en duidelijkste verklaring voor deze onderneming. De verleiding waaraan de jonge Goethe naïef gevolg had gegeven, het legendarische korte verslag in Genesis ‘in alle details’ uit te werken, herhaalde zich bij mij op een leeftijd die het de fabulerende uitwerking heel wel toestond ook een menselijke en geestelijke inhoud te krijgen. Maar wat betekent dat: tot in detail uitwerken van het beknopte? Het is zorgvuldigheid, realisering, het dichterbij halen van iets heel vers en vaags, zodat je meent het met je ogen te zien en met je handen te pakken en ten slotte, nadat je er zo lang globale voorstellingen van hebt gekoesterd, er het definitief juiste over meent te weten. Ik weet nog hoe het me opvrolijkte en hoezeer ik het als een compliment opvatte toen mijn Müchense secretaresse, een eenvoudige vrouw, me het typoscript van de eerste roman De verhalen van Jaäkob overhandigde met de woorden: ‘Nu weet je tenminste hoe dat zich allemaal in het echt heeft afgespeeld!’ Dat was roerend; want het had zich immers helemaal niet afgespeeld. De zorgvuldigheid, de realisatie zijn illusie, een spel, kunstzinnige schijn, een met alle middelen van de taal, de psychologie, de uitbeelding en bovendien nog de aan het becommentariërende onderzoek ontworstelde verwerkelijking en voorstelling, waarvan de ziel, ondanks alle ernst, de humor is. Humoristisch in het bijzonder is alle essayistische toelichting in het boek, het becommentariërende, kritische, wetenschappelijke, dat net als het vertellende en scenisch uitbeeldende een middel tot het afdwingen van werkelijkheid is en waarvoor dus het woord ‘uitbeelden, kunstenaar, niet praten!’ nu eens bij uitzondering niet geldt. We hebben hier een esthetisch probleem dat me vaak heeft beziggehouden. Het toelichtend discours, de ingrepen van de auteur hoeven niet buiten de kunst te vallen, het kan zelf een bestanddeel, een instrument van de kunst zijn. Het boek weet dit en spreekt het uit doordat het ook de commentaar becommentarieert. Het zegt van zichzelf dat het vaak vertelde en vaak door vele media gegane verhaal hier via een medium gaat waarin het als het ware zelfbezinning verkrijgt en zichzelf toelicht doordat het zich afspeelt. De toelichting hoort hier bij het spel, ze is eigenlijk niet het discours van de auteur maar dat van het werk zelf, ze is opgenomen in de taalsfeer ervan, is indirect, een stijl- en schertsdiscours, een bijdrage aan de schijnzorgvuldigheid, nauw verwant met de persiflage en in elk geval met de ironie: want het wetenschappelijke, toegepast op het volstrekt onwetenschappelijke en sprookjesachtige is pure ironie.

Het is heel wel mogelijk dat zulke geheime bekoorlijkheden toen al meteen een rol speelden bij de vroegste conceptie van het werk. Maar de vraag hoe ik tot deze archaïsche stofkeuze gekomen ben, is daarmee niet beantwoord. Menigerlei omstandigheden, persoonlijke en door de tijd getekende algemene, speelden daarin mee, en de persoonlijke waren ook door de tijd getekend: ze hadden te maken met de jaren, met een bereikte levensfase. The readiness is all. Ik moet menselijk en artistiek gesproken op een of andere manier bereid zijn geweest productief aangesproken te worden door zo’n onderwerp, en mijn Bijbellezing was geen toeval. De verschillende leeftijden hebben verschillende neigingen, aanspraken, smaken – of ook vaardigheden en voordelen. Het zou weleens een regel kunnen zijn dat op een bepaalde leeftijd het plezier in al het louter individuele en bijzondere, het afzonderlijke geval, het ‘burgerlijke’ in de ruimste zin van het woord, geleidelijk aan verloren gaat. In plaats daarvan treedt het typische, eeuwig menselijke, eeuwig terugkerende, tijdloze, kortom het mythische op de voorgrond. Want het typische is immers al het mythische in zoverre het oernorm en oervorm van het leven is, een tijdloos schema en een van oudsher gegeven formule waarin het leven wordt opgenomen doordat het vanuit het onbewuste de trekken ervan reproduceert. Ongetwijfeld, de verwerving van de mythisch-typische beschouwingswijze maakt epoque in het leven van de verteller, ze betekent een kenmerkende verhoging van zijn artistieke stemming, een nieuwe opgewektheid van het kennen en vormgeven die, zoals gezegd, latere levensjaren pleegt te zijn voorbehouden: want in het leven van de mensheid is het mythische weliswaar een vroege en primitieve vorm, maar in het leven van het individu een late en rijpe.

Nu is het woord ‘mensheid’ gevallen: in samenhang met de ideeën over het tijdloos-typische en over het mythische dringt het zich vanzelf op. Ik was bereid geweest me door een onderwerp als de Jozeflegende productief te laten aanspreken, weg van de smaak voor het burgerlijke en het mythische tegemoet, een wending die op het punt stond zichzelf in mij te voltrekken. Tegelijkertijd was ik ertoe bereid door een vatbaarheid voor menselijk voelen en denken – ik bedoel een voelen en denken in de stijl van de mensheid – een vatbaarheid die niet alleen het product van mijn persoonlijke tijd en levensfase was, maar ook die van de tijd in het groot en het algemeen, onze tijd, die van de historische schokken, avonturen en kwellingen, waardoor de vraag naar de mens, het probleem van de humaniteit zelf ons als geheel voor ogen werd gevoerd en ons geweten ermee werd belast, zoals geen enkele generatie voor ons. Een boek als de voorganger van de Jozef, De Toverberg, een proeve van inventarisatie van de Europese problematiek na de eeuwwisseling, was al een product geweest van deze morele situatie, dit geschokt en het omgewoeld zijn van het geweten.

De droompsychologie kent het verschijnsel dat de uiterlijke aanleiding die de droom in gang zet – bijvoorbeeld een schot dat valt en dat de slapende hoort – onder omkering van de causaliteit onderbouwd wordt door een lange en gecompliceerde droom die met het schot – en met het wakker worden – eindigt, terwijl in werkelijkheid de shock aan het begin van de droommotivering stond. Zo staat volgens de dichterlijke chronologie de donderslag van de uitbraak van de oorlog van 1914 aan het einde van De Toverberg, terwijl die in werkelijkheid aan zijn begin had gestaan en al zijn dromen had opgeroepen. Het was een explosieve, wekkende, de wereld veranderende klap – hij sloot een tijdperk af, namelijk het burgerlijk-esthetische, waarin wij waren opgegroeid, en hij opende ons de ogen voor het gegeven dat we voortaan niet meer leven en schrijven konden zoals we tot dan toe hadden gedaan. De held van die tijdsroman was alleen schijnbaar de vriendelijke jongeman Hans Castorp, op wiens lepe onschuld de hele dialectiek van leven en dood, gezondheid en ziekte, vrijheid en vroomheid pedagogisch wordt losgelaten. In werkelijkheid was de homo Dei de held, de mens zelf met zijn religieuze vraag naar zichzelf, naar zijn waarvandaan en waarheen, naar zijn wezen en bestemming, naar zijn positie in het Al, het geheim van zijn existentie, naar de eeuwige raadselopgave van de humaniteit.

Op deze manier is ook de mythische roman niets minder dan een buitenissig, uitwaaierend, oneigentijds product, maar ingegeven door een boven het menselijk-individuele uitstijgende belangstelling voor het menselijke, een humoristisch getinte, ironisch getemperde, ik zou bijna willen zeggen: schuchtere verdichting van de mensheid.

Maar dat wil zeggen dat de wijze waarop dit boek de mythe behandelt, zich naar zijn diepste wezen onderscheidt van een zekere eigentijdse manier zich ervan te bedienen, te weten een vijandige en antihumane manier waarvan wij allen de politieke naam kennen. Het woord ‘mythe’ staat tegenwoordig immers in een kwade reuk – we hoeven alleen maar te denken aan de titel die de ‘filosoof’ van het Duitse fascisme, Hitlers leraar Alfred Rosenberg, zijn boosaardige leerboek heeft meegegeven.¹ Te vaak was in de afgelopen decennia de mythe als middel van obscurantistische contrarevolutie misbruikt, om een mythische roman als de Jozef bij zijn eerste optreden te belasten met de verdenking dat de schrijver in deze troebele stroom meezwom. Men heeft deze verdenking moeten laten vallen, want men werd bij nader toezien een ompoling van de mythe gewaar waartoe men haar niet in staat had geacht. Men zag een proces dat vergelijkbaar is met de manoeuvre in een veldslag waarbij een veroverd kanon wordt omgedraaid en op de vijand gericht. De mythe werd in dit boek uit de handen van het fascisme genomen en tot in de laatste nuance van de taal gehumaniseerd – als komende generaties er iets opmerkelijks in ontdekken, zal het dit zijn.

Beginnen is altijd vreselijk moeilijk. Totdat je je meester voelt over je onderwerp, totdat je de taal leert die dit onderwerp hanteert en je die ook zelf kunt hanteren, is veel streven en inspanning vereist. Maar wat ik van plan was, was zo nieuw en ongewoon, dat een kat nog nooit langer om de hete brij heen heeft gedraaid als in dit geval. Het was zaak in contact te komen met een vreemde wereld, een primitieve, mythische wereld, en contact maken in literaire zin betekent iets zeer gecompliceerds, innigs, een doordringingsproces dat zover gaat als identificatie en zelfverwisseling, om iets te laten ontstaan wat men ‘stijl’ noemt en wat steeds een unieke en volmaakte versmelting is van het persoonlijke met het zakelijke.

Hoezeer ik mijn mythische onderneming als avontuur ervoer, blijkt uit de inleiding tot deel een van Jozef en zijn broers, De verhalen van Jaäkob, een inleiding getiteld ‘Hellevaart’, die de antropologische ouverture tot het hele werk vormt: een fantastisch essay dat werkt als een omstandige voorbereiding op een gewaagde expeditie – een reis, een afdaling naar de diepten van het verleden, een tocht naar de ‘moeders’. Het voorspel telde 64 bladzijden – dat had me aan het denken kunnen zetten omtrent de proporties van het geheel – en dat deed het waarschijnlijk ook, temeer daar ik besloten had dat het persoonlijke verhaal van Jozef niet volstond, maar dat de voor- en oergeschiedenis, de geschiedenis van de vaders, terug naar Abraham en nog verder terug naar het begin van de wereld, op zijn minst perspectivisch in de roman wilde worden opgenomen. De verhalen van Jaäkob vulden een lijvige boekband: in verstrengelde opeenvolging, anticiperend en teruggrijpend, droeg ik die verhalen voor, op wonderlijke wijze geamuseerd door de nieuwheid van de omgang met mensen die niet echt wisten wie ze waren, of die dat op een vromere, dieper zorgvuldige manier wisten dan het moderne individu: mensen van wie de identiteit naar achteren openstond en die het verleden in zich opnamen, een verleden waarmee ze zich vereenzelvigden en in de sporen waarvan ze traden, en dat in hen weer tegenwoordige tijd werd. Novarum rerum cupidus² – deze formulering van een eigenschap is op geen enkel wezen zozeer van toepassing als op de kunstenaar. Niemand verveelt zich erger met het oude en versletene en verlangt ongeduldiger naar iets nieuws dan hij, hoewel aan de andere kant niemand inniger gehecht is aan de traditie dan hij. Onverschrokkenheid in combinatie met gehechtheid, het vullen van de traditie met opwindend nieuwe dingen, dat is precies gezegd zijn zaak, zijn metier, en het besef ‘zoiets is nog nooit gedaan’ is de motor van al zijn vlijt. Ik heb steeds deel moeten hebben aan dit opwindende besef om iets klaar te spelen, om zelfs maar te beginnen aan iets, en het kwam me voor dat ik er nooit in groter mate deel aan had gehad dan dit keer.

De Jaäkobverhalen en hun vervolg De jonge Jozef zijn nog helemaal in Duitsland ontstaan. Tijdens het werk aan de derde roman Jozef in Egypte vond de breuk in mijn uiterlijk bestaan plaats: ik keerde niet terug van een reis, ik verloor plotseling mijn levensbasis. Jozef in Egypte is voor het grootste deel al een werk van de ballingschap. Mijn oudste dochter, die zich na de omwenteling nog één keer in het al in beslag genomen huis in München had gewaagd, bracht mijn manuscript naar Zuid-Frankrijk, en langzaam, na de eerste commotie door mijn nieuwe, ontwortelde toestand, ging het werk daar weer verder in de Zwitserse ballingschap, waar we ons aan het Meer van Zürich vijf jaar lang prettig voelden, en het werd daar voltooid.

Hier ontvouwde zich dus de hoogontwikkelde cultuur van het Rijk aan de Nijl waarmee ik sinds mijn jongelingsjaren door sympathie en lectuur vertrouwd was geraakt, zodat ik op dat gebied beter op de hoogte was dan mijn leraar, die ons als twaalfjarigen vroeg naar de naam van de heilige stier van de oude Egyptenaren. Ik liet ijverig merken dat ik het antwoord wist en kreeg de beurt. ‘Hapy,’ zei ik. Dat was fout volgens de mening van de leraar. Hij berispte me omdat ik de beurt wilde hebben terwijl ik alleen maar onzin verkondigde. ‘Apis’ heette hij, wees hij me geërgerd terecht. Maar ‘Apis’ is slechts de Latijnse of Griekse variant van de authentieke Egyptische naam die ik had genoemd. De lieden van Keme zeiden ‘Hapy’. Ik wist het beter dan die goede man, maar de discipline stond me niet toe hem daarover in te lichten. Ik zweeg – en ik heb me mijn leven lang dit verstommen tegenover valse autoriteit niet vergeven. Een Amerikaanse jongen had vast zijn mond opengedaan.

Soms dacht ik aan dit jeugdincident terwijl ik aan Jozef in Egypte schreef, een werk moet lange wortels in mijn leven hebben, er moeten geheime verbindingen liggen tussen dat werk en de vroegste kinderdromen, wil ik mij het recht veroorloven aan de legitimiteit van mijn handelen te geloven. De willekeurige greep naar een stof waarop je geen van oudsher bevestigde liefdes- en kennisaanspraak hebt, komt me zinloos en dilettantistisch voor.

De derde Jozefroman lijkt vanwege zijn erotische inhoud nog het meest op een ‘echte’ roman van een tetralogie die als geheel genoodzaakt was iets anders te maken van de roman dan we daar doorgaans onder verstaan. De speelruimte van dit literaire genre was altijd al heel groot. Maar tegenwoordig lijkt het wel alsof op het gebied van de roman alleen nog in aanmerking komt wat geen roman meer is. Misschien is dat wel altijd zo geweest. Wat Jozef in Egypte betreft, zal de lezer vaststellen dat ook het romanachtig erotische daarin in het mythische is getrokken, wat met name geldt voor de sprookjesachtige seksuele satire die besloten ligt in de figuren van de twee dwergen: in die van de ongeslachtelijke in zijn vriendelijkste onbeduidendheid – en in die van Dûdu, de waardige, boosaardige getuige-dreumes. Hier wordt in een humoristische geest een verband weergegeven tussen het seksuele en het oerkwade, dat moet helpen de ‘kuisheid’ van Jozef, zijn door de Bijbel ingegeven verzet tegen de wensen van zijn ongelukkige meesteres, aannemelijk te maken.

Deze derde van de Jozefromans stond in het teken van het afscheid van Duitsland; in het teken van het afscheid van Europa stond de vierde, Jozef de Voorziener; dit slotstuk van het werk, dat de omvang ervan op meer dan tweeduizend bladzijden brengt, is helemaal onder Amerikaanse hemel ontstaan, en wel grotendeels onder de heldere, aan de Egyptische verwante hemel van Californië.

Nu verricht Potifars gevallen gunsteling als strafgevangene slavenarbeid in een Nijlvesting waarvan de commandant een goede man is – een zo goede man dat Jozef hem later zal aanstellen als zijn major domus en hem als behulpzame vriend in de godsgeschiedenis opneemt. Nu wordt hij benoemd tot oppasser van de voorname beambten van het hof die als preventieve gevangenen in de vesting terechtkomen: de bakker en de schenker. De dromer duidt nu dromen, en de dag komt dat hij haastig uit de gevangenis wordt gehaald en voor de farao staat. Hij is dan dertig en de farao zeventien. Deze oververfijnde en tere knaap, een godzoeker net als Jozefs vader, verliefd op een dweperige liefdesgodsdienst, heeft tijdens Jozefs gevangenschap de troon bestegen. Hij is een christen avant la lettre, het mystieke type van iemand die op de juiste weg is, maar niet de juiste man is voor de weg. Het is een veel vertakte reeks hoofdstukken, waarin Jozef het onbegrensde vertrouwen van de jonge heerser wint en aan het einde waarvan hij de ring van de macht ontvangt.

Nu is hij minister, hij neemt de bekende voorzorgsmaatregelen met het oog op de komende hongersnood en sluit zijn staatshuwelijk met Asnath, de dochter van de zonnepriester. Maar de vertelling keert hier terug van de Egyptische bodem naar het toneel van de eerste en tweede roman, naar Kanaän. Bovendien wordt een in zichzelf gesloten novelle ingelast die aan deze roman zijn markante vrouwenfiguur geeft, zoals de eerste die in de beminnelijke Rachel, de derde in de ontberende Mût-en-enet had. Het is Tamar, de schoondochter van Juda, een figuur in grootse stijl, het vrouwelijke paradigma van vastberadenheid, van wie de geestelijke ambitie geen instrument versmaadt dat ertoe bijdraagt haar als Baälskind op de weg van de belofte te doen belanden en van haar een aartsmoeder van de Messias te maken.

Nu wordt de hongersnood werkelijkheid, en op dramatische wijze ontrolt zich een handeling die iedereen kent, die niets anders is dan een kindergeheugenschat en waarvoor de nieuwsgierigheid van de lezer alleen in spanning kan worden gehouden door het op de zorgvuldigste wijze invoegen en voor de geest brengen van elk hoe en waarom. De aankomst van de broers, het weerzien met de intuïtief voelende Benjamin, het spel met de zilveren bekers, de grote herkenningsscène, en hoe een zingend kind begeleid door een luit de grijze Jaäkob voorzingt dat zijn zoon Jozef leeft en heer is over het land Egypte – haarfijn komt men te weten – en op een dag zal mijn Münchense secretaresse ook wel te weten komen hoe dit zich allemaal ‘in het echt heeft afgespeeld’. De roman reikt tot aan het verscheiden van vader Jaäkob in het land Gosen, en met de imposante stoet die de mummie van de patriarch naar huis brengt, opdat hij in de dubbele grot bij zijn vaderen kan rusten, eindigt de tetralogie die vijftien jaar vol uiterlijke benardheden mijn begeleidster was.

Men heeft in Jozef en zijn broers een jodenroman willen zien, zelfs alleen maar een roman voor joden. Welnu, de keuze van de oudtestamentische stof was beslist geen toeval. Zonder enige twijfel hield die op geheime, koppig-polemische wijze verband met tendensen van de tijd die me vanuit het diepst van mijn hart tegenstonden, met de vooral in Duitsland ongeoorloofde rassenwaan die een hoofdbestanddeel vormt van de fascistische gepeupelmythe. Een roman te schrijven over en in de geest van het jodendom was in overeenstemming met de tijd, juist omdat dit in tegenspraak leek met de tijd. En inderdaad, mijn vertelling houdt zich met steeds half schertsende getrouwheid aan de feiten uit Genesis, en ze kan vaak worden gelezen als een Thora-exegese en Thora-uitweiding, als een rabbijnse midrasj. En toch is overal in het werk het joodse alleen maar voorgrond, alleen een stijlelement onder andere stijlelementen, slechts één laag van zijn taal waarin het archaïsche en het moderne, het epische en het analytische op zonderlinge wijze vermengd zijn. In de laatste, vierde roman staat een gedicht, het ‘Verkondigingslied’, dat het muzikale kind voor de oude Jaäkob zingt en dat wonderlijk genoeg is samengesteld uit berijmde psalmreminiscenties en versjes met een Duits-romantische toonval. Dat is een voorbeeld van het totaalkarakter van een werk dat veel probeert te verenigen, en, omdat het het menselijke als eenheid ervaart en het zich als eenheid voorstelt, ontleent het zijn motieven, herinneringen, toespelingen alsook zijn taalklanken aan tal van sferen. Zoals het element van de joodse legende voortdurend met andere, tijdloos behandelde mythologieën onderbouwd en doorzichtig gemaakt wordt, zo is ook zijn titelheld Jozef een doorzichtige figuur, een met elke nieuwe belichting hinderlijk wisselende gestalte. Jozef is met groot zelfbesef een Adonis- en Tammuzfiguur, maar dan glipt hij duidelijk in een Hermesrol, de rol van de wereldse, bedreven zakenman en slimme brenger van voorspoed onder de goden. In zijn grote gesprek met de farao lopen de mythologieën van de hele wereld, de Hebreeuwse, Babylonische, Egyptische, Griekse zo bont dooreen dat de lezer nauwelijks meer zal beseffen dat hij een Bijbels-Joodse verhalenbundel voor zich heeft.

Er bestaat een kenmerk voor het ingeschapen karakter van een werk, de categorie waarnaar het streeft, de opvatting die het stilletjes over zichzelf heeft: dat is de lectuur waaraan de schrijver tijdens het werk de voorkeur geeft en die hij als van groot nut ervaart – waarbij ik niet denk aan zakelijke hulpbronnen en literatuurstudies, maar aan werken van de wereldliteratuur die hem zeer verwant lijken aan zijn eigen voornemen, voorbeelden waarvan de aanschouwing hem in de goede stemming houdt en die hij nastreeft. Wat niet van dienst is, wat niet bij zijn werk past, niet ter zake doet, wordt op hygiënische afstand gehouden: het is op dat moment niet bevorderlijk en wordt verboden. Een dergelijke bemoedigingslectuur tijdens de Jozefjaren waren twee boeken: Laurence Sternes Tristram Shandy en Goethes Faust. Een bevreemdende combinatie, maar elk van beide heterogene werken had zijn bijzondere functie als stimulans, en het was me daarbij een genoegen te weten dat Goethe Sterne heel hoog achtte en hem een van de ‘mooiste’ geesten heeft genoemd die ooit actief zijn geweest. Natuurlijk was het de humoristische kant van ‘Jozef’ die deze lectuur te pas kwam. Sternes rijkdom aan humoristische wendingen en ontdekkingen, zijn bezit van een echte komische techniek – dat waren de dingen die me in hem aantrokken; want ter opfrissing van mijn werk had ik zulke dingen nodig.

En dan: Goethes Faust, dit uit een tere lyrische kiemcel ontwikkelde levenswerk en taalmonument, deze kolossale mengeling van toveropera en mensheidstragedie, van poppenspel en wereldgedicht. Telkens keerde ik naar deze onuitputtelijke taalbron terug – vooral naar het tweede deel, naar de Helenascènes en de klassieke Walpurgisnacht; deze fascinatie en onverzadigbare bewondering duidden op de geheime onbescheidenheid van mijn eigen onderneming, verrieden welke kant de eerzucht van de Jozefvertelling op ging – haar eigen, want de schrijver was, zoals gewoonlijk, oorspronkelijk geheel verstoken geweest van zulke eerzucht.

Faust is een mensheidssymbool, en iets dergelijks wilde het Jozefverhaal onder mijn handen worden. Ik vertelde over oorsprongen waar alles er voor het eerst was. Dat was immers de prikkel van het nieuwe, het in een ongebruikelijke zin amusante aan deze manier van fabuleren, namelijk dat alles er voor het eerst was, dat louter opwekkingen plaatsvonden, de opwekking van de liefde, van de afgunst, van de haat, van de moord en van tal van andere dingen. Maar dit allesoverheersende ‘voor het eerst’ is tegelijk herhaling, spiegeling, kopie, het product van de draaiing der sferen, die het bovenste, het gesternte naar beneden brengt, het aardse weer optilt naar het goddelijke, zodat goden mensen worden en mensen weer goden, het aardse in het gesternte geprefigureerd is en het individuele karakter zijn waardigheid daarin vindt dat het uit een tijdloos, mythisch schema voortkomt dat het van deze tijd maakt.

Ik vertelde over de geboorte van het ik uit het mythische collectief, van het abrahamitische ik dat met veel pretentie van mening is dat de mens alleen het hoogste mag dienen, waaruit de ontdekking van God volgt. De aanspraak van het menselijke ik op centrale belangrijkheid is de voorwaarde voor de ontdekking van God, en vanaf het begin is het pathos voor de waardigheid van het ik verbonden met de waardigheid van de mensheid.

Toch blijven deze mensen met een groot deel van hun wezen verstrikt in het mythische, in het collectieve. Wat ze geest en ontwikkeling noemen is juist het besef dat hun leven de vleeswording van de mythe is, en het ik maakt zich op ongeveer dezelfde manier los van het collectief als bepaalde figuren van Rodin zich ontworstelen aan de steen en eruit ontwaken. Ook Jaäkob, de man vol verhalen, is zo’n half losgemaakte gestalte: zijn plechtstatigheid is nog mythisch en toch al individueel; de cultus die hij wijdt aan zijn gevoelens en waarvoor de hoogste jaloezie hem straft, is de zachte maar trotse verdediging van een ik dat zichzelf, overtuigd van zijn waardigheid, ervaart als subject en held van zijn verhalen. Het is een nog voorvaderlijk-eerbare vorm van menselijke individualisering en emancipatie, en deze wordt veel vrijmoediger en gewaagder in zijn gecompliceerdere zoon Jozef. Hier is iemand die God niet ontdekt heeft, maar die Hem weet te ‘behandelen’; iemand die niet alleen de held is van zijn verhalen maar ook hun regisseur, ja, hun geestelijke vader, en iemand die zijn verhalen ‘opsmukt’; iemand die weliswaar ook nog deel uitmaakt van het collectief, maar dan op een geestig-vergeestelijkte en speelse, doelgerichte manier. Kortom, je ziet dat het zich bevrijdende ik heel spoedig een artistiek ik is, charmant, heikel en bedreigd, een tedere zorg voor het eerbaar-vaderlijke, maar met ingeschapen kansen om zich te ontwikkelen en te rijpen, zoals die voorheen nog niet bestonden. Dit kunstenaar-ik is in zijn jonge jaren behept met een onverantwoorde egocentriciteit, het leeft in de levensgevaarlijke veronderstelling dat iedereen het meer dan zichzelf moet liefhebben. Maar dankzij zijn sympathie en vriendelijkheid die het ondanks alles nooit verloochent, vindt dit ik al rijpend zijn weg naar het sociale en wordt een weldoener en voorziener van een vreemd volk en van zijn naasten: bij Jozef keert het ik vanuit overmoedige absoluutheid terug naar het collectieve, gemeenschappelijke, en de tegenstelling tussen kunstenaarschap en burgerlijkheid, tussen teruggetrokkenheid en gemeenschap, tussen individu en collectief wordt in dit sprookje opgeheven, zoals die tegenstelling zich, naar wij hopen en wensen, zal opheffen in de democratie van de toekomst, in de samenwerking van vrije en afzonderlijke naties onder de gelijkheidsscepter van het recht.

Een mensheidssymbool, zo zou mijn werk zich in stilte willen betitelen. Vanuit het oorspronkelijke en eenvoudig-exemplarische ging het over in het gecompliceerde, ingewikkelde, late. De weg van Kanaän naar het Egypte van het nieuwe rijk is de weg vanuit de vroom-primitieve, god scheppende, god overdenkende idylle van de aartsvaders naar een hoogontwikkelde beschaving met haar verfijndheden en absurde snobismen, in een land van de kleinkinderen waarvan de lucht Jozef zo goed bevalt omdat hij zelf een kleinkind en een late ziel is.

Het gevoel voor de weg, het voortschrijden, de verandering, de ontwikkeling is heel sterk in dit boek, de hele theologie ervan is ermee verbonden en eruit afgeleid, namelijk uit de opvatting van het oudtestamentische ‘Verbond’ tussen God en mens, uit de afhankelijkheid van God ten aanzien van de mens, die zich met die van de mens ten aanzien van God verstrengelt tot een gemeenschappelijk hoger streven. Want ook God is onderhevig aan ontwikkeling, ook hij verandert en schrijdt voort: vanuit de demonische gestalte van de woestijn naar het geestelijke en heilige; en dat kan hij net zomin zonder de hulp van de mensengeest als deze laatste dat kan zonder God. Moest ik bepalen wat ik persoonlijk onder religiositeit versta, dan zou ik zeggen: het is oplettendheid en gehoorzaamheid. Het is oplettendheid met het oog op innerlijke veranderingen van de wereld, met het oog op veranderingen in het beeld van de waarheid en het juiste, en het is een gehoorzaamheid die niet verzuimt leven en werkelijkheid aan te passen aan deze constante veranderingen en op die manier recht te doen aan de geest. In zonde leven betekent tegen de geest in leven, uit onoplettendheid en ongehoorzaam vasthouden aan het verouderde, achterhaalde, en daarin blijven leven. En over de gerechtvaardigde angst voor deze zonde en dwaasheid gaat het in dit boek, en wel telkens als het gaat over ‘godszorg’. Overal hoort deze bekommernis om God thuis in mijn Jozefromans: op de weiden van Kanaän en op de Egyptische koningstroon. Het is niet alleen de bekommernis om het ‘tevoorschijn denken’, het definiëren en kennen van God, maar vooral ook de bekommernis om zijn wil, die moet overeenstemmen met de onze; om wat de klok geslagen heeft, de eis van het eon, van het werelduur. De ‘godszorg’ is de bezorgdheid dat wat ooit het juiste was, het niet meer is, en het niet eeuwig voor het juiste te houden en er op anachronistische wijze naar te leven; het is de vrome fijngevoeligheid voor het verworpene, verouderde, innerlijk achterhaalde dat onmogelijk, schandaleus, of, in de taal van Israël, een ‘gruwel’ is geworden. Het is het intelligente en gespannen luisteren naar wat de wereldgeest wil, naar de nieuwe waarheid en noodzakelijkheid. En dit alles levert een bijzonder, religieus begrip domheid op, de godsdomheid, die deze bekommernis niet kent of er even lomp mee omgaat als de ouders – broer en zus – van Potifar, die de mannelijkheid van hun zoon offeren aan het licht. Een godvergeten domkop is ook Laban, die nog gelooft zijn zoontje te moeten slachten en in het fundament van zijn huis te moeten bijzetten, wat ooit heel zegenrijk was maar opgehouden heeft dit te zijn. Het eigenlijke, oorspronkelijke offer was het mensenoffer. Wanneer is het moment gekomen dat het veranderde in een gruwel en in domheid? Het boek Genesis legt dit moment vast, namelijk in het beeld van het verboden Isaakoffer, waarbij de mens wordt vervangen door het dier. Hier maakt een mens die is voortgeschreden in zijn godsbeeld zich los van het verouderde gebruik, van wat God samen met ons achter zich wil laten, omdat hij feitelijk al verder is. Vroomheid is een soort verstand, het is godsverstand.

Moet ik nog zeggen dat we de beproevingen die we tegenwoordig moeten doorstaan, de catastrofe waarin we leven, te wijten hebben aan het feit dat we dit godsverstand misten in een mate die allang verwijtbaar was? Europa en de wereld als geheel zaten vol verouderde denkbeelden en gevoelens, vol overduidelijke en al verwerpelijke achterlijkheden en anachronismen waar de wereldwil allang en openlijk overheen was en die wij, ongehoorzaam aan die wereldwil als we waren, botweg lieten bestaan. Dat de geest altijd verder is dan de werkelijkheid, dat de materie hem maar moeizaam volgt – dat is begrijpelijk. Maar een zo ziekelijke, zo onmiskenbaar gevaarlijke spanning in het politieke, sociale en economische leven van de volkeren, een spanning tussen waarheid en werkelijkheid, tussen wat in de geest allang bereikt en voltrokken is en wat zich nog altijd werkelijkheid durfde te noemen, zo’n spanning had misschien nog nooit eerder bestaan. En in de dwaze ongehoorzaamheid jegens de geest, of, religieus uitgedrukt, jegens Gods wil moeten we ongetwijfeld de eigenlijke oorzaak zoeken van de onweersachtige ontlading die ons bedwelmt. Maar ontlading is het zoeken van een compromis, en dus zal de hoop wel niet helemáál ijdel zijn dat we na deze oorlog – of in elk geval onze kinderen en kleinkinderen – zullen leven in een wereld waarin een gelukkiger compromis is gevonden tussen geest en werkelijkheid, dat we ‘de vrede winnen’ zullen. Het woord ‘vrede’ heeft altijd een religieuze klank, en wat ermee bedoeld wordt is een geschenk van het godsverstand.

Thomas Mann

(Naar een rede die Thomas Mann uitsprak op 17 november 1942 voor de Library of Congress in Washington, onder de titel The Theme of the Joseph Novels.)

1 Alfred Rosenberg, Der Mythus des zwanzigsten Jahrhunderts. Eine Wertung der seelisch-geistigen Gestaltenkämpfe unserer Zeit, München-Berlijn, 1930. Het betreft een door de katholieke kerk verboden verhandeling waarin deze ideoloog van het Derde Rijk zijn vage raciale opvattingen van antisemitisme uiteenzet en zowel jodendom als christendom verloochent. (Noot v.d. vert.)

2 Hevig verlangend naar nieuwe dingen. (Noot v.d. vert.)